📄 Tekst ustawy
Dokument
podpisany przez
Marek Głuch
Data: 2014.09.16
15:01:44 CEST
MONITOR POLSKI
v.p
l
DZIENNIK URZĘDOWY RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ
Warszawa, dnia 16 września 2014 r.
Poz. 787
UCHWAŁA Nr 165
RADY MINISTRÓW
.go
z dnia 12 sierpnia 2014 r.
w sprawie przyjęcia programu pod nazwą „Krajowy Program Przeciwdziałania Ubóstwu
i Wykluczeniu Społecznemu 2020. Nowy wymiar aktywnej integracji”
Na podstawie art. 15 ust. 1 ustawy z dnia 6 grudnia 2006 r. o zasadach prowadzenia polityki rozwoju (Dz. U. z 2009 r.
Nr 84, poz. 712, z późn. zm.1)) Rada Ministrów uchwala, co następuje:
§ 1. Przyjmuje się program pod nazwą „Krajowy Program Przeciwdziałania Ubóstwu i Wykluczeniu Społecznemu
2020. Nowy wymiar aktywnej integracji”, zwany dalej „Programem”, stanowiący załącznik do uchwały.
w.
rcl
§ 2. Program został utworzony w celu realizacji Strategii Rozwoju Kapitału Ludzkiego 2020 w zakresie włączenia społecznego.
§ 3. Koordynowanie i nadzorowanie realizacji Programu powierza się ministrowi właściwemu do spraw zabezpieczenia
społecznego.
ww
§ 4. Uchwała wchodzi w życie z dniem ogłoszenia.
1)
Prezes Rady Ministrów: D. Tusk
Zmiany tekstu jednolitego wymienionej ustawy zostały ogłoszone w Dz. U. z 2009 r. Nr 157, poz. 1241, z 2011 r. Nr 279, poz. 1644,
z 2012 r. poz. 1237, z 2013 r. poz. 714 oraz z 2014 r. poz. 379 i 1146.
Monitor Polski
–2–
Poz. 787
v.p
l
Załącznik do uchwały nr 165 Rady Ministrów
z dnia 12 sierpnia 2014 r. (poz. 787)
.go
Załącznik
do uchwały nr 165
Rady Ministrów
z dnia 12 sierpnia 2014 r. (poz. ...)
w.
rcl
Krajowy Program
Przeciwdziałania Ubóstwu
i Wykluczeniu
Społecznemu 2020
ww
Nowy wymiar aktywnej integracji
Ministerstwo Pracy i Polityki Społecznej
_____________________________________________________________________________________________________
Warszawa, sierpień 2014
Monitor Polski
Krajowy Program Przeciwdziałania Ubóstwu i Wykluczeniu Społecznemu 2020
–3–
Spis treści
Wstęp
Rozdział I Diagnoza skali ubóstwa i wykluczenia społecznego w Polsce
Rozdział II Cele Krajowego Programu
Rozdział III Priorytety Programu Przeciwdziałania Ubóstwu i Wykluczeniu Społecznemu
Priorytet I Przeciwdziałanie wykluczeniu społecznemu dzieci i młodzieży
.go
Priorytet II Zapewnienie spójności działań edukacyjnych, społecznych i zawodowych na rzecz
dzieci i młodzieży
Poz. 787
v.p
l
4
6
42
55
55
62
Priorytet III Aktywna integracja w społeczności lokalnej
70
Priorytet V Zapobieganie niepewności mieszkaniowej i przeciwdziałanie bezdomności
87
Priorytet IV Bezpieczeństwo i aktywność osób starszych
Priorytet VI Zarządzanie i zmiany strukturalne systemu integracji społecznej
Rozdział IV Monitorowanie Programu
w.
rcl
Rozdział V Podstawowe założenia systemu realizacji
82
92
97
99
101
Spis tabel, map i rysunków
121
ww
Rozdział VI Plan finansowy Krajowego Programu
str. 2
Monitor Polski
Krajowy Program Przeciwdziałania Ubóstwu i Wykluczeniu Społecznemu 2020
–4–
Wstęp
Poz. 787
v.p
l
„Krajowy Program Przeciwdziałania Ubóstwu i Wykluczeniu Społecznemu 2020. Nowy wymiar aktywnej
integracji” jest programem rozwoju, w rozumieniu art. 15 ust. 4 pkt 2 ustawy z dnia 6 grudnia 2006 r.
o zasadach prowadzenia polityki rozwoju (Dz. U. z 2009 r. Nr 84, poz. 712, z późn. zm.1) i stanowi
załącznik do uchwały Rady Ministrów. Jest to dokument o charakterze operacyjno-wdrożeniowym,
ustanowiony w celu realizacji średniookresowej strategii rozwoju kraju – „Strategii Rozwoju Kraju 2020”
oraz Strategii Rozwoju Kapitału Społecznego, Strategii Rozwoju Kapitału Ludzkiego, Krajowej Strategii
Rozwoju Regionalnego oraz innych strategii rozwoju.
.go
W kontekście nowej metodologii programowania polityk publicznych, za istotny element uznano
wyodrębnienie problematyki ubóstwa i wykluczenia społecznego, jako część krajowych działań budowy
Europejskiego Modelu Społecznego. Program został zapowiedziany w przyjętym przez Radę Ministrów
30 kwietnia 2013 roku, Krajowym Programie Reform na rzecz realizacji strategii „Europa 2020” –
Aktualizacja KPR 2013/2014. Tym samym, stanowi on realizację krajowej polityki społecznej,
w szczególności celu szczegółowego 3 Strategii Rozwoju Kapitału Ludzkiego 2020 (SRKL), jak również
w zakresie objętym warunkiem 9.1 warunkowości ex ante dla Europejskiego Funduszu Społecznego,
dotyczącym istnienia i realizacji krajowych strategicznych ram polityki na rzecz ograniczania ubóstwa
i aktywnej integracji osób wykluczonych.
W grudniu 2010 roku Komisja Europejska przyjęła komunikat „Europejska platforma współpracy
w zakresie walki z ubóstwem i wykluczeniem społecznym: europejskie ramy na rzecz spójności
społecznej i terytorialnej”, w którym przedstawiono sposób, w jaki różne dziedziny polityki przyczynią
się do osiągnięcia tego ambitnego celu zmniejszenia ubóstwa i zwiększenia włączenia społecznego.
Określono w nim również szereg działań towarzyszących, mających pomóc w osiągnięciu celu
zmniejszenia ubóstwa oraz wyjaśniono koncepcję i sposób funkcjonowania platformy.
w.
rcl
Określono, że walka z ubóstwem i wykluczeniem musi opierać się na wzroście gospodarczym
i zatrudnieniu oraz na nowoczesnej i skutecznej ochronie socjalnej. Interwencja innowacyjnej ochrony
socjalnej musi być połączona z szerokim zestawem polityk społecznych, łącznie z ukierunkowaną
edukacją, pomocą społeczną, mieszkalnictwem, zdrowiem, godzeniem życia prywatnego i zawodowego
oraz polityk rodzinnych. W związku z możliwością korzystania ze środków unijnych na realizację
określonych działań w latach 2014–2020 w ramach funduszy Wspólnych Ram Strategicznych (WRS),
wszystkie kraje członkowskie, w tym Polska, zobowiązane są do spełnienia odpowiednich warunków
ex ante.
ww
Celem niniejszego dokumentu jest właśnie przedstawienie projektowanej polityki państwa w zakresie
walki z ubóstwem i wykluczeniem społecznym w ramach warunku 9 .1 Wspólnych Ram Strategicznych.
W pracach nad pierwszą wersją dokumentu wzięli udział przedstawiciele Departamentu Pomocy
i Integracji Społecznej MPiPS, który koordynował prace nad jego utworzeniem oraz innych
departamentów Ministerstwa Pracy i Polityki Społecznej. Ponadto w pracach wzięły udział lub swoje
uwagi złożyły: Ministerstwo Zdrowia, Ministerstwo Edukacji Narodowej, Ministerstwo Infrastruktury
i Rozwoju i inne resorty, jak również eksperci organizacji obywatelskich i instytucji naukowych: Cezary
Miżejewski (Polski Komitet EAPN), Piotr Olech (Pomorskie Forum Bezdomności), prof. Ryszard
Szarfenberg (Polski Komitet EAPN, Instytut Polityki Społecznej Uniwersytetu Warszawskiego), dr Bogdan
Skrzypczak, Paweł Jordan (Stowarzyszenie Centrum Aktywności Lokalnej CAL), Andrzej Smosarski,
Krzysztof Balon (Wspólnota Robocza Związku Organizacji Socjalnych WRZOS), Marek Borowski
(Federacja Polskich Banków Żywności), Bartłomiej Głuszak (Federacja Organizacji Socjalnych
Województwa Warmińsko-Mazurskiego FOSa), Bartosz Mioduszewski, Agata Gawska, (Fundacja
Aktywizacja), Alicja Pacewicz (Centrum Edukacji Obywatelskiej), Elżbieta Ałtyn (OPS Sianów) , Mirosław
Przewoźnik, Konwent CIS i KIS, w tym Andrzej Trzeciecki, Katarzyna Sokołowska i Małgorzata Kowalska.
Alina Karczewska (WRZOS), Zofia Rutkowska (ROPS Poznań), Jacek Kowalczyk (MOPS Kraków), Julia
Wygnańska (Kamiliańska Misja Pomocy Społecznej), dr Tomasz Kaźmierczak, dr Marek Rymsza.
