Uchwała Rady Ministrów nr 165 z dnia 12 sierpnia 2014 r. w sprawie przyjęcia programu pod nazwą "Krajowy Program Przeciwdziałania Ubóstwu i Wykluczeni

Dokument podpisany przez Marek Głuch Data: 2014.09.16 15:01:44 CEST MONITOR POLSKI v.p l DZIENNIK URZĘDOWY RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Warszawa, dnia 16 września 2014 r. Poz. 787 UCHWAŁA Nr 165 RADY MINISTRÓW .go z dnia 12 sierpnia 2014 r. w sprawie przyjęcia programu pod nazwą „Krajowy Program Przeciwdziałania Ubóstwu i Wykluczeniu Społecznemu

1. Nowy wymiar aktywnej integracji” Na podstawie art. 15 ust. 1 ustawy z dnia 6 grudnia 2006 r. o zasadach prowadzenia polityki rozwoju (Dz. U. z 2009 r. Nr 84, poz. 712, z późn. zm.1)) Rada Ministrów uchwala, co następuje: §
2. Przyjmuje się program pod nazwą „Krajowy Program Przeciwdziałania Ubóstwu i Wykluczeniu Społecznemu
3. Nowy wymiar aktywnej integracji”, zwany dalej „Programem”, stanowiący załącznik do uchwały. w. rcl §
4. Program został utworzony w celu realizacji Strategii Rozwoju Kapitału Ludzkiego 2020 w zakresie włączenia społecznego. §
5. Koordynowanie i nadzorowanie realizacji Programu powierza się ministrowi właściwemu do spraw zabezpieczenia społecznego. ww §
6. Uchwała wchodzi w życie z dniem ogłoszenia. 1) Prezes Rady Ministrów: D. Tusk Zmiany tekstu jednolitego wymienionej ustawy zostały ogłoszone w Dz. U. z 2009 r. Nr 157, poz. 1241, z 2011 r. Nr 279, poz. 1644, z 2012 r. poz. 1237, z 2013 r. poz. 714 oraz z 2014 r. poz. 379 i
7.  Monitor Polski –2– Poz. 787 v.p l Załącznik do uchwały nr 165 Rady Ministrów z dnia 12 sierpnia 2014 r. (poz. 787) .go Załącznik do uchwały nr 165 Rady Ministrów z dnia 12 sierpnia 2014 r. (poz. ...) w. rcl Krajowy Program Przeciwdziałania Ubóstwu i Wykluczeniu Społecznemu 2020 ww Nowy wymiar aktywnej integracji Ministerstwo Pracy i Polityki Społecznej _____________________________________________________________________________________________________ Warszawa, sierpień 2014 Monitor Polski Krajowy Program Przeciwdziałania Ubóstwu i Wykluczeniu Społecznemu 2020 –3– Spis treści Wstęp Rozdział I Diagnoza skali ubóstwa i wykluczenia społecznego w Polsce Rozdział II Cele Krajowego Programu Rozdział III Priorytety Programu Przeciwdziałania Ubóstwu i Wykluczeniu Społecznemu Priorytet I Przeciwdziałanie wykluczeniu społecznemu dzieci i młodzieży .go Priorytet II Zapewnienie spójności działań edukacyjnych, społecznych i zawodowych na rzecz dzieci i młodzieży Poz. 787 v.p l  4 6 42 55 55 62 Priorytet III Aktywna integracja w społeczności lokalnej 70 Priorytet V Zapobieganie niepewności mieszkaniowej i przeciwdziałanie bezdomności 87 Priorytet IV Bezpieczeństwo i aktywność osób starszych Priorytet VI Zarządzanie i zmiany strukturalne systemu integracji społecznej Rozdział IV Monitorowanie Programu w. rcl Rozdział V Podstawowe założenia systemu realizacji 82 92 97 99 101 Spis tabel, map i rysunków 121 ww Rozdział VI Plan finansowy Krajowego Programu str. 2 Monitor Polski Krajowy Program Przeciwdziałania Ubóstwu i Wykluczeniu Społecznemu 2020 –4– Wstęp Poz. 787 v.p l  „Krajowy Program Przeciwdziałania Ubóstwu i Wykluczeniu Społecznemu
8. Nowy wymiar aktywnej integracji” jest programem rozwoju, w rozumieniu art. 15 ust. 4 pkt 2 ustawy z dnia 6 grudnia 2006 r. o zasadach prowadzenia polityki rozwoju (Dz. U. z 2009 r. Nr 84, poz. 712, z późn. zm.1) i stanowi załącznik do uchwały Rady Ministrów. Jest to dokument o charakterze operacyjno-wdrożeniowym, ustanowiony w celu realizacji średniookresowej strategii rozwoju kraju – „Strategii Rozwoju Kraju 2020” oraz Strategii Rozwoju Kapitału Społecznego, Strategii Rozwoju Kapitału Ludzkiego, Krajowej Strategii Rozwoju Regionalnego oraz innych strategii rozwoju. .go W kontekście nowej metodologii programowania polityk publicznych, za istotny element uznano wyodrębnienie problematyki ubóstwa i wykluczenia społecznego, jako część krajowych działań budowy Europejskiego Modelu Społecznego. Program został zapowiedziany w przyjętym przez Radę Ministrów 30 kwietnia 2013 roku, Krajowym Programie Reform na rzecz realizacji strategii „Europa 2020” – Aktualizacja KPR 2013/
