Uchwała nr 193 Rady Ministrów z dnia 17 października 2023 r. w sprawie przyjęcia aktualizacji "Strategii zrównoważonego rozwoju wsi, rolnictwa i rybactwa 2030"

MONITOR POLSKI DZIENNIK URZĘDOWY RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Warszawa, dnia 10 listopada 2023 r.

Poz. 1214 UCHWAŁA NR 193 RADY MINISTRÓW z dnia 17 października 2023 r. w sprawie przyjęcia aktualizacji „Strategii zrównoważonego rozwoju wsi, rolnictwa i rybactwa 2030”

Na podstawie art. 14 ust. 5 i 6 ustawy z dnia 6 grudnia 2006 r. o zasadach prowadzenia polityki rozwoju (Dz. U. z 2023 r. poz. 1259 i 1273) Rada Ministrów uchwala, co następuje:

§ 1Przyjmuje się aktualizację „Strategii zrównoważonego rozwoju wsi, rolnictwa i rybactwa 2030”, stanowiącą załącznik

do uchwały.

§ 2Uchwała wchodzi w życie z dniem następującym po dniu ogłoszenia

Prezes Rady Ministrów: M. Morawiecki  Monitor Polski –2– Poz. 1214 Załącznik do uchwały nr 193 Rady Ministrów Załącznik z dnia 17 października 2023 r. (M.P. poz. 1214) do uchwały nr 193 Rady Ministrów zZałącznik dnia 17 października 2023 r. (poz. ) do uchwały nr 193 Rady Ministrów z dnia 17 października 2023 r. (poz. ) Aktualizacja STRATEGII ZRÓWNOWAŻONEGO ROZWOJU Aktualizacja WSI, ROLNICTWA I RYBACTWA 2030 STRATEGII ZRÓWNOWAŻONEGO ROZWOJU WSI, ROLNICTWA I RYBACTWA 2030 Zastępuje „Strategię zrównoważonego rozwoju wsi, rolnictwa i rybactwa 2030” przyjętą uchwałą nr 123 Rady Ministrów z dnia 15 października 2019 r. w sprawie przyjęcia „Strategii zrównoważonego rozwoju wsi, rolnictwa i rybactwa 2030” (M.P. poz. 1150). Zastępuje „Strategię zrównoważonego rozwoju wsi, rolnictwa i rybactwa 2030” przyjętą uchwałą nr 123 Rady Ministrów z dnia 15 października 2019 r. w sprawie przyjęcia „Strategii zrównoważonego rozwoju wsi, rolnictwa i rybactwa 2030” (M.P. poz. 1150).  Monitor Polski –3– STRATEGIA ZRÓWNOWAŻONEGO ROZWOJU WSI, ROLNICTWA I RYBACTWA 2030 Zaktualizowana „Strategia zrównoważonego rozwoju wsi, rolnictwa i rybactwa 2030” powstała w Ministerstwie Rolnictwa i Rozwoju Wsi przy współpracy m.in.:

16 wojewódzkich zespołów analizujących szanse i zagrożenia oraz potencjalne kierunki rozwoju obszarów wiejskich w województwach do 2030 r., ośrodków naukowo-badawczych MRiRW, Międzyresortowego Zespołu ds. aktualizacji Strategii zrównoważonego rozwoju wsi, rolnictwa i rybactwa 2030, w którym brali udział przedstawiciele poszczególnych ministerstw oraz jednostek podległych i nadzorowanych przez Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi.

Dokument był szeroko konsultowany i opiniowany, w tym m.in. w ramach prac Rady Dialogu Społecznego w Rolnictwie, Komitetu Koordynacyjnego do spraw Polityki Rozwoju, Komitetu Społecznego Rady Ministrów, Rządowego Centrum Analiz, Zespołu ds. Programowania Prac Rządu, Komisji Wspólnej Rządu i Samorządu Terytorialnego, Zespołu ds. Obszarów Wiejskich, Wsi i Rolnictwa Komisji Wspólnej Rządu i Samorządu Terytorialnego oraz podczas licznych branżowych, regionalnych i ponadregionalnych spotkań, warsztatów i konferencji. Ϯͮ^ ƚ ƌ Ž Ŷ Ă Poz. 1214  Monitor Polski –4– STRATEGIA ZRÓWNOWAŻONEGO ROZWOJU WSI, ROLNICTWA I RYBACTWA 2030 Spis treści tWZKt E/ ͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘ϳ TRENDY, PUŁAPKI ROZWK:Kt /tztE/^ <dKZZK>EKͲSPOŻYWCZEGO I ROZWOJU OBSZARÓt t/ :^</,͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘ϭϬ dZ Ez͕ZAGROŻENIA͕^E^ /WZK> DzZOZWOJOWE OBSZARÓW WI :^</,/^ <dKZZK>EKͲSPOŻYWCZEGO͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘ϭϬ WUŁAPKI ROZWOJOWE͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘ϭϱ tztE/^dZd '/E ͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘ϭϲ ^z/ > ZKtK:U OBSZARÓW WIEJSKICH͕ZK>E/dt/ZzdtKϮϬϯϬZ͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘ϯϱ tIZJA I CEL GŁÓWNY ROZWOJU OBSZARÓW WIEJS</,͕ZK>E/dt/Zzdt͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘ϯϱ EL SZCZEGÓŁOWY /tDKE/ E/ W/  ŃSTWA ŻYWNOŚCIOWEGO I ODPORNOŚCI NA KRYZz^z͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘ϰϬ Kierunek interwencji: I.1. Zwiększanie opłacalności produkcji rolnej, rybackiej iƉƌnjĞƚwórstwa rolnoͲ spożywczego͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘ϱϬ Kierunek interwencji: I.2. Budowa odporności produkcji rolnej i rybackiej, w tym odporności na zmiany ŬůŝŵĂƚƵ͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘ϱϮ Kierunek interwencji: I.3. Zapewnienie bezpieczeństwa żywnościowego kraju i jakości żywności͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘ϱϰ <ŝĞƌƵŶĞŬŝŶƚĞƌǁĞŶĐũŝ͗/͘ϰ͘dƌĂŶƐĨŽƌŵĂĐũĂĞŶĞƌŐĞƚLJĐnjŶĂƐĞŬƚŽƌĂƌŽůŶŽͲƐƉożywczego iƌŽnjwój biogospodarki

͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘ϱϱ Kierunek interwencji: I.5. Skuteczna współpraca międzynarodowa i budowanie silnej pozycji w UE͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘ϱϲ EL SZCZEGÓŁOWY //WOPRAWA JAKOŚCI ŻYCIA͕/E&Z^dZh<dhZz/^dANU ŚRODOWISKA͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘ϱϴ Kierunek interwencji: II.1. Rozwój infrastruktury liniowej͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘ϲϱ Kierunek interwencji: II.2. Dostępność wysokiej jakości usług publicznych͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘ϲϲ Kierunek interwencji: II.3. Zrównoważona rewitalizacja wsi imałych miast͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘ϲϴ Kierunek interwencji: II.4. Zrównoważone gospodarowanie i ochrona zasobów środowiska͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘ϲϵ Kierunek interwencji: II.5. Adaptacja do zmian klimatu i przeciwdziałanie tym zmiĂŶŽŵ͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘ϳϬ EL SZCZEGÓŁOWY ///ZOZWÓJ PRZEDSIĘBIORCZOŚCI͕WKZK>E/z,D/ :^WZz/AKTYWNEGO SPOŁECZEŃSdt͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘ϳϮ <ŝĞƌƵŶĞŬŝŶƚĞƌǁĞŶĐji: III.1. Odpowiedź na zmiany demograficzne i ich następstwa͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘ϳϳ Kierunek interwencji: III.2. Rozwój przedsiębiorczości i nowych miejsc pracy͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘ϳϵ Kierunek interwencji: III.3. Wzrost umiejętności i kompetencji mieszkańców wsi͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘ϴϬ Kierunek interwencji: III.4. Budowa i rozwój zdolności do współpracy wwymiarze społecznym i ƚĞƌLJƚŽƌŝĂůŶLJŵ͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘ϴϭ Kierunek interwencji: III.5. Rozwój ekonomii i solidarności społecznej na obszarach wiejskich͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘ϴϮ KBSZARY WPŁYWAJĄCE NA OSIĄGNIĘCIE CELÓW^dZd '//͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘ϴϰ Obszar A: Sprawne zarządzanie rozwojem͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘ϴϳ KďƐnjĂƌ͗^ƚĂďŝůŶĞĨŝŶĂŶƐŽǁĂŶŝĞƌŽnjǁŽũƵ͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘ϴϴ Obszar: Trwała zdolność kreacji i uczenia się͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘ϴϵ SPÓJNOŚĆ CELÓW STRAT '// >D/<Z:KtYCH I MIĘDZYNARODOWYCH DOKUMENTÓW