Projekt Krajowego Programu został skierowany do uzgodnień międzyresortowych oraz do szerokich
konsultacji społecznych min. do ok. 50 organizacji pozarządowych. Konsultowany był na forum Centrów
Integracji Społecznej oraz prezentowany i dyskutowany na wielu spotkaniach w Polsce. Z uwagi
1 Zmiany tekstu jednolitego wymienionej ustawy zostały zgłoszone w Dz. U. z 2009 r. Nr 157, poz. 1241, z 2011 r. Nr 279, poz. 1644,
z 2012 r. poz. 1237, z 2013 r. poz. 714 oraz z 2014 r. poz. 379.
str. 3
Monitor Polski
Krajowy Program Przeciwdziałania Ubóstwu i Wykluczeniu Społecznemu 2020
–5–
Poz. 787
v.p
l
na charakter dokumentu, który zawiera działania z szeroko rozumianej polityki społecznej w zakresie
walki z ubóstwem i przeciwdziałaniem wykluczeniu społecznemu, konsultacje społeczne trwały od lipca
do grudnia 2013 roku. W czasie konsultacji uwagi, opinie i rekomendacje zgłosiły zarówno resorty, jak
i jednostki samorządu terytorialnego oraz organizacje pozarządowe. Część uwag została uwzględniona
i niektóre zapisy uległy przeformułowaniu bądź zostały zgrupowane. Jednakże ogólne założenia kształtu
i formy dokumentu zostały zachowane. Krajowy Program uzyskał akceptację Komisji Wspólnej Rządu
i Samorządu.
Krajowy Program zawiera cel główny i pięć celów szczegółowych oraz sześć priorytetów wyznaczonych
do realizacji celów szczegółowych, a tym samym celu głównego. W celu ułatwienia realizacji celów
szczegółowych Priorytety zostały podzielone na Działania. Zarówno cele, jak i priorytety są związane
i wynikają z diagnozy, która znajduje się na początku dokumentu. Diagnoza zawiera główne obszary
społeczne i grupy zagrożone ubóstwem i wykluczeniem społecznym zaś wszystkie działania zaplanowane
w dokumencie mają wpływ na osiągnięcie w 2020 r. celu głównego.
ww
w.
rcl
.go
Dokument ma charakter programowy i na obecnym etapie nie powoduje skutków finansowych oraz nie
stanowi podstawy do ubiegania się o dodatkowe środki finansowe. Jest wyznacznikiem kierunków
priorytetów i działań, które w pierwszej kolejności finansowane są ze źródeł już dostępnych. Nowe
działania, wskazane w poszczególnych priorytetach nie będą powodować skutków finansowych dla
sektora finansów publicznych jak również nie ulegnie zmianie poziom finansowania zaplanowany ze
środków budżetu państwa. Krajowy Program powinien więc być wykorzystywany zgodnie
z przeznaczeniem jako strategiczny dokument wskazujący cele i kierunki przeciwdziałania ubóstwu
i wykluczeniu społecznemu, przy wykorzystaniu wskazanych możliwości i indykatywnych źródeł
finansowania.
str. 4
Monitor Polski
Krajowy Program Przeciwdziałania Ubóstwu i Wykluczeniu Społecznemu 2020
–6–
Poz. 787
Rozdział I
v.p
l
Diagnoza skali ubóstwa i wykluczenia społecznego w Polsce
Globalizacja gospodarki, szybki postęp technologiczny, zwłaszcza w dziedzinie informatyki i środków
komunikacji społecznej, otwierają nowe perspektywy i szanse rozwoju. Wiążą się jednak także
z nieznanymi wcześniej zagrożeniami dotyczącymi tworzenia warunków pełnego wykorzystania
potencjału społeczeństw i adaptacji wszystkich grup społecznych do nowej rzeczywistości.
W roku 2011 ok. 120 mln mieszkańców Unii Europejskiej (25% jej ludności) doświadczało różnych
(z różnym natężeniem) deficytów – tzn. braku środków finansowych, braku dostępu do dóbr materialnych
czy też dostępu do pracy.
.go
Życie ¼ ludności Europy poniżej granicy wykluczenia społecznego podważa ideę spójności społecznej
i obniża wartość kapitału społecznego Unii. Dlatego 27 państw UE podjęło decyzję o połączeniu wysiłków
na rzecz działań zmierzających do ograniczenia ubóstwa i wykluczenia społecznego, przeznaczając na ten
cel odpowiednie środki w nowej perspektywie finansowej (2014–2020). Państwa członkowskie
zobowiązały się do opracowania polityk ograniczania ubóstwa, zaangażowania odpowiednich
zainteresowanych stron, a następnie monitorowania rozwoju sytuacji, ze szczególnym uwzględnieniem
warunków życia.
Zasięg ubóstwa, które w 2011 r. w Unii Europejskiej dotyczyło 16,9%2 społeczeństwa, a w Polsce 17,7%3,
pomimo osiągania kolejnych etapów rozwoju gospodarczego i społecznego, stał się przyczyną
ustanowienia walki z ubóstwem jednym z priorytetów w strategicznych programach rozwojowych
na najbliższe lata.
w.
rcl
Globalny wymiar ubóstwa i wykluczenia społecznego
Do statystycznego pomiaru ubóstwa w Polsce stosuje się obecnie trzy kryteria (są to wskaźniki
europejskie przyjęte dla strategii Europa 2020 w UE). Rodzina (gospodarstwo domowe) jest zagrożona
ubóstwem, jeżeli jego dochód jest niższy niż 60% mediany ekwiwalentnych dochodów do dyspozycji
w danym kraju. W 2011 r. wartość tak ustalonej granicy ubóstwa wynosiła dla jednej osoby około 1000 zł
miesięcznie, a dla rodziny czteroosobowej było to nieco ponad 2100 zł. Jeżeli rodzina deklaruje, że nie
może zaspokoić z powodów finansowych co najmniej czterech z dziewięciu podstawowych potrzeb, to
uznawana jest za będącą w sytuacji pogłębionej deprywacji materialnej. Ostatnie kryterium dotyczy czasu
pracy członków rodziny w roku poprzedzającym badanie. Jeżeli czas pracy członków rodziny był niższy
niż 20% pełnego rocznego potencjalnego czasu pracy, wówczas mowa o rodzinach żyjących
w gospodarstwach o bardzo niskiej intensywności pracy.
ww
Dla celów pomiaru łącznego występowania tych sytuacji stosuje się jednocześnie te trzy kryteria. Żeby
uniknąć podwójnego bądź potrójnego liczenia osób, np. jednocześnie zagrożonych ubóstwem i pogłębioną
deprywacją, bierze się pod uwagę spełnianie co najmniej jednego z warunków. W ten sposób
otrzymujemy liczbę osób zagrożonych ubóstwem lub wykluczeniem społecznym. W Polsce w 2011 r.
wynosiła ona 10,2 mln, co stanowiło 27,2% całej ludności wobec 24,2% średnio w UE. Zagrożonych
ubóstwem było ok. 6,6 mln osób, doświadczających pogłębionej deprywacji ok. 4,9 mln i ok. 2,1 mln osób
żyjących w gospodarstwach domowych z niską intensywnością pracy4. Wartości tych nie sumujemy,
w związku z nakładaniem się na siebie poszczególnych stanów.
Warto podkreślić, że wartość prezentowanego wskaźnika w Polsce systematycznie maleje
(od 2005 r., tj. od momentu podjęcia badań przez GUS5), podczas gdy w UE w 2011 r. odnotowano wzrost
o 0,8 pkt. proc.
2 EU-SILC 2011: European Union Statistics on Income and Living Conditions.
3 op. cit.
4 Poland – National target for the reduction of poverty and social exclusion.
5
Europejskie badania dochodów i warunków życia (EU-SILC) w 2011 r. Notatka informacyjna GUS. Materiał na konferencję prasową
w dniu 21 grudnia 2012 r.
str. 5
Krajowy Program Przeciwdziałania Ubóstwu i Wykluczeniu Społecznemu 2020
–7–
Monitor Polski
Tab. 1. Miary ubóstwa i/lub wykluczenia społecznego w Polsce na tle UE6
Wyszczególnienie
EU‐27
24,7
Maksymalna wartość
w EU
Wskaźnik
zagrożenia
ubóstwem
49,3
Minimalna wartość w EU
15,0
POLSKA 2012
26,7
Wskaźnik niskiej
intensywności
pracy
16,9
9,9
10,4
23,1
44,1
23,4
17,1
13,5
6,9
9,6
1,3
5,7
.go
Źródło: opracowanie własne na podstawie danych Eurostat
Wskaźnik
pogłębionej
deprywacji
materialnej
v.p
l
Wskaźnik
zagrożenia
ubóstwem lub
wykluczeniem
społecznym
Poz. 787
Jeżeli rodzina doświadcza różnych problemów jednocześnie, wówczas jej sytuacja jest trudniejsza.
Wszystkimi trzema formami ubóstwa i wykluczenia społecznego (centrum przecinających się kół)
było dotkniętych 8 mln (1,6%) Europejczyków. W Polsce w 2011 r. było to nieco ponad 0,5 mln (1,5%).
Rys. 1. Odsetek osób zagrożonych ubóstwem lub wykluczeniem społecznym w krajach Unii Europejskiej
i Polsce w 2011 r. (nakładanie się subpopulacji)
w krajach Unii Europejskiej
Osoby
zagrożone
ubóstwem
w.
rcl
Osoby
zagrożone
ubóstwem
w Polsce
Osoby żyjące w
gospodarstwach o niskiej
2,9%
intensywności pracy
9,8%
Osoby żyjące w
gospodarstwach o niskiej
1,6%
intensywności pracy
10,6%
2,0%
2,8%
1,6%
2,6%
1,5%
4,0%
0,4%
0,6%
4,0%
Osoby zagrożone
pogłębioną materialną
deprywacją
7,9%
8,8%
∑ UE 27 = 24,3%
ww
16,9%
17,7%
5,5%
7,1%
Osoby zagrożone
pogłębioną materialną
deprywacją
13,0%
∑ PL = 27,2%
Źródło: Opracowanie własne na podstawie danych Eurostat
Chociaż od 2008 r. w Polsce liczba zagrożonych ubóstwem lub wykluczeniem społecznym obniżyła się
do 2011 r. o blisko 1,3 mln osób, to jednak zwiększyła się liczba zagrożonych ubóstwem o ok. 270 tys.