9. Tym samym, stanowi on realizację krajowej polityki społecznej, w szczególności celu szczegółowego 3 Strategii Rozwoju Kapitału Ludzkiego 2020 (SRKL), jak również w zakresie objętym warunkiem 9.1 warunkowości ex ante dla Europejskiego Funduszu Społecznego, dotyczącym istnienia i realizacji krajowych strategicznych ram polityki na rzecz ograniczania ubóstwa i aktywnej integracji osób wykluczonych. W grudniu 2010 roku Komisja Europejska przyjęła komunikat „Europejska platforma współpracy w zakresie walki z ubóstwem i wykluczeniem społecznym: europejskie ramy na rzecz spójności społecznej i terytorialnej”, w którym przedstawiono sposób, w jaki różne dziedziny polityki przyczynią się do osiągnięcia tego ambitnego celu zmniejszenia ubóstwa i zwiększenia włączenia społecznego. Określono w nim również szereg działań towarzyszących, mających pomóc w osiągnięciu celu zmniejszenia ubóstwa oraz wyjaśniono koncepcję i sposób funkcjonowania platformy. w. rcl Określono, że walka z ubóstwem i wykluczeniem musi opierać się na wzroście gospodarczym i zatrudnieniu oraz na nowoczesnej i skutecznej ochronie socjalnej. Interwencja innowacyjnej ochrony socjalnej musi być połączona z szerokim zestawem polityk społecznych, łącznie z ukierunkowaną edukacją, pomocą społeczną, mieszkalnictwem, zdrowiem, godzeniem życia prywatnego i zawodowego oraz polityk rodzinnych. W związku z możliwością korzystania ze środków unijnych na realizację określonych działań w latach 2014–2020 w ramach funduszy Wspólnych Ram Strategicznych (WRS), wszystkie kraje członkowskie, w tym Polska, zobowiązane są do spełnienia odpowiednich warunków ex ante. ww Celem niniejszego dokumentu jest właśnie przedstawienie projektowanej polityki państwa w zakresie walki z ubóstwem i wykluczeniem społecznym w ramach warunku 9 .1 Wspólnych Ram Strategicznych. W pracach nad pierwszą wersją dokumentu wzięli udział przedstawiciele Departamentu Pomocy i Integracji Społecznej MPiPS, który koordynował prace nad jego utworzeniem oraz innych departamentów Ministerstwa Pracy i Polityki Społecznej. Ponadto w pracach wzięły udział lub swoje uwagi złożyły: Ministerstwo Zdrowia, Ministerstwo Edukacji Narodowej, Ministerstwo Infrastruktury i Rozwoju i inne resorty, jak również eksperci organizacji obywatelskich i instytucji naukowych: Cezary Miżejewski (Polski Komitet EAPN), Piotr Olech (Pomorskie Forum Bezdomności), prof. Ryszard Szarfenberg (Polski Komitet EAPN, Instytut Polityki Społecznej Uniwersytetu Warszawskiego), dr Bogdan Skrzypczak, Paweł Jordan (Stowarzyszenie Centrum Aktywności Lokalnej CAL), Andrzej Smosarski, Krzysztof Balon (Wspólnota Robocza Związku Organizacji Socjalnych WRZOS), Marek Borowski (Federacja Polskich Banków Żywności), Bartłomiej Głuszak (Federacja Organizacji Socjalnych Województwa Warmińsko-Mazurskiego FOSa), Bartosz Mioduszewski, Agata Gawska, (Fundacja Aktywizacja), Alicja Pacewicz (Centrum Edukacji Obywatelskiej), Elżbieta Ałtyn (OPS Sianów) , Mirosław Przewoźnik, Konwent CIS i KIS, w tym Andrzej Trzeciecki, Katarzyna Sokołowska i Małgorzata Kowalska. Alina Karczewska (WRZOS), Zofia Rutkowska (ROPS Poznań), Jacek Kowalczyk (MOPS Kraków), Julia Wygnańska (Kamiliańska Misja Pomocy Społecznej), dr Tomasz Kaźmierczak, dr Marek Rymsza. Projekt Krajowego Programu został skierowany do uzgodnień międzyresortowych oraz do szerokich konsultacji społecznych min. do ok. 50 organizacji pozarządowych. Konsultowany był na forum Centrów Integracji Społecznej oraz prezentowany i dyskutowany na wielu spotkaniach w Polsce. Z uwagi 1 Zmiany tekstu jednolitego wymienionej ustawy zostały zgłoszone w Dz. U. z 2009 r. Nr 157, poz. 1241, z 2011 r. Nr 279, poz. 1644, z 2012 r. poz. 1237, z 2013 r. poz. 714 oraz z 2014 r. poz.