^dZd '/Ez,KZ >D/WK>/dz<h ͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘ϵϮ <Z:Kt K<hD Edz/ > ^dZd '/E KϮϬϯϬZ͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘ϵϮ GENDA NA RZECZ ZRÓWNOWAŻONEGO ROZWOJU ϮϬϯϬ͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘ϵϵ ^z^d DZ >/://ZDz&/EE^Kt ͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘ϭϬϮ tzD/Zd ZzdKZ/>EztDRAŻANIA ^dZd '//͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘ϭϬϮ ZDz&/EE^Kt ͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘ϭϬϰ ^z^d DZ >/://DKE/dKZKtE/͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘ϭϭϬ ϯͮ^ ƚ ƌ Ž Ŷ Ă Poz. 1214  Monitor Polski –5– STRATEGIA ZRÓWNOWAŻONEGO ROZWOJU WSI, ROLNICTWA I RYBACTWA 2030 ZAŁĄCZNIK 1. LISTA PROJEKTÓW STRATEGICZNYCH SŁUŻĄCYCH REALIZ:I CELÓW SZRWRIRϮϬϯϬ͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘ϭϭϯ ZAŁĄCZNIK 2. ZRÓŻNICKtE/ d ZzdKZ/>E ROZWOJU OBSZARÓW WIE:^</,͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘ϭϮϯ ϰͮ^ ƚ ƌ Ž Ŷ Ă Poz. 1214  Monitor Polski –6– STRATEGIA ZRÓWNOWAŻONEGO ROZWOJU WSI, ROLNICTWA I RYBACTWA 2030 Wykaz skrótów ARiMR Agencja Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa ASF Afrykański pomór świń B+R prace badawczo-rozwojowe CDR Centrum Doradztwa Rolniczego CEF Instrument Łącząc Europę EBI Europejski Bank Inwestycyjny EBOIR Europejski Bank Odbudowy i Rozwoju EFI Europejski Fundusz Inwestycyjny EPI Europejskie Partnerstwo na rzecz Innowacji EFIS Europejski Fundusz na rzecz Inwestycji Strategicznych EFMRA Europejski Fundusz Morski, Rybacki i Akwakultury EFRG Europejski Fundusz Rolniczy Gwarancji EFRROW Europejski Fundusz Rolny na rzecz Rozwoju Obszarów Wiejskich EFRR Europejski Fundusz Rozwoju Regionalnego EFSI Europejskie Fundusze Strukturalne i Inwestycyjne EFS+ Europejski Fundusz Społeczny Plus FS Fundusze Spójności GOZ gospodarka o obiegu zamkniętym GUS Główny Urząd Statystyczny IOB Instytucje Otoczenia Biznesu ITP Instytut Technologiczno-Przyrodniczy ICT Technologie informacyjno-komunikacyjne JST Jednostka Samorządu Terytorialnego KE Komisja Europejska KOWR Krajowy Ośrodek Wsparcia Rolnictwa KPO Krajowy Plan Odbudowy i Zwiększania Odporności KRUS Kasa Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego KWR klasyfikacja wydatków rozwojowych sektora instytucji rządowych i samorządowych

LGD lokalna grupa działania MRiRW Ministerstwo Rolnictwa i Rozwoju Wsi MŚP mikro-, małe i średnie przedsiębiorstwa NCBiR Narodowe Centrum Badań i Rozwoju NEET grupa społeczna, obejmująca młodzież pozostającą poza sferą zatrudnienia i edukacji (ang. not in employment, education or training) NFOŚIGW Narodowy Fundusz Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej NIKiDW Narodowy Instytut Kultury i Dziedzictwa Wsi ODR ośrodek doradztwa rolniczego OECD Organizacja Współpracy Gospodarczej i Rozwoju (ang. Organisation for Economic Co-operation and Development) ONZ Organizacja Narodów Zjednoczonych (ang. United Nations) ϱͮ^ ƚ ƌ Ž Ŷ Ă Poz. 1214  Monitor Polski –7– STRATEGIA ZRÓWNOWAŻONEGO ROZWOJU WSI, ROLNICTWA I RYBACTWA 2030 OZE odnawialne źródła energii PAIH Państwowa Agencja Inwestycji i Handlu PES podmioty ekonomii społecznej PFR Polski Fundusz Rozwoju PFRON Państwowy Fundusz Rehabilitacji Osób Niepełnosprawnych PGWWP Państwowe Gospodarstwo Wodne Wody Polskie PO RYBY 2014–2020 Program Operacyjny „Rybactwo i Morze” 2014–2020 PPP Partnerstwo Publiczno-Prywatne PROW 2007–2013 Program Rozwoju Obszarów Wiejskich na lata 2007–2013 PROW 2014–2020 Program Rozwoju Obszarów Wiejskich na lata 2014–2020 PS polityka spójności PS WPR Plan Strategiczny dla Wspólnej Polityki Rolnej na lata 2023–2027 PUP powiatowe urzędy pracy RCA Rządowe Centrum Analiz RLKS rozwój lokalny kierowany przez społeczność RRF Instrument na rzecz Odbudowy i Zwiększenia Odporności (ang. Recovery and Resilience Facility) SOR Strategia na rzecz Odpowiedzialnego Rozwoju do roku 2020 (z perspektywą do 2030 r.) SUERB Strategia UE dla regionu Morza Bałtyckiego SZRT Strategia Zrównoważonego Rozwoju Transportu do roku 2030 SZRWRiR 2030 Strategia zrównoważonego rozwoju wsi, rolnictwa i rybactwa 2030 UE Unia Europejska UKE Urząd Komunikacji Elektronicznej UOKiK Urząd Ochrony Konkurencji i Konsumentów UP 2021–2027 Umowa Partnerstwa na lata 2021–2027 WPFP Wieloletni Plan Finansowy Państwa WPR Wspólna Polityka Rolna WPRyb Wspólna polityka rybołówstwa WTO Światowa Organizacja Handlu (ang. World Trade Organization) ϲͮ^ ƚ ƌ Ž Ŷ Ă Poz. 1214  Monitor Polski –8– STRATEGIA ZRÓWNOWAŻONEGO ROZWOJU WSI, ROLNICTWA I RYBACTWA 2030 tWZKt E/ W latach 2012–2019 miejscem określenia celów i działań rozwojowych wsi, rolnictwa i rybactwa była „Strategia zrównoważonego rozwoju wsi, rolnictwa i rybactwa na lata 2012–2020” przyjęta przez Radę Ministrów w dniu 25 kwietnia 2012 r. Stanowiła ona część systemu dokumentów strategicznych powstałych na podstawie „Wytycznych do opracowywania strategii rozwoju” oraz „Planu uporządkowania strategii rozwoju – zakres

i struktura” 1) i przepisów ustawy z dnia 6 grudnia 2006 r. o zasadach prowadzenia polityki rozwoju (Dz. U. z 2023 r. poz. 1259, z późn. zm.). Strategia ta była kluczowym dokumentem wyznaczającym kierunki działań publicznych na rzecz rozwoju obszarów wiejskich, rolnictwa i rybactwa w latach 2014–2020. Jej przepisy znalazły swoje odzwierciedlenie w Umowie Partnerstwa – najważniejszym dokumencie projektującym sposób wykorzystania przez Polskę środków unijnych.

Kolejne lata przybliżały instytucje publiczne do weryfikacji i aktualizacji modelu rozwoju kraju oraz prac nad programowaniem nowej perspektywy finansowej UE na lata 2021–2027. W fazie przygotowań MRiRW uczestniczyło w pracach nad wzmocnieniem systemu zarządzania rozwojem kraju. W dniu 16 lutego 2016 r.

Rząd RP przedstawił zaktualizowaną wizję rozwoju kraju w „Planie na rzecz Odpowiedzialnego Rozwoju”.

Jej rozwinięcie stanowi nowa średniookresowa strategia rozwoju kraju „Strategia na rzecz Odpowiedzialnego Rozwoju do roku 2020 (z perspektywą do 2030 r.) (SOR)” przyjęta przez Radę Ministrów w dniu 14 lutego 2017 r.

Głównym celem projektowanych działań rozwojowych w SOR jest stworzenie warunków do wzrostu dochodów mieszkańców Polski przy jednoczesnym wzroście spójności w wymiarze społecznym, ekonomicznym, środowiskowym i terytorialnym. SOR zawiera również szereg wyborów strategicznych polityki państwa, które stanowią rekomendacje dla polityk publicznych. Nowa średniookresowa strategia rozwoju kraju jest też punktem wyjścia do opracowania strategii rozwoju określających podstawowe uwarunkowania, cele i kierunki rozwoju odnoszące się do sektorów, dziedzin, regionów lub rozwoju przestrzennego w perspektywie do 2030 r., w tym m.in.

SZRWRiR 2030, której zadaniem jest określenie kluczowych kierunków rozwoju obszarów wiejskich, rolnictwa i rybactwa w perspektywie do 2030 r., spójnych z celami SOR.

Sposób opracowania SZRWRiR 2030 został przedstawiony w dokumencie pt. Aktualizacja strategii rozwoju wynikająca z przyjętej przez Radę Ministrów w dniu 14 lutego 2017 r. „Strategii na rzecz Odpowiedzialnego Rozwoju do roku 2020 (z perspektywą do 2030 r.)” przyjętym uchwałą nr 65 Komitetu Koordynacyjnego do spraw Polityki Rozwoju z dnia 23 maja 2017 r.

