Uchwała nr 193 Rady Ministrów z dnia 17 października 2023 r. w sprawie przyjęcia aktualizacji "Strategii zrównoważonego rozwoju wsi, rolnictwa i rybac

MONITOR POLSKI DZIENNIK URZĘDOWY RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Warszawa, dnia 10 listopada 2023 r. Poz. 1214 UCHWAŁA NR 193 RADY MINISTRÓW z dnia 17 października 2023 r. w sprawie przyjęcia aktualizacji „Strategii zrównoważonego rozwoju wsi, rolnictwa i rybactwa 2030” Na podstawie art. 14 ust. 5 i 6 ustawy z dnia 6 grudnia 2006 r. o zasadach prowadzenia polityki rozwoju (Dz. U. z 2023 r. poz. 1259 i 1273) Rada Ministrów uchwala, co następuje: § 1. Przyjmuje się aktualizację „Strategii zrównoważonego rozwoju wsi, rolnictwa i rybactwa 2030”, stanowiącą załącznik do uchwały. § 2. Uchwała wchodzi w życie z dniem następującym po dniu ogłoszenia. Prezes Rady Ministrów: M. Morawiecki  Monitor Polski –2– Poz. 1214 Załącznik do uchwały nr 193 Rady Ministrów Załącznik z dnia 17 października 2023 r. (M.P. poz. 1214) do uchwały nr 193 Rady Ministrów zZałącznik dnia 17 października 2023 r. (poz. ) do uchwały nr 193 Rady Ministrów z dnia 17 października 2023 r. (poz. )         Aktualizacja STRATEGII ZRÓWNOWAŻONEGO ROZWOJU Aktualizacja WSI, ROLNICTWA I RYBACTWA 2030 STRATEGII ZRÓWNOWAŻONEGO ROZWOJU WSI, ROLNICTWA I RYBACTWA 2030 Zastępuje „Strategię zrównoważonego rozwoju wsi, rolnictwa i rybactwa 2030” przyjętą uchwałą nr 123 Rady Ministrów z dnia 15 października 2019 r. w sprawie przyjęcia „Strategii zrównoważonego rozwoju wsi, rolnictwa i rybactwa 2030” (M.P. poz. 1150). Zastępuje „Strategię zrównoważonego rozwoju wsi, rolnictwa i rybactwa 2030” przyjętą uchwałą nr 123 Rady Ministrów z dnia 15 października 2019 r. w sprawie przyjęcia „Strategii zrównoważonego rozwoju wsi, rolnictwa i rybactwa 2030” (M.P. poz. 1150).  Monitor Polski –3– STRATEGIA ZRÓWNOWAŻONEGO ROZWOJU WSI, ROLNICTWA I RYBACTWA 2030 Zaktualizowana „Strategia zrównoważonego rozwoju wsi, rolnictwa i rybactwa 2030” powstała w Ministerstwie Rolnictwa i Rozwoju Wsi przy współpracy m.in.: 16 wojewódzkich zespołów analizujących szanse i zagrożenia oraz potencjalne kierunki rozwoju obszarów wiejskich w województwach do 2030 r., ośrodków naukowo-badawczych MRiRW, Międzyresortowego Zespołu ds. aktualizacji Strategii zrównoważonego rozwoju wsi, rolnictwa i rybactwa 2030, w którym brali udział przedstawiciele poszczególnych ministerstw oraz jednostek podległych i nadzorowanych przez Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi. Dokument był szeroko konsultowany i opiniowany, w tym m.in. w ramach prac Rady Dialogu Społecznego w Rolnictwie, Komitetu Koordynacyjnego do spraw Polityki Rozwoju, Komitetu Społecznego Rady Ministrów, Rządowego Centrum Analiz, Zespołu ds. Programowania Prac Rządu, Komisji Wspólnej Rządu i Samorządu Terytorialnego, Zespołu ds. Obszarów Wiejskich, Wsi i Rolnictwa Komisji Wspólnej Rządu i Samorządu Terytorialnego oraz podczas licznych branżowych, regionalnych i ponadregionalnych spotkań, warsztatów i konferencji.         Ϯͮ^ ƚ ƌ Ž Ŷ Ă    Poz. 1214  Monitor Polski –4– STRATEGIA ZRÓWNOWAŻONEGO ROZWOJU WSI, ROLNICTWA I RYBACTWA 2030 Spis treści tWZKt E/ ͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘ϳ TRENDY, PUŁAPKI ROZWK:Kt /tztE/^ <dKZZK>EKͲSPOŻYWCZEGO I ROZWOJU OBSZARÓt t/ :^</,͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘ϭϬ dZ Ez͕ZAGROŻENIA͕^E^ /WZK> DzZOZWOJOWE OBSZARÓW WI :^</,/^ <dKZZK>EKͲSPOŻYWCZEGO͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘ϭϬ WUŁAPKI ROZWOJOWE͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘ϭϱ tztE/^dZd '/E ͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘ϭϲ ^z/ > ZKtK:U OBSZARÓW WIEJSKICH͕ZK>E/dt/ZzdtKϮϬϯϬZ͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘ϯϱ tIZJA I CEL GŁÓWNY ROZWOJU OBSZARÓW WIEJS</,͕ZK>E/dt/Zzdt͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘ϯϱ EL SZCZEGÓŁOWY /tDKE/ E/  W/  ŃSTWA ŻYWNOŚCIOWEGO I ODPORNOŚCI NA KRYZz^z͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘ϰϬ Kierunek interwencji: I.1. Zwiększanie opłacalności produkcji rolnej, rybackiej iƉƌnjĞƚwórstwa rolnoͲ spożywczego͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘ϱϬ Kierunek interwencji: I.2. Budowa odporności produkcji rolnej i rybackiej, w tym odporności na zmiany ŬůŝŵĂƚƵ͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘ϱϮ Kierunek interwencji: I.3. Zapewnienie bezpieczeństwa żywnościowego kraju i jakości żywności͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘ϱϰ <ŝĞƌƵŶĞŬŝŶƚĞƌǁĞŶĐũŝ͗/͘ϰ͘dƌĂŶƐĨŽƌŵĂĐũĂĞŶĞƌŐĞƚLJĐnjŶĂƐĞŬƚŽƌĂƌŽůŶŽͲƐƉożywczego iƌŽnjwój biogospodarki ͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘ϱϱ Kierunek interwencji: I.5. Skuteczna współpraca międzynarodowa i budowanie silnej pozycji w UE͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘ϱϲ EL SZCZEGÓŁOWY //WOPRAWA JAKOŚCI ŻYCIA͕/E&Z^dZh<dhZz/^dANU ŚRODOWISKA͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘ϱϴ Kierunek interwencji: II.1. Rozwój infrastruktury liniowej͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘ϲϱ Kierunek interwencji: II.2. Dostępność wysokiej jakości usług publicznych͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘ϲϲ Kierunek interwencji: II.3. Zrównoważona rewitalizacja wsi imałych miast͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘ϲϴ Kierunek interwencji: II.4. Zrównoważone gospodarowanie i ochrona zasobów środowiska͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘ϲϵ Kierunek interwencji: II.5. Adaptacja do zmian klimatu i przeciwdziałanie tym zmiĂŶŽŵ͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘ϳϬ EL SZCZEGÓŁOWY ///ZOZWÓJ PRZEDSIĘBIORCZOŚCI͕WKZK>E/z,D/ :^WZz/AKTYWNEGO SPOŁECZEŃSdt͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘ϳϮ <ŝĞƌƵŶĞŬŝŶƚĞƌǁĞŶĐji: III.1. Odpowiedź na zmiany demograficzne i ich następstwa͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘ϳϳ Kierunek interwencji: III.2. Rozwój przedsiębiorczości i nowych miejsc pracy͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘ϳϵ Kierunek interwencji: III.3. Wzrost umiejętności i kompetencji mieszkańców wsi͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘ϴϬ Kierunek interwencji: III.4. Budowa i rozwój zdolności do współpracy wwymiarze społecznym i ƚĞƌLJƚŽƌŝĂůŶLJŵ͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘ϴϭ Kierunek interwencji: III.5. Rozwój ekonomii i solidarności społecznej na obszarach wiejskich͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘ϴϮ KBSZARY WPŁYWAJĄCE NA OSIĄGNIĘCIE CELÓW^dZd '//͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘ϴϰ Obszar A: Sprawne zarządzanie rozwojem͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘ϴϳ KďƐnjĂƌ͗^ƚĂďŝůŶĞĨŝŶĂŶƐŽǁĂŶŝĞƌŽnjǁŽũƵ͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘ϴϴ Obszar: Trwała zdolność kreacji i uczenia się͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘ϴϵ SPÓJNOŚĆ CELÓW STRAT '// >D/<Z:KtYCH I MIĘDZYNARODOWYCH DOKUMENTÓW ^dZd '/Ez,KZ >D/WK>/dz<h ͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘ϵϮ <Z:Kt K<hD Edz/ > ^dZd '/E KϮϬϯϬZ͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘ϵϮ GENDA NA RZECZ ZRÓWNOWAŻONEGO ROZWOJU ϮϬϯϬ͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘ϵϵ ^z^d DZ >/://ZDz&/EE^Kt ͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘ϭϬϮ tzD/Zd ZzdKZ/>EztDRAŻANIA ^dZd '//͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘ϭϬϮ ZDz&/EE^Kt ͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘ϭϬϰ ^z^d DZ >/://DKE/dKZKtE/͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘ϭϭϬ   ϯͮ^ ƚ ƌ Ž Ŷ Ă   Poz. 1214  Monitor Polski –5– STRATEGIA ZRÓWNOWAŻONEGO ROZWOJU WSI, ROLNICTWA I RYBACTWA 2030 ZAŁĄCZNIK 1. LISTA PROJEKTÓW STRATEGICZNYCH SŁUŻĄCYCH REALIZ:I CELÓW SZRWRIRϮϬϯϬ͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘ϭϭϯ ZAŁĄCZNIK 2. ZRÓŻNICKtE/ d ZzdKZ/>E ROZWOJU OBSZARÓW WIE:^</,͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘ϭϮϯ  ϰͮ^ ƚ ƌ Ž Ŷ Ă   Poz. 1214  Monitor Polski –6– STRATEGIA ZRÓWNOWAŻONEGO ROZWOJU WSI, ROLNICTWA I RYBACTWA 2030 Wykaz skrótów ARiMR Agencja Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa ASF Afrykański pomór świń B+R prace badawczo-rozwojowe CDR Centrum Doradztwa Rolniczego CEF Instrument Łącząc Europę EBI Europejski Bank Inwestycyjny EBOIR Europejski Bank Odbudowy i Rozwoju EFI Europejski Fundusz Inwestycyjny EPI Europejskie Partnerstwo na rzecz Innowacji EFIS Europejski Fundusz na rzecz Inwestycji Strategicznych EFMRA Europejski Fundusz Morski, Rybacki i Akwakultury EFRG Europejski Fundusz Rolniczy Gwarancji EFRROW Europejski Fundusz Rolny na rzecz Rozwoju Obszarów Wiejskich EFRR Europejski Fundusz Rozwoju Regionalnego EFSI Europejskie Fundusze Strukturalne i Inwestycyjne EFS+ Europejski Fundusz Społeczny Plus FS Fundusze Spójności GOZ gospodarka o obiegu zamkniętym GUS Główny Urząd Statystyczny IOB Instytucje Otoczenia Biznesu ITP Instytut Technologiczno-Przyrodniczy ICT Technologie informacyjno-komunikacyjne JST Jednostka Samorządu Terytorialnego KE Komisja Europejska KOWR Krajowy Ośrodek Wsparcia Rolnictwa KPO Krajowy Plan Odbudowy i Zwiększania Odporności KRUS Kasa Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego KWR klasyfikacja wydatków rozwojowych sektora instytucji rządowych i samorządowych LGD lokalna grupa działania MRiRW Ministerstwo Rolnictwa i Rozwoju Wsi MŚP mikro-, małe i średnie przedsiębiorstwa NCBiR Narodowe Centrum Badań i Rozwoju NEET grupa społeczna, obejmująca młodzież pozostającą poza sferą zatrudnienia i edukacji (ang. not in employment, education or training) NFOŚIGW Narodowy Fundusz Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej NIKiDW Narodowy Instytut Kultury i Dziedzictwa Wsi ODR ośrodek doradztwa rolniczego OECD Organizacja Współpracy Gospodarczej i Rozwoju (ang. Organisation for Economic Co-operation and Development) ONZ Organizacja Narodów Zjednoczonych (ang. United Nations) ϱͮ^ ƚ ƌ Ž Ŷ Ă   Poz. 1214  Monitor Polski –7– STRATEGIA ZRÓWNOWAŻONEGO ROZWOJU WSI, ROLNICTWA I RYBACTWA 2030 OZE odnawialne źródła energii PAIH Państwowa Agencja Inwestycji i Handlu PES podmioty ekonomii społecznej PFR Polski Fundusz Rozwoju PFRON Państwowy Fundusz Rehabilitacji Osób Niepełnosprawnych PGWWP Państwowe Gospodarstwo Wodne Wody Polskie PO RYBY 2014–2020 Program Operacyjny „Rybactwo i Morze” 2014–2020 PPP Partnerstwo Publiczno-Prywatne PROW 2007–2013 Program Rozwoju Obszarów Wiejskich na lata 2007–2013 PROW 2014–2020 Program Rozwoju Obszarów Wiejskich na lata 2014–2020 PS polityka spójności PS WPR Plan Strategiczny dla Wspólnej Polityki Rolnej na lata 2023–2027 PUP powiatowe urzędy pracy RCA Rządowe Centrum Analiz RLKS rozwój lokalny kierowany przez społeczność RRF Instrument na rzecz Odbudowy i Zwiększenia Odporności (ang. Recovery and Resilience Facility) SOR Strategia na rzecz Odpowiedzialnego Rozwoju do roku 2020 (z perspektywą do 2030 r.) SUERB Strategia UE dla regionu Morza Bałtyckiego SZRT Strategia Zrównoważonego Rozwoju Transportu do roku 2030 SZRWRiR 2030 Strategia zrównoważonego rozwoju wsi, rolnictwa i rybactwa 2030 UE Unia Europejska UKE Urząd Komunikacji Elektronicznej UOKiK Urząd Ochrony Konkurencji i Konsumentów UP 2021–2027 Umowa Partnerstwa na lata 2021–2027 WPFP Wieloletni Plan Finansowy Państwa WPR Wspólna Polityka Rolna WPRyb Wspólna polityka rybołówstwa WTO Światowa Organizacja Handlu (ang. World Trade Organization)  ϲͮ^ ƚ ƌ Ž Ŷ Ă    Poz. 1214  Monitor Polski –8– STRATEGIA ZRÓWNOWAŻONEGO ROZWOJU WSI, ROLNICTWA I RYBACTWA 2030 tWZKt E/  W latach 2012–2019 miejscem określenia celów i działań rozwojowych wsi, rolnictwa i rybactwa była „Strategia zrównoważonego rozwoju wsi, rolnictwa i rybactwa na lata 2012–2020” przyjęta przez Radę Ministrów w dniu 25 kwietnia 2012 r. Stanowiła ona część systemu dokumentów strategicznych powstałych na podstawie „Wytycznych do opracowywania strategii rozwoju” oraz „Planu uporządkowania strategii rozwoju – zakres i struktura” 1) i przepisów ustawy z dnia 6 grudnia 2006 r. o zasadach prowadzenia polityki rozwoju (Dz. U. z 2023 r. poz. 1259, z późn. zm.). Strategia ta była kluczowym dokumentem wyznaczającym kierunki działań publicznych na rzecz rozwoju obszarów wiejskich, rolnictwa i rybactwa w latach 2014–2020. Jej przepisy znalazły swoje odzwierciedlenie w Umowie Partnerstwa – najważniejszym dokumencie projektującym sposób wykorzystania przez Polskę środków unijnych. Kolejne lata przybliżały instytucje publiczne do weryfikacji i aktualizacji modelu rozwoju kraju oraz prac nad programowaniem nowej perspektywy finansowej UE na lata 2021–2027. W fazie przygotowań MRiRW uczestniczyło w pracach nad wzmocnieniem systemu zarządzania rozwojem kraju. W dniu 16 lutego 2016 r. Rząd RP przedstawił zaktualizowaną wizję rozwoju kraju w „Planie na rzecz Odpowiedzialnego Rozwoju”. Jej rozwinięcie stanowi nowa średniookresowa strategia rozwoju kraju „Strategia na rzecz Odpowiedzialnego Rozwoju do roku 2020 (z perspektywą do 2030 r.) (SOR)” przyjęta przez Radę Ministrów w dniu 14 lutego 2017 r. Głównym celem projektowanych działań rozwojowych w SOR jest stworzenie warunków do wzrostu dochodów mieszkańców Polski przy jednoczesnym wzroście spójności w wymiarze społecznym, ekonomicznym, środowiskowym i terytorialnym. SOR zawiera również szereg wyborów strategicznych polityki państwa, które stanowią rekomendacje dla polityk publicznych. Nowa średniookresowa strategia rozwoju kraju jest też punktem wyjścia do opracowania strategii rozwoju określających podstawowe uwarunkowania, cele i kierunki rozwoju odnoszące się do sektorów, dziedzin, regionów lub rozwoju przestrzennego w perspektywie do 2030 r., w tym m.in. SZRWRiR 2030, której zadaniem jest określenie kluczowych kierunków rozwoju obszarów wiejskich, rolnictwa i rybactwa w perspektywie do 2030 r., spójnych z celami SOR. Sposób opracowania SZRWRiR 2030 został przedstawiony w dokumencie pt. Aktualizacja strategii rozwoju wynikająca z przyjętej przez Radę Ministrów w dniu 14 lutego 2017 r. „Strategii na rzecz Odpowiedzialnego Rozwoju do roku 2020 (z perspektywą do 2030 r.)” przyjętym uchwałą nr 65 Komitetu Koordynacyjnego do spraw Polityki Rozwoju z dnia 23 maja 2017 r. W dniu 15 października 2019 r. Rada Ministrów podjęła uchwałę w sprawie przyjęcia „Strategii zrównoważonego rozwoju wsi, rolnictwa i rybactwa 2030”, przedłożoną przez ministra rolnictwa i rozwoju wsi. Dokument został opracowany w uzgodnieniu z ówczesnym Ministrem Gospodarki Morskiej i Żeglugi Śródlądowej. W lipcu 2020 r. został przyjęty nowy budżet UE po 2020 r., utworzono Fundusz na rzecz Sprawiedliwej Transformacji, Europejski Instrument na rzecz Odbudowy i Zwiększania Odporności, który m.in. zapewnia dodatkowe finansowanie inwestycji w okresie