Uchwała Nr 155 Rady Ministrów z dnia 27 października 2020 r. w sprawie przyjęcia "Strategii Rozwoju Kapitału Społecznego (współdziałanie, kultura, kre

MONITOR POLSKI DZIENNIK URZĘDOWY RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Warszawa, dnia 19 listopada 2020 r. Poz. 1060 UCHWAŁA NR 155 RADY MINISTRÓW z dnia 27 października 2020 r. w sprawie przyjęcia „Strategii Rozwoju Kapitału Społecznego (współdziałanie, kultura, kreatywność) 2030” Na podstawie art. 14 ust. 5 ustawy z dnia 6 grudnia 2006 r. o zasadach prowadzenia polityki rozwoju (Dz. U. z 2019 r. poz. 1295 i 2020 oraz z 2020 r. poz. 1378) Rada Ministrów uchwala, co następuje: § 1. Przyjmuje się „Strategię Rozwoju Kapitału Społecznego (współdziałanie, kultura, kreatywność) 2030”, zwaną dalej „Strategią”, stanowiącą załącznik do uchwały. § 2. Koordynowanie i nadzorowanie realizacji Strategii powierza się ministrowi właściwemu do spraw kultury i ochrony dziedzictwa narodowego. § 3. Traci moc uchwała nr 61 Rady Ministrów z dnia 26 marca 2013 r. w sprawie przyjęcia „Strategii Rozwoju Kapitału Społecznego 2020” (M.P. poz. 378). § 4. Uchwała wchodzi w życie z dniem następującym po dniu ogłoszenia. Prezes Rady Ministrów: M. Morawiecki Monitor Polski –2– Poz. 1060 Załącznik do uchwały nr 155 Rady Ministrów z dnia 27 października 2020 r. (poz. 1060) Załącznik do uchwały nr 155 Rady Ministrów z dnia 27 października 2020 r. (poz. …) STRATEGIA ROZWOJU KAPITAŁU SPOŁECZNEGO (współdziałanie, kultura, kreatywność) 2030 Warszawa, 27 października 2020 r. Monitor Polski –3– Poz. 1060 SPIS TREŚCI WSTĘP .............................................................................................................................................................. 3 SPIS TREŚCI DIAGNOZA W ZAKRESIE OBJĘTYM PROGRAMOWANIEM STRATEGICZNYM ..................................................... 7 WSTĘP.............................................................................................................................................................. 3 CHARAKTERYSTYKA WYBRANYCH ASPEKTÓWSTRATEGICZNYM KAPITAŁU SPOŁECZNEGO W POLSCE...................... 77 DIAGNOZA W ZAKRESIEI POZIOM OBJĘTYM PROGRAMOWANIEM ..................................................... OBSZAR 1: WSPÓŁDZIAŁANIE – SPOŁECZEŃSTWO OBYWATELSKIE.............................................................. 11 CHARAKTERYSTYKA I POZIOM WYBRANYCH ASPEKTÓW KAPITAŁU SPOŁECZNEGO W POLSCE......................11 7 Kluczowe bariery rozwoju organizacji społeczeństwa obywatelskiego ......................................................... OBSZAR 1: WSPÓŁDZIAŁANIE – SPOŁECZEŃSTWO OBYWATELSKIE.............................................................. 11 Niewykorzystany potencjał wolontariatu...................................................................................................... 15 Kluczowe bariery rozwojuwykorzystania organizacji społeczeństwa obywatelskiego......................................................... Konieczność pełniejszego potencjału ekonomii społecznej i solidarnej ................................. 11 16 Niewykorzystany potencjał wolontariatu...................................................................................................... Społeczny wymiar sportu, nauki i edukacji .................................................................................................... 15 19 Konieczność pełniejszego wykorzystania potencjału ekonomii społecznej i solidarnej ................................. 16 OBSZAR 2: KULTURA – TOŻSAMOŚĆ I POSTAWY OBYWATELSKIE ................................................................ 23 Społeczny wymiarpoziom sportu, czytelnictwa nauki i edukacji.................................................................................................... 19 Niewystarczający wśród Polaków oraz niewykorzystany potencjał i ważna rola OBSZAR 2: KULTURA – TOŻSAMOŚĆ I POSTAWY OBYWATELSKIE ................................................................ 23 23 bibliotek publicznych ..................................................................................................................................... Niewystarczający poziom czytelnictwa wśród Polaków oraz niewykorzystany potencjał i ważna rola Niska jakość oferty artystycznej dla najmłodszych oraz deficyty kompetencji kultu ralnych......................... 26 bibliotek publicznych ..................................................................................................................................... Zły stan zabytków oraz niewykorzystany potencjał szlaków kulturowych .................................................... 23 27 Niska jakość oferty artystycznej dla najmłodszych oraz deficyty kompetencji kulturalnych......................... Niewystarczający poziom wykorzystania potencjału rozwojowego podmiotów działających w obszarze 26 Zły stanoraz zabytków oraz niewykorzystany potencjał szlaków kulturowych .................................................... 27 kultury szkół artystycznych .................................................................................................................... 32 Niewystarczający poziom wykorzystania potencjału rozwojowego podmiotów działających w obszarze Niewystarczający poziom ochrony zbiorów wchodzących w skład narodowego zasobu bibliotecznego ...... 34 kultury szkół artystycznych.................................................................................................................... 32 Braki w oraz infrastrukturze archiwów państwowych oraz ich rola w procesach zarządzania dokumentacją Niewystarczający poziom ochrony zbiorów wchodzących w skład narodowego zasobu bibliotecznego...... 34 elektroniczną w administracji publicznej....................................................................................................... 34 Braki w infrastrukturze archiwów państwowych oraz ich rola w procesach zarządzania dokumentacją Brak spójnej i aktualnej krajowej koncepcji rozwoju cyfrowych zasobów kultury ........................................ 35 elektroniczną w administracji Rosnący potencjał muzeów w publicznej....................................................................................................... zakresie budowania kapitału społecznego .................................................... 34 38 Brak spójnej i aktualnej krajowej koncepcjispójnego rozwoju cyfrowych zasobów kulturyPolski ........................................ 35 Braki w obszarze budowania wyrazistego, i atrakcyjnego wizerunku za granicą ............... 45 Rosnący potencjał muzeów w zakresie budowania kapitału społecznego.................................................... 38 DIAGNOZA DLA OBSZARU 3: KREATYWNOŚĆ – POTENCJAŁ KULTUROWY I KREATYWNY .................................. 47 Braki w obszarze sektorów budowania wyrazistego, spójnego i atrakcyjnego wizerunku Polski za granicą ............... 45 Charakterystyka kultury i kreatywnych ......................................................................................... 47 DIAGNOZA DLA OBSZARU 3: KREATYWNOŚĆ – POTENCJAŁ KULTUROWY I KREATYWNY .................................. 47 Rola sektorów kultury i kreatywnych ............................................................................................................ 47 Charakterystyka sektorów kultury kreatywnych ......................................................................................... 47 Wyzwania i bariery rozwojowe dlai branż kreatywnych ................................................................................ 