W dniu 15 października 2019 r. Rada Ministrów podjęła uchwałę w sprawie przyjęcia „Strategii zrównoważonego rozwoju wsi, rolnictwa i rybactwa 2030”, przedłożoną przez ministra rolnictwa i rozwoju wsi. Dokument został opracowany w uzgodnieniu z ówczesnym Ministrem Gospodarki Morskiej i Żeglugi Śródlądowej.

W lipcu 2020 r. został przyjęty nowy budżet UE po 2020 r., utworzono Fundusz na rzecz Sprawiedliwej Transformacji, Europejski Instrument na rzecz Odbudowy i Zwiększania Odporności, który m.in. zapewnia dodatkowe finansowanie inwestycji w okresie przejściowym Programu Rozwoju Obszarów Wiejskich 2014–2020 oraz daje podstawy dla Krajowego Planu Odbudowy i Zwiększania Odporności. Powstały również nowe formy wsparcia związanego z wystąpieniem pandemii COViD-19, jak np. REACT-UE.

W 2022 r. polska i światowa gospodarka znalazły się pod wpływem silnego szoku podażowo-popytowego związanego z wybuchem wojny w Ukrainie. Szok o takim charakterze z jednej strony wpływał negatywnie na tempo wzrostu PKB, m.in. przez obniżenie dynamiki aktywności gospodarczej na naszych rynkach eksportowych, wzrost niepewności oraz pogorszenie nastrojów konsumentów i przedsiębiorców. Z drugiej – powodował silny wzrost ϭͿ Opracowane przez ministra właściwego do spraw polityki rozwoju. ϳͮ^ ƚ ƌ Ž Ŷ Ă Poz. 1214  Monitor Polski –9– STRATEGIA ZRÓWNOWAŻONEGO ROZWOJU WSI, ROLNICTWA I RYBACTWA 2030 inflacji w efekcie wyraźnego wzrostu cen surowców na rynkach światowych i zaburzeń w globalnych łańcuchach dostaw. Wpływało to dodatkowo na pogorszenie dynamiki realnego PKB przez erozję siły nabywczej gospodarstw domowych i wzrost nominalnych stóp procentowych, który ograniczał popyt na kredyt. Skutkiem wojny był także gwałtowny napływ do Polski ludności z Ukrainy.

W Polsce po silnej odbudowie aktywności gospodarczej w 2021 r., gdy przeciętne kwartalne tempo wzrostu gospodarczego było około dwukrotnie wyższe od długookresowej średniej, nastąpiło jej wyhamowanie.Wybuch wojny w Ukrainie i jej konsekwencje w postaci gwałtownego wzrostu cen surowców na rynkach światowych (zwłaszcza energetycznych i rolnych) spowodowały wyraźny wzrost inflacji. Zjawisko to było powszechne i występowało nie tylko w Polsce, ale także w większości krajów rozwiniętych. W konsekwencji w 2022 r. miał miejsce wysoki wzrost cen energii oraz żywności na rynku krajowym, który w znacznym stopniu wpłynął na wzrost ogólnego wskaźnika cen towarów i usług konsumpcyjnych. Dodatkowo rosła także inflacja bazowa. Wzrost tej kategorii był z jednej strony opóźnionym skutkiem odbudowy aktywności gospodarczej po recesji wywołanej pandemią oraz efektem dobrej sytuacji na rynku pracy, a z drugiej strony konsekwencją wzrostu presji kosztowej u producentów (zwłaszcza w zakresie cen energii i paliw) 2 ). Okoliczności te były bezpośrednią przyczyną aktualizacji SZRWRiR 2030. Zakres wprowadzonych w ramach aktualizacji zmian w SZRWRiR 2030 pozwala jej zachować spójność ze średniookresową strategią rozwoju kraju (SOR).

Zaktualizowana SZRWRiR 2030 zawiera również działania spójne z celami „Długoterminowej wizji dla obszarów wiejskich w UE 2040” i wynikającego z niej „Paktu na rzecz obszarów wiejskich”, „Planu działania na rzecz pobudzenia zrównoważonego, spójnego i zintegrowanego rozwoju obszarów wiejskich” oraz „Polskiego Ładu dla Polskiej Wsi”.

W ramach aktualizacji SZRWRiR 2030 Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi ponownie zaprosił do współpracy zespół międzyresortowy ds. aktualizacji SZRWRiR 2030 oraz wojewodów i wojewódzkie ODR, którym powierzył aktualizację 16 wojewódzkich diagnoz rozwoju obszarów wiejskich.

Proces aktualizacji SZRWRiR 2030 miał charakter bardzo otwarty i partycypacyjny. MRiRW organizowało warsztaty tematyczne (np. warsztaty z udziałem przedstawicieli 16 wojewódzkich Zespołów analizujących szanse i zagrożenia oraz potencjalne kierunki rozwoju obszarów wiejskich), były prowadzone prace eksperckie, zostały wykonane niezależne ekspertyzy, wykorzystano foresight strategiczny (do opracowania scenariuszy rozwojowych), zbierano informacje oraz opinie pracowników instytucji publicznych (np. podczas spotkań zespołu międzyresortowego), prowadzono szereg spotkań w ramach konsultacji publicznych oraz przeprowadzono uzgodnienia międzyresortowe i konsultacje publiczne.

W dniu 14 lipca 2023 r. Główny Inspektor Sanitarny wyraził zgodę na odstąpienie od przeprowadzania strategicznej oceny oddziaływania na środowisko dla proponowanych zmian aktualizowanej SZRWRiR 2030 , a w dniu 28 lipca 2023 r. Generalny Dyrektor Ochrony Środowiska uzgodnił możliwość odstąpienia od strategicznej oceny oddziaływania na środowisko dla aktualizacji SZRWRiR 2030 na podstawie art. 48 ust. 1 i 4 ustawy z dnia 3 października 2008 r. o udostępnianiu informacji o środowisku i jego ochronie, udziale społeczeństwa w ochronie środowiska oraz o ocenach oddziaływania na środowisko (Dz. U. z 2023 r. poz. 1094, z późn. zm.).

SZRWRiR 2030 zawiera działania i projekty strategiczne będące w kompetencji nie tylko MRiRW, ale także pozostałych resortów oraz samorządu województwa, który pełni kluczową rolę w procesie programowania, zarządzania i koordynowania działań rozwojowych na poziomie regionalnym. W części diagnostycznej, w tym w ocenie uwarunkowań zewnętrznych, oraz na etapie formułowania wyzwań uwzględniono również wnioski z analiz KE, organizacji międzynarodowych, w szczególności OECD i FAO.

ϴͮ^ ƚ ƌ Ž Ŷ Ă Poz. 1214  Monitor Polski

Równocześnie doświadczenia dotychczasowej realizacji programów wspierających rozwój obszarów wiejskich oraz istniejące w terenie powiązania funkcjonalne stanowią istotne argumenty za zaliczeniem do obszarów wiejskich nie tylko terenów wiejskich według dotychczasowej definicji administracyjnej przyjętej przez GUS3), ale też małych miast (do 5 tys. mieszkańców), gdyż pełnią one podobne funkcje jak duże wsie będące siedzibami władz gminnych.

Często wyłącznie względy historyczne rozstrzygały czy lokalne centrum administracyjne i gospodarcze posiada status wsi czy też miasta.

Jako obszar rybacki rozumie się tereny skoncentrowane wokół obszarów morskich, jezior, stawów rybnych, rzek i estuariów, ze znaczącym poziomem zatrudnienia lub produkcji w sektorze rybactwa.

Obszary rybackie to zarówno gminy wiejskie, jak i miejskie.

Używane w SZRWRiR 2030 pojęcie sektora rolno-spożywczego należy rozumieć jako dział gospodarki zajmujący się produkcją rolno-spożywczą, tj. wytwarzaniem artykułów rolno-spożywczych zdefiniowanych w ustawie z dnia 21 grudnia 2000 r. o jakości handlowej artykułów rolno-spożywczych (Dz. U. z 2023 r. poz. 1980). Zgodnie z ww. ustawą artykuły rolno-spożywcze to produkty rolne, runo leśne, dziczyzna, organizmy morskie i słodkowodne w postaci surowców, półproduktów oraz wyrobów gotowych otrzymanych z tych surowców i półproduktów, w tym środki spożywcze (żywność).