przejściowym Programu Rozwoju Obszarów Wiejskich 2014–2020 oraz daje podstawy dla Krajowego Planu Odbudowy i Zwiększania Odporności. Powstały również nowe formy wsparcia związanego z wystąpieniem pandemii COViD-19, jak np. REACT-UE. W 2022 r. polska i światowa gospodarka znalazły się pod wpływem silnego szoku podażowo-popytowego związanego z wybuchem wojny w Ukrainie. Szok o takim charakterze z jednej strony wpływał negatywnie na tempo wzrostu PKB, m.in. przez obniżenie dynamiki aktywności gospodarczej na naszych rynkach eksportowych, wzrost niepewności oraz pogorszenie nastrojów konsumentów i przedsiębiorców. Z drugiej – powodował silny wzrost  ϭͿ  Opracowane przez ministra właściwego do spraw polityki rozwoju. ϳͮ^ ƚ ƌ Ž Ŷ Ă   Poz. 1214  Monitor Polski –9– STRATEGIA ZRÓWNOWAŻONEGO ROZWOJU WSI, ROLNICTWA I RYBACTWA 2030 inflacji w efekcie wyraźnego wzrostu cen surowców na rynkach światowych i zaburzeń w globalnych łańcuchach dostaw. Wpływało to dodatkowo na pogorszenie dynamiki realnego PKB przez erozję siły nabywczej gospodarstw domowych i wzrost nominalnych stóp procentowych, który ograniczał popyt na kredyt. Skutkiem wojny był także gwałtowny napływ do Polski ludności z Ukrainy. W Polsce po silnej odbudowie aktywności gospodarczej w 2021 r., gdy przeciętne kwartalne tempo wzrostu gospodarczego było około dwukrotnie wyższe od długookresowej średniej, nastąpiło jej wyhamowanie.Wybuch wojny w Ukrainie i jej konsekwencje w postaci gwałtownego wzrostu cen surowców na rynkach światowych (zwłaszcza energetycznych i rolnych) spowodowały wyraźny wzrost inflacji. Zjawisko to było powszechne i występowało nie tylko w Polsce, ale także w większości krajów rozwiniętych. W konsekwencji w 2022 r. miał miejsce wysoki wzrost cen energii oraz żywności na rynku krajowym, który w znacznym stopniu wpłynął na wzrost ogólnego wskaźnika cen towarów i usług konsumpcyjnych. Dodatkowo rosła także inflacja bazowa. Wzrost tej kategorii był z jednej strony opóźnionym skutkiem odbudowy aktywności gospodarczej po recesji wywołanej pandemią oraz efektem dobrej sytuacji na rynku pracy, a z drugiej strony konsekwencją wzrostu presji kosztowej u producentów (zwłaszcza w zakresie cen energii i paliw) 2 ). Okoliczności te były bezpośrednią przyczyną aktualizacji SZRWRiR 2030. Zakres wprowadzonych w ramach aktualizacji zmian w SZRWRiR 2030 pozwala jej zachować spójność ze średniookresową strategią rozwoju kraju (SOR). Zaktualizowana SZRWRiR 2030 zawiera również działania spójne z celami „Długoterminowej wizji dla obszarów wiejskich w UE 2040” i wynikającego z niej „Paktu na rzecz obszarów wiejskich”, „Planu działania na rzecz pobudzenia zrównoważonego, spójnego i zintegrowanego rozwoju obszarów wiejskich” oraz „Polskiego Ładu dla Polskiej Wsi”. W ramach aktualizacji SZRWRiR 2030 Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi ponownie zaprosił do współpracy zespół międzyresortowy ds. aktualizacji SZRWRiR 2030 oraz wojewodów i wojewódzkie ODR, którym powierzył aktualizację 16 wojewódzkich diagnoz rozwoju obszarów wiejskich. Proces aktualizacji SZRWRiR 2030 miał charakter bardzo otwarty i partycypacyjny. MRiRW organizowało warsztaty tematyczne (np. warsztaty z udziałem przedstawicieli 16 wojewódzkich Zespołów analizujących szanse i zagrożenia oraz potencjalne kierunki rozwoju obszarów wiejskich), były prowadzone prace eksperckie, zostały wykonane niezależne ekspertyzy, wykorzystano foresight strategiczny (do opracowania scenariuszy rozwojowych), zbierano informacje oraz opinie pracowników instytucji publicznych (np. podczas spotkań zespołu międzyresortowego), prowadzono szereg spotkań w ramach konsultacji publicznych oraz przeprowadzono uzgodnienia międzyresortowe i konsultacje publiczne. W dniu 14 lipca 2023 r. Główny Inspektor Sanitarny wyraził zgodę na odstąpienie od przeprowadzania strategicznej oceny oddziaływania na środowisko dla proponowanych zmian aktualizowanej SZRWRiR 2030 , a w dniu 28 lipca 2023 r. Generalny Dyrektor Ochrony Środowiska uzgodnił możliwość odstąpienia od strategicznej oceny oddziaływania na środowisko dla aktualizacji SZRWRiR 2030 na podstawie art. 48 ust. 1 i 4 ustawy z dnia 3 października 2008 r. o udostępnianiu informacji o środowisku i jego ochronie, udziale społeczeństwa w ochronie środowiska oraz o ocenach oddziaływania na środowisko (Dz. U. z 2023 r. poz. 1094, z późn. zm.). SZRWRiR 2030 zawiera działania i projekty strategiczne będące w kompetencji nie tylko MRiRW, ale także pozostałych resortów oraz samorządu województwa, który pełni kluczową rolę w procesie programowania, zarządzania i koordynowania działań rozwojowych na poziomie regionalnym. W części diagnostycznej, w tym w ocenie uwarunkowań zewnętrznych, oraz na etapie formułowania wyzwań uwzględniono również wnioski z analiz KE, organizacji międzynarodowych, w szczególności OECD i FAO.  2) Wieloletni Plan Finansowy Państwa na lata 2023–2026. ϴͮ^ ƚ ƌ Ž Ŷ Ă   Poz. 1214  Monitor Polski – 10 – STRATEGIA ZRÓWNOWAŻONEGO ROZWOJU WSI, ROLNICTWA I RYBACTWA 2030 Podobnie jak w latach poprzednich, za obszary wiejskie w SZRWRiR 2030 uznaje się obszar kraju z wyłączeniem miast liczących powyżej 5 tys. mieszkańców. Wyodrębnienie obszarów wiejskich byłoby możliwe również dzięki zastosowaniu metodologii przyjętej przez OECD, opartej na kryterium gęstości zaludnienia (do 150 osób/km²), jednak w warunkach polskich prowadziłoby to do wyłączenia z obszarów wiejskich nie tylko wsi bezpośrednio sąsiadujących z dużymi miastami, ale także niektórych gmin wiejskich lub miejsko-wiejskich położonych w większej odległości od największych ośrodków miejskich w południowo-wschodniej części Polski. Równocześnie doświadczenia dotychczasowej realizacji programów wspierających rozwój obszarów wiejskich oraz istniejące w terenie powiązania funkcjonalne stanowią istotne argumenty za zaliczeniem do obszarów wiejskich nie tylko terenów wiejskich według dotychczasowej definicji administracyjnej przyjętej przez GUS3), ale też małych miast (do 5 tys. mieszkańców), gdyż pełnią one podobne funkcje jak duże wsie będące siedzibami władz gminnych. Często wyłącznie względy historyczne rozstrzygały czy lokalne centrum administracyjne i gospodarcze posiada status wsi czy też miasta. Jako obszar rybacki rozumie się tereny skoncentrowane wokół obszarów morskich, jezior, stawów rybnych, rzek i estuariów, ze znaczącym poziomem zatrudnienia lub produkcji w sektorze rybactwa. Obszary rybackie to zarówno gminy wiejskie, jak i miejskie. Używane w SZRWRiR 2030 pojęcie sektora rolno-spożywczego należy rozumieć jako dział gospodarki zajmujący się produkcją rolno-spożywczą, tj. wytwarzaniem artykułów rolno-spożywczych zdefiniowanych w ustawie z dnia 21 grudnia 2000 r. o jakości handlowej artykułów rolno-spożywczych (Dz. U. z 2023 r. poz. 1980). Zgodnie z ww. ustawą artykuły rolno-spożywcze to produkty rolne, runo leśne, dziczyzna, organizmy morskie i słodkowodne w postaci surowców, półproduktów oraz wyrobów gotowych otrzymanych z tych surowców i półproduktów, w tym środki spożywcze (żywność).     