49 Rola sektorów kultury i kreatywnych ............................................................................................................ 47 CELE,Wyzwania KIERUNKI iINTERWENCJI I NARZĘDZIA ................................................................................. 54 bariery rozwojowe dla branżREALIZACJI kreatywnych ................................................................................ 49 1. ZWIĘKSZENIE ZAANGAŻOWANIA OBYWATELI W ŻYCIE PUBLICZNE ................................................... 56 CEL SZCZEGÓŁOWY CELE, KIERUNKI INTERWENCJI I NARZĘDZIA REALIZACJI ................................................................................. 54 1.1. Usprawnienie mechanizmów wspierania i współpracy instytucji publicznych z obywatelami ............... 56 SZCZEGÓŁOWY 1. ZWIĘKSZENIE ZAANGAŻOWANIA OBYWATELI W ŻYCIE PUBLICZNE ................................................... 56 CEL1.2. Rozwój i wzmacnianie zorganizowanych form aktywności obywatelskiej ............................................. 62 1.1. Usprawnienie mechanizmów wspierania i współpracy instytucji publicznych z obywatelami............... 56 2. WZMACNIANIE ROLI KULTURY W BUDOWANIU TOŻSAMOŚCI I POSTAW OBYWATELSKICH ..................... 71 CEL SZCZEGÓŁOWY 1.2. Rozwój i wzmacnianie zorganizowanych form aktywności obywatelskiej ............................................. 2.1. Tworzenie warunków oraz budowanie kompetencji dla wzmacniania uczestnictwa w kulturze ........... 62 71 SZCZEGÓŁOWY 2. WZMACNIANIE ROLI KULTURY W BUDOWANIU TOŻSAMOŚCI I POSTAW OBYWATELSKICH ..................... 71 CEL2.2. Ochrona dziedzictwa kulturowego oraz gromadzenie i zachowywanie dó br kultury ............................ 74 2.1. warunków budowanie kompetencji dla wzmacniania uczestnictwa w kulturze........... 71 2.3. Tworzenie Digitalizacja, cyfrowa oraz rekonstrukcja i udostępnianie dóbr kultury ........................................................ 78 2.2. Ochrona dziedzictwa kulturowego oraz gromadzenie i zachowywanie dóbr kultury ............................ 74 2.4. Umacnianie tożsamości i postaw obywatelskich przez kulturę .............................................................. 80 2.3. i udostępnianie dóbr kultury ........................................................ 78 2.5. Digitalizacja, Wzmocnieniecyfrowa promocjirekonstrukcja kultury polskiej za granicą ................................................................................ 81 Umacnianie tożsamości i postaw obywatelskich przez kulturę .............................................................. 80 SZCZEGÓŁOWY 3. WZMOCNIENIE ROZWOJU SPOŁECZNO-GOSPODARCZEGO KRAJU PRZEZ SEKTORY KULTURY I KREATYWNE . 83 CEL2.4. 2.5. kultury polskiej w zarozwoju granicą gospodarczym ................................................................................ 3.1. Wzmocnienie Wzrost udziałupromocji sektorów kreatywnych kraju ................................................ 81 83 SZCZEGÓŁOWY 3. WZMOCNIENIE ROZWOJU SPOŁECZNO-GOSPODARCZEGO KRAJU PRZEZ SEKTORY KULTURY I KREATYWNE . 83 CEL3.2. Rozwój kompetencji zawodowych na potrzeby branż kreatywnych ...................................................... 90 3.1. udziałupotencjału sektorów kreatywnego kreatywnych w rozwoju gospodarczym kraju ................................................ 83 3.3. Wzrost Wzmocnienie społeczeństwa .......................................................................... 92 3.2. Rozwój kompetencji zawodowych na potrzeby branż kreatywnych ...................................................... 90 WYKAZ PROJEKTÓW STRATEGICZNYCH ...................................................................................................... 95 3.3. Wzmocnienie potencjału kreatywnego społeczeństwa.......................................................................... 92 SYSTEM WSKAŹNIKI, RAMY FINANSOWE I WYMIAR TERYTORIALNY........................................... 95 98 WYKAZREALIZACJI, PROJEKTÓW STRATEGICZNYCH ...................................................................................................... SYSTEM REALIZACJI ....................................................................................................................................... SYSTEM REALIZACJI, WSKAŹNIKI, RAMY FINANSOWE I WYMIAR TERYTORIALNY........................................... 98 98 WSKAŹNIKI I TRENDY ROZWOJOWE ............................................................................................................ 100 SYSTEM REALIZACJI...................................................................................................................................... .......................................................................................................................................105 98 RAMY FINANSOWE WSKAŹNIKI I TRENDY ROZWOJOWE............................................................................................................ 100 WYMIAR TERYTORIALNY – OBSZARY STRATEGICZNEJ INTERWENCJI.......................................................... 107 RAMY FINANSOWE...................................................................................................................................... 105 WYKAZ SKRÓTÓW UŻYTYCH W SRKS ........................................................................................................... 115 WYMIAR TERYTORIALNY – OBSZARY STRATEGICZNEJ INTERWENCJI.......................................................... 107 WYKAZ SKRÓTÓW UŻYTYCH W SRKS ........................................................................................................... 115 Strona 2 z 115 Strona 2 z 115 Monitor Polski –4– Poz. 1060 WSTĘP Strategia Rozwoju Kapitału Społecznego (współdziałanie, kultura, kreatywność) 2030 (SRKS) stanowi kontynuację i aktualizację przyjętej uchwałą nr 61 Rady Ministrów z dnia 26 marca 2013 r. Strategii Rozwoju Kapitału Społecznego 2020 (M.P. poz. 378). SRKS jest jednym z instrumentów realizacji przyjętej uchwałą nr 8 Rady Ministrów z dnia 14 lutego 2017 r. Strategii na rzecz Odpowiedzialnego Rozwoju do roku 2020 (z perspektywą do 2030 r.) (SOR) (M.P. poz. 260) oraz jedną z dziewięciu horyzontalnych zintegrowanych strategii rozwoju, na których katalog składają się następujące dokumenty:  Strategia Produktywności 2030,  Strategia Rozwoju Kapitału Ludzkiego 2030,  Strategia Rozwoju Kapitału Społecznego (współdziałanie, kultura, kreatywność) 2030,  Strategia Sprawne i Nowoczesne Państwo 2030,  Krajowa Strategia Rozwoju Regionalnego 2030,  Strategia Zrównoważonego Rozwoju Wsi, Rolnictwa i Rybactwa 2030,  Strategia Zrównoważonego Rozwoju Transportu do 2030 roku,  Polityka energetyczna Polski do 2040 r.,  Polityka Ekologiczna Państwa 2030 – strategia rozwoju w obszarze środowiska i gospodarki wodnej. Aktualizacja strategii sektorowych, w tym również Strategii Rozwoju Kapitału Społecznego 2020, jest jednym z elementów kompleksowej modernizacji systemu zarządzania rozwojem kraju i wynika z przyjęcia przez Radę Ministrów SOR. Prace nad nową wersją SRKS zrealizowano na podstawie ustawy z dnia 6 grudnia 2006 r. o zasadach prowadzenia polityki rozwoju (Dz. U. z 2019 r. poz. 1295 i 2020 oraz z 2020 r. poz. 1378) oraz w ramach wytyczonych przez uchwałę nr 65 Komitetu Koordynacyjnego ds. Polityki Rozwoju z dnia 23 maja 2017 r. w sprawie opinii dotyczącej dokumentu „Aktualizacja strategii rozwoju wynikająca z przyjętej przez Radę Ministrów w dniu 14 lutego 2017 r. Strategii na rzecz Odpowiedzialnego Rozwoju do roku 2020 (z perspektywą do 2030 r.)”