10. str. 3  Monitor Polski Krajowy Program Przeciwdziałania Ubóstwu i Wykluczeniu Społecznemu 2020 –5– Poz. 787 v.p l na charakter dokumentu, który zawiera działania z szeroko rozumianej polityki społecznej w zakresie walki z ubóstwem i przeciwdziałaniem wykluczeniu społecznemu, konsultacje społeczne trwały od lipca do grudnia 2013 roku. W czasie konsultacji uwagi, opinie i rekomendacje zgłosiły zarówno resorty, jak i jednostki samorządu terytorialnego oraz organizacje pozarządowe. Część uwag została uwzględniona i niektóre zapisy uległy przeformułowaniu bądź zostały zgrupowane. Jednakże ogólne założenia kształtu i formy dokumentu zostały zachowane. Krajowy Program uzyskał akceptację Komisji Wspólnej Rządu i Samorządu. Krajowy Program zawiera cel główny i pięć celów szczegółowych oraz sześć priorytetów wyznaczonych do realizacji celów szczegółowych, a tym samym celu głównego. W celu ułatwienia realizacji celów szczegółowych Priorytety zostały podzielone na Działania. Zarówno cele, jak i priorytety są związane i wynikają z diagnozy, która znajduje się na początku dokumentu. Diagnoza zawiera główne obszary społeczne i grupy zagrożone ubóstwem i wykluczeniem społecznym zaś wszystkie działania zaplanowane w dokumencie mają wpływ na osiągnięcie w 2020 r. celu głównego. ww w. rcl .go Dokument ma charakter programowy i na obecnym etapie nie powoduje skutków finansowych oraz nie stanowi podstawy do ubiegania się o dodatkowe środki finansowe. Jest wyznacznikiem kierunków priorytetów i działań, które w pierwszej kolejności finansowane są ze źródeł już dostępnych. Nowe działania, wskazane w poszczególnych priorytetach nie będą powodować skutków finansowych dla sektora finansów publicznych jak również nie ulegnie zmianie poziom finansowania zaplanowany ze środków budżetu państwa. Krajowy Program powinien więc być wykorzystywany zgodnie z przeznaczeniem jako strategiczny dokument wskazujący cele i kierunki przeciwdziałania ubóstwu i wykluczeniu społecznemu, przy wykorzystaniu wskazanych możliwości i indykatywnych źródeł finansowania. str. 4  Monitor Polski Krajowy Program Przeciwdziałania Ubóstwu i Wykluczeniu Społecznemu 2020 –6– Poz. 787 Rozdział I v.p l Diagnoza skali ubóstwa i wykluczenia społecznego w Polsce Globalizacja gospodarki, szybki postęp technologiczny, zwłaszcza w dziedzinie informatyki i środków komunikacji społecznej, otwierają nowe perspektywy i szanse rozwoju. Wiążą się jednak także z nieznanymi wcześniej zagrożeniami dotyczącymi tworzenia warunków pełnego wykorzystania potencjału społeczeństw i adaptacji wszystkich grup społecznych do nowej rzeczywistości. W roku 2011 ok. 120 mln mieszkańców Unii Europejskiej (25% jej ludności) doświadczało różnych (z różnym natężeniem) deficytów – tzn. braku środków finansowych, braku dostępu do dóbr materialnych czy też dostępu do pracy. .go Życie ¼ ludności Europy poniżej granicy wykluczenia społecznego podważa ideę spójności społecznej i obniża wartość kapitału społecznego Unii. Dlatego 27 państw UE podjęło decyzję o połączeniu wysiłków na rzecz