3) Obszary wiejskie w Polsce, zgodnie z metodologią ich wyodrębniania przez GUS opartą na podziale administracyjnym, są definiowane jako tereny położone poza granicami administracyjnymi miast. Są to zatem obszary gmin wiejskich oraz części wiejskie gmin miejsko-wiejskich (według metodologii GUS obszary wiejskie w Polsce na koniec 2022 r. zajmowały 92,5% powierzchni kraju i były zamieszkiwane przez około 40,4% ogółu ludności). ϵͮ^ ƚ ƌ Ž Ŷ Ă   Poz. 1214  Monitor Polski – 11 – Poz. 1214 Trendy, pułapki rozwojowe i wyzwania sektora rolno-spożywczego i rozwoju obszarów wiejskich  dZ Ez͕ PUŁAPKI ROZWOJOWE / tztE/ ZK>EKͲSPOŻYWCZEGO /ZKtK:hOBSZARÓW WIEJSKICH ^ <dKZ Trendy, zagrożenia, szanse i problemy rozwojowe obszarów wiejskich i sektora rolno-spożywczego Obszar: Zmiany struktury gospodarki rolno-żywnościowej o Powolny odpływ zatrudnionych w rolnictwie do sektorów pozarolniczych – zbyt wolne zmiany struktury agrarnej rolnictwa oraz generalnie niższe tempo postępu technologicznego w rolnictwie i rybactwie oraz słabnąca pozycja przetargowa rolników i rybaków w łańcuchach rynkowych są przyczyną wolniejszego tempa wzrostu produktywności pracy w rolnictwie i w rybactwie w stosunku do sektorów pozarolniczych i pozarybackich. Taka sytuacja może prowadzić do dysparytetu dochodowego w rolnictwie, ale także do intensywniejszego poszukiwania pozarolniczych zarobkowych źródeł dochodów w gospodarstwach domowych rolników. o Rosnąca koncentracja kapitału (skala przedsiębiorstw), szczególnie na „wyższych” poziomach łańcuchów rynkowych, dotyka również obszarów wiejskich i sektora rolno-spożywczego. W powiązaniu z raczej powolnym wzrostem koncentracji zasobów ziemi i kapitału w rolnictwie zjawisko to sprzyja m.in. tendencji do „nierównego” podziału wartości dodanej w łańcuchach rynkowych, w których rolnicy i mieszkańcy wsi mają najczęściej najsłabszą pozycję przetargową i najmniejszy udział w podziale wartości dodanej. o Rozdrobnienie sektora rolnego w powiązaniu z rosnącą presją konkurencyjną (oraz dążeniem do przejmowania funkcji w zakresie przetwórstwa i handlu) zwiększają rolę wspólnych inicjatyw i działań (procesy integracji poziomej) w formie spółdzielni czy grup producentów. Zdolność do wykorzystania rezerw efektywności sektora, tkwiących w zbiorowych działaniach, w coraz większym stopniu determinuje przewagi konkurencyjne lub jest warunkiem utrzymania dotychczasowej pozycji na rynku. o Następują zmiany w strukturze upraw i hodowli, które wymagają zdefiniowania na nowo krajowych specjalizacji dostosowanych do potencjału produkcyjnego, co ułatwi wymianę międzynarodową, ograniczając pole konkurencji, którą trzeba wspierać działaniami interwencyjnymi państwa. Obszar: Zarządzanie zmianą w sektorze rolno-spożywczym o Trwa rewolucja technologiczna w rolnictwie. Jej głównym obszarem jest tworzenie i wdrażanie innowacji, szybki rozwój nauki i badań, cyfryzacja, robotyzacja, wykorzystanie danych satelitarnych, analiza dużych zbiorów danych (big data), automatyzacja, genetyka (w hodowli) czy informatyzacja procesów gospodarczych. Nowe technologie charakteryzuje bardzo szybki rozwój oraz ułatwienia w dostępie, przez co stosunkowo szybko są absorbowane w różnych sferach życia gospodarczego (również w gospodarkach rozwijanych na obszarach wiejskich) i coraz silniej determinują przewagi konkurencji podmiotów, regionów i państw. W rozwoju i adaptacji nowych technologii można upatrywać szans na częściowe choćby pokonanie ograniczeń związanych z dużym rozproszeniem podmiotów sektora rolno-spożywczego, a także możliwość godzenia często sprzecznych celów ekonomicznych (rynkowych), środowiskowych i społecznych. Rozwój kompetencji, kapitał finansowy oraz infrastruktura szerokopasmowa będą warunkować tempo wdrożeń tych nowych możliwości. ϭϬͮ^ ƚ ƌ Ž Ŷ Ă   ϭϬ  Monitor Polski – 12 – Trendy, pułapki rozwojowe i wyzwania sektora rolno-spożywczego i rozwoju obszarów wiejskich  o Zmieniające się uwarunkowania przyrodniczo-klimatyczne prowadzą do większej częstotliwości występowania zjawisk o charakterze klęskowym. Z kolei silniejsze włączenie krajowego i unijnego sektora rolnego w globalne procesy adaptacyjne eksponuje na zewnątrz szoki cenowe lub zwiększa podatność na zewnętrzne kryzysy podażowo-cenowe. Obserwowane zmiany powodują wzrost zapotrzebowania na nowe systemy zarządzania ryzykiem w rolnictwie i rybactwie oraz gospodarką wodną. Obszar: Zmiany demograficzne i społeczne (w tym modele konsumpcji) o Postępują zmiany demograficzne w Polsce i w Europie związane ze starzeniem się ludności, niską dzietnością4), migracją wewnętrzną i zagraniczną ludzi młodych, które skutkują zmniejszaniem się udziału mieszkańców w wieku produkcyjnym w ogóle mieszkańców na terenach wiejskich. o Obserwuje się wzrost liczby ludności w gminach wiejskich i miejsko-wiejskich okalających duże i średnie miasta (proces suburbanizacji). Obszary wiejskie znajdujące się w bezpośrednim otoczeniu dużych ośrodków miejskich są cenione jako atrakcyjne miejsce do zamieszkania dla rodzin z dziećmi ze względu na łatwiejsze i lepsze zaspokojenie potrzeb mieszkaniowych, warunki środowiskowe i dostępność miejskich rynków pracy. o W migracjach następuje nadreprezentacja odpływu z terenów wiejskich i małych miast (leżących poza terenami okalającymi duże i średnie miasta) młodych kobiet. Prowadzi to do przewagi młodych mężczyzn na tych terenach, co skutkuje problemami w formowaniu się rodzin i zmniejszaniu się ich liczby5). o Dużo gmin wiejskich dotyka problem depopulacji 6). Powiązany jest on m.in. z małą liczbą atrakcyjnych miejsc pracy, szczególnie dla młodych kobiet, realizacją aspiracji młodych osób zamieszkujących te tereny związanych z wykształceniem oraz miejskim stylem życia7). Zmiany te powodują „ucieczkę” najcenniejszych zasobów pracy ze wsi do miast, trudności z założeniem rodziny, brak rąk do pracy w niektórych regionach (zwłaszcza peryferyjnych) oraz spowolnienie wymiany pokoleniowej w rolnictwie i rybactwie. o Wzrasta zamożność, świadomość ekologiczna i w zakresie higieny różnych aspektów życia w społeczeństwach krajów UE i innych społeczeństwach krajów wysokorozwiniętych, co przekłada się na rosnące zainteresowanie żywnością wysokiej jakości, żywnością funkcjonalną (w tym „leczniczą”), tradycyjną, produkowaną w sposób nieobciążający środowiska i klimatu. Preferencje konsumentów coraz silniej dotyczą śladu środowiskowego (klimatycznego) produktów pochodzących od zwierząt, a nie tylko indywidualnej wartości użytkowej i ceny, czemu sprzyjają także rosnące możliwości śledzenia i kontroli źródeł pochodzenia surowców rolnych i sposobów ich przetwarzania (np. technologii blockchain). o Generalny wzrost poziomu dochodów (i standardów jakości życia) niesie ze sobą ryzyko powstawania luki zatrudnieniowej w sektorach pracochłonnych, które nie podlegają w całości procesom automatyzacji. Z drugiej strony istnieje zagrożenie wzrostu marnotrawienia żywności wraz ze wzrostem jej podaży i konsumpcyjnego stylu życia. Utrata konkurencyjności kosztowej będzie wymuszać poszukiwania  4) Strategia Demograficzna 2040 zatwierdzona przez rząd uchwałą nr 224 Rady Ministrów z dnia 15 listopada 2022 r. w sprawie ustanowienia polityki publicznej pt. „Strategia Demograficzna 2040” (M.P. poz. 1196) wskazuje na działania, które należy podjąć dla usuwania barier hamujących dzietność. 5) Śleszyński P. 2021 Migracje wewnętrzne w: Sytuacja Demograficzna Polski Raport 2020–2021 RRL, s. 173. Nadreprezentacja młodych kobiet w wyjazdach prowadzi do nierównowagi płci wśród młodych osób na wsi, co przekłada się na trudności w zakładaniu rodzin. 