W tym samym okresie zmalała liczba osób zagrożonych materialną deprywacją o 1,8 mln i o 370 tys.
W badaniu EU‐SILC używane są różne okresy odniesienia. Okresem odniesienia dla zmiennych dochodowych jest ostatni pełny rok
kalendarzowy poprzedzający badanie. Dla innych zmiennych okresem odniesienia jest sytuacja bieżąca gospodarstwa domowego.
6
str. 6
Monitor Polski
Krajowy Program Przeciwdziałania Ubóstwu i Wykluczeniu Społecznemu 2020
–8–
Poz. 787
v.p
l
zagrożonych niską intensywnością pracy. Polska pomimo wyraźnej poprawy w zakresie warunków życia
nadal należy do grupy krajów o wysokim poziomie zagrożenia ubóstwem.
Mimo że w Polsce wskaźnik osób zagrożonych pogłębioną deprywacją materialną maleje (z 14,2%
w 2010 r. do 13,0% w 2011 r.), dystans do UE nadal jest znaczny, bowiem wskaźnik dla 27 państw
wyniósł w 2011 r. – 8,8% (mimo nieznacznego wzrostu o 0,7 pkt. proc. w porównaniu z 2010 r.). W Polsce
największy postęp dokonał się w dostępności komputerów i samochodów. W 2011 r. z powodu braku
środków finansowych komputera nie posiadało jedynie 7,4% gospodarstw domowych, a samochodu
10,6% gospodarstw (w 2005 r. odpowiednio: 30,3% i 24,5% gospodarstw)7.
Ubóstwo i wykluczenie społeczne według województw
.go
Przeprowadzone badania nad zasięgiem ubóstwa lub wykluczeniem społecznym pozwalają na dokonanie
charakterystyk regionalnych, w przypadku Polski – odpowiednie wskaźniki oszacowano w podziale na
województwa. Wskaźnik zagrożenia ubóstwem lub wykluczeniem społecznym osiągnął najwyższe
wartości w województwach: lubelskim, lubuskim (które zanotowały także jego wzrost w latach
2008–2011 w granicach 3 pkt. proc.) i świętokrzyskim. Najwyższy spadek ubóstwa zanotowano
w województwach: warmińsko-mazurskim (o 9,1 pkt. proc.), świętokrzyskim (6,4 pkt. proc.) oraz
podkarpackim (5,3 pkt. proc.)
W Polsce wskaźnik zagrożenia ubóstwem osiągnął najwyższe wartości w województwie lubelskim
(31,3%), świętokrzyskim (25,5%) oraz lubuskim (25,1%), a najniższe w dolnośląskim (12,8%), śląskim
13,0%) i opolskim (13,4%).
Mapa 1. Wskaźniki zagrożenia ubóstwem i wykluczeniem społecznym według województw w 2011 r.8
Wskaźnik zagrożenia ubóstwem lub
Wskaźnik zagrożenia ubóstwem
relatywnym w 2011 r.
wykluczeniem społecznym w 2011 r.
17,7
w.
rcl
27,2
ww
Źródło: Opracowanie własne na podstawie danych Eurostat;
Źródło: Opracowanie własne na podstawie danych Eurostat
Wskaźnik zagrożenia niską intensywnością pracy kształtował się najmniej korzystnie w województwie
lubuskim (13,2%). Powyżej średniej krajowej notowano także w województwach dolnośląskim (8,5%),
opolskim (8,4%) i warmińsko-mazurskim (8,3%). Najkorzystniej kształtował się natomiast
w województwie wielkopolskim (4,5%), pomorskim (4,9%) oraz w województwie mazowieckim (5,2%).
7 Dane GUS.
8 Dane w ujęciu na województwa zbierane były
str. 7
przez GUS do 2011 r. Od 2012 r. dane agregowane są do poziomu regionów.
Monitor Polski
Krajowy Program Przeciwdziałania Ubóstwu i Wykluczeniu Społecznemu 2020
–9–
Poz. 787
.go
v.p
l
Mapa 2. Wskaźnik niskiej intensywności pracy w województwach w 2011 r. 9
Źródło: Opracowanie własne na podstawie danych Eurostat
w.
rcl
Najsilniejszą deprywacją materialną zagrożone są województwa: zachodniopomorskie (23,5%)
i lubuskie (18,8%), w najlepszej sytuacji są natomiast podlaskie (5,0%) i wielkopolskie (7,5%).
Mapa 3. Wskaźnik zagrożenia pogłębioną deprywacją materialną w województwach w 2011 r.10
ww
13,0
Źródło: Opracowanie własne na podstawie danych Eurostat
9
Dane w ujęciu na województwa zbierane były przez GUS do 2011 r. Od 2012 r. dane agregowane są do poziomu regionów.
10
j.w.
str. 8
Krajowy Program Przeciwdziałania Ubóstwu i Wykluczeniu Społecznemu 2020
Monitor Polski
– 10 –
Poz. 787
Klasa miejscowości a ubóstwo i wykluczenie społeczne
v.p
l
Wymiar terytorialny ubóstwa lub wykluczenia społecznego kształtuje się odrębnie w zależności od klasy
miejscowości (czyli liczby mieszkańców). Zależność ta i jej kierunek jest systematycznie badana przez
GUS11. Wyniki Badania Budżetów Gospodarstw Domowych oraz badania EU-SILC wskazują na fakt, że im
mniejsza klasa miejscowości tym wzrasta ryzyko narażenia na ubóstwo i wykluczenie społeczne.
W konsekwencji tego poziom zagrożenia ubóstwem i wykluczeniem społecznym jest znacznie wyższy na
wsi aniżeli w mieście.
Tab. 2. Podstawowe wskaźniki Strategii Europa 2020 w podziale na klasę miejscowości w 2011 r.
Polska
Miasta razem
500 i więcej
500 – 200
200 – 100
100 – 20
Wskaźnik
pogłębionej
deprywacji
materialnej
27,2
Wieś
Wskaźnik niskiej
intensywności
pracy
23,0
17,7
13,0
6,9
12,7
12,3
6,9
7,9
5,1
13,1
9,4
Klasa miejscowości
Miasta o liczbie mieszkańców w tys.
16,3
8,1
23,0
12,8
13,3
23,9
26,3
13,3
15,5
12,6
14,3
6,7
33,7
25,2
14,1
6,9
24,1
13,7
w.
rcl
20 i mniej
Wskaźnik
zagrożenia
ubóstwem
.go
Wyszczególnienie
Wskaźnik
zagrożenia
ubóstwem lub
wykluczeniem
społecznym
7,2
7,0
Źródło: Europejskie badanie dochodów i warunków życia (EU-SILC) w 2011 r. Notatka informacyjna GUS
ww
Jak wynika z zaprezentowanych danych, zagrożenie ubóstwem ma wyraźny terytorialny wymiar.
W ramach prac nad zintegrowanymi strategiami rozwoju (w tym Krajową Strategią Rozwoju Regionalnego
2010–2020. Regiony, miasta, obszary wiejskie12) zidentyfikowane zostały czynniki i procesy, które z różną
intensywnością przyczyniają się do deprecjacji określonych obszarów, stanowiąc o występowaniu
określonych problemów społecznych. Zidentyfikowane czynniki, to z jednej strony położenie – z dala
od dużych ośrodków, peryferyjność wynikająca z utrwalonych zaszłości (położenie na krańcach obecnych,
bądź poprzednich granic administracyjnych województw), obszary przygraniczne, część dawnych
terenów popegeerowskich – oraz związane z tym bariery komunikacyjne (braki w lokalnej infrastrukturze
transportowej). Utrudniony dostęp do dóbr i usług publicznych lub ich niewystarczająca jakość powoduje
gwałtowne procesy depopulacyjne na obszarach wiejskich, powstawanie problemów społecznych na dużą
skalę (bezrobocie, bierność społeczna) oraz ich dalszą marginalizację gospodarczą i społeczną. Ponadto
podkreślono niedopasowanie (w tym brak elastycznych form pracy) i niestabilność lokalnych rynków
pracy z okresowymi gwałtownymi wzrostami bezrobocia, w tym występowanie ukrytego bezrobocia.
Czynnikiem przyczyniającym się do realnego zagrożenia wzrostem poziomu ubóstwa i pogłębienia różnic
wewnątrzregionalnych oraz na linii wieś/miasto w tym zakresie jest także niski poziom dochodów
ludności wiejskiej.
11 Badania Budżetów Gospodarstw Domowych, EU-SILC.
12 Dokument został przyjęty przez Radę Ministrów 13 lipca 2010 r.
str. 9
Monitor Polski
Krajowy Program Przeciwdziałania Ubóstwu i Wykluczeniu Społecznemu 2020
– 11 –
Poz. 787
Ubóstwo w wymiarze rodziny
v.p
l
Tendencje zmian w strukturze polskich rodzin są zbieżne z tendencjami zmian występującymi w krajach
Europy Zachodniej. Zmniejsza się udział małżeństw z dziećmi, a wśród nich rośnie udział rodzin z jednym
lub co najwyżej dwojgiem dzieci. Rodziny z jednym dzieckiem stanowią 47% ogółu, z dwojgiem dzieci –
36%, a rodziny wielodzietne (mające troje i więcej dzieci) – 17%. Jedynie na wsi odsetek rodzin
wielodzietnych jest ponad dwukrotnie wyższy (25%) niż w miastach (12%). Rodziny niepełne stanowiły
19,4% ogółu rodzin, z tego ok. 2% to wielodzietne rodziny niepełne. Niemal wszystkie dzieci
wychowywały się we własnych rodzinach – poza rodziną naturalną pozostawało około 1% dzieci.