działań zmierzających do ograniczenia ubóstwa i wykluczenia społecznego, przeznaczając na ten cel odpowiednie środki w nowej perspektywie finansowej (2014–2020). Państwa członkowskie zobowiązały się do opracowania polityk ograniczania ubóstwa, zaangażowania odpowiednich zainteresowanych stron, a następnie monitorowania rozwoju sytuacji, ze szczególnym uwzględnieniem warunków życia. Zasięg ubóstwa, które w 2011 r. w Unii Europejskiej dotyczyło 16,9%2 społeczeństwa, a w Polsce 17,7%3, pomimo osiągania kolejnych etapów rozwoju gospodarczego i społecznego, stał się przyczyną ustanowienia walki z ubóstwem jednym z priorytetów w strategicznych programach rozwojowych na najbliższe lata. w. rcl Globalny wymiar ubóstwa i wykluczenia społecznego Do statystycznego pomiaru ubóstwa w Polsce stosuje się obecnie trzy kryteria (są to wskaźniki europejskie przyjęte dla strategii Europa 2020 w UE). Rodzina (gospodarstwo domowe) jest zagrożona ubóstwem, jeżeli jego dochód jest niższy niż 60% mediany ekwiwalentnych dochodów do dyspozycji w danym kraju. W 2011 r. wartość tak ustalonej granicy ubóstwa wynosiła dla jednej osoby około 1000 zł miesięcznie, a dla rodziny czteroosobowej było to nieco ponad 2100 zł. Jeżeli rodzina deklaruje, że nie może zaspokoić z powodów finansowych co najmniej czterech z dziewięciu podstawowych potrzeb, to uznawana jest za będącą w sytuacji pogłębionej deprywacji materialnej. Ostatnie kryterium dotyczy czasu pracy członków rodziny w roku poprzedzającym badanie. Jeżeli czas pracy członków rodziny był niższy niż 20% pełnego rocznego potencjalnego czasu pracy, wówczas mowa o rodzinach żyjących w gospodarstwach o bardzo niskiej intensywności pracy. ww Dla celów pomiaru łącznego występowania tych sytuacji stosuje się jednocześnie te trzy kryteria. Żeby uniknąć podwójnego bądź potrójnego liczenia osób, np. jednocześnie zagrożonych ubóstwem i pogłębioną deprywacją, bierze się pod uwagę spełnianie co najmniej jednego z warunków. W ten sposób otrzymujemy liczbę osób zagrożonych ubóstwem lub wykluczeniem społecznym. W Polsce w 2011 r. wynosiła ona 10,2 mln, co stanowiło 27,2% całej ludności wobec 24,2% średnio w UE. Zagrożonych ubóstwem było ok. 6,6 mln osób, doświadczających pogłębionej deprywacji ok. 4,9 mln i ok. 2,1 mln osób żyjących w gospodarstwach domowych z niską intensywnością pracy
11. Wartości tych nie sumujemy, w związku z nakładaniem się na siebie poszczególnych stanów. Warto podkreślić, że wartość prezentowanego wskaźnika w Polsce systematycznie maleje (od 2005 r., tj. od momentu podjęcia badań przez GUS5), podczas gdy w UE w 2011 r. odnotowano wzrost o 0,8 pkt. proc. 2 EU-SILC 2011: European Union Statistics on Income and Living Conditions. 3 op. cit. 4 Poland – National target for the reduction of poverty and social exclusion. 5 Europejskie badania dochodów i warunków życia (EU-SILC) w 2011 r. Notatka informacyjna GUS. Materiał na konferencję prasową w dniu 21 grudnia 2012 r. str. 5  Krajowy Program Przeciwdziałania Ubóstwu i Wykluczeniu Społecznemu 2020 –7– Monitor Polski Tab.