6) Gałązka A. 2021 Przestrzenne zróżnicowanie procesów demograficznych w Polsce w: Sytuacja Demograficzna Polski Raport 2020–2021 RRL, s. 189–190. 7) Dolińska A. Jończy P. Śleszyński P. 2020 Migracje pomaturalne w województwie dolnośląskim wobec depopulacji regionu i wymogów zrównoważonego rozwoju społeczno-gospodarcze Wrocław: Wydawnictwo Uniwersytetu Ekonomicznego; Romaniszyn K. 2023, Styl życia, jako istotna determinanta dzietności w: Uwarunkowania dzietności red. M. Witkowska, GUS. ϭϭͮ^ ƚ ƌ Ž Ŷ Ă   Poz. 1214 ϭϭ  Monitor Polski – 13 – Trendy, pułapki rozwojowe i wyzwania sektora rolno-spożywczego i rozwoju obszarów wiejskich  nisz rynkowych związanych ze zmianami oczekiwań i preferencji konsumentów (np. produkcja zrównoważona środowiskowo, ekologiczna, bez pestycydów). o Następuje globalny wzrost ludności głównie w Azji i Afryce, który będzie się przekładał na rosnący popyt na żywność. W państwach rozwijających się wzrasta konsumpcja produktów pochodzenia zwierzęcego (mleko, drób, wieprzowina, wołowina, ryby i bezkręgowce), zwiększając popyt na surowce i produkty rolne pochodzenia zwierzęcego oraz pasze dla zwierząt. Obszar: Środowisko i zmiany klimatu o Rośnie znaczenie i oczekiwania społeczne w zakresie ochrony zasobów środowiska naturalnego w rolnictwie i rybactwie (gleba, woda, powietrze, różnorodność biologiczna). Obszary wiejskie, z uwagi na zarządzanie przeważającą częścią zasobów przyrodniczych, są jednym z głównych adresatów krajowych i wspólnotowych dążeń w zakresie ochrony zasobów środowiska. Tendencje te wzmacniają wielofunkcyjny charakter sektora rolnego, jednocześnie coraz silnej uzależniając jego konkurencyjność na globalnym rynku od przychodów pozarynkowych (transfery budżetowe za dostarczanie dóbr publicznych). o Coraz wyraźniej są dostrzegalne zmiany klimatu, które w wielu regionach świata powodują ograniczenia w dostępności zasobów żywności, wody pitnej i energii oraz zagrożenia dla równowagi biologicznej. Coraz częściej stają się one czynnikiem utrudnień w produkcji rolniczej i rybackiej oraz przetwórstwie rolnospożywczym, wpływając tym samym na równowagę na wielu rynkach rolnych i zwiększając ryzyko związane z działalnością gospodarczą w sektorze rolno-spożywczym. W warunkach polskich wzrasta znaczenie gospodarki zasobami wody (retencja, melioracja, nawodnienia). Dalszy deficyt zasobów wodnych w wielu regionach ważnych rolniczo, jak np. pas Nizin Środkowopolskich i pojezierzy,na Przedgórzu Sudeckim, na Wyżynie Małopolskiej, Lubelskiej oraz na Nizinie Podlaskiej, będzie miał duże znaczenie dla przyszłego zapewnienia bezpieczeństwa żywnościowego kraju. Jednocześnie pojawiają się w Polsce możliwości rozwoju „nowych” upraw (np. soi czy winorośli). o Rosnąca presja międzynarodowa na redukcję emisji gazów cieplarnianych z sektora rolno-spożywczego (szczególnie produkcji zwierzęcej), powodująca konieczność kosztownych dostosowań m.in. w zakresie organizacji produkcji czy stosowanych technologii, szczególnie odczuwalnych na poziomie małych i średnich gospodarstw. Nowe sektory gospodarki na obszarach wiejskich, takie jak: biogospodarka, GOZ i zielona gospodarka, energetyka rozproszona oparta na OZE, gospodarka społeczna, gospodarka doświadczeń (wolnego czasu), gospodarka ukierunkowana na zaspokajanie potrzeb społeczności lokalnej, to sektory często związane z rozwojem nowych technologii, produktów, wzorców konsumpcji, zmian preferencji indywidualnych lub społecznych. Ich rozwój może przyczynić się do zróżnicowania gospodarki wiejskiej i powstawania nowych, atrakcyjnych miejsc pracy. Wykorzystanie tych zmian w celu absorbcji nadwyżek zasobów pracy w rolnictwie wymaga nabywania nowych kompetencji i umiejętności przez mieszkańców obszarów wiejskich. Wzrost dywersyfikacji dochodów mieszkańców wsi w wyniku rozwoju nowych sektorów gospodarki jest dziś trudny do oszacowania, jednak wydaje się być większy w przypadku aktywności powiązanych bezpośrednio z gospodarstwami rolnymi i działalnością o charakterze usługowym, mniejszy natomiast w przypadku biogospodarki i energetyki rozproszonej z uwagi na mniejszą pracochłonność tych dziedzin, większą kapitałochłonność oraz silniejszą zależność ich rozwoju od konkurencji ze strony tradycyjnych sektorów gospodarki. o ϭϮͮ^ ƚ ƌ Ž Ŷ Ă   Poz. 1214 ϭϮ  Monitor Polski – 14 – Trendy, pułapki rozwojowe i wyzwania sektora rolno-spożywczego i rozwoju obszarów wiejskich  Obszar: Wykorzystanie przestrzeni i zasobów ziemi i pracy na obszarach wiejskich o Zachodzą niekorzystne zmiany w przeznaczeniu i użytkowaniu gruntów, w tym zaprzestanie praktyk rolniczego użytkowania gruntów rolnych i niekontrolowana urbanizacja na terenach wiejskich (w tym również cennych dla rolnictwa), które prowadzą do niepełnego i nietrwałego (niezrównoważonego) gospodarowania krajowym zasobem ziemi rolniczej. o Zmniejsza się udział dochodów z działalności rolniczej i postępuje dezagraryzacja wsi, czego następstwem jest spadek liczby pełnozatrudnionych w tym sektorze, a także spadek udziału dochodów z rolnictwa w strukturze dochodów gospodarstw domowych użytkujących gospodarstwo rolne. Aktualnie ponad połowa gospodarstw domowych osób pracujących w rolnictwie większość dochodu generuje poza rolnictwem. Rośnie szybko udział gospodarstw, które zaprzestały chowu zwierząt lub w ogóle działalności rolniczej. o Koncentracja produkcji zwierzęcej oraz procesy dezagraryzacji powodują konflikty urbanistyczne i konflikty międzysąsiedzkie. W przyszłości jest możliwa również migracja produkcji roślinnej do miast lub ich stref funkcjonalnych (farmy wykorzystujące hydroponikę, system Sky Greens, mobilne miejskie uprawy warzyw w pojemnikach z recyklingu, farmy na dachach budynków, uprawy wertykalne). o Od wielu lat wzrastało zróżnicowanie przestrzenne rozwoju obszarów wiejskich oraz narastały nierówności społeczne w rozwoju regionalnym i w układzie miasto/wieś. Pogłębia się polaryzacja wewnątrz województw i następuje dalsza marginalizacja obszarów o niskim poziomie dochodów własnych na osobę, peryferyjnych, słabo skomunikowanych, o niskim poziomie rozwoju infrastrukturalnego lub społecznego. Zwykle szybko rozwija się jedynie niewielka grupa terytoriów, w tym obszarów wiejskich położonych w małej odległości od aglomeracji miejskich.Największy dystans w relacji miasto-wieś widać w poziomie dochodów, które mimo wzrostu notowanego w ostatnich latach są nadal znacząco niższe wśród mieszkańców obszarów wiejskich i rolników, aniżeli wśród mieszkańców miast i pozarolniczych grup zawodowych. o Zaludnienie na obszarach wiejskich rośnie znacznie szybciej w pobliżu miast (szczególnie tam, gdzie znajdują się tereny możliwe do zabudowy jednorodzinnej), natomiast maleje na obszarach peryferyjnych lub o najniższym poziomie dostępności komunikacyjnej. Obszar: Uwarunkowania międzynarodowe, w tym związane z członkostwem w UE o Nastąpiły zmiany w modelu funkcjonowania budżetu i polityk europejskich po 2020 r., w tym zmiany w europejskiej polityce spójności, WPR i we WPRyb, w zakresie poziomu i struktury ich budżetów, mechanizmów zarządzania tymi politykami, a także priorytetowych unijnych celów i kierunków interwencji (m.in. w wyniku procesu opuszczenia UE przez Wielką Brytanię). Rozpoczęto dyskusje nad przyszłością polityk europejskich po 2027 r. oraz rozszerzeniem UE o kolejne państwa (w tym Ukrainę). o Wchodzą w życie