. Zakres aktualizacji SRKS wynika m.in. z dotychczasowych doświadczeń w obszarze funkcjonowania systemu zarządzania rozwojem kraju, w tym również wdrażania strategii zintegrowanych. Przeprowadzone analizy pokazały, że skuteczność niektórych elementów tego systemu nie jest wystarczająca, w związku z czym wymagają one odpowiedniego przemodelowania i usprawnienia. O ile samo uporządkowanie i ograniczenie liczby głównych dokumentów strategicznych ocenić należy pozytywnie, o tyle wątpliwości i zastrzeżenia budzi brak efektywnych instrumentów realizacyjnych oraz wystarczająco ścisłego powiązania między wyznaczonymi w strategiach priorytetami rozwojowymi a wydatkami budżetowymi. Ograniczające dla skuteczności planowania strategicznego okazało się również niewystarczające uwzględnienie w jego ramach wymiaru terytorialnego. Kolejne wątpliwości i zastrzeżenia budzi brak należytego oraz wystarczająco ścisłego powiązania między dotychczasowymi celami strategicznymi i kierunkami interwencji a warstwą aksjologiczną towarzyszącą rządowym postulatom i działaniami w sferze umacniania i kształtowania kapitału społecznego. Zapewnienie obywatelom oraz całemu polskiemu społeczeństwu stabilnych ram aksjologicznych umożliwi, z jednej strony dążenie do zrównoważonego rozwoju w sferze społecznej, a z drugiej będzie stanowiło bazę dla wzmacniania i aktywizacji kapitału społecznego w Polsce. SRKS, posługując się językiem specyficznym dla tego rodzaju dokumentów, inkorporuje we wszystkich wytyczanych celach bezpośrednie odniesienie do uniwersalnych wartości leżących u podstaw polskiej kultury prawnej oraz konstytucyjnych dóbr podstawowych. Tego rodzaju jednoznaczne oraz horyzontalne powiązanie celów strategicznych z dobrami podstawowymi stanowi drogowskaz oraz kierunek interpretacyjny dla wszystkich działań powiązanych oraz wynikających z SRKS. Mankamentem dotychczasowego systemu strategicznego było też opracowywanie na różnych poziomach dokumentów niewpisujących się w jego ramy, funkcjonujących w znacznej mierze Strona 3 z 115 Monitor Polski –5– Poz. 1060 niezależnie od siebie oraz niespełniających podstawowych wymogów w zakresie ich roli i struktury. W ramach dotychczasowych strategii nie został wypracowany odpowiedni katalog instrumentów umożliwiających efektywną realizację celów w nich zawartych. Niewystarczająca koordynacja w zakresie tworzenia instrumentów wdrożeniowych oraz ich fragmentaryzacja tematyczna prowadziły w konsekwencji do rozpraszania finansowania, co obniżało efektywność wydatkowania środków. Dotychczasowe doświadczenia wskazują również na ograniczoną z perspektywy decydentów przydatność części z dokumentów strategicznych i sprawozdawczych, w których dominował opis faktograficzny. Dla zwiększenia efektywności planowania strategicznego i racjonalizacji procesów decyzyjnych, większy nacisk należy położyć na elementy ocenne, diagnostykę trudności w realizacji danej polityki, propozycje naprawcze oraz rekomendacje. Projektowane zapisy zaktualizowanej SRKS są komplementarne z zapisami SOR, jak również strategii zintegrowanych dedykowanych pozostałym obszarom interwencji. Uwzględniając wyzwania i pułapki rozwojowe oraz zasady projektowania strategicznych polityk państwa, SRKS adresuje przede wszystkim zagadnienia ujęte w ramach jednego z tzw. obszarów wpływających na osiągnięcie celów SOR, jakim jest Kapitał ludzki i społeczny. Ponadto SRKS powiązana jest również z następującymi obszarami SOR:  E-państwo – w ramach celu szczegółowego III SOR Skuteczne państwo i instytucje służące wzrostowi oraz włączeniu społecznemu i gospodarczemu, w zakresie digitalizacji i rozwoju kultury cyfrowej,  Rozwój innowacyjnych firm – w ramach celu szczegółowego I SOR Trwały wzrost gospodarczy oparty coraz silniej o wiedzę, dane i doskonałość organizacyjną, w zakresie wspierania rozwoju sektorów kultury i kreatywnych (SKK), Ekspansja zagraniczna – w ramach celu szczegółowego I SOR Trwały wzrost gospodarczy oparty coraz silniej o wiedzę, w zakresie promocji kultury polskiej za granicą. Zagadnienia opisane w SRKS mają w znacznej mierze wymiar horyzontalny – wzrost kapitału społecznego przyczyniać się będzie do usprawnienia realizacji interwencji zaplanowanych w ramach SOR oraz polityk publicznych niższego szczebla. Istotne z punktu widzenia realizacji założonych w SRKS celów jest także sprzężenie zwrotne, jakie zachodzi między poziomem kapitału społecznego oraz poziomem życia charakteryzującym daną wspólnotę. Oznacza to, że stopień osiągnięcia wskazanych w SRKS zamierzeń będzie współzależał również od skuteczności wszystkich pozostałych polityk publicznych i innych okoliczności, które przekładać się będą na poziom życia Polaków, budowę prawdziwie aktywnego społeczeństwa obywatelskiego oraz dbałość o dobro wspólne całego narodu Polskiego. Planowane w ramach SRKS instrumenty mają dwojaki charakter. Z jednej strony, są to działania ukierunkowane na redukowanie deficytów i wykorzystanie potencjałów w obszarach społeczeństwa obywatelskiego oraz uczestnictwa w kulturze, z drugiej zaś polegają na stymulowaniu rozwoju gospodarczo-kulturalnego przez wzrost efektywności funkcjonowania polskich branż kreatywnych. Głównym celem SRKS jest zatem wzrost jakości życia społecznego i kulturalnego Polaków. Realizacja tego celu odbywa się przez wdrażanie kierunków interwencji zaplanowanych do realizacji w trzech zasadniczych obszarach, których kluczowe znaczenie znajduje również odzwierciedlenie w nowym podtytule SRKS: współdziałanie, kultura, kreatywność. Są to:   obszar 1: Współdziałanie – społeczeństwo obywatelskie,  obszar 2: Kultura – tożsamość i postawy obywatelskie,  obszar 3: Kreatywność – potencjał kulturowy i kreatywny. Interwencje SRKS zostały zaprojektowane i będą wdrażane – w tych przypadkach, w których jest to możliwe i uzasadnione – również z uwzględnieniem określonych w SOR zasad strategicznych polityki państwa, które stanowią punkt odniesienia do tworzenia wszystkich polityk, programów i projektów realizacyjnych. Są to: Strona 4 z 115 Monitor Polski –6– Poz. 1060  koncentracja na działaniach wyprzedzających – ukierunkowujących rozwój w różnych sferach życia społeczno-gospodarczego – mająca za zadanie zarówno zapobieganie negatywnym zjawiskom, jak i wybór najbardziej pożądanych kierunków i sposobów rozwoju,  implementowanie rozwiązań w obszarze polityki społeczno-gospodarczej w sposób nienaruszający stabilności finansów publicznych – każde rozwiązanie będzie podlegało, w trakcie jego obowiązywania, ocenie i modyfikacji w zależności od zmieniających się uwarunkowań społeczno-gospodarczych oraz wpływu na finanse publiczne,  określenie listy sektorów strategicznych, na których skoncentrowane zostanie wsparcie w ramach poszczególnych polityk publicznych (m.in. przemysłowej, innowacyjnej – w tym również społecznej i technologicznej, eksportowej, związanej z napływem inwestycji zagranicznych),  zastosowanie podejścia projektowego przez wskazanie projektów strategicznych/flagowych, odnoszących się do określonego produktu/przełomowej technologii, które charakteryzują się wysokim stopniem wpływu na realizację celów strategicznych SOR, a tym samym odpowiednio dużą skalą oddziaływania na całą gospodarkę,  wskazanie perspektywicznych (geograficznych) kierunków ekspansji zagranicznej polskich przedsiębiorstw,  koncentracja wsparcia publicznego na tych przedsiębiorstwach, które chcą się rozwijać, dostosowanie instrumentów do skali i etapu działania podmiotów, zdiagnozowanych potrzeb oraz