Obszar: Zarządzanie zmianą w sektorze rolno-spożywczym o Trwa rewolucja technologiczna w rolnictwie. Jej głównym obszarem jest tworzenie i wdrażanie innowacji, szybki rozwój nauki i badań, cyfryzacja, robotyzacja, wykorzystanie danych satelitarnych, analiza dużych zbiorów danych (big data), automatyzacja, genetyka (w hodowli) czy informatyzacja procesów gospodarczych. Nowe technologie charakteryzuje bardzo szybki rozwój oraz ułatwienia w dostępie, przez co stosunkowo szybko są absorbowane w różnych sferach życia gospodarczego (również w gospodarkach rozwijanych na obszarach wiejskich) i coraz silniej determinują przewagi konkurencji podmiotów, regionów i państw. W rozwoju i adaptacji nowych technologii można upatrywać szans na częściowe choćby pokonanie ograniczeń związanych z dużym rozproszeniem podmiotów sektora rolno-spożywczego, a także możliwość godzenia często sprzecznych celów ekonomicznych (rynkowych), środowiskowych i społecznych. Rozwój kompetencji, kapitał finansowy oraz infrastruktura szerokopasmowa będą warunkować tempo wdrożeń tych nowych możliwości. ϭϬͮ^ ƚ ƌ Ž Ŷ Ă ϭϬ  Monitor Polski

Obszar: Zmiany demograficzne i społeczne (w tym modele konsumpcji) o Postępują zmiany demograficzne w Polsce i w Europie związane ze starzeniem się ludności, niską dzietnością4), migracją wewnętrzną i zagraniczną ludzi młodych, które skutkują zmniejszaniem się udziału mieszkańców w wieku produkcyjnym w ogóle mieszkańców na terenach wiejskich. o Obserwuje się wzrost liczby ludności w gminach wiejskich i miejsko-wiejskich okalających duże i średnie miasta (proces suburbanizacji). Obszary wiejskie znajdujące się w bezpośrednim otoczeniu dużych ośrodków miejskich są cenione jako atrakcyjne miejsce do zamieszkania dla rodzin z dziećmi ze względu na łatwiejsze i lepsze zaspokojenie potrzeb mieszkaniowych, warunki środowiskowe i dostępność miejskich rynków pracy. o W migracjach następuje nadreprezentacja odpływu z terenów wiejskich i małych miast (leżących poza terenami okalającymi duże i średnie miasta) młodych kobiet. Prowadzi to do przewagi młodych mężczyzn na tych terenach, co skutkuje problemami w formowaniu się rodzin i zmniejszaniu się ich liczby5). o Dużo gmin wiejskich dotyka problem depopulacji 6). Powiązany jest on m.in. z małą liczbą atrakcyjnych miejsc pracy, szczególnie dla młodych kobiet, realizacją aspiracji młodych osób zamieszkujących te tereny związanych z wykształceniem oraz miejskim stylem życia7). Zmiany te powodują „ucieczkę” najcenniejszych zasobów pracy ze wsi do miast, trudności z założeniem rodziny, brak rąk do pracy w niektórych regionach (zwłaszcza peryferyjnych) oraz spowolnienie wymiany pokoleniowej w rolnictwie i rybactwie. o Wzrasta zamożność, świadomość ekologiczna i w zakresie higieny różnych aspektów życia w społeczeństwach krajów UE i innych społeczeństwach krajów wysokorozwiniętych, co przekłada się na rosnące zainteresowanie żywnością wysokiej jakości, żywnością funkcjonalną (w tym „leczniczą”), tradycyjną, produkowaną w sposób nieobciążający środowiska i klimatu. Preferencje konsumentów coraz silniej dotyczą śladu środowiskowego (klimatycznego) produktów pochodzących od zwierząt, a nie tylko indywidualnej wartości użytkowej i ceny, czemu sprzyjają także rosnące możliwości śledzenia i kontroli źródeł pochodzenia surowców rolnych i sposobów ich przetwarzania (np. technologii blockchain). o Generalny wzrost poziomu dochodów (i standardów jakości życia) niesie ze sobą ryzyko powstawania luki zatrudnieniowej w sektorach pracochłonnych, które nie podlegają w całości procesom automatyzacji. Z drugiej strony istnieje zagrożenie wzrostu marnotrawienia żywności wraz ze wzrostem

jej podaży i konsumpcyjnego stylu życia. Utrata konkurencyjności kosztowej będzie wymuszać poszukiwania

Obszar: Środowisko i zmiany klimatu o Rośnie znaczenie i oczekiwania społeczne w zakresie ochrony zasobów środowiska naturalnego w rolnictwie i rybactwie (gleba, woda, powietrze, różnorodność biologiczna). Obszary wiejskie, z uwagi na zarządzanie przeważającą częścią zasobów przyrodniczych, są jednym z głównych adresatów krajowych i wspólnotowych dążeń w zakresie ochrony zasobów środowiska. Tendencje te wzmacniają wielofunkcyjny charakter sektora rolnego, jednocześnie coraz silnej uzależniając jego konkurencyjność na globalnym rynku od przychodów pozarynkowych (transfery budżetowe za dostarczanie dóbr publicznych). o Coraz wyraźniej są dostrzegalne zmiany klimatu, które w wielu regionach świata powodują ograniczenia w dostępności zasobów żywności, wody pitnej i energii oraz zagrożenia dla równowagi biologicznej.

Coraz częściej stają się one czynnikiem utrudnień w produkcji rolniczej i rybackiej oraz przetwórstwie rolnospożywczym, wpływając tym samym na równowagę na wielu rynkach rolnych i zwiększając ryzyko związane z działalnością gospodarczą w sektorze rolno-spożywczym. W warunkach polskich wzrasta znaczenie gospodarki zasobami wody (retencja, melioracja, nawodnienia). Dalszy deficyt zasobów wodnych w wielu regionach ważnych rolniczo, jak np. pas Nizin Środkowopolskich i pojezierzy,na Przedgórzu Sudeckim, na Wyżynie Małopolskiej, Lubelskiej oraz na Nizinie Podlaskiej, będzie miał duże znaczenie dla przyszłego zapewnienia bezpieczeństwa żywnościowego kraju. Jednocześnie pojawiają się w Polsce możliwości rozwoju „nowych” upraw (np. soi czy winorośli). o Rosnąca presja międzynarodowa na redukcję emisji gazów cieplarnianych z sektora rolno-spożywczego (szczególnie produkcji zwierzęcej), powodująca konieczność kosztownych dostosowań m.in. w zakresie organizacji produkcji czy stosowanych technologii, szczególnie odczuwalnych na poziomie małych i średnich gospodarstw.

Nowe sektory gospodarki na obszarach wiejskich, takie jak: biogospodarka, GOZ i zielona gospodarka, energetyka rozproszona oparta na OZE, gospodarka społeczna, gospodarka doświadczeń (wolnego czasu), gospodarka ukierunkowana na zaspokajanie potrzeb społeczności lokalnej, to sektory często związane z rozwojem nowych technologii, produktów, wzorców konsumpcji, zmian preferencji indywidualnych lub społecznych. Ich rozwój może przyczynić się do zróżnicowania gospodarki wiejskiej i powstawania nowych, atrakcyjnych miejsc pracy. Wykorzystanie tych zmian w celu absorbcji nadwyżek zasobów pracy w rolnictwie wymaga nabywania nowych kompetencji i umiejętności przez mieszkańców obszarów wiejskich. Wzrost dywersyfikacji dochodów mieszkańców wsi w wyniku rozwoju nowych sektorów gospodarki jest dziś trudny do oszacowania, jednak wydaje się być większy w przypadku aktywności powiązanych bezpośrednio z gospodarstwami rolnymi i działalnością o charakterze usługowym, mniejszy natomiast w przypadku biogospodarki i energetyki rozproszonej z uwagi na mniejszą pracochłonność tych dziedzin, większą kapitałochłonność oraz silniejszą zależność ich rozwoju od konkurencji ze strony tradycyjnych sektorów gospodarki. o ϭϮͮ^ ƚ ƌ Ž Ŷ Ă Poz. 1214 ϭϮ  Monitor Polski

Aktualnie ponad połowa gospodarstw domowych osób pracujących w rolnictwie większość dochodu generuje poza rolnictwem. Rośnie szybko udział gospodarstw, które zaprzestały chowu zwierząt lub w ogóle działalności rolniczej. o Koncentracja produkcji zwierzęcej oraz procesy dezagraryzacji powodują konflikty urbanistyczne i konflikty międzysąsiedzkie. W przyszłości jest możliwa również migracja produkcji roślinnej do miast lub ich stref funkcjonalnych (farmy wykorzystujące hydroponikę, system Sky Greens, mobilne miejskie uprawy warzyw w pojemnikach z recyklingu, farmy na dachach budynków, uprawy wertykalne). o Od wielu lat wzrastało zróżnicowanie przestrzenne rozwoju obszarów wiejskich oraz narastały nierówności społeczne w rozwoju regionalnym i w układzie miasto/wieś. Pogłębia się polaryzacja wewnątrz województw i następuje dalsza marginalizacja obszarów o niskim poziomie dochodów własnych na osobę, peryferyjnych, słabo skomunikowanych, o niskim poziomie rozwoju infrastrukturalnego lub społecznego. Zwykle szybko rozwija się jedynie niewielka grupa terytoriów, w tym obszarów wiejskich położonych w małej odległości od aglomeracji miejskich.Największy dystans w relacji miasto-wieś widać w poziomie dochodów, które mimo wzrostu notowanego w ostatnich latach są nadal znacząco niższe wśród mieszkańców obszarów wiejskich i rolników, aniżeli wśród mieszkańców miast i pozarolniczych grup zawodowych. o Zaludnienie na obszarach wiejskich rośnie znacznie szybciej w pobliżu miast (szczególnie tam, gdzie znajdują się tereny możliwe do zabudowy jednorodzinnej), natomiast maleje na obszarach peryferyjnych lub o najniższym poziomie dostępności komunikacyjnej.