kolejne (kompleksowe) dwustronne umowy handlowe UE z państwami trzecimi, co oznacza potencjalny wzrost możliwości ekspansji na rynki partnerów UE przy jednoczesnym wzroście presji konkurencyjnej na sektor rolno-spożywczy UE. Liberalizacja w zakresie poziomu taryf zwiększa rolę czynników pozataryfowych oraz potrzebę działań promocyjnych na rynkach państw trzecich. Umowy te sprzyjają coraz silniejszemu włączaniu sektora rolnego UE w procesy globalne, z czym wiążą się nie tylko korzyści, ale także koszty dostosowań i nowe ryzyka. o Rosnące potrzeby w zakresie ochrony środowiska i klimatu oraz ambicje UE dotyczące podejmowania i promowania nowych zobowiązań na forum globalnym (np. Porozumienie paryskie w zakresie ochrony ϭϯͮ^ ƚ ƌ Ž Ŷ Ă   Poz. 1214 ϭϯ  Monitor Polski – 15 – Trendy, pułapki rozwojowe i wyzwania sektora rolno-spożywczego i rozwoju obszarów wiejskich  klimatu, energochłonność gospodarek i poszczególnych sektorów, polityki rozwojowej – m.in. zobowiązania w zakresie promowania celów zrównoważonego rozwoju ONZ oraz relacji gospodarczych – m.in. propozycje reformy WTO, Strategia na rzecz bioróżnorodności 2030 UE i Europejski Zielony Ład) powodują stawianie własnej gospodarce, w tym sektorowi rolno-spożywczemu, ambitnych celów skutkujących kosztownymi dostosowaniami. Powoduje to również ukierunkowanie unijnego budżetu (w tym WPR, WPRyb i polityki spójności) na realizację ww. celów. o Występują tendencje protekcjonistyczne na jednolitym rynku wynikające zarówno z działań państw członkowskich, jak i niepełnej i niewłaściwej transpozycji prawa unijnego do krajowych porządków prawnych. Tendencje te ograniczają korzyści z handlu artykułami rolno-spożywczymi (głównie dla krajów eksporterów netto – jak Polska). o Konflikty zbrojne i handlowe wpływają na strumienie handlu towarami rolnymi i produktami rolnospożywczymi oraz poziom ponoszonego ryzyka, zmuszając do szybkiego podejmowania działań zapobiegającym ich niekorzystnym skutkom oraz dostosowawczych do nowej sytuacji. Obszar: Otoczenie instytucjonalne o Wzrasta rola efektywnego i społecznie odpowiedzialnego zaangażowania środków publicznych i instytucji finansowych w politykę rozwoju obszarów wiejskich, rolnictwa i rybactwa. Związane jest to z jednej strony ze złożonością i wzajemnym powiązaniem zadań w zakresie rozwoju wsi i rolnictwa, a z drugiej ze zmianami wspólnotowych zasad zarządzania środkami UE (m.in. zasady integrowanego podejścia, warunkowości podstawowej i powiązania z rezultatami). Potrzebne są wyprzedzające działania analityczne, programowe oraz systemowe, w tym w sferze organizacyjno-instytucjonalnej, przygotowujące do wdrażania programów UE w perspektywie finansowej – do 2027 r. oraz udziału w pracach nad funduszami i politykami UE po 2027 r. Rośnie znaczenie zadań instytucji działających na rzecz zapewnienia bezpieczeństwa żywnościowego i bezpieczeństwa żywności, m.in. w związku z sytuacją geopolityczną wywołaną wojną w Ukrainie, ewentualnym członkostwem nowych państw w strukturach UE, ze wzrostem oczekiwań konsumentów oraz sposobem prowadzenia polityki handlowej artykułami rolnospożywczymi na arenie międzynarodowej. Efektywna realizacja zadań publicznych w zakresie przestrzegania wymagań dotyczących bezpieczeństwa żywnościowego wymaga wzmocnienia koordynacji i zarządzania politykami oraz zwiększenia efektywności procesów monitorowania zagrożeń w sektorze rolnospożywczym (w tym m.in. dotyczących zagrożeń epidemiologicznych w rolnictwie, niekorzystnych zjawisk atmosferycznych w rolnictwie, bezpieczeństwa żywności, wpływu sposobu odżywiania i jakości żywności na zdrowie ludzi, zabezpieczenia interesów Polski w negocjacjach akcesyjnych państw kandydujących do członkostwa w Unii Europejskiej, w tym Ukrainy). o Pogłębiające się dysproporcje w rozwoju terytorialnym spowodowane są pułapką słabości instytucjonalnej8) oraz niskim poziomem zaangażowania lub skłonności do współpracy, zawierania partnerstw (w tym PPP) czy wprowadzania zmian i uczenia się 9 ). Występuje duże zróżnicowanie w programowaniu rozwoju z wykorzystaniem zintegrowania planowania przestrzennego i społeczno-gospodarczego. Brak zapewnienia pełnej integracji systemu programowania społeczno-gospodarczego i planowania przestrzennego na wszystkich poziomach zarządzania – krajowym, regionalnym, funkcjonalnym i lokalnym, w tym również w wykorzystaniu narzędzi cyfryzacji.  8) 9) Jedna z pułapek rozwoju opisana w SOR. Organizacja ucząca się (ang. Learning organization) – określenie zaproponowane przez Petera Senge, oznaczające organizację zdolną do uczenia się, adaptującą się do zmiennych warunków funkcjonowania. ϭϰͮ^ ƚ ƌ Ž Ŷ Ă   Poz. 1214 ϭϰ  Monitor Polski – 16 – Trendy, pułapki rozwojowe i wyzwania sektora rolno-spożywczego i rozwoju obszarów wiejskich  Pułapki rozwojowe Na podstawie dokonanej diagnozy sytuacji społeczno-gospodarczej można wskazać pułapki dla rozwoju zidentyfikowane w SOR, które w sposób szczególny odnoszą się do sektora wsi, rolnictwa i rybactwa. PUŁAPKA ŚREDNIEGO DOCHODU Mimo spadku zróżnicowania w poziomie dochodów na wsi i w mieście, relacja przeciętnych rocznych dochodów do dyspozycji netto na 1 osobę w gospodarstwie domowym na wsi do miasta wynosi 80,4%* Maleje zagrożenie ubóstwem relatywnym na wsi** PUŁAPKA BRAKU RÓWNOWAGI Tylko w miejscowościach do 10 tys. mieszkańców i na wsiach ekspansja sklepów sieciowych zachodzi głównie za sprawą sieci sklepów z polskim kapitałem, w miastach pow. 200 tys. mieszkańców 35% sklepów sprzedających żywność to sklepy z udziałem kapitału zagranicznego, w miastach z 50–200 tys. mieszkańców – 25%, w miastach z 10-50 tys. mieszkańców – 27% PUŁAPKA PRZECIĘTNEGO PRODUKTU Zaledwie 9,1% przedsiębiorstw przemysłowych zajmujących się produkcją artykułów spożywczych wprowadziło nowe lub ulepszone produkty w latach 2019–2021 PUŁAPKA DEMOGRAFICZNA Udział niskoprzetworzonych produktów rolnych w eksporcie wynosi 44,5%*** Do 2022 r. współczynnik obciążenia demograficznego osobami starszymi na obszarach wiejskich wzrósł do 25,1% Spadki urodzeń w gminach rolniczych i rolniczo-leśnych są wyższe niż spadki urodzeń w innych rejonach kraju**** Saldo migracji z gmin rolniczych i rolniczo-leśnych jest ujemne i najwyższe spośród innych rodzajów gmin***** Różnice w poziomie wykształcenia mieszkańców miast i wsi w Polsce pozostają bardzo duże, ale uwidacznia się tendencja do ich zmniejszania *Wartość dla 2021 r., w 2015 r. wartość tego wskaźnika wynosiła 68,5%. **Wskaźnik zagrożenia ubóstwem relatywnym na wsi wynosił 18,1% w 2022 r., podczas gdy w 2015 r. – 24%. ***Wskaźnik i jego wartość cyt. za SOR, w SZRWRiR 2030 zaproponowano komplementarny wskaźnik w celu szczegółowym I. ****Śleszyński, P. 2016, Identyfikacja i ocena wybranych zjawisk demograficznych w Polsce. Opracowanie wykonane dla Ministerstwa Rolnictwa i Rozwoju Wsi. *****Śleszyński P. 2021, Migracje wewnętrzne w: Sytuacja Demograficzna Polski Raport 2020–2021 RRL, s. 138. ϭϱͮ^ ƚ ƌ Ž Ŷ Ă   Poz. 1214 ϭϱ  Monitor Polski – 17 – Trendy, pułapki rozwojowe i wyzwania sektora rolno-spożywczego i rozwoju obszarów wiejskich  Wyzwania strategiczne OBSZAR I: wyzwania i potrzeby sektora rolno-spożywczego Dynamika procesów rozwojowych i uwarunkowania regionalne prowadzą do silnego zróżnicowania sytuacji polskich gospodarstw rolnych i poziomu rozwoju obszarów wiejskich w ujęciu