perspektyw rozwoju,  zwiększenie koncentracji polityki regionalnej na obszarach problemowych i potencjałach terytorialnych obszarów miejskich i wiejskich, wskazanie kluczowych inwestycji infrastrukturalnych (transportowych, energetycznych, środowiskowych, telekomunikacyjnych). Krajowe strategie rozwoju, w tym również SRKS, uwzględniają zalecenia i priorytety zawarte w odpowiednich dokumentach programowych Unii Europejskiej, m.in. w Komunikacie Komisji Europejskiej „Europa 2020. Strategia na rzecz inteligentnego i zrównoważonego rozwoju sprzyjającego włączeniu społecznemu”. Strategia ta została przyjęta przez Radę Europejską 3 października 2010 r., zastępując tzw. strategię lizbońską. Nakreślony w ww. strategii model rozwoju opiera się na trzech kluczowych priorytetach:   rozwój inteligentny – budowanie gospodarki opartej na wiedzy i innowacjach,  rozwój zrównoważony – transformacja w kierunku gospodarki konkurencyjnej oraz efektywnie wykorzystującej dostępne zasoby,  niskoemisyjnej, rozwój sprzyjający włączeniu społecznemu – wspieranie gospodarki cechującej się wysokim poziomem zatrudnienia oraz zapewniającej spójność gospodarczą, społeczną i terytorialną. Wytyczone w SRKS cele wpisują się przede wszystkim w koncepcję rozwoju sprzyjającemu włączeniu społecznemu (obszar 1: Współdziałanie – społeczeństwo obywatelskie i obszar 2: Kultura – tożsamość i postawy obywatelskie) oraz model rozwoju inteligentnego, którego element stanowią SKK (obszar 3: Kreatywność – potencjał kulturowy i kreatywny). Równocześnie wyznaczone w SRKS cele zostały zdeterminowane w taki sposób, aby umacniać obywateli w poczuciu wspólnoty narodowej, kształtować patriotyczny obowiązek względem państwa i społeczności lokalnej, które objawiają się w poszanowaniu każdego życia ludzkiego, w poszanowaniu własnej oraz cudzej wolności, godności i własności, wytyczając kierunek, w jakim rozwój przestrzeni społecznej oraz obywatelskiej w ramach wzmacniania kapitału społecznego powinien następować. Cele SRKS nawiązują także do przyjętej w 2015 r. przez państwa członkowskie Organizacji Narodów Zjednoczonych rezolucji pn. Przekształcamy nasz świat: Agenda na rzecz zrównoważonego rozwoju 2030 (tzw. Agenda 2030). Dokument ten stanowi globalny plan działań „na rzecz ludzi, naszej planety i dobrobytu”, mających na celu „wzmocnienie powszechnego pokoju w warunkach większej Strona 5 z 115 Monitor Polski –7– Poz. 1060 wolności”. Agenda zakłada dążenie do osiągnięcia zrównoważonego rozwoju w trzech wymiarach: gospodarczym, społecznym i środowiskowym. Określono w niej 17 Celów Zrównoważonego Rozwoju, przy czym interwencje zaplanowane w ramach SRKS wpisują się w szczególności w następujące z nich:  Cel 8: Promować stabilny, zrównoważony i inkluzywny wzrost gospodarczy, pełne i produktywne zatrudnienie oraz godną pracę dla wszystkich ludzi (m.in. w zakresie obszaru 3 SRKS oraz ekonomii społecznej i solidarnej),  Cel 9: Budować stabilną infrastrukturę, promować zrównoważone uprzemysłowienie oraz wspierać innowacyjność (m.in. w zakresie zwiększania dostępu małych i średnich przedsiębiorstw kultury i kreatywnych do usług finansowych i przystępnych kredytów),  Cel 11: Uczynić miasta i osiedla ludzkie bezpiecznymi, stabilnymi, zrównoważonymi oraz sprzyjającymi włączeniu społecznemu (m.in. w zakresie ochrony dziedzictwa kulturowego i partycypacji obywatelskiej). Strona 6 z 115 Monitor Polski –8– Poz. 1060 DIAGNOZA W ZAKRESIE OBJĘTYM PROGRAMOWANIEM STRATEGICZNYM Diagnoza podzielona została na część wstępną, dotyczącą charakterystyki i poziomu kapitału społecznego w Polsce, oraz części poświęcone poszczególnym obszarom ujętym w ramach trzech celów szczegółowych SRKS. W miarę dostępności danych diagnozę opracowano przede wszystkim na podstawie badań Głównego Urzędu Statystycznego (GUS), mając na uwadze jakość, rzetelność i porównywalność danych gromadzonych w ramach systemu statystyki publicznej1). Wszędzie tam, gdzie było to uzasadnione i możliwe2), uwzględniony został aspekt terytorialny omawianych zagadnień. CHARAKTERYSTYKA I POZIOM WYBRANYCH ASPEKTÓW KAPITAŁU SPOŁECZNEGO W POLSCE3) Funkcjonujący w Polsce kapitał społeczny zdefiniować można jako sieci opartych na wzajemnym zaufaniu powiązań międzyludzkich wraz ze wspólnymi przekonaniami, normami etycznymi, uniwersalnymi wartościami chrześcijańskimi, wspólną tradycją oraz wspólnym dziedzictwem kulturowym. W badaniach społecznych wyróżnia się dwa podstawowe rodzaje kapitału społecznego: stowarzyszeniowy oraz nieformalny. Kapitał stowarzyszeniowy obejmuje dobrowolny i regularny udział w działalności struktur organizacyjnych, które służą realizacji celów o charakterze ponadjednostkowym. Z kolei kapitał nieformalny opiera się na powiązaniach prywatnych, obejmujących relacje między członkami rodziny oraz sąsiadami, przyjaciółmi i znajomymi. Inna klasyfikacja wyróżnia dwa typy kapitału społecznego: wiążący (funkcjonujący w ramach zamkniętych kręgów kontaktów społecznych, ograniczających się głównie do członków rodziny i znajomych) oraz tzw. kapitał pomostowy (odnoszący się do relacji i kontaktów między członkami różnych grup i społeczności). Niski poziom kapitału społecznego należy uznać za jedną z najpoważniejszych barier rozwojowych mających wpływ na niski poziom innowacyjności kraju. W tym kontekście za szczególnie dotkliwy uznać należy niski poziom kapitału stowarzyszeniowego, który umożliwia współpracę i współdziałanie w skali szerszej niż grono rodzinne i sąsiedzkie. Umiejętność współpracy opartej na zaufaniu jest niezbędna do skutecznego zarządzania wiedzą oraz, dzięki zdolności do nawiązywania relacji formalnych z otoczeniem, do przekształcania tej wiedzy w innowacyjny produkt. Z tego punktu widzenia, kapitał społeczny, szczególnie w jego wymiarze stowarzyszeniowym, jest niezbędny do wykształcenia trwałych, długookresowych warunków rozwoju gospodarczego, w tym, zgodnie z wyzwaniami zidentyfikowanymi w SOR, wyrwania się z pułapki średniego dochodu oraz pułapki przeciętnego produktu. Kapitał społeczny jest zasobem ułatwiającym współpracę w ramach określonej grupy lub między grupami. Umożliwia opartą na wzajemnym przeświadczeniu o dobrych intencjach kooperację, budowanie zdrowych, konstruktywnych relacji społecznych oraz poczucia tożsamości, przynależności i odpowiedzialności obywateli za dobro wspólne. Elementy te stanowią kluczowe warunki przyśpieszonego rozwoju Polski opartego na kooperacji, innowacyjności oraz realizacji społecznej roli obywatela w ramach prawidłowo funkcjonującego demokratycznego państwa prawa, z równie istotnym wpływem i obecnością aktywnie działającego społeczeństwa obywatelskiego. 1) W dokumencie posłużono się najnowszymi dostępnymi danymi – w niektórych przypadkach nowsze dane nie są dostępne, co wynika z harmonogramu badań statystyki publicznej. 