12. Miary ubóstwa i/lub wykluczenia społecznego w Polsce na tle UE6 Wyszczególnienie EU‐27 24,7 Maksymalna wartość w EU Wskaźnik zagrożenia ubóstwem 49,3 Minimalna wartość w EU 15,0 POLSKA 2012 26,7 Wskaźnik niskiej intensywności pracy 16,9 9,9 10,4 23,1 44,1 23,4 17,1 13,5 6,9 9,6 1,3 5,7 .go Źródło: opracowanie własne na podstawie danych Eurostat Wskaźnik pogłębionej deprywacji materialnej v.p l Wskaźnik zagrożenia ubóstwem lub wykluczeniem społecznym Poz. 787 Jeżeli rodzina doświadcza różnych problemów jednocześnie, wówczas jej sytuacja jest trudniejsza. Wszystkimi trzema formami ubóstwa i wykluczenia społecznego (centrum przecinających się kół) było dotkniętych 8 mln (1,6%) Europejczyków. W Polsce w 2011 r. było to nieco ponad 0,5 mln (1,5%). Rys.
13. Odsetek osób zagrożonych ubóstwem lub wykluczeniem społecznym w krajach Unii Europejskiej i Polsce w 2011 r. (nakładanie się subpopulacji) w krajach Unii Europejskiej Osoby zagrożone ubóstwem w. rcl Osoby zagrożone ubóstwem w Polsce Osoby żyjące w gospodarstwach o niskiej 2,9% intensywności pracy 9,8% Osoby żyjące w gospodarstwach o niskiej 1,6% intensywności pracy 10,6% 2,0% 2,8% 1,6% 2,6% 1,5% 4,0% 0,4% 0,6% 4,0% Osoby zagrożone pogłębioną materialną deprywacją 7,9% 8,8% ∑ UE 27 = 24,3% ww 16,9% 17,7% 5,5% 7,1% Osoby zagrożone pogłębioną materialną deprywacją 13,0% ∑ PL = 27,2% Źródło: Opracowanie własne na podstawie danych Eurostat Chociaż od 2008 r. w Polsce liczba zagrożonych ubóstwem lub wykluczeniem społecznym obniżyła się do 2011 r. o blisko 1,3 mln osób, to jednak zwiększyła się liczba zagrożonych ubóstwem o ok. 270 tys. W tym samym okresie zmalała liczba osób zagrożonych materialną deprywacją o 1,8 mln i o 370 tys. W badaniu EU‐SILC używane są różne okresy odniesienia. Okresem odniesienia dla zmiennych dochodowych jest ostatni pełny rok kalendarzowy poprzedzający badanie. Dla innych zmiennych okresem odniesienia jest sytuacja bieżąca gospodarstwa domowego. 6 str. 6  Monitor Polski Krajowy Program Przeciwdziałania Ubóstwu i Wykluczeniu Społecznemu 2020 –8– Poz. 787 v.p l zagrożonych niską intensywnością pracy. Polska pomimo wyraźnej poprawy w zakresie warunków życia nadal należy do grupy krajów o wysokim poziomie zagrożenia ubóstwem. Mimo że w Polsce wskaźnik osób zagrożonych pogłębioną deprywacją materialną maleje (z 14,2% w 2010 r. do 13,0% w 2011 r.), dystans do UE nadal jest znaczny, bowiem wskaźnik dla 27 państw wyniósł w 2011 r. – 8,8% (mimo nieznacznego wzrostu o 0,7 pkt. proc. w porównaniu z 2010 r.). W Polsce największy postęp dokonał się w dostępności komputerów i samochodów. W 2011 r. z powodu braku środków finansowych komputera nie posiadało jedynie 7,4% gospodarstw domowych, a samochodu 10,6% gospodarstw (w 2005 r. odpowiednio: 30,3% i 24,5% gospodarstw)