gospodarczym i terytorialnym. Prezentowane wyzwania strategiczne producentów rolnych, rybackich i przetwórców zostały podzielone na grupy, które odzwierciedlają ich zróżnicowany poziom i tempo rozwoju w czterech płaszczyznach: • • • • dostępność zasobów10) i sposób ich wykorzystania; wiedza, umiejętności i skłonność do ciągłej nauki; stopień i kierunki zmian poziomu urynkowienia; wyposażenie (techniczne maszyny, urządzenia, budynki) i możliwości finansowe. Pozwoliło to wyodrębnić dwie grupy gospodarstw rolnych i rybackich:gospodarstwa o ograniczonym potencjale rozwojowym i gospodarstwa rozwinięte lub w fazie rozwoju. Przyjęty podział jest w dużej mierze umowny, ale odzwierciadla specyfikę polskich gospodarstw rolnych i rybackich, które mają silnie zróżnicowany potencjał i różne możliwe scenariusze rozwoju. W zależności od zmian, jakie będą zachodziły w poszczególnych składnikach ich potencjału, gospodarstwa te mogą w przyszłości nadal się rozwijać, spowolnić swoje tempo rozwoju (ograniczyć dotychczasową działalność), wejść w skład innego gospodarstwa, powiększając tym samym jego skalę produkcji, lub całkowicie zaprzestać działalności. Źródło: opracowanie MRiRW.  10) W odniesieniu do rolnictwa chodzi głównie o zasoby ziemi lub wody. ϭϲͮ^ ƚ ƌ Ž Ŷ Ă   Poz. 1214 ϭϲ  Monitor Polski – 18 – Poz. 1214 Trendy, pułapki rozwojowe i wyzwania sektora rolno-spożywczego i rozwoju obszarów wiejskich  Opis wyzwań, jakie stoją przed gospodarstwami rolnymi i rybackimi, podzielono na: • • • wyzwania horyzontalne (dotyczące wszystkich gospodarstw niezależnie od ich wielkości), wyzwania dla gospodarstw o ograniczonym potencjale rozwojowym oraz wyzwania stojące przed gospodarstwami rozwiniętymi lub w fazie rozwoju. Grupy cech różnicujących w warunkach polskich Wyzwania horyzontalne, Wyzwania stojące przed gospodarstwami o ograniczonym potencjale rozwojowym, Wyzwania stojące przed gospodarstwami rozwiniętymi lub w fazie rozwoju, dotyczące gospodarstw rolnych ŝrybackich, których dotyczące gospodarstw rolnych i rybackich, których użytki rolne lub grunty pod stawami (w całości lub w zdecydowanej większości) permanentnie przez kilka lat nie są wykorzystywane w produkcji lub są wykorzystywane przez innych producentów (np. w ramach użyczenia, dzierżawy); niska dostępność zasobów (np. ziemi lub wody) lub niska ich jakość ograniczająca możliwości rozwoju lub kontynuacji działalności rolniczej lub rybackiej użytki rolne lub grunty pod stawami (w całości lub w zdecydowanej większości) nieprzerwanie przez kilka lat są wykorzystywane w produkcji przez ich właścicieli lub użytkowników; dostateczna dostępność i jakość zasobów (np. ziemi lub wody) umożliwiająca rozwój działalności rolniczej lub rybackiej ǁŝĞĚnjĂ͕ umiejętności ŝskłonność do ciągłej nauki właściciel lub kierujący gospodarstwem nie posiada wystarczającej wiedzy o zasadach i wymogach prowadzenia działalności rolniczej lub rybackiej oraz umiejętności w tym zakresie oraz nie jest skłonny uzupełnić tej wiedzy i nabyć umiejętności właściciel lub kierujący gospodarstwem posiada aktualną wiedzę o zasadach i wymogach prowadzenia działalności rolniczej lub rybackiej oraz umiejętności w tym zakresie i skłonność do ich aktualizacji wszystkie gospodarstwa niezależnie od wiedzy i umiejętności rolnika lub rybaka stopień i kierunki njŵŝĂŶƉŽnjŝŽŵƵ ƵƌLJŶŬŽǁŝĞŶŝĂ prowadzenie produkcji rolnej lub rybackiej jest pokrywane w 50% lub więcej z przychodów uzyskiwanych z pozarolniczych lub pozarybackich źródeł i udział ten nie zmniejsza się prowadzenie produkcji rolnej lub rybackiej jest pokrywane nie więcej niż w 50% z przychodów uzyskiwanych z pozarolniczych lub pozarybackich źródeł i udział ten stale się zmniejsza wszystkie gospodarstwa niezależnie od skali i poziomu urynkowienia dostępność zasobów i sposób ich ǁLJŬŽƌnjLJƐƚĂŶŝĂ ĚŽƚLJczące ǁƐnjLJƐƚŬŝĐŚ ŐŽƐƉŽĚĂƌƐƚǁ wszystkie gospodarstwa rolne i rybackie niezależnie od ich zasobów wyposażenie ;ƚĞĐŚŶŝĐnjŶĞ ŵĂƐnjLJŶLJ͕ urządzenia, ďƵĚLJŶŬŝͿ ŝmożliwości ĨŝŶĂŶƐŽǁĞ potencjał techniczny i zasoby finansowe potencjał techniczny i zasoby wszystkie gospodarstwa (w tym również obejmujące finansowe gospodarstwa pozwalają gospodarstwa wsparcie w ramach płatności obszarowych) na nieprzerwane prowadzenie niezależnie od nie pozwalają na nieprzerwane produkcji rolnej lub rybackiej przy stanu prowadzenie produkcji rolnej lub rybackiej wykorzystaniu własnych zasobów wyposażenia przy wykorzystaniu własnych zasobów lub lub zakup usług lub i możliwości zakup usług lub z wykorzystaniem z wykorzystaniem instrumentów finansowych instrumentów finansowych zwrotnych finansowych zwrotnych Rysunek 2. Typologia gospodarstw rolnych i rybackich w Polsce wynikająca z głównych wyzwań rozwojowych. Źródło: opracowanie MRiRW. Dla wszystkich prezentowanych wyzwań przekrojowym wyzwaniem jest opłacalność produkcji, wzrost dochodów rodzin rolniczych i rybackich, zagwarantowanie zrównoważonego rozwojuoraz sytuacja geopolityczna związana z wojną w Ukrainie, a także ewentualne członkostwo nowych państw w strukturach UE (w tym m.in. Ukrainy posiadającej duży potencjał produkcyjny w rolnictwie).  ϭϳͮ^ ƚ ƌ Ž Ŷ Ă   ϭϳ  Monitor Polski – 19 – Trendy, pułapki rozwojowe i wyzwania sektora rolno-spożywczego i rozwoju obszarów wiejskich  Poz. 1214 ϭϴ Zagrożenia/Bariery/Słabe strony Szanse/ Wyzwania Pozyskiwanie i zwiększanie wydajności zasobów ziemi11) Szanse/ Wyzwania • relatywnie mniejsze koszty zmiany sposobu wykorzystania zasobów • ekstensywny sposób prowadzenia produkcji rolniczej na gruntach rolnych • stałe oczekiwanie na wzrost cen ziemi rolniczej i przeświadczenie, że „ziemi się nie sprzedaje12)” • niedostateczny dostęp do kapitału lub trudności w sięganiu po zewnętrzne środki • niska zdolność kredytowa • rzadkie korzystanie z doradztwa i szkoleń w zakresie opracowywania planów restrukturyzacji, rozwoju lub dywersyfikacji źródeł dochodów gospodarstw z jednoczesnym odejściem od rolnictwa • mała skłonność do zmiany zawodu z jednoczesnym odstąpieniem gruntów rolnych innemu producentowi (np. przez sprzedaż lub dzierżawę) • niski poziom aktywności w zakresie działalności połowowej i zwrot przyznanych kwot połowowych lub wymiana z innym armatorem • słabsza pozycja przetargowa rolników z małych i średnich gospodarstw przy zakupie ziemi w stosunku do rolników z dużym areałem Zagrożenia/ Bariery/ Słabe strony Szanse/Wyz wania Wyzwania gospodarstw o ograniczonym potencjale rozwojowym Wyzwania stojące przed gospodarstwami rozwiniętymi lub w fazie rozwoju możliwości zwiększenia efektywności zasobów ziemi postrzeganie zasobów ziemi i pracy w rolnictwie jako wartości służącej dobru publicznemu systematyczny wzrost minimalnej efektywnej skali produkcji poprawa struktury agrarnej znaczne rozdrobnienie użytków rolnych i ich niekorzystny rozłóg wypadanie gospodarstw rolnych z atrakcyjnych kierunków produkcji i z rynku niedostateczna i nieefektywna realizacja polityki przestrzennej na poziomie gmin (brak wyznaczonych stref ochrony ziemi do produkcji rolniczej, niski poziom pokrycia gmin planami zagospodarowania przestrzennego) • niedostateczne uwzględnienie potrzeb rozwoju gospodarstw rolnych oraz rybackich w pracach planistycznych i urbanistycznych na poziomie gminy i powiatu • zmiany w modelu funkcjonowania budżetu i polityk europejskich po 2020 r. powodujące większe ukierunkowanie środków