Tab. 3. Wskaźniki zagrożenia ubóstwem w EU-27 wg typów gospodarstw domowych w latach 2008–2012 (%)
2008
Wyszczególnienie
Rodzice z 1 dzieckiem na utrzymaniu
Rodzice z 2 dzieci na utrzymaniu
Rodzice z 3 lub więcej dzieci na utrzymaniu
Źródło: Eurostat – EU- SILC
AB-
A
50,4
A
16,8
B
B
35,2
11,3
2010
2011
2012
48,6
51,8
50,1
50,8
16,5
17,5
18,6
19,3
33,9
36,7
11,3
34,6
11,8
34,1
12,6
13,1
.go
Samotni rodzice z dziećmi na utrzymaniu
2009
A
B
A
B
17,6
14,1
31,7
26,5
18,0
18,7
14,4
19,3
14,8
31,6
15,7
31,7
26,4
19,5
15,3
31,4
26,3
30,7
25,4
25,7
Wskaźnik zagrożenia ubóstwem lub wykluczeniem społecznym,
Wskaźnik zagrożenia ubóstwem
w.
rcl
Według Eurostatu w 2012 r. w krajach UE-27, zagrożonych ubóstwem lub wykluczeniem społecznym było
ponad 50% samotnych rodziców z dziećmi i ponad 30% rodziców z 3 i więcej dzieci, były to wskaźniki
znacząco wyższe od odpowiedniego wskaźnika dla rodzin z jednym dzieckiem na utrzymaniu.
Odpowiednie wskaźniki dla Polski nie różniły się znacząco od tych w UE-27.
Tab. 4. Wskaźniki zagrożenia ubóstwem w Polsce wg typów gospodarstw domowych w latach 2008–2012(%)
Wyszczególnienie
Samotni rodzice z dziećmi na utrzymaniu
Rodzice z dzieckiem na utrzymaniu
Rodzice z dwojgiem dzieci na utrzymaniu
Rodziny wielodzietne z trojgiem lub więcej dzieci na
utrzymaniu
ww
Źródło: Eurostat – EU-SILC
AB-
2008
2009
2010
2011
2012
A
51,9
51,8
51,7
46,4
45,7
A
22,4
20,5
20,7
18,8
18,6
B
B
A
B
A
B
30,2
13,9
25,3
17,9
45,4
34,4
34,8
12,3
24,3
19,5
46,3
37,8
34,2
12,3
25,3
19,8
42,3
32,8
29,8
11,3
24,6
19,7
44,4
34,6
26,9
11,8
20,1
16,2
43,4
36,5
Wskaźnik zagrożenia ubóstwem lub wykluczeniem społecznym,
Wskaźnik zagrożenia ubóstwem
Zagrożenie ubóstwem wzrasta wraz ze wzrostem liczebności gospodarstwa domowego, a najwyższe
wartości osiąga w rodzinach wielodzietnych z trojgiem bądź większą liczbą dzieci na utrzymaniu. Wśród
tej grupy poziom zagrożenia ubóstwem w 2012 r. wyniósł 36,5% (w porównaniu z 2011 r. wzrósł
o 1,9 pkt. proc.). Co znamienne, poziom wskaźnika ubóstwa (po transferach społecznych) oznacza,
że zarówno starania własne rodzin, jak i pomoc państwa w postaci świadczeń i usług nie chronią istotnie
rodzin wielodzietnych, a także samotnych rodziców przed wykluczeniem.
Osoby z rodzin niepełnych były w porównywalnie trudnej sytuacji jak osoby z rodzin wielodzietnych.
W 2011 r. zagrożonych ubóstwem lub wykluczeniem społecznym było 46,6% (29,8% ubóstwem) osób
str. 10
Monitor Polski
Krajowy Program Przeciwdziałania Ubóstwu i Wykluczeniu Społecznemu 2020
– 12 –
Poz. 787
v.p
l
z rodzin niepełnych, w porównaniu z 2010 r. ich liczba zmniejszyła się o 5,3 pkt. proc. (i odpowiednio
4,4% pkt. proc.).
Utrzymywanie się sytuacji znaczącego zagrożenia ubóstwem, wynikającej także ze zbyt małej
skuteczności systemu wsparcia rodzin wielodzietnych, może zaostrzać obawy młodych ludzi przed
posiadaniem dzieci (konkurencyjność stylów życia i dóbr) oraz poważnie ograniczyć zdolność rodzin,
które się na dzieci zdecydowały, do rzetelnego wypełniania funkcji wychowawczych.
Ubóstwo dzieci i młodzieży
.go
Dzieciństwo i młodość to dwa pierwsze etapy ludzkiego życia. Od ich jakości zależy to, jak się potoczy
życie dorosłe (25+). Dzieci rodzą się w różnych rodzinach i w różnych społecznościach lokalnych. Rodziny
te i społeczności mogą być wielowymiarowo zamożne w różnorodne kapitały i włączone do różnorodnych
sieci kontaktów lub wielowymiarowo ubogie i społecznie wykluczone i izolowane. Status materialny
i niematerialny dzieci jest taki jak rodzin i społeczności, w których się urodziły i w których dorastają.
Z tego oczywistego faktu wynika ryzyko odtwarzania nierówności w kolejnych pokoleniach. Dzieci
z zamożnych i włączonych rodzin jako osoby dorosłe też są zamożne i włączone, a dzieci z rodzin ubogich
i wykluczonych, gdy dorastają są w podobnej sytuacji jak ich rodzice. Podstawowym ideałem
współczesnych społeczeństw jest równość szans życiowych. Realizuje się ona wtedy, gdy nierówności
startu są niwelowane w trakcie dzieciństwa, na co dowodem jest ograniczenie zjawiska dziedziczenia
statusu po rodzicach do minimum. Najlepsze wyniki w tym zakresie na świecie mają społeczeństwa
skandynawskie.
Łącznie na koniec grudnia 2011 r. było w Polsce dzieci i młodzieży (0–24) ponad 10,9 mln, w tej liczbie
3,9 mln dzieci młodszych (0–9), w tym 1,7 mln dzieci w wieku 0–3, oraz 4,2 mln dzieci starszych
(nastolatków, 10–19). Liczba dzieci w całej populacji będzie się w Polsce zmniejszać ze względu na to,
że rodzi się mniej dzieci niż w przeszłości.
Według metodologii przyjętej na potrzeby strategii Europa 2020 w Polsce ubogich lub wykluczonych
dzieci (w wieku 0–17) było ponad 2,1 miliona. Stanowiło to około 30% dzieci w tym wieku.
w.
rcl
Rys. 2. Liczba ubogich lub wykluczonych dzieci (0–17), liczba dzieci żyjących w gospodarstwach
domowych zagrożonych ubóstwem lub wykluczeniem społecznym, liczba dzieci żyjących
w gospodarstwach domowych zagrożonych ubóstwem relatywnym, liczba dzieci żyjących
w gospodarstwach domowych podlegających pogłębionej deprywacji materialnej, liczba dzieci żyjących
w gospodarstwach domowych o niskiej intensywności pracy w latach 2005–2011 (w tysiącach).
4 000
3 797
3 259
3 500
3 000
2 500
2 826
2 709
2 321
2 455
1 841
2 000
2 046
1 716
1 500
1 000
836
2 263
2 191
2 109
1 682
1 601
1 561
1 121
1 062
374
342
344
288
2008
2009
2010
2011
2 188
672
502
500
1 675
1 305
934
0
2006
ww
2005
Źródło: Eurostat
str. 11
2007
Dzieci ubogie lub wykluczone
Dzieci ubogie relatywnie
Dzieci podlegające głębokiej deprywacji materialnej
Dzieci żyjące w gospodarstwach o bardzo niskiej intensywności pracy
Monitor Polski
Krajowy Program Przeciwdziałania Ubóstwu i Wykluczeniu Społecznemu 2020
– 13 –
Poz. 787
v.p
l
Mimo zmniejszającej się liczby dzieci ubogich lub wykluczonych, jest ona oczywiście nadal nie do
zaakceptowania. W Europie najlepsze wyniki pod względem tych wskaźników mają kraje skandynawskie.
Odsetek dzieci w takiej sytuacji jest tam mniejszy niż 20%.
Z przytoczonych danych wynika, że zmniejszenie do zera liczby gospodarstw domowych z niską
intensywnością pracy nie spowodowałoby znaczącego zmniejszenia ubóstwa lub wykluczenia dzieci
(288 tys. do 2,109 mln).
Jeżeli ubóstwo dochodowe z granicą 60% mediany dochodów gospodarstw domowych nazywane jest
w UE sferą zagrożenia ubóstwem, to pogłębiona materialna deprywacja (co najmniej 4 potrzeb z 9)
pokazuje już niezaspokojenie podstawowych potrzeb z powodów finansowych.
70
60
50
40
30
16,4
12,5
10,7
w.
rcl
20
.go
Rys. 3. Odsetek dzieci, których potrzeby podlegają głębokiej deprywacji w UE-27 według trzech grup
wiekowych, w %, w 2009 r. (rosnąco według wskaźnika dla dzieci z grupy 0–5, głęboka deprywacja:
co najmniej 4 z 9 potrzeb niezaspokojonych z powodów finansowych).
10
0
wiek 0-5
wiek 6-11
wiek 12-15
Źródło: opracowanie własne na podstawie danych EU SILC
ww
W liczbach bezwzględnych dzieci podlegających głębokiej deprywacji w wieku 0–5 było w Polsce
w 2011 r. (zakładając brak zmiany wskaźników od 2009 r.) – 262,9 tys., w wieku 6–11 – 274,7 tys.,
w wieku 12–15 – 263,5 tys. Łącznie było takich dzieci 801,1 tys. (0–15). Liczba dzieci podlegających
głębokiej deprywacji powinna być mniejsza niż 1% (udało się to osiągnąć krajom skandynawskim), czyli
w warunkach 2011 r. w Polsce – dzieci podlegających głębokiej materialnej deprywacji powinno być
mniej niż 62,4 tys. (w odniesieniu do liczby dzieci w wieku 0–15 w 2011 r.).