2) Kluczową barierą w obszarze terytorialnych analiz statystycznych adekwatnych dla obszaru interwencji SRKS jest niewielka dostępność adekwatnych danych z poziomu powiatów i gmin. 3) Opracowano na podstawie: – GUS, Jakość życia w Polsce w 2015 r. Wyniki badania spójności społecznej, Warszawa 2017, – GUS, Jakość życia i kapitał społeczny w Polsce. Wyniki badania spójności społecznej 2018, Warszawa 2020, – GUS, Terytorialne zróżnicowanie jakości życia w Polsce w 2015 r., Warszawa 2017, – Urszula Makowska-Przybyła, David M. Ramsey, Kapitał społeczny polskich studentów na tle międzynarodowym z wykorzystaniem badań eksperymentalnych [w:] „Przegląd socjologiczny”, nr 2, tom LXVI, 2017. Strona 7 z 115 Monitor Polski –9– Poz. 1060 Wysoki poziom kapitału społecznego przekłada się pozytywnie na istotne dla rozwoju społecznogospodarczego elementy i czynniki – usprawnia procesy komunikacji i wymiany wiedzy, przyczynia się do optymalizacji procesów inwestycyjnych i transakcyjnych, redukuje korupcję, sprzyja solidarności społecznej, zwiększa efektywność działalności gospodarczej i ułatwia jej prowadzenie, zapobiega nadużyciom w obrębie dobra wspólnego i sprzyja społecznej kontroli działania władz. Z dostępnych badań i analiz wynika, iż w Polsce poziom kapitału społecznego w wymiarze stowarzyszeniowym wciąż utrzymuje się na stosunkowo niskim poziomie. Około 80% badanych charakteryzuje się bardzo niskim poziomem lub zupełnym brakiem zaangażowania w działalność organizacji i inicjatyw społecznych. Lepiej przedstawia się sytuacja w przypadku kapitału nieformalnego – bardzo niskim poziomem lub brakiem kapitału rodzinnego charakteryzuje się bowiem tylko nieco ponad 3% badanych, zaś kapitału towarzysko-sąsiedzkiego – 14%. Jednakże wysokie zasoby wszystkich trzech ww. rodzajów kapitału społecznego posiada nie więcej niż 1% Polaków. Można zatem powiedzieć, że mimo stosunkowo zadowalającego poziomu kapitału nieformalnego (rodzinnego i towarzysko-sąsiedzkiego), widoczne są w Polsce deficyty w zakresie kapitału stowarzyszeniowego. Poziom ogólnego zaufania do ludzi jest dość wysoki, jednak osoby klasyfikowane jako „raczej ufające” stanowią aż 68% populacji. Z kolei osoby deklarujące wysoki poziom zaufania to jedynie około 10% badanych. Poziom zaufania w Polsce na tle innych państw jest stosunkowo niski4). Wśród kluczowych z punktu widzenia rozwoju społeczno-gospodarczego konsekwencji takiego stanu rzeczy wskazać należy bierność, w efekcie której inicjatywy i postawy przedsiębiorcze, prospołeczne i kulturowe mogą wystąpić wyłącznie w ograniczonym zakresie, co znacznie zmniejsza potencjał rozwojowy. Poniższy wykres prezentuje zagregowane wyniki badań European Social Survey5) (ESS) z lat 2002–2014. Odsetek pozytywnych odpowiedzi na pytanie „Czy większości ludzi można ufać?” (w %) – dane z badania ESS – średnia ważona za lata 2002–2014 4) Tak istotne różnice wartości wskaźników zaufania w badaniach krajowych oraz badaniach ESS wynikają przede wszystkim z zastosowania odmiennych metodologii. W przypadku badań krajowych mowa jest o osobach „raczej ufających”, zaś prezentowane dane z badania ESS dotyczące odsetka respondentów zgadzających się z twierdzeniem, iż „większości ludzi można ufać”. 5) Europejski Sondaż Społeczny jest badaniem ogólnoeuropejskim, które ma na celu gromadzenie informac ji o postawach, poglądach i zachowaniach społecznych w krajach europejskich. Pierwszą edycję badania przeprowadzono w 2002 r. Strona 8 z 115 Monitor Polski – 10 – Poz. 1060 Na podstawie dostępnych danych GUS można wnioskować, że różnice w średnim poziomie kapitału społecznego6) w Polsce w ujęciu terytorialnym (na poziomie województw) są stosunkowo niewielkie, w związku z czym nie powinny determinować całościowego zakresu interwencji strategicznej. Wartość dla wszystkich województw mieści się w przedziale 35–42%, przy średniej wynoszącej 38,5%. Średni poziom kapitału społecznego w podziale na województwa zaprezentowano na poniższej mapie. Średni poziom kapitału społecznego w podziale na województwa (w %) – opracowanie własne MKiDN na podstawie danych GUS za 2015 r. Kapitał społeczny jest zasobem o charakterze horyzontalnym. Oznacza to, że jego wzrost pozwoli na zwiększenie efektywności realizacji interwencji zaplanowanych w ramach SOR oraz innych polityk publicznych niższego szczebla wszędzie tam, gdzie będzie on istotnym czynnikiem sprzyjającym powodzeniu poszczególnych przedsięwzięć. Znaczna część interwencji realizowanych w ramach SRKS, z uwagi na wspomniany przekrojowy charakter zasobów kapitału społecznego, będzie miała więc charakter ogólnokrajowy. Jednocześnie, mając na względzie wyznaczony przez SOR paradygmat rozwoju zrównoważonego i planowanego z uwzględnieniem indywidualnych 6) Na zaprezentowaną wartość „średniego poziomu kapitału społecznego” składają się dane dotyczące ogólnego zaufania do ludzi oraz kapitałów stowarzyszeniowego, rodzinnego i towarzysko-sąsiedzkiego. Należy mieć na uwadze, że realizowane przez GUS „Badanie spójności społecznej” nie przewiduje stosowania przedmiotowego wskaźnika, szacując różne wymiary kapitału społecznego oddzielnie. Strona 9 z 115 Monitor Polski – 11 – Poz. 1060 potencjałów i ograniczeń terytorialnych, w tych przypadkach, gdzie jest to racjonalne i możliwe, poszczególne działania projektowane i wdrażane będą z uwzględnieniem różnic przestrzennych. Strona 10 z 115 Monitor Polski – 12 – Poz. 1060 OBSZAR 1: WSPÓŁDZIAŁANIE – SPOŁECZEŃSTWO OBYWATELSKIE W ramach obszaru 1 uwzględniono przede wszystkim kluczowe z perspektywy celów SRKS zagadnienia dotyczące organizacji społeczeństwa obywatelskiego, wolontariatu, ekonomii społecznej i solidarnej oraz społecznego wymiaru sportu, nauki i edukacji. Kluczowe bariery rozwoju organizacji społeczeństwa obywatelskiego7) W 2016 r. działało w Polsce aktywnie 91,8 tys. organizacji pozarządowych: stowarzyszeń i podobnych organizacji społecznych, fundacji oraz organizacji samorządu gospodarczego, zawodowego oraz organizacji pracodawców. W stosunku do 2010 r., kiedy działało 80,1 tys. organizacji, nastąpił więc wzrost ich liczby o 14,7%. Jak wynika ze wstępnych wyników badań GUS za 2018 r., wzrost liczby organizacji rejestrowych w latach 2010–2018 wyniósł zaś 10%. Na koniec 2016 r. organizacje pozarządowe zrzeszały ponad 9,2 mln osób. Porównanie z danymi z lat poprzednich wskazuje na systematyczny spadek liczby członków organizacji pozarządowych – w 2010 r. odnotowano ich 10,3 mln. W 2016 r. w skład jednej organizacji non-profit wchodziło średnio 99 osób, jednak połowa organizacji deklarowała nie więcej niż 23 członków, podczas gdy w 2010 r. liczby te były znacząco większe, tj. średnia liczba członków wynosiła 130, zaś ponad połowa organizacji deklarowała udział w nich nie więcej niż 29 osób. Te tendencje spadkowe znajdują również potwierdzenie we wstępnych wynikach badań GUS za 2018 r., na koniec którego organizacje rejestrowe wykazały 8,9 mln członkostw osób fizycznych. Zatem w porównaniu z 2010 r. baza członkowska zmniejszyła się o 12,8%, tj. o 1,3 mln. Jednocześnie podmioty społeczeństwa obywatelskiego odgrywają w polskim życiu publicznym stosunkowo niewielką rolę i są jednymi ze słabszych i relatywnie najmniej licznych w Europie. Niewystarczający jest stopień realizacji przez sektor obywatelski niektórych z jego kluczowych funkcji – funkcji kontrolnej wobec władzy, funkcji eksperckich oraz partycypacji w procesach decyzyjnych. Wzmocnienia wymagają więc organizacje strażnicze, eksperckie, konsumenckie oraz instytucje dialogu obywatelskiego. Szczególnego wsparcia potrzebują również niewielkie organizacje z małych miejscowości i obszarów wiejskich, gdzie dostęp do środków finansowych jest ograniczony. Nowych rozwiązań domaga się także sfera zlecania zadań publicznych organizacjom obywatelskim. Obowiązujące obecnie regulacje prawne sprawiają, że środki publiczne przekazywane przez administrację na wykonanie zadań publicznych nie tylko nie wspierają rozwoju samych organizacji, ale stosowany często „tryb wspierania” sprawia, że organizacje muszą we własnym zakresie znajdować dodatkowe fundusze pozwalające na realizację zlecanych im zadań publicznych. W 2016 r. jedynie 71 organów, czyli 3% wszystkich organów administracji publicznej prowadzących współpracę finansową