na cele środowiskowe • uzależnienie prowadzenia połowów komercyjnych na Morzu Bałtyckim od limitów kwot połowowych Zagrożenia/Bariery/Słabe strony Wyzwania horyzontalne • • • • • • • • możliwości finansowe w zakresie inwestycji w zwiększenie zasobów gospodarstw rozwiniętych (np. ziemi) • silniejsza pozycja przetargowa w stosunku do rolników z małych i średnich gospodarstw przy zakupie ziemi w obrocie prywatnym • słabsza pozycja przetargowa producentów rolnych przy zakupie ziemi wobec sprzedaży na cele nierolnicze • niedostateczny dostęp do kapitału zewnętrznego i niska zdolność kredytowa gospodarstw w fazie rozwoju • niska skłonność do współpracy między producentami na rzecz wzrostu wydajności gospodarstw (np. w formie spółdzielni czy grup producentów rolnych) • duże potrzeby w zakresie podnoszenia kwalifikacji i umiejętności zawodowych producentów rolnych i rybackich związane z nowymi technologiami i cyfryzacją • niedopasowanie rozwiązań dedykowanych wzrostowi wydajności wykorzystania zasobów ziemi w gospodarstwach rolnych do rozdrobnionej struktury działek i niekorzystnego ich rozłogu (szczególnie w przypadku braku możliwości scaleń gruntów)  11) 12) Roman Sass, Efektywność ekonomiczna gospodarstw rolniczych w zależności od zmian powierzchni użytków rolnych – ocena w latach 1996–2011; Kujawsko-Pomorski Ośrodek Doradztwa Rolniczego w Minikowie, Stowarzyszenie Ekonomistów Rolnictwa i Agrobiznesu, Roczniki Naukowe, tom XVII, zeszyt 5 i inne. Użyte sformułowania pochodzą z wyników cyklicznego badania Polska wieś i rolnictwo przeprowadzanego przez MRiRW. ϭϴͮ^ ƚ ƌ Ž Ŷ Ă    Monitor Polski  – 20 – Trendy, pułapki rozwojowe i wyzwania sektora rolno-spożywczego i rozwoju obszarów wiejskich Poz. 1214 ϭϵ Wzrost efektywności i wydajności gospodarstw m.in. przez modernizację i innowacje Wyzwania horyzontalne Zagrożenia/Bariery/Słabe strony Szanse/Wyzwania • • • • • • • • • • • • • • Wyzwania gospodarstw o ograniczonym potencjale rozwojowym Zagrożenia/Bariery/Słabe strony Szanse/Wyzwania • ϭϵͮ^ ƚ ƌ Ž Ŷ Ă   możliwość większego wykorzystania krajowego potencjału badawczego w kreowaniu innowacji produktowych i technologicznych dobrze rozbudowana sieć doradztwa rolniczego duże zainteresowanie rynkiem rolniczym wśród producentów nowoczesnych rozwiązań technologicznych ukierunkowanie środków UE na cele związane z innowacyjnością możliwość większego zastosowania rozwiązań z zakresu transferu wiedzy i innowacji w formule partnerstwa wielopodmiotowego badania wdrożeniowe ukierunkowane na innowacyjność produktową lub Internet rzeczy w przemyśle rolno-spożywczym niski poziom innowacyjności gospodarstw rolnych i rybackich niska efektywność techniczna wykorzystania czynników produkcji mała skłonność do ponoszenia ryzyka inwestycyjnego niski stopień dopasowania środków produkcji do potencjału i scenariuszy rozwoju gospodarstwa na etapie inwestycji w jego modernizację małe upowszechnienie krajowych rozwiązań technicznych niedopasowanie najnowszych technologii do potrzeb gospodarstw rolnych i rybackich niedostateczna wiedza, kompetencje i umiejętności producentów rolnych w zakresie zmian modelów zarządzania sytuacja geopolityczna związana z wojną w Ukrainie oraz zabezpieczenie interesów Polski w negocjacjach akcesyjnych państw kandydujących do członkostwa w Unii Europejskiej, w tym Ukrainy modernizacja lub wprowadzenie innowacji do gospodarstwa może skutecznie wpłynąć na wzrost dochodów rodzin rolniczych lub osób zatrudnionych w rybactwie • innowacje są jednym ze sposobów na zmianę profilu produkcji w gospodarstwie rolnym lub zmianę sektora działalności osób dotychczas związanych z rolnictwem • transfer wiedzy do gospodarstw i ściślejsza współpraca z ODR oraz innymi podmiotami IOB może być przesłanką do rozpoczęcia działalności gospodarczej (pozarolniczej) lub pozwolić na wdrożenie specjalizacji gospodarstwa rolnego • rosnące zapotrzebowanie na produkty lokalne, „ze znanego źródła pochodzenia”, niskoprzetworzone lub wyrabiane systemem gospodarczym • mała otwartość i brak zaufania do innowacji i umiejętności cyfrowych szczególnie wśród osób po 40. roku życia • niski stopień wykorzystania potencjału produkcyjnego • ukierunkowanie nowych technologii, rozwiązań naukowych i innowacji głównie na rozwiązania dla dużej skali produkcji • mała oferta rozwiązań technicznych i technologicznych w odniesieniu do prowadzenia produkcji i przetwórstwa na małą skalę (na poziomie gospodarstwa rolnego) • brak środków na pokrycie wkładu własnego w projektach dofinansowujących modernizację gospodarstw • niedostateczne zasoby kapitałowe dla inwestycji własnych w modernizację gospodarstwa • wymagane nakłady na modernizację gospodarstwa są często wyższe od wartości samego gospodarstwa • okres zwrotu zakupu maszyn i urządzeń jest bardzo długi • modernizacja lub wprowadzenie innowacji do gospodarstwa są nieefektywne i nieskuteczne bez jednoczesnego podniesienia wiedzy i umiejętności producenta lub ciągłego wsparcia doradczego • brak wiedzy lub niska skłonność do jej zdobywania i łatwy dostęp do doradztwa • niedostateczne dopasowanie celów i instrumentów wdrożeniowych (kryteria wyboru, zakres operacji) WPR UE dedykowanych rozwojowi (modernizacja) gospodarstw do potrzeb wszystkich typów gospodarstw • niedostateczny rozwój rynku usług rolniczych dla małych i średnich gospodarstw  Monitor Polski – 21 – Trendy, pułapki rozwojowe i wyzwania sektora rolno-spożywczego i rozwoju obszarów wiejskich  Wyzwania stojące przed gospodarstwami rozwiniętymi lub w fazie rozwoju Zagrożenia/Bariery/Słabe strony Szanse/Wyzwania • • • • • • • • • • • • • Poz. 1214 ϮϬ rozwiązania innowacyjne mogą stanowić o przewadze konkurencyjnej gospodarstw również na rynku międzynarodowym zasoby gospodarstw dają duże możliwości do zastosowań rozwiązań innowacyjnych, np. w zakresie rolnictwa precyzyjnego możliwość prowadzenia badań i pilotażowych projektów na poziomie gospodarstwa gospodarstwa efektywne ekonomicznie cieszą się większym zainteresowaniem projektodawców rozwiązań innowacyjnych coraz większa oferta rozwiązań innowacyjnych skierowana do tego typu gospodarstw powoduje większą dostępność cenową tych rozwiązań nadal duże potrzeby w zakresie modernizacji gospodarstw i wysokie koszty ich realizacji niedostateczny dostęp do kapitału i niska zdolność kredytowa producentów rolnych i rybackich coraz mniejsze środki na wsparcie modernizacji w ramach WPR i WPRyb niska otwartość i niskie zainteresowanie innowacyjnymi rozwiązaniami rosnące możliwości zastosowania rozwiązań z zakresu Internetu rzeczy oraz innowacji produktowych i w procesach biznesowych znaczny poziom zobowiązań finansowych dużych gospodarstw utrudniający dalsze inwestycje13) słabo rozwinięty i zorganizowany krajowy rynek producentów maszyn i urządzeń rolniczych i jego niski poziom współpracy z producentami rolnymi lub przetwórcami (głównie zagraniczne rozwiązania) mały stopień upowszechnienia sposobów powstawania i finansowania innowacji Cyfryzacja rolnictwa i rybactwa Szanse/Wyzwania • • Zagrożenia/Bariery/Słabe strony Wyzwania horyzontalne zmniejszenie kosztów produkcji przez wykorzystywanie nowoczesnych technologii upowszechnianie się rozwiązań Internetu rzeczy w społeczeństwie wymuszające tworzenie rozwiązań cyfrowych dla rolnictwa • rosnące zapotrzebowanie na cyfrową identyfikację potrzeb żywienio …