Rozważając zależności między typem rodziny i deprywacją materialną dzieci, należy podkreślić,
że podlegają jej one w Polsce w większym stopniu w rodzinach samotnych rodziców, a po nich
w rodzinach wielodzietnych. Głęboka deprywacja materialna (6+) dotyka 37% dzieci w pierwszych i 23%
w drugich.
str. 12
Krajowy Program Przeciwdziałania Ubóstwu i Wykluczeniu Społecznemu 2020
– 14 –
Monitor Polski
Poz. 787
60
53,9
50
43,8
37,2
40
v.p
l
Rys. 4. Deprywacja materialna w zakresie potrzeb dzieci (3+ i 6+ niezaspokojonych potrzeb z 18)
ze względu na typ gospodarstwa domowego (2009, %)
33,4
28,8
30
23,4
19,7
20
MD6+
13,7
13,3
10
MD3+
6
5,2
.go
0
12,8
Samotny rodzic z Dwoje dorosyłych z Dwoje dorosłych z Dwoje dorosłych z Inne gospodarstwa
Wszystkie
dziećmi
1 dzieckiem
2 dzieci
3 i więcej dzieci
z dziećmi
gospodarstwa z
dziećmi
Źródło: EU-SILC, opracowanie własne
w.
rcl
W wielu krajach UE odsetek dzieci w rodzinach samotnych rodziców z głęboką deprywacją materialną
potrzeb charakterystycznych dla dzieci jest mniejszy niż 10%, a w przypadku rodzin wielodzietnych
takich krajów jest nawet więcej. W Polsce oznaczałoby to, w przypadku rodzin samotnych rodziców,
zmniejszenie odsetka o ponad 27 punktów procentowych, a w przypadku wielodzietnych – o ponad
13 punktów.
Poza samotnym rodzicielstwem i wielodzietnością warto zwrócić uwagę na nastoletnie macierzyństwo.
Liczba nastoletnich matek w PRL była wysoka i dość stabilna, zmniejszyła się ona w latach 90, ale od kilku
lat trendy w zakresie bardzo młodego macierzyństwa są niepokojące. W 2011 r. urodzeń w grupie
wiekowej nastolatek (19 lat i mniej) zanotowano 16,2 tys., w 2010 r. było to 18,5 tys., w 2009 r. – 20,6 tys.,
w 2008 – 21,3 tys. Trend ogólny od 2008 r. jest więc malejący, ale w przypadku bardzo młodych matek
miał tendencję wzrostową.
Tab. 5. Liczba dzieci urodzonych przez bardzo młode matki
Wiek
12
13
14
15
16
1
2003
7
43
-
5
40
239
245
1.432
1.244
1.142
ww
Ogółem
2002
954
2004
-
3
38
2005
-
6
40
2006
2
4
39
247
260
259
1.296
1.289
1.267
1.008
983
963
2007
-
4
64
251
1.125
1.444
2008
-
2009
-
7
75
329
1.230
1.641
5
60
341
1.313
1.719
Źródło: P. Szukalski, Nastoletnie macierzyństwo we współczesnej Polsce, Polityka Społeczna, 2011 nr 1
Zapobieganie przedwczesnemu macierzyństwu jest poważnym wyzwaniem, a gdy już do niego dojdzie
należy odpowiednio pomóc matkom (rodzicom) i ich rodzinom w takiej sytuacji.
W przypadkach niewydolności opiekuńczo-wychowawczej rodziny, dzieci umieszczane są w pieczy
zastępczej – może ona przybrać wiele form: od placówek do rodzin zastępczych różnych rodzajów.
W 2011 r. w rodzinach zastępczych i w placówkach różnych typów przebywało ponad 95 tys. dzieci.
Liczba ta jest wyższa niż w 2005 r., głównie ze względu na to, że przyrost liczby dzieci w rodzinach
zastępczych był wyższy niż jej zmniejszenie w placówkach.
str. 13
Monitor Polski
Krajowy Program Przeciwdziałania Ubóstwu i Wykluczeniu Społecznemu 2020
– 15 –
Poz. 787
v.p
l
W 2011 r. w rodzinach zastępczych i w placówkach różnych typów (interwencyjnych, specjalistyczno-terapeutycznych, socjalizacyjnych, wielofunkcyjnych) przebywało ponad 95 tys. dzieci. Liczba ta jest
wyższa niż w 2005 r. głównie z powodu narastających problemów opiekuńczo-wychowawczych wśród
dzieci i młodzieży i ciągle nie zawsze wystarczająco skutecznego wsparcia kierowanego do rodziców.
W stosunku do 2005 r. przyrost liczby dzieci w rodzinach zastępczych był wyższy niż jej zmniejszenie
w placówkach.
Rys. 5. Dzieci w rodzinach zastępczych i w placówkach różnych typów (2005–2011)
80 000
70 000
50 000
40 000
30 000
20 000
10 000
0
2005
2006
.go
60 000
2007
2008
2010
2011
Dzieci w placówkach
w.
rcl
Dzieci w rodzinach zastępcznych
2009
Źródło: MPiPS, opracowanie własne
Problemy starszych dzieci i młodzieży (15–24) są już rozpatrywane w kontekście rynku pracy i edukacji.
Zasadnicze dla tej grupy wiekowej jest przejście ze świata edukacji do świata pracy. Stąd też największy
niepokój wywołuje zjawisko pozostawania poza edukacją, szkoleniami i pracą (NEET). W Polsce wstępnie
oszacowany odsetek młodych ludzi w takiej sytuacji wynosił w 2011 r. 11,6%, głównie dotyczy
to młodzieży w wieku 18–24 (niewielu krajom udaje się osiągnąć mniej niż 5%, np. Holandia). W liczbach
bezwzględnych było to wówczas 590,4 tys. (odsetek osób w grupie wiekowej 15–24). Odsetek
bezrobotnej młodzieży liczony w stosunku do liczby osób w tym przedziale wiekowym wynosił w 2011 r.
8,7%, co stanowiło 442,8 tys. młodych ludzi. Obie liczby zwiększają się od 2008 r. Stopa bezrobocia
młodzieży w Polsce wzrasta od kilku lat, w IV kwartale 2012 r. wynosiła 27,4%. Kilku krajom udało się
zmniejszyć ten wskaźnik do poziomu poniżej 10% (Holandia, Niemcy, Austria), aby to osiągnąć Polska
musiałaby obniżyć stopę bezrobocia młodzieży o co najmniej 18 punktów procentowych do 2020 r.
ww
Problematyka ubóstwa i wykluczenia dotyka w szczególności dzieci i młodzież w różnym stopniu
niepełnosprawnych. Szczególną opieką powinny być objęte rodziny wychowujące więcej niż jedno
dziecko niepełnosprawne, gdyż najczęściej występują tam trudności z zapewnieniem odpowiedniej
rehabilitacji wszystkim dzieciom, a niezaspokojenie tych potrzeb potęguje zagrożenie ubóstwem. W sferze
edukacji jest to problem wykluczenia poza szkolnictwo integracyjne oraz niska jego jakość, a w sferze
zawodowej pozostawanie poza edukacją, szkoleniami i pracą po ukończeniu gimnazjów czy szkół
zawodowych (w szczególności szkół specjalnych). W przypadku szkolnictwa w roku szkolnym 2009/2010
w szkołach poza specjalnymi było 38,1 tys. uczniów niepełnosprawnych (z czego najwięcej było dzieci
z upośledzeniem umysłowym w stopniu lekkim – ponad 12 tys.), a w szkołach specjalnych 24,7 tys. (liczba
uczniów w tych szkołach systematycznie zmniejsza się).
str. 14
Krajowy Program Przeciwdziałania Ubóstwu i Wykluczeniu Społecznemu 2020
– 16 –
Monitor Polski
Poz. 787
Ubóstwo osób w wieku produkcyjnym, w szczególności pracujących
v.p
l
Po osiągnięciu dorosłości i zakończeniu formalnej edukacji ludzie wchodzą w fazę życia, w której
dominuje aktywność zawodowa i oczekuje się usamodzielnienia od rodziców i założenia własnej rodziny
(odrębnego gospodarstwa domowego). Przejście na własne utrzymanie możliwe jest wtedy, gdy młody
i dorosły już człowiek zdobędzie mniej lub bardziej stałe źródło dochodu. Jest nim przede wszystkim
własna praca. Poza tym, że trzeba ją znaleźć, powinna dawać stałe zarobki wystarczające na utrzymanie
siebie oraz ewentualnie innych osób. W świecie jednoosobowych gospodarstw domowych każdy
utrzymywałby tylko siebie. W rzeczywistości ludzie zwykle tworzą wieloosobowe gospodarstwa domowe.
Gdy jedna lub więcej spośród osób je tworzących nie pracuje i nie ma innych dochodów, wówczas zarobki
lub dochody z innych źródeł pozostałych muszą wystarczać na zaspokojenie potrzeb wszystkich. Z tego
powodu wyobrażenie, że osoby pracujące nie mogą być ubogie jest błędne. Nawet zarobki wyższe niż
płaca minimalna mogą być niewystarczające, jeżeli takie osoby żyją w wieloosobowym gospodarstwie
domowym bez innych źródeł dochodu.