z organizacjami pozarządowymi, zlecając zadania publiczne, skorzystało z trybu tzw. regrantingu. W 2017 r. było to 3,7% samorządów. Niewystarczająca jest również efektywność wykorzystania krajowych i europejskich środków publicznych inwestowanych w rozwój społeczeństwa obywatelskiego. Częste ograniczenie działań do czasu, w którym dany projekt otrzymuje dofinansowanie, utrudnia budowę trwałego kapitału społecznego, który wymaga przede wszystkim czasu, grupowych wysiłków instytucjonalnych i organizacyjnych oraz ukształtowania odpowiednich postaw społecznych. Krótkotrwałość udzielanych dotacji znacznie ogranicza możliwości realizowania przez organizacje pozarządowe istotnych celów społecznych i trwałe rozwiązywanie ważnych społecznych problemów. Możliwość 7) Opracowano na podstawie: – GUS, Sektor non-profit w 2016 r. – Stowarzyszenia, fundacje, społeczne podmioty wyznaniowe, samorząd gospodarczy i zawodowy, Warszawa 2018, – GUS, Działalność stowarzyszeń i podobnych organizacji społecznych, fundacji, społeczn ych podmiotów wyznaniowych oraz samorządu gospodarczego i zawodowego w 2018 r. – wyniki wstępne, Warszawa 2019, – GUS, Współpraca organizacji non-profit z innymi podmiotami w 2017 r. – informacja sygnalna, Warszawa 2018. Strona 11 z 115 Monitor Polski – 13 – Poz. 1060 działania organizacji jest niekiedy ograniczona do udzielania doraźnej pomocy i zabezpieczania bieżącego funkcjonowania. Dostrzegalny jest istotny deficyt środków, które umożliwiałyby organizacjom rozwój instytucjonalny i pokrywanie kosztów stałych. Mimo, że w ostatnich latach nastąpił nominalny (z 23 mld zł w 2010 r. do 26,7 mld zł w 2016 r.) i realny wzrost wartości przychodów uzyskiwanych przez organizacje pozarządowe, to jednak brak stabilności i przewidywalności finansowania wciąż pozostaje istotnym problemem. Łączna kwota przychodów zbadanych przez GUS organizacji wzrosła w latach 2010–2018 o 37,6% (23,5% w ujęciu realnym). W latach 2014–2018 wzrost przychodów był zatem wyższy niż w latach 2010–2014. Średnie przychody organizacji w 2016 r. wynosiły 290,7 tys. zł, jednak połowa z organizacji zgromadziła mniej niż 19,9 tys. zł. Stabilne finansowanie działalności w dłuższej perspektywie dla zdecydowanej większości organizacji jest nieosiągalne. Blisko 40% organizacji dysponowało budżetem rocznym poniżej 10 tys. zł. Co trzecia organizacja mieściła się w przedziale 10–100 tys. zł. Tylko około 5% organizacji odnotowało roczne przychody powyżej 1 mln. zł. Najwyższe przeciętne przychody uzyskały organizacje działające głównie w obszarze wsparcia trzeciego sektora (720,8 tys. zł), jednak połowa z nich dysponowała kwotą rzędu 25 tys. zł rocznie. Nieco niższe przychody, ale nadal powyżej średniej dla całego sektora, osiągnęły organizacje z obszaru spraw zawodowych i pracowniczych (695 tys. zł), ochrony zdrowia (636 tys. zł), edukacji i wychowania oraz badań naukowych (633 tys. zł). Zróżnicowanie źródeł przychodów ma kluczowe znaczenie dla kondycji sektora obywatelskiego, tymczasem ponad połowę budżetu organizacji pozarządowych stanowią krajowe (ich udział systematycznie rośnie) i zagraniczne źródła publiczne. Tylko 13% środków, którymi dysponują organizacje obywatelskie pochodziło z filantropii (darowizn i zbiórek publicznych). Odsetek ten jest stosunkowo niski w porównaniu z innymi krajami europejskimi. Z kolei przychody z działalności gospodarczej i odpłatnej działalności statutowej organizacji stanowiły około 35% ich środków. Okazuje się, że wzrost przychodów organizacji w skali globalnej nie przekłada się na ich zdolność do powiększania wpływów z indywidualnej i korporacyjnej filantropii. Kontakty ze sferą biznesu nie są zbyt intensywne. Zaledwie 32,5% organizacji deklarowało w 2017 r. podejmowanie współpracy z podmiotami komercyjnymi. Celem takiej współpracy może być pozyskanie środków finansowych (nastąpił spadek wskazań tego celu w porównaniu z 2015 r. o 21,3 p.p.), pozyskiwanie środków rzeczowych (wzrost wskazań o 8,2 p.p.) lub korzystanie z wiedzy pracowników (wzrost wskazań o 3,6 p.p.). W 2017 r. 48% organizacji współpracujących z przedsiębiorstwami skorzystało ze wsparcia rzeczowego. Analiza rozwarstwienia przychodów organizacji pokazuje, że duże organizacje skupiają zdecydowaną większość zasobów finansowych sektora. W 2016 r. przeważającą część środków finansowych (73,2%) uzyskały organizacje o rocznych przychodach przekraczających 1 mln zł, które stanowią tylko 4,7% ogółu organizacji. Tymczasem przychody do 10 tys. zł, deklarowało około 40% organizacji i uzyskały one zaledwie 0,4% środków finansowych pozyskanych przez cały sektor non-profit. Młode, niewielkie organizacje napotykają istotne trudności w pozyskiwaniu środków – często brak im wystarczającego doświadczenia w realizacji projektów, umiejętności pisania wniosków oraz możliwości dostarczenia wkładu własnego. W konsekwencji wiele nowatorskich, ciekawych i odpowiadających na realne zapotrzebowanie społeczne inicjatyw nie jest w stanie zaistnieć w otoczeniu większych, bardziej doświadczonych podmiotów. Niewielkie, lokalne organizacje często też najlepiej znają lokalne potrzeby i uwarunkowania, dzięki czemu mogą być najbardziej efektywne w zachęcaniu do uczestnictwa w życiu publicznym. Z jednej strony, silny sektor obywatelski jest jednym z przejawów wysokiego kapitału społecznego na danym obszarze, z drugiej zaś różnice rozwojowe między regionami mają znaczący wpływ na społeczno-ekonomiczne zasoby tego sektora. W obszarach zagrożonych trwałą marginalizacją, w tym na terenach wiejskich, oraz w miastach tracących funkcje społeczno-gospodarcze organizacji pozarządowych jest mniej niż w dobrze prosperujących regionach. W 2016 r. najwięcej rejestrowych organizacji non-profit miało swoje siedziby w województwie mazowieckim – 14,2 tys. (15,5%), a w regionie warszawskim stołecznym zlokalizowanych było 9,6 tys. organizacji (10,4%). Kolejnymi województwami pod względem liczby organizacji były wielkopolska – 9,2 tys. (10,1%) i małopolska – Strona 12 z 115 Monitor Polski – 14 – Poz. 1060 8,8 tys. (9,6%). Najmniej organizacji mieściło się w województwie opolskim – 2,3 tys. (2,5%). W regionie warszawskim stołecznym wystąpił także najwyższy wskaźnik liczby organizacji non-profit w przeliczeniu na 10 tys. mieszkańców (31,8). Na poziomie województw wskaźnik ten był najwyższy w województwie wielkopolskim (26,6), z kolei najmniejsza dostępności organizacji non-profit wystąpiła w województwie śląskim (18). Natomiast najmniej fundacji w skali kraju działało w województwach opolskim (1,3%) i podkarpackim (1,5%). Jak pokazują wstępne wyniki badań GUS, zbliżony rozkład występował w 2018 r. Największa część organizacji działała w 2016 r. w skali lokalnej, tj. nieprzekraczającej gminy (36,2%). Na obszarze powiatu lub w skali kraju działały zbliżone odsetki organizacji – odpowiednio 20,4% i 21%. Województwo jako obszar działań wskazało 16,9% jednostek, natomiast w skali wykraczającej poza Polskę działało 5,6% podmiotów. Najmniejszy terytorialnie zasięg działania miały kółka rolnicze, z których 84,9% działało lokalnie, tj. na terenie najbliższego sąsiedztwa lub gminy. Z kolei fundacje charakteryzowały się najwyższym odsetkiem jednostek działających w skali całego kraju, blisko dwukrotnie większym niż dla ogółu organizacji (40,2%). Również wśród fundacji największa część jednostek prowadziła działania poza granicami Polski (10,7%). Organizacje pożytku publicznego (OPP) znacznie częściej niż organizacje nieposiadające statusu OPP prowadziły działania w skali całego kraju (30,9% wobec 19,9%), a znacznie rzadziej koncentrowały swoje działania w najbliższym sąsiedztwie (odpowiednio 4,4% wobec 9,7%). Działania lokalne to domena organizacji działających w dziedzinie ratownictwa, spośród których najbliższe sąsiedztwo lub co najwyżej gminę wskazało 59,1% jednostek, a kolejne 32,7% nie wykraczało poza powiat. Również ponad połowa organizacji w dziedzinie rozwój lokalny działała lokalnie (52,7%), a co najwyżej w powiecie – kolejne 18,7%. Najrzadziej na społeczności lokalne nastawione były organizacje, których główną dziedziną działalności było prawo i jego ochrona (11,0%). Blisko połowa organizacji łowieckich działała maksymalnie w powiecie (45,1%), podczas gdy niemal pięciokrotnie rzadziej działały w tej skali organizacje z dziedziny rynku pracy (9,6%). Organizacje te najczęściej prowadziły aktywność maksymalnie w skali wojewódzkiej (rynek pracy – 29,6% i łowiectwo – 27,8%). Najczęściej w skali kraju działały organizacje zajmujące się prawem i jego ochroną, prawami człowieka (42,7%), ochroną środowiska (38,2%), wsparciem trzeciego sektora (34,8%) lub ochroną zdrowia (33,1%). Wysokim udziałem operujących poza granicami kraju charakteryzowały się organizacje działające w dziedzinach: sprawy międzynarodowe, religia i pozostałe (26,9%), prawo i jego ochrona (13,7%) wsparcie trzeciego sektora (11,7%) oraz kultura i sztuka (10,9%). Organizacje działające przy parafii Kościoła katolickiego koncentrowały swoje działania głównie w skali lokalnej. Należy podkreślić, że silny atut organizacji pozarządowych stanowi m.in. bezpośredni dostęp do lokalnej społeczności, który umożliwia łatwiejsze diagnozowanie potrzeb oraz bezpośrednie docieranie do osób potrzebujących. Charakterystyczne dla rejestrowych organizacji non-profit jest ich istotne zróżnicowanie pod względem dziedzin, w ramach których prowadzą one swoją działalność statutową. W 2016 r. największa część podmiotów jako główną dziedzinę działalności wskazała sport, turystykę, rekreację, hobby (26,7 tys. podmiotów, 29,1%), z czego 71,8% stanowiły stowarzyszenia sportowe. Drugą co do wielkości grupę tworzyły jednostki prowadzące działalność związaną z ratownictwem (15,2 tys. organizacji, 16,5%) – ochotnicze straże pożarne oraz inne ochotnicze jednostki ratownicze. Stosunkowo często jako główny obszar prowadzonej działalności rejestrowe organizacje non-profit wskazywały kulturę i sztukę (11,9%), a także takie dziedziny, jak: edukacja i wychowanie, badania naukowe (10,0%) oraz pomoc społeczna i humanitarna (7,4%). Wyraźnie mniej organizacji zajmowało się sprawami zawodowymi, pracowniczymi i branżowymi (4,3%), rozwojem lokalnym (4,2%) i ochroną zdrowia (4,0%). Najmniej podmiotów sektora non-profit prowadziło działalność w obszarach, takich jak: rynek pracy i aktywizacja zawodowa (1,3% ogółu organizacji rejestrowych), wsparcie trzeciego sektora oraz prawo, jego ochrona i prawa człowieka (po 1,9%). Dziedziną, którą zajmowało się najwięcej OPP, była pomoc społeczna i humanitarna – 26,1% ogółu OPP. W ramach poszczególnych dziedzin można wskazać najpopularniejsze pola działalności statutowej, które również zostały określone na podstawie pierwszego wskazania. W sporcie, turystyce, rekreacji i hobby najczęściej Strona 13 z 115 Monitor Polski – 15 – Poz. 1060 wskazywanym polem działalności było prowadzenie zajęć w zakresie kultury fizycznej, organizowanie zawodów i prowadzenie obiektów sportowych (22,5% ze wszystkich organizacji), a drugim w kolejności, kilkukrotnie rzadszym – organizowanie imprez turystycznych i rekreacyjnych oraz prowadzenie obiektów służących turystyce (4,5%). W ramach kultury i sztuki głównym polem aktywności była ochrona zabytków i miejsc pamięci narodowej, podtrzymywanie tradycji narodowych, regionalnych i kulturowych (4,5%). Następnie wskazywano działalność sceniczną, teatralną, muzyczną i kinematograficzną (3,5%). W ramach dziedziny pomoc społeczna i humanitarna najczęściej wskazywano pomoc osobom z niepełnosprawnościami, chorym i starszym (3,6%), a w ramach edukacji, wychowania i badań naukowych były to kształcenie ustawiczne, edukacja dorosłych, szkolenia uzupełniające i kursy (2,5%). Ponad połowa rejestrowych organizacji non-profit w 2016 r. prowadziła działalność statutową wyłącznie w ramach jednej dziedziny (58,4%). Aktywność w ramach dwóch dziedzin zadeklarowało 26,4% zbiorowości. Natomiast najmniej liczną grupą podmiotów (15,1%) były te, które prowadziły działalność w ramach trzech lub więcej dziedzin. Krajobraz dziedzin działalności statutowej organizacji w 2018 r., jak wynika ze wstępnych wyników najnowszych badań GUS, charakteryzował się zbliżonymi wartościami i tendencjami. Należy również zwrócić uwagę na istotny potencjał sektora non-profit, jakim są ludzie. W organizacjach sektora obywatelskiego na koniec 2018 r. zatrudnionych było ponad 170 tys. pracowników etatowych. Pracę społeczną na rzecz organizacji w 2018 r. wykonywały 3 mln osób, zaś w 2016 r. blisko 2/3 polskich organizacji pozarządowych nie korzystało z pracy płatnej i opierało się wyłącznie na pracy społecznej. Wśród organizacji, które korzystały z płatnego zatrudnienia, personelem etatowym dysponowało 15,8% organizacji, zaś 24,6% korzystało wyłącznie z pracy świadczonej w ramach umów cywilnoprawnych. Liczba zatrudnionych w sektorze non-profit stanowi tylko około 1% zatrudnionych w gospodarce narodowej – biorąc pod uwagę ważne role, jakie sektor powinien pełnić w polskim życiu publicznym, wydaje się to być wartością niewielką. Innym istotnym aspektem efektywności funkcjonowania społeczeństwa obywatelskiego jest współpraca wewnątrz i międzysektorowa. W 2017 r. 51,8% badanych organizacji deklarowało utrzymywanie kontaktów z innymi organizacjami pozarządowymi, natomiast 80,4% współpracowało z administracją rządową i samorządową. Jednakże jakość niektórych obszarów współpracy z samorządami, w świetle deklaracji reprezentantów sektora pozarządowego, może i powinna ulec poprawie. Wśród występujących problemów organizacje pozarządowe sygnalizują m.in. nieelastyczne przepisy, skomplikowane wymogi formalno-prawne, trudności z finansowaniem własnych inicjatyw organizacji (szczególnie tych niestandardowych i nowatorskich). Niekorzystnie na współpracę międzysektorową wpływa także tzw. odwrócona zasada pomocniczości – jednostki samorządu terytorialnego zbyt często zlecają organizacjom pozarządowym zadania publiczne z wykorzystaniem formuły wspierania w miejsce powierzania, na które wskazuje ustawa z dnia 24 kwietnia 2003 r. o działalności pożytku publicznego i o wolontariacie (Dz. U. z 2020 r. poz. 1057). Mechanizm przekazywania 1% z podatku PIT na rzecz OPP, wbrew zamierzeniom, nie stał się skutecznym narzędziem wspierania ich działalności. Połowa środków przekazywanych w ramach tego mechanizmu trafia do zaledwie kilkudziesięciu z ponad 8 tys. uprawnionych podmiotów. Oznacza to, że mechanizm ten przede wszystkim buduje pozycję największych fundacji i stowarzyszeń, w znacznie zaś mniejszym stopniu wzmacnia lokalne organizacje. Mechanizm 1% stał się również w dużej mierze narzędziem pomocy pojedynczym, prywatnym osobom, zaś organizacje w tych przypadkach stają się niejako wyłącznie finansowym pośrednikiem do zbierania de facto publicznych pieniędzy na płatne leczenie czy rehabilitację. Z uwagi na narzędzia stosowane niekiedy przez administrację publiczną, organizacje często muszą poświęcać znaczne ilości różnego rodzaju zasobów na przygotowywanie skomplikowanych wniosków projektowych na prowadzenie działań, z których część nie otrzymuje