14. Ubóstwo i wykluczenie społeczne według województw .go Przeprowadzone badania nad zasięgiem ubóstwa lub wykluczeniem społecznym pozwalają na dokonanie charakterystyk regionalnych, w przypadku Polski – odpowiednie wskaźniki oszacowano w podziale na województwa. Wskaźnik zagrożenia ubóstwem lub wykluczeniem społecznym osiągnął najwyższe wartości w województwach: lubelskim, lubuskim (które zanotowały także jego wzrost w latach 2008–2011 w granicach 3 pkt. proc.) i świętokrzyskim. Najwyższy spadek ubóstwa zanotowano w województwach: warmińsko-mazurskim (o 9,1 pkt. proc.), świętokrzyskim (6,4 pkt. proc.) oraz podkarpackim (5,3 pkt. proc.) W Polsce wskaźnik zagrożenia ubóstwem osiągnął najwyższe wartości w województwie lubelskim (31,3%), świętokrzyskim (25,5%) oraz lubuskim (25,1%), a najniższe w dolnośląskim (12,8%), śląskim 13,0%) i opolskim (13,4%). Mapa
15. Wskaźniki zagrożenia ubóstwem i wykluczeniem społecznym według województw w 2011 r.8 Wskaźnik zagrożenia ubóstwem lub Wskaźnik zagrożenia ubóstwem relatywnym w 2011 r. wykluczeniem społecznym w 2011 r. 17,7 w. rcl 27,2 ww Źródło: Opracowanie własne na podstawie danych Eurostat; Źródło: Opracowanie własne na podstawie danych Eurostat Wskaźnik zagrożenia niską intensywnością pracy kształtował się najmniej korzystnie w województwie lubuskim (13,2%). Powyżej średniej krajowej notowano także w województwach dolnośląskim (8,5%), opolskim (8,4%) i warmińsko-mazurskim (8,3%). Najkorzystniej kształtował się natomiast w województwie wielkopolskim (4,5%), pomorskim (4,9%) oraz w województwie mazowieckim (5,2%). 7 Dane GUS. 8 Dane w ujęciu na województwa zbierane były str. 7 przez GUS do 2011 r. Od 2012 r. dane agregowane są do poziomu regionów.  Monitor Polski Krajowy Program Przeciwdziałania Ubóstwu i Wykluczeniu Społecznemu 2020 –9– Poz. 787 .go v.p l Mapa
16. Wskaźnik niskiej intensywności pracy w województwach w 2011 r. 9 Źródło: Opracowanie własne na podstawie danych Eurostat w. rcl Najsilniejszą deprywacją materialną zagrożone są województwa: zachodniopomorskie (23,5%) i lubuskie (18,8%), w najlepszej sytuacji są natomiast podlaskie (5,0%) i wielkopolskie (7,5%). Mapa
17. Wskaźnik zagrożenia pogłębioną deprywacją materialną w województwach w 2011 r.10 ww 13,0 Źródło: Opracowanie własne na podstawie danych Eurostat 9 Dane w ujęciu na województwa zbierane były przez GUS do 2011 r. Od 2012 r. dane agregowane są do poziomu regionów. 10 j.w. str. 8 Krajowy Program Przeciwdziałania Ubóstwu i Wykluczeniu Społecznemu 2020  Monitor Polski – 10 – Poz. 787 Klasa miejscowości a ubóstwo i wykluczenie społeczne v.p l Wymiar terytorialny ubóstwa lub wykluczenia społecznego kształtuje się odrębnie w zależności od klasy miejscowości (czyli liczby mieszkańców). Zależność ta i jej kierunek jest systematycznie badana przez GUS
18. Wyniki Badania Budżetów Gospodarstw Domowych oraz badania EU-SILC wskazują na fakt, że im mniejsza klasa miejscowości tym wzrasta ryzyko narażenia na ubóstwo i wykluczenie społeczne. W konsekwencji tego poziom zagrożenia ubóstwem i wykluczeniem społecznym jest znacznie wyższy na wsi aniżeli w mieście. Tab.