Obszar: Uwarunkowania międzynarodowe, w tym związane z członkostwem w UE o Nastąpiły zmiany w modelu funkcjonowania budżetu i polityk europejskich po 2020 r., w tym zmiany w europejskiej polityce spójności, WPR i we WPRyb, w zakresie poziomu i struktury ich budżetów, mechanizmów zarządzania tymi politykami, a także priorytetowych unijnych celów i kierunków interwencji (m.in. w wyniku procesu opuszczenia UE przez Wielką Brytanię). Rozpoczęto dyskusje nad przyszłością polityk europejskich po 2027 r. oraz rozszerzeniem UE o kolejne państwa (w tym Ukrainę). o Wchodzą w życie kolejne (kompleksowe) dwustronne umowy handlowe UE z państwami trzecimi, co oznacza potencjalny wzrost możliwości ekspansji na rynki partnerów UE przy jednoczesnym wzroście presji konkurencyjnej na sektor rolno-spożywczy UE. Liberalizacja w zakresie poziomu taryf zwiększa rolę czynników pozataryfowych oraz potrzebę działań promocyjnych na rynkach państw trzecich. Umowy te sprzyjają coraz silniejszemu włączaniu sektora rolnego UE w procesy globalne, z czym wiążą się nie tylko korzyści, ale także koszty dostosowań i nowe ryzyka. o Rosnące potrzeby w zakresie ochrony środowiska i klimatu oraz ambicje UE dotyczące podejmowania i promowania nowych zobowiązań na forum globalnym (np. Porozumienie paryskie w zakresie ochrony ϭϯͮ^ ƚ ƌ Ž Ŷ Ă Poz. 1214 ϭϯ  Monitor Polski

Tendencje te ograniczają korzyści z handlu artykułami rolno-spożywczymi (głównie dla krajów eksporterów netto – jak Polska). o Konflikty zbrojne i handlowe wpływają na strumienie handlu towarami rolnymi i produktami rolnospożywczymi oraz poziom ponoszonego ryzyka, zmuszając do szybkiego podejmowania działań zapobiegającym ich niekorzystnym skutkom oraz dostosowawczych do nowej sytuacji.

Obszar: Otoczenie instytucjonalne o Wzrasta rola efektywnego i społecznie odpowiedzialnego zaangażowania środków publicznych i instytucji finansowych w politykę rozwoju obszarów wiejskich, rolnictwa i rybactwa. Związane jest to z jednej strony ze złożonością i wzajemnym powiązaniem zadań w zakresie rozwoju wsi i rolnictwa, a z drugiej ze zmianami wspólnotowych zasad zarządzania środkami UE (m.in. zasady integrowanego podejścia, warunkowości podstawowej i powiązania z rezultatami). Potrzebne są wyprzedzające działania analityczne, programowe oraz systemowe, w tym w sferze organizacyjno-instytucjonalnej, przygotowujące do wdrażania programów UE w perspektywie finansowej – do 2027 r. oraz udziału w pracach nad funduszami i politykami UE po 2027 r. Rośnie znaczenie zadań instytucji działających na rzecz zapewnienia bezpieczeństwa żywnościowego i bezpieczeństwa żywności, m.in. w związku z sytuacją geopolityczną wywołaną wojną w Ukrainie, ewentualnym członkostwem nowych państw w strukturach UE, ze wzrostem oczekiwań konsumentów oraz sposobem prowadzenia polityki handlowej artykułami rolnospożywczymi na arenie międzynarodowej. Efektywna realizacja zadań publicznych w zakresie przestrzegania wymagań dotyczących bezpieczeństwa żywnościowego wymaga wzmocnienia koordynacji i zarządzania politykami oraz zwiększenia efektywności procesów monitorowania zagrożeń w sektorze rolnospożywczym (w tym m.in. dotyczących zagrożeń epidemiologicznych w rolnictwie, niekorzystnych zjawisk atmosferycznych w rolnictwie, bezpieczeństwa żywności, wpływu sposobu odżywiania i jakości żywności na zdrowie ludzi, zabezpieczenia interesów Polski w negocjacjach akcesyjnych państw kandydujących do członkostwa w Unii Europejskiej, w tym Ukrainy). o Pogłębiające się dysproporcje w rozwoju terytorialnym spowodowane są pułapką słabości instytucjonalnej8) oraz niskim poziomem zaangażowania lub skłonności do współpracy, zawierania partnerstw (w tym PPP) czy wprowadzania zmian i uczenia się 9 ). Występuje duże zróżnicowanie w programowaniu rozwoju z wykorzystaniem zintegrowania planowania przestrzennego i społeczno-gospodarczego. Brak zapewnienia pełnej integracji systemu programowania społeczno-gospodarczego i planowania przestrzennego na wszystkich poziomach zarządzania – krajowym, regionalnym, funkcjonalnym i lokalnym, w tym również w wykorzystaniu narzędzi cyfryzacji.

8)

Organizacja ucząca się (ang. Learning organization) – określenie zaproponowane przez Petera Senge, oznaczające organizację zdolną do uczenia się, adaptującą się do zmiennych warunków funkcjonowania. ϭϰͮ^ ƚ ƌ Ž Ŷ Ă Poz. 1214 ϭϰ  Monitor Polski

Prezentowane wyzwania strategiczne producentów rolnych, rybackich i przetwórców zostały podzielone na grupy, które odzwierciedlają ich zróżnicowany poziom i tempo rozwoju w czterech płaszczyznach: • • • • dostępność zasobów10) i sposób ich wykorzystania; wiedza, umiejętności i skłonność do ciągłej nauki; stopień i kierunki zmian poziomu urynkowienia; wyposażenie (techniczne maszyny, urządzenia, budynki) i możliwości finansowe.

Pozwoliło to wyodrębnić dwie grupy gospodarstw rolnych i rybackich:gospodarstwa o ograniczonym potencjale rozwojowym i gospodarstwa rozwinięte lub w fazie rozwoju. Przyjęty podział jest w dużej mierze umowny, ale odzwierciadla specyfikę polskich gospodarstw rolnych i rybackich, które mają silnie zróżnicowany potencjał i różne możliwe scenariusze rozwoju. W zależności od zmian, jakie będą zachodziły w poszczególnych składnikach ich potencjału, gospodarstwa te mogą w przyszłości nadal się rozwijać, spowolnić swoje tempo rozwoju (ograniczyć dotychczasową działalność), wejść w skład innego gospodarstwa, powiększając tym samym jego skalę produkcji, lub całkowicie zaprzestać działalności.

Źródło: opracowanie MRiRW.

Grupy cech różnicujących w warunkach polskich Wyzwania horyzontalne, Wyzwania stojące przed gospodarstwami o ograniczonym potencjale rozwojowym, Wyzwania stojące przed gospodarstwami rozwiniętymi lub w fazie rozwoju, dotyczące gospodarstw rolnych ŝrybackich, których dotyczące gospodarstw rolnych i rybackich, których użytki rolne lub grunty pod stawami (w całości lub w zdecydowanej większości) permanentnie przez kilka lat nie są wykorzystywane w produkcji lub są wykorzystywane przez innych producentów (np. w ramach użyczenia, dzierżawy); niska dostępność zasobów (np. ziemi lub wody) lub niska ich jakość ograniczająca możliwości rozwoju lub kontynuacji działalności rolniczej lub rybackiej użytki rolne lub grunty pod stawami (w całości lub w zdecydowanej większości) nieprzerwanie przez kilka lat są wykorzystywane w produkcji przez ich właścicieli lub użytkowników; dostateczna dostępność i jakość zasobów (np. ziemi lub wody) umożliwiająca rozwój działalności rolniczej lub rybackiej ǁŝĞĚnjĂ͕ umiejętności ŝskłonność do ciągłej nauki właściciel lub kierujący gospodarstwem nie posiada wystarczającej wiedzy o zasadach i wymogach prowadzenia działalności rolniczej lub rybackiej oraz umiejętności w tym zakresie oraz nie jest skłonny uzupełnić tej wiedzy i nabyć umiejętności właściciel lub kierujący gospodarstwem posiada aktualną wiedzę o zasadach i wymogach prowadzenia działalności rolniczej lub rybackiej oraz umiejętności w tym zakresie i skłonność do ich aktualizacji wszystkie gospodarstwa niezależnie od wiedzy i umiejętności rolnika lub rybaka stopień i kierunki njŵŝĂŶƉŽnjŝŽŵƵ ƵƌLJŶŬŽǁŝĞŶŝĂ prowadzenie produkcji rolnej lub rybackiej jest pokrywane w 50% lub więcej z przychodów uzyskiwanych z pozarolniczych lub pozarybackich źródeł i udział ten nie zmniejsza się prowadzenie produkcji rolnej lub rybackiej jest pokrywane nie więcej niż w 50% z przychodów uzyskiwanych z pozarolniczych lub pozarybackich źródeł i udział ten stale się zmniejsza wszystkie gospodarstwa niezależnie od skali i poziomu urynkowienia dostępność zasobów i sposób ich ǁLJŬŽƌnjLJƐƚĂŶŝĂ ĚŽƚLJczące ǁƐnjLJƐƚŬŝĐŚ ŐŽƐƉŽĚĂƌƐƚǁ wszystkie gospodarstwa rolne i rybackie niezależnie od ich zasobów wyposażenie ;ƚĞĐŚŶŝĐnjŶĞ ŵĂƐnjLJŶLJ͕ urządzenia, ďƵĚLJŶŬŝͿ ŝmożliwości ĨŝŶĂŶƐŽǁĞ potencjał techniczny i zasoby finansowe potencjał techniczny i zasoby wszystkie gospodarstwa (w tym również obejmujące finansowe gospodarstwa pozwalają gospodarstwa wsparcie w ramach płatności obszarowych) na nieprzerwane prowadzenie niezależnie od nie pozwalają na nieprzerwane produkcji rolnej lub rybackiej przy stanu prowadzenie produkcji rolnej lub rybackiej