.go
Z tego wynika, że sytuacją najlepiej chroniącą przed ubóstwem jest praca zarobkowa co najmniej dwóch
osób w rodzinie. Wskazuje to na model dwojga żywicieli jako najbardziej pożądany ze względu na
możliwość utrzymania rodziny ponad granicą ubóstwa. Z powodu bezrobocia, niezdolności do pracy czy
obowiązków opiekuńczych nie zawsze jest to możliwe. W takich sytuacjach dochody gospodarstw
domowych są uzupełniane poprzez świadczenia społeczne w postaci pieniężnej, np. zasiłki dla
bezrobotnych, emerytury, renty, świadczenia rodzinne. Mimo tego nadal mamy do czynienia w Polsce
z ubóstwem wśród osób pracujących.
W 2011 r. 11,1% osób pracujących było w sytuacji zagrożenia ubóstwem. Wśród osób pracujących poza
rolnictwem wskaźnik wynosił 7,4%13. W ogóle zatrudnionych na podstawie umowy z pracodawcą
zagrożonych ubóstwem było 4,5%, a wśród pozostałych pracujących 26,5% (wskaźniki za Eurostatem).
Jeżeli weźmiemy pod uwagę rodzaj gospodarstwa domowego, to wśród jednoosobowych pracujących
zagrożonych ubóstwem było 12,7%, a wśród osób samotnych z nieletnimi dziećmi było to 15,9%.
w.
rcl
Rys. 6. Ubóstwo osób pracujących, gospodarstwa domowe z dziećmi i bez dzieci (w %)
18,0
16,5
16,0
15,7
14,4
14,2
13,9
14,0
13,9
13,1
12,0
10,0
9,4
7,8
8,0
7,5
7,2
7,1
2007
2008
2009
8,2
8,0
2010
2011
6,0
4,0
2,0
ww
0,0
2005
2006
Z dziećmi
Bez dzieci
Źródło: opracowanie własne na podstawie danych Eurostatu
Obecność dzieci w gospodarstwie domowym sprawia, że zagrożenie ubóstwem jest tam większe.
Podobnie jest w przypadku gospodarstw z osobami bezrobotnymi.
13 M. Bukowski, I. Magda red. Ubóstwo a praca. MPiPS, 2013, s. 120.
str. 15
Krajowy Program Przeciwdziałania Ubóstwu i Wykluczeniu Społecznemu 2020
– 17 –
Monitor Polski
Poz. 787
Rys. 7. Ubóstwo pracujących w zależności od rodzaju pracy (w %)
14,0
13,7
13,4
v.p
l
16,0
12,9
12,5
11,2
12,0
10,0
8,0
6,6
6,0
5,7
5,5
5,5
5,3
2,0
0,0
2005
2006
6,0
.go
4,0
11,9
2007
2008
Praca na czas określony
2009
2010
11,8
5,5
2011
Praca na czas nieokreślony
Źródło: opracowanie własne na podstawie danych Eurostatu
w.
rcl
Osoby pracujące mające stałą pracę są mniej zagrożone ubóstwem w porównaniu z osobami mającymi
prace tymczasowe. Nieco wyraźniejszy trend spadkowy można odnotować w przypadku tego drugiego
rodzaju prac.
Gdy weźmiemy pod uwagę zarówno skład gospodarstwa domowego (obecność dzieci), jak i intensywność
pracy w tym gospodarstwie (wskaźnik przepracowanych miesięcy przez jego członków w danym roku),
wówczas okazuje się, że zagrożenie ubóstwem gospodarstw z dziećmi i o niskiej intensywności pracy
(między 20% a 45%) wynosiło w Polsce 44,7%. W przypadku wysokiej intensywności pracy
w gospodarstwie z dziećmi wskaźnik ten zmniejsza się do 7,4%, ale nadal nie jest zerowy. Ubóstwem
zagrożone są najbardziej osoby bezrobotne. Oznaczać to może, że pomoc finansowa dla nich jest
niedostępna i/lub nieadekwatna do ich sytuacji.
Rys. 8. Odsetek osób w wieku 16-64 lat zagrożonych ubóstwem ze względu na status na rynku pracy
(w %)
50,0
40,0
30,0
20,0
45,6
46,4
28,3
27,5
13,9
12,9
43,3
38,8
42,1
45,3
43,7
24,6
24,0
25,1
26,1
26,5
11,7
11,5
11,0
11,5
11,2
2007
2008
2009
2010
2011
ww
10,0
0,0
2005
2006
Bezrobotni
Pracujący
Źródło: opracowanie własne na podstawie danych Eurostatu
str. 16
Bierni zawodowo
Krajowy Program Przeciwdziałania Ubóstwu i Wykluczeniu Społecznemu 2020
– 18 –
Monitor Polski
Poz. 787
v.p
l
Pogłębiona deprywacja również dotyka w dużo większym stopniu osoby bezrobotne niż osoby pracujące.
Rys. 9. Odsetek osób bezrobotnych i pracujących dotkniętych pogłębioną deprywacją materialną (w %)
60,0
56,8
49,5
50,0
41,8
40,0
23,9
19,0
20,0
15,0
10,0
0,0
2005
2006
11,9
33,9
30,1
.go
30,0
34,7
2007
2008
Bezrobotni
31,1
9,7
9,1
8,6
2009
2010
2011
Pracujący
Źródło: opracowanie własne na podstawie danych Eurostatu
w.
rcl
Ubóstwo osób starszych
W społeczeństwie są dwie główne grupy wiekowe, od których nie wymaga się, aby utrzymywały się
z pracy. Poza dziećmi są to osoby starsze. Przez długi czas kryterium wiekowe dla tak rozumianej starości
wynosiło w Polsce 60 lat dla kobiet i 65 lat dla mężczyzn. Po ostatnich reformach kryterium wiekowe
wynosi 67 lat niezależnie od płci, ale będzie ono obejmować całą ludność stopniowo w dłuższym okresie.
Jeżeli zastosujemy dodatkowe granice wieku starszego, wówczas istnieje możliwość uwzględnienia
w analizie również osób w wieku niższym niż emerytalny. Kategoria ta została wyodrębniona w polityce
społecznej jako osoby w wieku przedemerytalnym. W kontekście rynku pracy mowa też o starszych
pracownikach. Przy dodatkowej granicy 50 lat i nowym wieku emerytalnym grupa wiekowa, którą się tu
interesujemy objęłaby dodatkowo 16 roczników. Przy czym te w wieku w przedziale od 50 do 60 lat
z pewnością nie byłyby uznane za przedemerytalne, należąc wyłącznie do kategorii starszych
pracowników.
ww
Problemy ubóstwa osób w wieku emerytalnym, przedemerytalnym i starszych pracowników mocno się
różnią. Szczególnie sytuacja pierwsza i trzecia są odmienne ze względu na to, że w pierwszym przypadku
jest to ubóstwo osób uznanych oficjalnie za uprawnione do przejścia na emeryturę (choć nie tylko
kryterium wieku jest tu stosowane). W drugim przypadku mamy osoby, które powinny utrzymywać się
z własnej pracy, a więc jest to ubóstwo osób bezrobotnych lub pracujących. Możliwe też, że jest to
ubóstwo osób, które z powodu problemów ze zdrowiem i sprawnością są faktycznie i/lub formalnie
niepełnosprawne.
Sytuacja rodzinna osób starszych zmienia się wraz z wiekiem. Wydłużające się życie osób starszych
oznacza, że coraz częściej dożywają one czasu, w którym ich dzieci wchodzą w okres wieku starszego.
Tworzy to wyraźną strukturę wielopokoleniowej dorosłości – dziadkowie, starzejące się już ich dzieci,
oraz kolejne pokolenie ich dorosłych wnuków.
Osoby starsze są zagrożone ubóstwem z kilku powodów. Po pierwsze, mogły nie nagromadzić w ciągu
życia majątku dającego im odpowiednie zabezpieczenie. Nie chodzi przy tym tylko o oszczędności
pieniężne, ale o własność dóbr o dużej wartości, w szczególności mieszkań i domów, które mogą być
źródłem stałego lub okazjonalnego dochodu z wynajmu lub sprzedaży. Po drugie, nie miały dzieci lub ich
dorosłe dzieci z różnych powodów nie wspierają ich finansowo i/lub rzeczowo. Nawet gdy je wspierają,
str. 17
Monitor Polski
Krajowy Program Przeciwdziałania Ubóstwu i Wykluczeniu Społecznemu 2020
– 19 –
Poz. 787
v.p
l
pomoc ta może być niewystarczająca. Po trzecie, nie wszystkie osoby starsze nabywają prawo do
emerytury, a gdy już ono przysługuje – emerytura może być zbyt niska w stosunku do potrzeb
gospodarstwa domowego. Należy pamiętać, że osoby starsze mogą też ze swoich stałych świadczeń
wspierać młodszych członków rodziny. Po czwarte, nie wszystkie osoby starsze, w szczególności
w bardziej zaawansowanym wieku, mogą pracować, żeby w ten sposób ewentualnie uzupełnić dochody
poprzez pracę w niepełnym wymiarze czasu, dorywczą etc.
Wskaźniki ubóstwa osób starszych powinny być interpretowane z uwzględnieniem powyższych uwag.
Ogólnie rzecz ujmując, ubóstwo relatywne osób na emeryturze w wieku powyżej 65 lat jest w Polsce nadal
dość niskie, ale widać wyraźnie bardzo niepokojący trend wzrostowy w okresie 2005–2011. Średnia
dynamiki dla krajów UE była ujemna i wyniosła -2,5 punktu proc., co oznacza, że, porównując lata 2011 do
2005, ubóstwo relatywne emerytów zmniejszało się w Europie. W Polsce odwrotnie – wzrosło i to
o 8 punktów. Należy dodać, że w tym okresie średnie ubóstwo relatywne emerytów było w Polsce niższe
od średniego dla UE o około 9 punktów procentowych.
.go
Gdy porównamy dynamikę trzech wskaźników stosowanych do pomiaru ubóstwa zobaczymy, że liczba
osób, których gospodarstwa domowe podlegają pogłębionej deprywacji materialnej, zmniejsza się przy
zwiększającej się liczbie tych, które zagrożone są ubóstwem relatywnym. Z tego też powodu wskaźnik,
który uwzględnia oba te aspekty od 2007 roku jest stabilny.