19. Podstawowe wskaźniki Strategii Europa 2020 w podziale na klasę miejscowości w 2011 r. Polska Miasta razem 500 i więcej 500 – 200 200 – 100 100 – 20 Wskaźnik pogłębionej deprywacji materialnej 27,2 Wieś Wskaźnik niskiej intensywności pracy 23,0 17,7 13,0 6,9 12,7 12,3 6,9 7,9 5,1 13,1 9,4 Klasa miejscowości Miasta o liczbie mieszkańców w tys. 16,3 8,1 23,0 12,8 13,3 23,9 26,3 13,3 15,5 12,6 14,3 6,7 33,7 25,2 14,1 6,9 24,1 13,7 w. rcl 20 i mniej Wskaźnik zagrożenia ubóstwem .go Wyszczególnienie Wskaźnik zagrożenia ubóstwem lub wykluczeniem społecznym 7,2 7,0 Źródło: Europejskie badanie dochodów i warunków życia (EU-SILC) w 2011 r. Notatka informacyjna GUS ww Jak wynika z zaprezentowanych danych, zagrożenie ubóstwem ma wyraźny terytorialny wymiar. W ramach prac nad zintegrowanymi strategiami rozwoju (w tym Krajową Strategią Rozwoju Regionalnego 2010–
20. Regiony, miasta, obszary wiejskie12) zidentyfikowane zostały czynniki i procesy, które z różną intensywnością przyczyniają się do deprecjacji określonych obszarów, stanowiąc o występowaniu określonych problemów społecznych. Zidentyfikowane czynniki, to z jednej strony położenie – z dala od dużych ośrodków, peryferyjność wynikająca z utrwalonych zaszłości (położenie na krańcach obecnych, bądź poprzednich granic administracyjnych województw), obszary przygraniczne, część dawnych terenów popegeerowskich – oraz związane z tym bariery komunikacyjne (braki w lokalnej infrastrukturze transportowej). Utrudniony dostęp do dóbr i usług publicznych lub ich niewystarczająca jakość powoduje gwałtowne procesy depopulacyjne na obszarach wiejskich, powstawanie problemów społecznych na dużą skalę (bezrobocie, bierność społeczna) oraz ich dalszą marginalizację gospodarczą i społeczną. Ponadto podkreślono niedopasowanie (w tym brak elastycznych form pracy) i niestabilność lokalnych rynków pracy z okresowymi gwałtownymi wzrostami bezrobocia, w tym występowanie ukrytego bezrobocia. Czynnikiem przyczyniającym się do realnego zagrożenia wzrostem poziomu ubóstwa i pogłębienia różnic wewnątrzregionalnych oraz na linii wieś/miasto w tym zakresie jest także niski poziom dochodów ludności wiejskiej. 11 Badania Budżetów Gospodarstw Domowych, EU-SILC. 12 Dokument został przyjęty przez Radę Ministrów 13 lipca 2010 r. str. 9  Monitor Polski Krajowy Program Przeciwdziałania Ubóstwu i Wykluczeniu Społecznemu 2020 – 11 – Poz. 787 Ubóstwo w wymiarze rodziny v.p l Tendencje zmian w strukturze polskich rodzin są zbieżne z tendencjami zmian występującymi w krajach Europy Zachodniej. Zmniejsza się udział małżeństw z dziećmi, a wśród nich rośnie udział rodzin z jednym lub co najwyżej dwojgiem dzieci. Rodziny z jednym dzieckiem stanowią 47% ogółu, z dwojgiem dzieci – 36%, a rodziny wielodzietne (mające troje i więcej dzieci) – 17%. Jedynie na wsi odsetek rodzin wielodzietnych jest ponad dwukrotnie wyższy (25%) niż w miastach (12%). Rodziny niepełne stanowiły 19,4% ogółu rodzin, z tego ok. 2% to wielodzietne rodziny niepełne. Niemal wszystkie dzieci wychowywały się we własnych rodzinach – poza rodziną naturalną pozostawało około 1% dzieci. Tab.
21. Wskaźniki zagrożenia ubóstwem w EU-27 wg typów gospodarstw domowych w latach 2008–2012 (%) 2008 Wyszczególnienie Rodzice z 1 dzieckiem na utrzymaniu Rodzice z 2 dzieci na utrzymaniu Rodzice z 3 lub więcej dzieci na utrzymaniu Źródło: Eurostat – EU- SILC AB- A 50,4 A 16,8 B B 35,2 11,3 2010 2011 2012 48,6 51,8 50,1 50,8 16,5 17,5 18,6 19,3 33,9 36,7 11,3 34,6 11,8 34,1 12,6 13,1 .go Samotni rodzice z dziećmi na utrzymaniu 2009 A B A B 17,6 14,1 31,7 26,5 18,0 18,7 14,4 19,3 14,8 31,6 15,7 31,7 26,4 19,5 15,3 31,4 26,3 30,7 25,4 25,7 Wskaźnik zagrożenia ubóstwem lub wykluczeniem społecznym, Wskaźnik zagrożenia ubóstwem w. rcl Według Eurostatu w 2012 r. w krajach UE-27, zagrożonych ubóstwem lub wykluczeniem społecznym było ponad 50% samotnych rodziców z dziećmi i ponad 30% rodziców z 3 i więcej dzieci, były to wskaźniki znacząco wyższe od odpowiedniego wskaźnika dla rodzin z jednym dzieckiem na utrzymaniu. Odpowiednie wskaźniki dla Polski nie różniły się znacząco od tych w UE-