wykorzystaniu własnych zasobów wyposażenia przy wykorzystaniu własnych zasobów lub lub zakup usług lub i możliwości zakup usług lub z wykorzystaniem z wykorzystaniem instrumentów finansowych instrumentów finansowych zwrotnych finansowych zwrotnych Rysunek 2. Typologia gospodarstw rolnych i rybackich w Polsce wynikająca z głównych wyzwań rozwojowych.

Źródło: opracowanie MRiRW.

Dla wszystkich prezentowanych wyzwań przekrojowym wyzwaniem jest opłacalność produkcji, wzrost dochodów rodzin rolniczych i rybackich, zagwarantowanie zrównoważonego rozwojuoraz sytuacja geopolityczna związana z wojną w Ukrainie, a także ewentualne członkostwo nowych państw w strukturach UE (w tym m.in. Ukrainy posiadającej duży potencjał produkcyjny w rolnictwie). ϭϳͮ^ ƚ ƌ Ž Ŷ Ă ϭϳ  Monitor Polski

11)

Użyte sformułowania pochodzą z wyników cyklicznego badania Polska wieś i rolnictwo przeprowadzanego przez MRiRW. ϭϴͮ^ ƚ ƌ Ž Ŷ Ă  Monitor Polski

ϮϬͮ^ ƚ ƌ Ž Ŷ Ă  Monitor Polski

15)

Tamże.

Ϯϲͮ^ ƚ ƌ Ž Ŷ Ă Poz. 1214 Ϯϲ  Monitor Polski

Prezentowane wyzwania strategiczne obszarów wiejskich zostały podzielone na grupy, które odzwierciedlają ich zróżnicowany poziom i tempo rozwoju w czterech płaszczyznach: • • • • źródła finansowania rozwoju; dostępność terytorialna; zmiany demograficzne i społeczne; ład przestrzenny.

Grupy cech różnicujących obszary wiejskie w Polsce źródła ĨŝŶĂŶƐŽǁĂŶŝĂ ƌŽnjǁŽũƵ dostępność ƚĞƌLJƚŽƌŝĂůŶĂ RODZAJ WYZWAŃ Wyzwania obszarów wiejskich powolnego tempa rozwoju dotyczące gmin wiejskich i miejsko-wiejskich z niskim potencjałem inwestycyjnym (zwykle niesamodzielne finansowo, o niskim poziomie dochodów własnych na osobę, w niewielkim stopniu korzystające ze środków zewnętrznych) w małym stopniu wykorzystujące możliwości rozwoju w oparciu o współpracę terytorialną (o powolnym tempie rozwoju infrastrukturalnego lub o strukturze osadnictwa rozproszonego z przysiółkami) njŵŝĂŶLJ ĚĞŵŽŐƌĂĨŝĐnjŶĞ ŝspołeczne z niskim tempem rozwoju kapitału ludzkiego (głównie obszary, na których zmiany w strukturze wykształcenia zachodzą powoli lub jest utrudniony rozwój przedsiębiorczości) ład przestrzenny z brakami ciągłości ładu przestrzennego (obszary, na których występuje nieład architektoniczno-urbanistyczny lub deformacja przestrzeni; zazwyczaj obszary te nie mają opracowanej spójnej wizji rozwoju przestrzennego) Wyzwania obszarów wiejskich zamkniętego rozwoju dotyczące gmin wiejskich i miejsko-wiejskich o utrwalonej strukturze dochodów i wydatków (raczej samodzielne finansowo, których struktura dochodów wykazuje niewielką dynamikę zmian w kierunku zwiększenia udziału dochodów z CIT lub PIT, z dużym udziałem wydatków „sztywnych”) z małą ilością powiązań funkcjonalnych (zwykle poza zasięgiem oddziaływania dużych ośrodków miejskich lub słabo skomunikowanych, z niedostatecznie rozwiniętą podstawową infrastrukturą liniową oraz usługami lub o skupionej strukturze osadniczej) tracące potencjał mieszkańców (najczęściej obszary wyludniające się, z dużym udziałem osób w wieku poprodukcyjnym lub osób w wieku produkcyjnym nieskłonnych do dojazdów do pracy i aktywności zawodowej lub społecznej) o zdeterminowanym ładzie przestrzennym (należące do lub leżące w bezpośrednim sąsiedztwie terenów zwartych funkcjonalnie, np. dużych kompleksów leśnych, obszarów chronionych, monokultur rolniczych, terenów pod wodami, terenów wojskowych) Wyzwania horyzontalne obszarów wiejskich dotyczące wszystkich obszarów wiejskich niezależnie od ich sytuacji finansowej dotyczące wszystkich obszarów wiejskich niezależnie od ich dostępności terytorialnej dotyczące wszystkich obszarów wiejskich niezależnie od przebiegu zmian demograficznych i społecznych tam zachodzących dotyczące wszystkich obszarów wiejskich niezależnie od stanu ich ładu przestrzennego Rysunek 3. Typologia obszarów wiejskich w Polsce wynikająca z głównych wyzwań rozwojowych.

Źródło: opracowanie MRiRW.

Ϯϳͮ^ ƚ ƌ Ž Ŷ Ă Ϯϳ  Monitor Polski

1498 GMIN WIEJSKICH, 677 GMIN MIEJSKO-WIEJSKICH oraz 302 GMINY MIEJSKIE (stan na dzień 1 stycznia 2023 r.) Rysunek 4. Scenariusze rozwoju obszarów wiejskich w Polsce w perspektywie 2030 r.

Źródło: opracowanie MRiRW.

Wyzwania obszarów wiejskich w SZRWRiR 2030 analizuje się w odniesieniu do trzech grup obszarów:obszarów wiejskich powolnego tempa rozwoju, obszarów wiejskich zamkniętego rozwoju i obszarów wiejskich dynamicznie się rozwijających. Przyjęty podział (podobnie jak w przypadku podziału gospodarstw rolnych i rybackich) jest w dużej mierze umowny, ale odzwierciedla zróżnicowany poziom i tempo rozwoju obszarów wiejskich. W gminach wiejskich lub miejsko-wiejskich należących do ww. wybranych grup obszarów wiejskich w kolejnych latach będą zachodziły kolejne zmiany społeczno-gospodarcze, w wyniku których gminy te mogą w przyszłości nadal się rozwijać, spowolnić tempo swojego rozwoju lub ograniczyć możliwości dalszego rozwoju, przekształcić się w obszar miejski lub ulec marginalizacji.