dofinansowania. Problemem dla wielu organizacji obywatelskich w Polsce pozostają także ograniczone możliwości prowadzenia działań strażniczych. Poza barierą w postaci trudności w znalezieniu funduszy na takie działania, występują również problemy we współpracy organizacji z instytucjami publicznymi w tym zakresie. Możliwość współpracy organizacji pozarządowych z administracją publiczną jest wciąż nie w pełni Strona 14 z 115 Monitor Polski – 16 – Poz. 1060 zagospodarowanym potencjałem, którego efektywne wykorzystanie może przyczynić się do poprawy jakości życia obywateli. Ponadto negatywne konsekwencje ma także utrzymujący się niski poziom wiedzy nt. organizacji pozarządowych i ich funkcji, a także istoty zaangażowania na rzecz dobra wspólnego. Brakuje programów edukacji obywatelskiej w obszarze organizacji pozarządowych i społeczeństwa obywatelskiego. Większa świadomość społeczna w tym zakresie powinna przełożyć się na wzrost zaangażowania obywateli w realizowanie inicjatyw społecznych. Niewykorzystany potencjał wolontariatu8) Jednym z przejawów deficytów w obszarze kapitału społecznego jest również niewielkie zaangażowanie Polaków w działania wolontariackie. Wolontariat to, z jednej strony wyraz postawy altruistycznej, chęć poświęcania swojego wolnego czasu na rzecz innych i dobra wspólnego, a z drugiej realna wartość dodana dla gospodarki narodowej w obszarze kosztów pracy. Odsetek Polaków w wieku 15 lat i więcej angażujących się w wolontariat w różnego typu organizacjach i instytucjach wynosił w 2011 r. 10,3%, zaś w 2016 r. spadł do 8,5%, co jest wartością najniższą w skali europejskiej. W 2011 r. w najmłodszej badanej grupie wiekowej (tj. 15–17 lat) udział osób podejmujących wolontariat wyniósł 18,9%, a dla kolejnej (18–24 lata) 11,8%, co daje średnią 15,4%. W 2016 r. poziom aktywności wolontariackiej dla osób w wieku 15–24 lata wyniósł już tylko 9,5%. Zarówno wysokość tego wskaźnika, jak również jego zniżkowy trend, są zjawiskiem niepokojącym w zestawieniu z jego wartościami w innych krajach i powszechnym dynamizmem wolontariatu młodzieżowego. Tendencje zniżkowe widać również w poziomie zaangażowania w wolontariat w najstarszych grupach wiekowych. W 2011 r. dla przedziału 55–64 lata wskaźnik procentowy zaangażowania w wolontariat wynosił 10,2%, a dla osób w wieku 65+ było to 9,1%. W 2016 r. wskaźniki te wyniosły odpowiednio 8,4% i 6,6%. Oznacza to, że mamy do czynienia z kryzysem dwóch filarów działalności wolontariackiej, tj. dynamicznej i pełnej entuzjazmu aktywności osób młodych, przed założeniem własnej rodziny i podjęciem zobowiązań pracy zawodowej, oraz doświadczonej grupy osób, które kończą karierę zawodową. Te dwie grupy tworzą istotny społeczny kapitał wolontariatu oraz międzypokoleniowej wymiany i integracji. Wśród polskich wolontariuszy spada również wskaźnik liczby godzin poświęcanych na działalność wolontariacką. W 2011 r. było to średnio 12 godzin miesięcznie na osobę, zaś w 2016 r. już tylko 8, przy czym są to wartości znacząco niższe niż w innych krajach europejskich. Całkowita wyliczona wartość pracy wolontariackiej w 2010 r. to około 3,3 mld zł, zaś w 2015 r. około 5,2 mld zł i oznacza w tym przypadku 261 mln godzin przepracowanych przez 152,6 tys. wolontariuszy. Każdy wzrost średniej liczby przepracowanych godzin lub liczby wolontariuszy oznaczał będzie wydatne korzyści nie tylko dla wzrostu produktu krajowego brutto (PKB), ale i dla poprawy jakości usług pożytku publicznego. W minionych latach niekorzystnie na tle innych krajów przedstawiało się również zaangażowanie Polaków w wolontariat długoterminowy. Wyniki badań, zawarte w raporcie Organizacji Współpracy Gospodarczej i Rozwoju (OECD), zrzeszającej 35 wysoko rozwiniętych krajów z całego świata, wskazywały na znikome zaangażowanie polskich obywateli w aktywność wolontariacką w 2011 r. Na ich podstawie oszacowano poziom udziału Polaków w działaniach wolontariackich, który wyniósł 9%, daleko odbiegając od średniej dla 27 państw UE, która wynosiła 24%. Badania te dotyczyły populacji w wieku 15–29 lat. Z kolei w świetle najnowszych dostępnych danych Komisji Europejskiej z 2017 r., 8) Opracowano na podstawie: – GUS, Wolontariat w 2016 r., Warszawa 2017, – OECD, Participation in voluntary work and membership of groups and organisations for young adults , https://www.oecd.org/ (dostęp 11.12.2019), – Dyrekcja Generalna Komisji Europejskiej ds. Komunikacji Społecznej, Flash Eurobarometer 455: European Youth, data.europa.eu (dostęp 11.12.2019). Strona 15 z 115 Monitor Polski – 17 – Poz. 1060 aktywność młodych Polek i Polaków w obszarze wolontariatu znacznie wzrosła i, choć Polska wciąż plasuje się poniżej średniej wartości dla krajów UE, wartość wskaźnika mierzącego zaangażowanie wolontariuszy zbliża się do 30%9). Konieczność pełniejszego wykorzystania potencjału ekonomii społecznej i solidarnej10) Wykluczenie społeczne, mające często podłoże ekonomiczne, generuje obniżenie chęci i możliwości angażowania się w życie społeczno-gospodarcze wspólnoty. Osoby wykluczone częściej wykazują postawy apatii i pozbawiają się możliwości poprawy swojej sytuacji. Jednym z narzędzi przeciwdziałania tym zjawiskom jest ekonomia społeczna. Ekonomia społeczna w Polsce charakteryzuje się wysoką dynamiką rozwojową i stanowi istotny element aktywnej polityki społecznej państwa. Nadal jednak brakuje w tym obszarze jednolitych i spójnych rozwiązań regulacyjnych, które dawałyby kompleksowe podstawy działania, a w konsekwencji stwarzały optymalne warunki dla jej dalszego rozwoju. Z perspektywy sektora ekonomii społecznej osoby zagrożone wykluczeniem społecznym znajdują się w centrum zainteresowania zarówno jako pracownicy odzyskujący samodzielność ekonomiczną i podmiotowość w zakresie kształtowania swojej sytuacji zawodowej, jak również jako osoby wymagające szczególnego, zindywidualizowanego wsparcia w odbudowaniu zdolności do pełnej aktywności zawodowej i społecznej. Przy dobrej sytuacji na rynku pracy i wyjątkowo niskim bezrobociu osobami pozostającymi bez zatrudnienia są przede wszystkim osoby najbardziej oddalone od rynku pracy. Udział osób będących w szczególnej sytuacji na rynku pracy11) utrzymuje się na wysokim poziomie mimo niskiego bezrobocia – na koniec I kw. 2019 r. wynosił on 83%. Wolniej, niż wynikałoby to z dynamiki zjawisk na rynku pracy, rośnie także aktywność zawodowa osób z niepełnosprawnościami – pod koniec 2018 r. wciąż przeszło 70% z nich było nieaktywnych zawodowo12). Istotne znaczenie mają również zachodzące w Polsce procesy demograficzne, a w szczególności starzenie się społeczeństwa. Do 2050 r. spodziewany jest spadek liczby ludności o 4,5 mln, przy równoczesnym systematycznym wzroście liczby ludności w wieku 60 lat i więcej. Populacja osób w tym wieku wzrośnie w końcu horyzontu prognozy do 13,7 mln i będzie stanowiła ponad 40% ogółu ludności Polski. Mimo korzystnych zmian w sytuacji społeczno-ekonomicznej Polaków, wciąż istnieje znacząca grupa osób zagrożonych wykluczeniem społecznym. Efektywne wspieranie tych osób wymaga nie tylko koncentracji na doskonaleniu istniejących instrumentów sprzyjających inkluzji społecznej, ale również na wdrażaniu nowych rozwiązań, w tym realizowanych w sektorze ekonomii społecznej. 9) Jedną z przyczyn tak istotnych różnic w wynikach omawianych badań dotyczących wolontariatu mogą być rozbieżności w zastosowanych metodologiach. Ponadto należy mieć na uwadze, że ww. badanie z 2011 r. dotyczyło wolontariatu długoterminowego. 10) Opracowano na podstawie danych MRPiPS oraz: – GUS, Organ …