Rys. 10. Ubóstwo, deprywacja i wykluczenie osób w wieku 60 lat i więcej (w tysiącach)
3 000
2 490
2 500
2 300
2 074
1 845
1 784
1 805
1 791
w.
rcl
2 000
1 544
1 500
1 724
1 760
1 398
1 204
1 155
994
1 011
2009
2010
1 000
1 078
1 075
805
500
521
542
550
2005
2006
2007
0
Zagrożenie ubóstwem
2008
Pogłębiona deprywacja materialna
2011
Zagrożenie ubóstwem lub wykluczoniem społecznym
Źródło: opracowanie własne, dane Eurostat
ww
Mimo tego, że niektóre aspekty sytuacji poprawiają się w Polsce w 2011 r. było ponad 1,8 miliona osób
w wieku 60 i więcej lat, które były w sytuacji zagrożenia ubóstwem lub pogłębionej deprywacji. Stanowiło
to 22,5% osób w tej grupie wiekowej.
Sytuacja wygląda nieco lepiej, gdy weźmiemy pod uwagę bardziej zaawansowaną grupę wiekową, czyli
osoby w wieku 75 i więcej lat.
str. 18
Krajowy Program Przeciwdziałania Ubóstwu i Wykluczeniu Społecznemu 2020
Monitor Polski
– 20 –
Poz. 787
900
800
822
772
694
637
700
600
603
592
526
469
500
400
300
200
123
129
2005
2006
0
Zagrożenie ubóstwem
574
546
543
386
374
361
297
296
285
.go
100
226
v.p
l
Rys. 11. Ubóstwo, deprywacja, wykluczenie osób w wieku 75 lat i więcej (w tysiącach)
128
2007
2008
Pogłębiona deprywacja materialna
2009
2010
2011
Zagrożenie ubóstwem lub wykluczoniem społecznym
Źródło: opracowanie własne, dane Eurostat
Trend wzrostowy dotyczący ubóstwa relatywnego był mniej widoczny w tej grupie. Od 2009 r.
obserwujemy spadek liczby osób w takiej sytuacji. Dlatego też liczba uwzględniająca i ubóstwo,
i pogłębioną deprywację wykazuje lepiej widoczny trend spadkowy.
w.
rcl
Liczba osób zagrożonych ubóstwem lub deprywacją materialną w 2011 r. wynosiła 543 tys., było to około
21% tej grupy wiekowej.
Uwarunkowania zdrowotne
ww
Zagrożenie ubóstwem jest jednym z istotniejszych makrospołecznych uwarunkowań polityki zdrowotnej
państwa. Ryzyko ubóstwa powszechnie uznaje się za wskaźnik obrazujący nie tylko ubóstwo materialne,
ale również istotny czynnik wykluczenia społecznego, rozumianego także jako ograniczony dostęp do
Ubóstwo
różnego
rodzaju
usług,
w
tym
także
do
świadczeń
zdrowotnych14.
i wykluczenie społeczne pozostaje w ścisłej podwójnej korelacji ze stanem zdrowia. Z jednej, strony
status społeczny i ekonomiczny jednostki ma ogromny wpływ na stan zdrowia i długość życia jednostki,
a z drugiej strony, zła kondycja zdrowotna wpływa na zmniejszenie zdolności do pracy,
a tym samym na zwiększenie ryzyka ubóstwa i wykluczenia społecznego. Dane zawarte
w opracowaniu GUS „Ubóstwo w Polsce w 2011 roku”15 wskazują, że od wielu lat ubóstwem szczególnie
zagrożone są przede wszystkim osoby i rodziny osób bezrobotnych. W 2011 roku
w gospodarstwach domowych posiadających w swoim składzie co najmniej jedną osobę bezrobotną
zagrożonych ubóstwem było około 11,5% osób, a w gospodarstwach z dwoma i więcej osobami
bezrobotnymi problem ten dotyczył niemal co trzeciej osoby. Należy podkreślić, że
w Polsce jedną z podstawowych przyczyn pozostawania bez pracy w latach 2000–2011 był zły stan
zdrowia (zdrowie jako bariera do podjęcia pracy jest istotne dla 15,7% społeczeństwa, w tym dla 57,2%
kobiet i 42,8% mężczyzn).16 Choroba i niepełnosprawność jest w Polsce trzecią w kolejności przyczyną
pozostawania biernym zawodowo (po emeryturach oraz nauce i uzupełnianiu kwalifikacji) – na koniec
I kwartału 2012 r. z tego właśnie powodu pozostawało biernych zawodowo 2 016 000 osób w wieku
produkcyjnym (ok. 14% wszystkich osób biernych zawodowo).17 Komisja Europejska w Komunikacie pn.
„Europejska platforma współpracy w zakresie walki z ubóstwem i wykluczeniem społecznym”
14 Społeczne nierówności w zdrowiu w Polsce-Raport WHO 2012 r.
15
GUS http://www.stat.gov.pl/cps/rde/xbcr/gus/WZ_ubostwo_w_polsce_2011.pdf
16 Czapiński J., Panek T. Diagnoza społeczna 2011.CRZL 2011, str. 152.
17
http://www.stat.gov.pl/cps/rde/xbcr/gus/pw_aktyw_ekonom_ludn_Ikw_2012.pdf
str. 19
Krajowy Program Przeciwdziałania Ubóstwu i Wykluczeniu Społecznemu 2020
– 21 –
Monitor Polski
Poz. 787
v.p
l
(KOM(2010)758)18 podkreśliła, że „istotnym środkiem przeciwdziałania ubóstwu jest zapobieganie
chorobom i zapewnianie dostępu do skutecznej i taniej opieki zdrowotnej i społecznej”. I chociaż przyjęte
rozwiązania mają na celu zapewnienie dostępu do świadczeń opieki zdrowotnej finansowanych
ze środków publicznych, a sam system ubezpieczenia zdrowotnego oparty jest na zasadzie równego
traktowania, solidarności społecznej oraz zapewnienia ubezpieczonemu równego dostępu do świadczeń
opieki zdrowotnej, to jednak z różnych przyczyn, w tym systemowych, osoby żyjące w ubóstwie mają
utrudniony dostęp do świadczeń opieki zdrowotnej finansowanych ze środków publicznych, gdyż na ogół
nie mają one możliwości opłacenia z własnych środków świadczeń zdrowotnych, jak i korzystania
z prywatnych ubezpieczeń. Dlatego ograniczenia w dostępie do świadczeń mają silniejszy wpływ na ich
możliwości korzystania z leczenia niż osób o wyższych dochodach, przyczyniając się do pogłębiania
nierówności w zdrowiu.
.go
Osobną kwestią społeczną jest kwestia niepełnosprawności. Osoby niepełnosprawne stanowią obecnie
4,7 mln, tym samym liczba osób niepełnosprawnych w Polsce stanowiła 12,2%19. Pod koniec 2009 r.
struktura osób niepełnosprawnych prawnie według wyników Europejskiego Ankietowego Badania
Zdrowia przedstawiała się następująco: częściej niż co trzeci niepełnosprawny prawnie posiadał
orzeczenie o umiarkowanym stopniu niepełnosprawności, a kolejne po około 30% osób posiadało
orzeczenie o znacznym i lekkim stopniu niepełnosprawności. Dzieci do lat 16 natomiast stanowiły 4,4%
ogółu populacji osób niepełnosprawnych prawnie. Najczęstszą przyczynę niepełnosprawności stanowią
schorzenia narządów ruchu, układu krążenia oraz schorzenia neurologiczne. Relatywnie niższy udział
procentowy osób z uszkodzeniami narządu wzroku i słuchu, z chorobą psychiczną i upośledzeniem
umysłowym w zbiorowości osób niepełnosprawnych dotyczy jednak tysięcy osób o obniżonej sprawności
w codziennym funkcjonowaniu, a zatem i wymagających szczególnego podejścia w edukacji, na rynku
pracy i w życiu codziennym.20
Ubóstwo i wykluczenie mieszkaniowe
w.
rcl
Koniecznym warunkiem prowadzenia gospodarstwa domowego i życia rodzinnego jest bezpieczne
mieszkanie, spełniające podstawowe standardy budowlane, związane z wyposażeniem, brakiem wilgoci,
odpowiednim ogrzewaniem itp. Wydatki konieczne związane z mieszkaniem obejmują nie tylko zapłatę
wynajmującemu (czynsz) i ewentualnie spłaty kredytu hipotecznego, ale również konieczne
do współczesnego życia media (np. prąd, ciepła i zimna woda) i inne wydatki ściśle wiążące się
z mieszkaniem i zapewnieniem mu odpowiedniego standardu (np. remonty, dobra trwałego użytku).
Warunkujące rozwój rodziny bezpieczne mieszkanie i jego utrzymanie jest więc drogie, w szczególności
dla tych gospodarstw domowych, których dochody są z różnych powodów niskie.