Ϯϴͮ^ ƚ ƌ Ž Ŷ Ă Poz. 1214 Ϯϴ  Monitor Polski

dostępu do bezprzewodowego Internetu w miejscach publicznych (publiczne hot spoty) rozwiązania prawne i wsparcie finansowe w zakresie wykorzystania potencjału do produkcji energii na poziomie gospodarstw w sieciach elektroenergetycznych • • • • • • • wsparcie publiczne inwestycji liniowych leżących poza siecią infrastruktury o znaczeniu krajowym lub regionalnym • • • • • • występowanie obszarów niedostatecznej jakości dostaw energii elektrycznej niedostateczna sieć oraz zły stan dróg dojazdowych do gruntów rolnych niedostatecznie rozwinięta sieć ścieżek rowerowych, tras i szlaków turystycznych brak uregulowanych praw do korzystania ze szlaków i tras turystycznych złe lub niedostateczne oznakowanie dróg czy rozjazdów niewystarczający rozwój transportowej komunikacji zbiorowej (nierzadko brak możliwości codziennego dojazdu do miejscowości gminnej lub powiatowej) ϭϳͿ Dotyczą wszystkich obszarów wiejskich. Ϯϵͮ^ ƚ ƌ Ž Ŷ Ă  Monitor Polski

Zagrożenia/Bariery/Słabe strony Szanse/ Wyzwania Zagadnienia horyzontalne dot. obszarów wiejskich rozwijających się w oparciu o endogeniczne potencjały Szanse/ Wyzwania Rozwój usług publicznych18) • • • • • • • Zagrożenia/Bariery/Słabe strony Szanse/Wyzwania Zagadnienia dot. obszarów wiejskich zamkniętego rozwoju niewystarczająca jakość usług publicznych, w tym usług specjalistycznych (np. badania profilaktyczne i laboratoryjne w medycynie rodzinnej, dostępność lekarzy specjalistów), oraz słaby poziom wyposażenia placówek publicznych niewystarczająca dostępność do wysokiej jakości usług publicznych i nierówności terytorialne w tym dostępie niski zasób mieszkalnictwa komunalnego zbyt niskie wykorzystanie e-usług i cyfryzacji w usługach społecznych (np. mała liczba spraw, które można „załatwić” elektronicznie, mały stopień upowszechnienia wykorzystania narzędzi elektronicznych w komunikacji z mieszkańcami, w tym w zakresie wczesnego ostrzegania i powiadamiania o zagrożeniach pogodowych) • • większe wykorzystywanie lokalnych liderów w projektowaniu usług publicznych ściślejsza współpraca samorządu z lokalnymi przedsiębiorcami i producentami rolnymi w zakresie zaspokajania potrzeb dostępu do usług społecznych • małe możliwości budowy boisk, sal sportowych, ośrodków kultury czy bibliotek ze środków własnych gminy lub powiatu małe możliwości finansowania budowy i utrzymania boisk, sal sportowych, ośrodków kultury czy bibliotek ze środków własnych gminy/powiatu placówki świadczące usługi zdrowotne są zbyt małe i niedostatecznie wyposażone w odniesieniu do potrzeb mieszkańców infrastruktura publiczna jest niedostosowana do potrzeb osób z niepełnosprawnościami słaby poziom wyposażenia i dostępności placówek oświatowych, kulturalnych oraz z zakresu kultury fizycznej i sportu placówki świadczące usługi publiczne są zbyt małe w odniesieniu do potrzeb mieszkańców niedostateczna sieć placówek opieki nad małymi dziećmi oraz osobami zależnymi brak dostatecznych uregulowań prawnych dotyczących rolnictwa społecznego, które ułatwiałyby gospodarstwom rolnym świadczenie usług społecznych (opiekuńczych, terapeutycznych i edukacyjnych) • Zagadnienia dot. obszarów wiejskich powolnego tempa rozwoju zapewnienie większej spójności między działaniami prowadzonymi na poziomie kraju i przez JST wypracowanie i wdrożenie standardów usług publicznych większy udział społeczeństwa w projektowaniu usług publicznych • • • • • • • • • większe zastosowanie rozwiązań cyfrowych w informacji o usługach publicznych oferowanych w regionie oraz ich dostarczaniu szersze zastosowanie mobilnych centrów usług publicznych

poszerzanie katalogu funkcji publicznych świadczonych w jednym punkcie

Tamże.

19)

gwałtowne zjawiska pogodowe) wpływ zjawisk epizootycznych na rozwój gospodarczy (np. ASF, wysoce zjadliwa grypa ptaków (HPAI)) mała aktywność mieszkańców obszarów wiejskich w konsultacjach dotyczących planów zagospodarowania przestrzennego duże potrzeby związane z usuwaniem azbestu zarówno w odniesieniu do gospodarstw domowych, jak i szeroko rozumianych budynków gospodarczych oraz potrzeby zastępowania go nowymi bezazbestowymi wyrobami  Monitor Polski

Prowadziłoby to do marginalizacji wielu obszarów wiejskich, degradacji krajobrazu, niekorzystnych zmian w środowisku czy zaniku kultury wiejskiej; starzenia się ludności, najszybszego na obszarach dotychczas uważanych za względnie młode (np. obszary podmiejskie ośrodków średniej wielkości), co wiąże się ze spowolnieniem wymiany pokoleniowej w rolnictwie i rybactwie oraz negatywnymi konsekwencjami dla rozwoju tych sektorów w oparciu o nowe technologie; silnej luki podażowej na rynku pracy (w skali kraju szacowanej, w zależności od wariantu, na 2–7 mln osób w perspektywie ok. 2050 r.), która jest szczególnie odczuwalna dla sektora rolno-spożywczego w pracochłonnych kierunkach (uprawa warzyw, owoców, produkcja zwierzęca) oraz przetwórstwie; wyludniania peryferyjnych obszarów wiejskich powodującego obniżanie gęstości zaludnienia i zmniejszanie się wielkości wsi (pod względem liczby ludności lub gospodarstw domowych), a tym samym wzrostu kosztów obsługi tych terenów (usługi publiczne, transport); zagrożenia dla stabilności finansów publicznych na poziomie krajowym i JST z powodu niższych dochodów i wyższych wydatków (utrzymanie infrastruktury, pomoc społeczna); wyhamowania (zmniejszenia w stosunku do obecnego stanu) koncentracji ludności na obszarach podmiejskich wskutek wyczerpywania się zasobów migracyjnych, jak też skierowania strumieni migracyjnych za granicę; degradacji miast średnich pełniących aktualnie rolę „stabilizatorów” terytorialnych systemów społecznogospodarczych poza największymi obszarami metropolitalnymi, powodującej silne osłabienie podstaw rozwojowych regionów i samego oddziaływania miast; „wypadania”, zwłaszcza mniejszych miast, z zajmowanego miejsca w hierarchii osadniczej, w tym ośrodków powiatowych niemogących utrzymać swej bazy ekonomicznej, a tym samym usług o znaczeniu egzogenicznym, również tych istotnych dla rozwoju sektora rolno-spożywczego; destrukcji i reorganizacji dotychczas ukształtowanych powiązań funkcjonalnych, powodując rozdźwięk pomiędzy aktualnym a optymalnym podziałem administracyjno-terytorialnym, zwłaszcza na niższych szczeblach hierarchicznych.

W dniu 16 lutego 2016 r. Rząd RP przyjął nowy model rozwoju kraju w „Planie na rzecz Odpowiedzialnego Rozwoju”, a następnie nowej średniookresowej strategii rozwoju kraju „Strategia na rzecz Odpowiedzialnego Rozwoju do roku 2020 (z perspektywą do 2030 r.)”, przyjętej przez Radę Ministrów w dniu 14 lutego 2017 r. ϮϮͿ Na podstawie ekspertyzy wykonanej przez Przemysława Śleszyńskiego dla MRiRW w 2016 r. pt. Identyfikacja i ocena wybranych zjawisk demograficznych w Polsce (ze szczególnym uwzględnieniem wsi i relacji miasto-wieś). ϯϱͮ^ ƚ ƌ Ž Ŷ Ă Poz. 1214 ϯϱ  Monitor Polski

Nowy model rozwoju kraju zakłada rozwój odpowiedzialny oraz społecznie i terytorialnie zrównoważony.

Zakłada również jak najpełniejsze wykorzystanie indywidualnych potencjałów terytorialnych oraz rozwój oparty o inwestycje, innowacje, eksport oraz wysoko przetworzone produkty.

Dotychczasowy model polaryzacyjno-dyfuzyjny nie przyniósł oczekiwanej „dyfuzji rozwoju” z obszarów tzw. „lokomotyw rozwoju” na obszary przejściowe i zmarginalizowane. Przyjęcie modelu odpowiedzialnego rozwoju jest szansą zwiększenia tempa rozwoju terytorialnego obszarów wiejskich.

Uwzględniając, że tempo zmian na obszarach wiejskich i w rolnictwie będzie silnie zróżnicowane zarówno pod kątem ich dynamiki, jak również wymiaru terytorialnego, zaprojektowano wizję obszarów wiejskich i polskiego rolnictwa, której horyzont wykracza poza 2030 r.

Z uwagi na tempo zmian, jakie są obserwowane w ujęciu historycznym, przywiązanie do tradycji w wiejskich gospodarstwach domowych oraz uwarunkowania gospodarcze i środowiskowe, należy oczekiwać, że osiągniecie stanu prezentowanego w wizji nie nastąpi w sposób skokowy, rewolucyjny, ale raczej stopniowy, ewolucyjny.

Wizja polskiej wsi Obszary wiejskie to tereny, gdzie wykorzystanie przestrzeni do prowadzenia produkcji rolnej jest traktowane priorytetowo ze względu na bezpieczeństwo żywnościowe kraju. Jest to również atrakcyjne miejsce do zamieszkania, prowadzenia działalności pozarolniczej i rybackiej oraz wypoczynku. To również obszary dostarczające dóbr publicznych i rynkowych, z zachowaniem unikalnych walorów przyrodniczych, krajobrazowych i kulturowych dla przyszłych pokoleń.

Wizja polskiego rolnictwa Podstawą ustroju rolnego są gospodarstwa rodzinne podlegające szczególnej ochronie państwa. Rolnictwo rozwija się w sposób zrównoważony i odpowiedzialny. Krajowy sektor rolno-spożywczy gwarantuje bezpieczeństwo żywnościowe kraju, wykorzystuje nowoczesne technologie i krótkie łańcuchy dostaw. W rolnictwie zostały zatrzymane niekorzystne zmiany struktury demograficznej oraz znacząco zwiększono odporność produkcji rolnej i rybackiej na kryzysy.

Dążąc do przybliżenia zaprezentowanej wizji w perspektywie 2030 r., przyjęto cel główny rozwoju obszarów wiejskich, rolnictwa i rybactwa stanowiący uszczegółowienie celu głównego SOR.

Celem SZRWRiR 2030 jest wielofunkcyjny rozwój gospodarczy wsi zapewniający bezpieczeństwo żywnościowe kraju i zwiększenie wartości dodanej z rolnictwa oraz trwały wzrost dochodów jej mieszkańców przy minimalizacji rozwarstwienia ekonomicznego, społecznego i terytorialnego oraz poprawie stanu środowiska naturalnego.

SZRWRiR 2030 będzie realizowała założenia SOR wskazane w jej trzech celach szczegółowych przez działania zaprojektowane w poszczególnych kierunkach interwencji, które zostały przypisane do trzech celów operacyjnych SZRWRiR 2030 oraz do trzech obszarów wpływających na realizację celów strategii:

Dokumenty te przedstawiają uszczegółowienie postanowień SOR w zakresie obszarów wpływających na osiągnięcie celów strategii, do których zaliczono: transport, cyfryzację, energię, bezpieczeństwo narodowe, środowisko oraz kapitał ludzki i społeczny. Każdy z tych obszarów wpływa na możliwość realizacji celu głównego SZRWRiR 2030.

Cel główny SOR Tworzenie warunków do wzrostu dochodów mieszkańców Polski przy jednoczesnym wzroście spójności w wymiarze społecznym, ekonomicznym, środowiskowym i terytorialnym Cel główny SZRWRiR 2030 Wielofunkcyjny rozwój gospodarczy wsi zapewniający bezpieczeństwo żywnościowe kraju i zwiększenie wartości dodanej z rolnictwa oraz trwały wzrost dochodów jej mieszkańców przy minimalizacji rozwarstwienia ekonomicznego, społecznego i terytorialnego oraz poprawie stanu środowiska naturalnego Cele szczegółowe SOR Cel szczegółowy I – Trwały wzrost gospodarczy oparty coraz silniej o wiedzę, dane i doskonałość organizacyjną Cele szczegółowe SZRWRiR 2030 Cel szczegółowy I – Wzmocnienie bezpieczeństwa żywnościowego i odporności na kryzysy Cel szczegółowy II – Rozwój społecznie wrażliwy i terytorialnie zrównoważony Cel szczegółowy II – Poprawa jakości życia, infrastruktury i stanu środowiska Cel szczegółowy III – Skuteczne państwo i instytucje służące wzrostowi oraz włączeniu społecznemu i gospodarczemu Cel szczegółowy III – Rozwój przedsiębiorczości, pozarolniczych miejsc pracy i aktywnego społeczeństwa Obszary wpływające na osiągnięcie celów strategii: transport, cyfryzacja, energia, bezpieczeństwo narodowe, środowisko, kapitał ludzki i społeczny Obszary wpływające na osiągnięcie celów strategii: • Sprawne zarządzanie rozwojem • Stabilne finansowanie rozwoju Trwała zdolność kreacji i uczenia się • Rysunek 5. Powiązanie Celu głównego SZRWRiR 2030 z SOR na poziomie celów szczegółowych i obszarów.

Źródło: opracowanie MRiRW. ϯϳͮ^ ƚ ƌ Ž Ŷ Ă  Monitor Polski

Wartość w 2030 r.

Źródło danych Wskaźniki kluczowe przedstawiające stopień realizacji Strategii na rzecz Odpowiedzialnego Rozwoju Skorygowany realny dochód do dyspozycji brutto gospodarstw domowych na 1 mieszkańca wg PPP (UE 28 = 100) PKB na 1 mieszkańca według PPP (UE 28 = 100) Współczynnik Giniego – wskaźnik rozkładu dochodów gospodarstw domowych % % współczynnik 68,5% (2014) 69,0 (2015) 30,6 (2015) 76,0-80,0 100,0 Eurostat 75,0-78,0 79,0 (2023) 95,0 (2030) GUS /Eurostat 30 27 GUS Wskaźniki kluczowe przedstawiające stopień realizacji celu głównego „Strategii na rzecz zrównoważonego rozwoju wsi, rolnictwa i rybactwa do roku 2020 (z perspektywą do 2030)”

Wskaźnik Relacja przeciętnych rocznych dochodów do dyspozycji netto na 1 osobę w gospodarstwie domowym na wsi do miasta Udział osób żyjących poniżej relatywnej granicy ubóstwa na obszarach wiejskich w ogólnej liczbie ludności na obszarach wiejskich23) Udział produktów przetworzonych w eksporcie produktów przemysłu rolno-spożywczego24) Jednostka miary Wartość bazowa (rok bazowy) Wartość w 2020 r.

Wartość w 2030 r.

Źródło danych % 69,50% (2015) 72% 85% GUS % 25,4 (2010) 18,00% 12% GUS % 81,44 (2017) 85% 88% GUS Projektując kierunki interwencji oraz działania, stosowano zasady przyjęte w SOR, w tym w szczególności:

23)

Dane dotyczą kategorii „żywność i napoje” w Roczniku statystycznym handlu zagranicznego tab. 17 Rozdysponowanie importu i eksportu według głównych kategorii ekonomicznych (ceny bieżące). ϯϴͮ^ ƚ ƌ Ž Ŷ Ă ϯϴ Cel szczegółowy II III.3 Wzrost umiejętności i kompetencji mieszkańców wsi II.3. Zrównoważona rewitalizacja wsi i małych miast II.4 Zrównoważone gospodarowanie i ochrona zasobów środowiska II.5. Adaptacja do zmian klimatu i przeciwdziałanie tym zmianom rybackiej, w tym odporności na zmiany klimatu I.3. Zapewnienie bezpieczeństwa żywnościowego kraju i jakości żywności I.4. Transformacja energetyczna sektora rolnospożywczego i rozwój biogospodarki I.5. Przygotowanie polskiego sektora rolnospożywczego do rozszerzenia UE i nowych uwarunkowań handlu zagranicznego ϯϵͮ^ ƚ ƌ Ž Ŷ Ă III.5 Rozwój ekonomii i solidarności społecznej na obszarach wiejskich III.4 Budowa i rozwój zdolności do współpracy w wymiarze społecznym i terytorialnym ϯϵ

Źródło: opracowanie MRiRW.

TRWAŁA ZDOLNOŚĆ KREACJI I UCZENIA SIĘ (Obszar C) STABILNE FINANSOWANIE ROZWOJU (Obszar B) SPRAWNE ZARZĄDZANIE ROZWOJEM (Obszar A) III.2 Rozwój przedsiębiorczości i nowych miejsc pracy II.2. Dostępność wysokiej jakości usług publicznych I.2. Budowa odporności produkcji rolnej i III.1. Odpowiedź na zmiany demograficzne i ich następstwa Cel szczegółowy III Rozwój przedsiębiorczości, pozarolniczych miejsc pracy i aktywnego społeczeństwa II.1. Rozwój infrastruktury liniowej Poprawa jakości życia, infrastruktury i stanu środowiska I.1. Zwiększanie opłacalności produkcji rolnej, rybackiej i przetwórstwa rolno-spożywczego Wzmocnienie bezpieczeństwa żywnościowego i odporności na kryzysy Cel szczegółowy I WIELOFUNKCYJNY ROZWÓJ GOSPODARCZY WSI ZAPEWNIAJĄCY BEZPIECZEŃSTWO ŻYWNOŚCIOWE KRAJU I ZWIĘKSZENIE WARTOŚCI DODANEJ Z ROLNICTWA ORAZ TRWAŁY WZROST DOCHODÓW JEJ MIESZKAŃCÓW PRZY MINIMALIZACJI ROZWARSTWIENIA EKONOMICZNEGO, SPOŁECZNEGO I TERYTORIALNEGO ORAZ POPRAWIE STANU ŚRODOWISKA NATURALNEGO CEL GŁÓWNY SZRWRIR 2030 Zasady i cele rozwoju obszarów wiejskich, rolnictwa i rybactwa do 2030 r.

Monitor Polski Obszary wpływające na osiągnięcie celów ^ZtZŝZϮϬϯϬ <ŝĞƌƵŶŬŝŝŶƚĞƌǁĞŶĐũŝ ĞůĞ^ZtZŝZϮϬϯϬ  Poz. 1214  Monitor Polski

Zasoby te wymagają efektywnego gospodarowania