Rys. 12. Odsetek osób żyjących w gospodarstwach domowych nadmiernie obciążonych kosztami
mieszkania ogółem i wśród zagrożonych ubóstwem (koszty mieszkania przekraczają ponad 40%
dochodów do dyspozycji, w %)
46,5
35,2
33,1
32,1
28,3
35,7
30,5
20,3
14,5
ww
50,0
45,0
40,0
35,0
30,0
25,0
20,0
15,0
10,0
5,0
0,0
2005
2006
12,4
11,3
2007
2008
Ogółem
Zagrożeni ubóstwem
9,3
2009
11,5
12,1
2010
2011
Źródło: opracowanie własne na podstawie danych Eurostatu
18 Komunikat
komisji pn. „Europejska platforma współpracy w zakresie walki z ubóstwem i wykluczeniem społecznym”
(KOM(2010) 758) http://eur-lex.europa.eu/LexUriServ/LexUriServ.do?uri=COM:2010:0758:FIN:PL:PDF
19 Dane GUS- NSP 2011.
20 wg Biura Pełnomocnika Rządu ds. Osób Niepełnosprawnych.
str. 20
Krajowy Program Przeciwdziałania Ubóstwu i Wykluczeniu Społecznemu 2020
Monitor Polski
– 22 –
Poz. 787
v.p
l
Problemy w tym zakresie dobrze podsumowuje pojęcie wykluczenia mieszkaniowego. Jest to zjawisko
obejmujące sytuację zarówno niestabilnego i niezabezpieczonego mieszkania, jak i sytuację
nieadekwatnego zamieszkiwania. Wykluczenie w tej sytuacji nie obejmuje tylko fizycznych problemów
z mieszkaniem (dachem nad głową), ale także problemy z nawiązywaniem relacji społecznych czy
uregulowaniami administracyjnymi i prawnymi. Sytuacja wykluczenia mieszkaniowego jest jednocześnie
bezpośrednim zagrożeniem doświadczania bezdomności. Według Europejskiej Typologii Bezdomności
i Wykluczenia Mieszkaniowego (ETHOS)21, przyjętej i promowanej przez Komisję Europejską,
wykluczenie mieszkaniowe obejmuje wiele różnorodnych grup obywateli, m.in. ludzi zagrożonych
eksmisją, doświadczających przemocy, zamieszkujących substandardowe lub przeludnione mieszkania.
Przedstawienie sytuacji Polski pod względem wykluczenia mieszkaniowego wymaga więc nakreślenia
szerszego obrazu mieszkalnictwa. Z tego też wynika wniosek, że również polityka mieszkaniowa ma
ważne zadania do spełnienia w kontekście rozwoju rodzin, a także zapobiegania ich ubóstwu
i wykluczeniu.
.go
Po raz pierwszy katastrofalny stan polskiego mieszkalnictwa oraz skalę zjawiska związanego
z wykluczeniem mieszkaniowym pokazał przeprowadzony w 1988 roku Narodowy Spis Powszechny.
Okazało się, że aż 12,7 mln osób (34,2% ludności Polski) mieszka w złych lub bardzo złych warunkach
mieszkaniowych związanych ze złym stanem technicznym budynku, niedostatecznym wyposażeniem
mieszkań w instalacje lub nadmiernym zaludnieniem. W okresie transformacji ustrojowej wskaźnik ten
stopniowo się poprawiał. Jednak według wyników Narodowego Spisu Powszechnego w 2002 roku
w warunkach substandardowych zamieszkiwało nadal 6,5 mln osób (17,1% ludności Polski). Według
wyników ostatniego Narodowego Spisu Powszechnego przeprowadzonego w 2011 roku wg warunkach
substandardowych zamieszkuje 5,3 mln osób (14% ludności Polski). Szczególnie ciężka sytuacja panuje na
obszarach wiejskich, gdzie w złych warunkach mieszka 3,1 mln osób (20,8% ludności mieszkającej na
wsi).
w.
rcl
Podstawowe parametry obrazujące sytuację mieszkaniową poprawiają się, jednak nadal sytuują Polskę
na jednym z ostatnich miejsc w Unii Europejskiej. Największym problemem jest przy tym deficyt
mieszkaniowy, rozumiany jako różnica między liczbą zamieszkałych mieszkań a liczbą gospodarstw
domowych. Deficyt ten w 1988 r. wynosił 1 250 tys. mieszkań, a następnie wzrósł w 2002 r. do poziomu
1 574 tys.; w ostatnich latach ten deficyt szybko spada, co jest wynikiem zarówno wzrostu efektów
budownictwa mieszkaniowego, jak i spadku tempa przyrostu liczby gospodarstw domowych. Według
Narodowego Spisu Powszechnego w 2011 r. deficyt ten wynosił ok. 1 039 tys. mieszkań, zaś szacunki na
2013 r. wykazały jego dalszy spadek do poziomu ok. 700 tys. mieszkań, co jest jednak nadal cechą
negatywnie wyróżniającą Polskę pośród innych krajów Unii Europejskiej. Statystyczny deficyt może
zostać pogłębiony, jeżeli uwzględni się mieszkania, które należy wycofać z użytku ze względu na stan
techniczny.
Z roku na rok zmniejsza się także liczba mieszkań, które możemy uznawać za społeczne (komunalne,
spółdzielcze, TBS), w 2011 r. mieszkania komunalne stanowiły 8,7% ogółu wszystkich mieszkań w Polsce,
gdy jeszcze w 2002 roku 11,5%22. W 2011 r. w Polsce istniało ponad 74 tysiące mieszkań socjalnych,
tymczasem zapotrzebowanie na tego rodzaju lokale jest kilkukrotnie większe. O świadomej redukcji
zasobu komunalnego najlepiej świadczy fakt, że w 2010 r. wybudowano jedynie 2,5 tys. lokali
komunalnych. W efekcie lokale komunalne stanowią obecnie niecałe 8% ogółu mieszkań w Polsce, gdy
jeszcze w 1997 r. wynosiły niemal 15%. Okres oczekiwania na mieszkanie komunalne lub socjalne wynosi
od 2 do 20 lat.
ww
Nie ma w Polsce definicji i terminu mieszkalnictwa społecznego23, co przekłada się na trudności
w oszacowaniu możliwości zaspokojenia potrzeb mieszkaniowych ubogich, nisko i średnio zamożnych
obywateli, jakkolwiek do takiego rodzaju mieszkalnictwa można zaliczyć mieszkania komunalne (8,7%),
w tym lokale socjalne (niecałe 6% komunalnych zasobów mieszkaniowych – ponad 60 tys. lokali) oraz
21 FEANTSA http://www.feantsa.org/spip.php?article120&lang=en 27.05.2013
22 Mieszkania, Narodowy Spis Powszechny Ludności i Mieszkań 2011, GUS Warszawa 2013, s 23–25.
23Istniała
inicjatywa Ministerstwa Infrastruktury pracy legislacyjnej reformy systemu budownictwa społecznego w Polsce.
Kierownictwo Ministerstwa Infrastruktury pod koniec 2009 r. przyjęło „Kierunki reformy systemu budownictwa społecznego –
proponowane rozwiązania", w dokumencie niniejszym planowano uporządkować kwestie definicyjne w zakresie mieszkalnictwa
społecznego. Ostatecznie Rada Ministrów w 2010 r. przyjęła dokument zatytułowany „Główne problemy, cele i kierunki programu
wspierania rozwoju budownictwa mieszkaniowego do 2020 r.”, który w mniejszym i ograniczonym stopniu zawiera pierwotne
założenia. W 2011 r. dokument przyjęty został przez Sejm RP.
str. 21
Monitor Polski
Krajowy Program Przeciwdziałania Ubóstwu i Wykluczeniu Społecznemu 2020
– 23 –
Poz. 787
v.p
l
mieszkania TBS (0,7%). Niemal 20% substancji mieszkaniowej to mieszkania spółdzielcze, które można
uznać za społeczne tylko wtedy, gdy wyodrębnimy z nich lokale zajmowane na podstawie spółdzielczego
własnościowego prawa do lokalu (ponad 85%) – pozostaje zatem niecałe 3% mieszkań lokatorskich
zajmowanych na podstawie stosunku najmu (niecałe 15% mieszkań spółdzielczych). Łącznie około 13%
zasobów mieszkaniowych w Polsce to mieszkania społeczne.
Rys. 13. Struktura ludności zagrożonej ubóstwem według statusu mieszkania, właściciele i lokatorzy
mieszkań po obniżonej cenie (w %)
90,0
80,0
70,0
66,6
69,5
74,9
69,5
60,0
40,0
30,4
30,0
20,0
10,0
0,0
2007
.go
50,0
27,7
26,9
2008
22,2
2009
Właściciele
2010
76,5
19,4
2011
Najem społeczny
w.
rcl
Źródło: opracowanie własne na podstawie danych Eurostatu
ww
Na lokale socjalne czekają osoby znajdujące się w trudnej sytuacji zdrowotnej, rodzinnej czy społecznej,
przede wszystkim te z wyrokami eksmisyjnymi z lokali komunalnych, spółdzielczych czy prywatnych.
Mieszkania socjalne stanowią zatem niewykorzystany instrument zaspokajania potrzeb ludzi
o najniższych dochodach, ludzi ubogich i wykluczonych. Statystyki ukazują dużą ilość oczekujących oraz
bardzo długi okres oczekiwania na przydział lokalu socjalnego (średnio 7 lat), samych mieszkań jest
rażąco niewiele względem realnego zapotrzebowania24. W 2011 r. Najwyższa Izba Kontroli, negatywnie
oceniła działalność w zakresie zaspokojenia potrzeb mieszkańców na lokale socjalne. Podstawą do tej
oceny były: malejący stopień zaspokojenia potrzeb, niski poziom realizacji wieloletnich programów
gospodarowania zasobem mieszkaniowym gmin w zakresie lokali socjalnych oraz skala i rodzaj
stwierdzonych nieprawidłowości w utrzymaniu należytego stanu ochrony przeciwpożarowej
kontrolowanych budynków.
24 M. Dębski, Kondycja mieszkalnictwa społecznego w Polsce – wyniki badań, Forum O bezdomności bez lęku 2011/12, Gdańsk 2012.
str. 22
Krajowy Program Przeciwdziałania Ubóstwu i Wykluczeniu Społecznemu 2020
– 24 –
Monitor Polski
Poz. 787
70,0
60,0
50,0
59,8
58,4
44,8
55,7
42,5
39,0
…
Wyjaśnienie AI na podstawie urzędowego tekstu ustawy. Orientacyjne, nie zastępuje porady prawnej.