22. Tab.
23. Wskaźniki zagrożenia ubóstwem w Polsce wg typów gospodarstw domowych w latach 2008–2012(%) Wyszczególnienie Samotni rodzice z dziećmi na utrzymaniu Rodzice z dzieckiem na utrzymaniu Rodzice z dwojgiem dzieci na utrzymaniu Rodziny wielodzietne z trojgiem lub więcej dzieci na utrzymaniu ww Źródło: Eurostat – EU-SILC AB- 2008 2009 2010 2011 2012 A 51,9 51,8 51,7 46,4 45,7 A 22,4 20,5 20,7 18,8 18,6 B B A B A B 30,2 13,9 25,3 17,9 45,4 34,4 34,8 12,3 24,3 19,5 46,3 37,8 34,2 12,3 25,3 19,8 42,3 32,8 29,8 11,3 24,6 19,7 44,4 34,6 26,9 11,8 20,1 16,2 43,4 36,5 Wskaźnik zagrożenia ubóstwem lub wykluczeniem społecznym, Wskaźnik zagrożenia ubóstwem Zagrożenie ubóstwem wzrasta wraz ze wzrostem liczebności gospodarstwa domowego, a najwyższe wartości osiąga w rodzinach wielodzietnych z trojgiem bądź większą liczbą dzieci na utrzymaniu. Wśród tej grupy poziom zagrożenia ubóstwem w 2012 r. wyniósł 36,5% (w porównaniu z 2011 r. wzrósł o 1,9 pkt. proc.). Co znamienne, poziom wskaźnika ubóstwa (po transferach społecznych) oznacza, że zarówno starania własne rodzin, jak i pomoc państwa w postaci świadczeń i usług nie chronią istotnie rodzin wielodzietnych, a także samotnych rodziców przed wykluczeniem. Osoby z rodzin niepełnych były w porównywalnie trudnej sytuacji jak osoby z rodzin wielodzietnych. W 2011 r. zagrożonych ubóstwem lub wykluczeniem społecznym było 46,6% (29,8% ubóstwem) osób str. 10  Monitor Polski Krajowy Program Przeciwdziałania Ubóstwu i Wykluczeniu Społecznemu 2020 – 12 – Poz. 787 v.p l z rodzin niepełnych, w porównaniu z 2010 r. ich liczba zmniejszyła się o 5,3 pkt. proc. (i odpowiednio 4,4% pkt. proc.). Utrzymywanie się sytuacji znaczącego zagrożenia ubóstwem, wynikającej także ze zbyt małej skuteczności systemu wsparcia rodzin wielodzietnych, może zaostrzać obawy młodych ludzi przed posiadaniem dzieci (konkurencyjność stylów życia i dóbr) oraz poważnie ograniczyć zdolność rodzin, które się na dzieci zdecydowały, do rzetelnego wypełniania funkcji wychowawczych. Ubóstwo dzieci i młodzieży .go Dzieciństwo i młodość to dwa pierwsze etapy ludzkiego życia. Od ich jakości zależy to, jak się potoczy życie dorosłe (25+). Dzieci rodzą się w różnych rodzinach i w różnych społecznościach lokalnych. Rodziny te i społeczności mogą być wielowymiarowo zamożne w różnorodne kapitały i włączone do różnorodnych sieci kontaktów lub wielowymiarowo ubogie i społecznie wykluczone i izolowane. Status materialny i niematerialny dzieci jest taki jak rodzin i społeczności, w których się urodziły i w których dorastają. Z tego oczywistego faktu wynika ryzyko odtwarzania nierówności w kolejnych pokoleniach. Dzieci z zamożnych i włączonych rodzin jako osoby dorosłe też są zamożne i włączone, a dzieci z rodzin ubogich i wykluczonych, gdy dorastają są w podobnej sytuacji jak ich rodzice. Podstawowym ideałem współczesnych społeczeństw jest równość szans życiowych. Realizuje się ona wtedy, gdy nierówności startu są niwelowane w trakcie dzieciństwa, na co dowodem jest ograniczenie zjawiska dziedziczenia statusu po rodzicach do minimum. Najlepsze wyniki w tym zakresie na świecie mają społeczeństwa skandynawskie. Łącznie na koniec grudnia 2011 r. było w Polsce dzieci i młodzieży (0–24) ponad 10,9 mln, w tej liczbie 3,9 mln dzieci młodszych (0–9), w tym 1,7 mln dzieci w wieku 0–3, oraz 4,2 mln dzieci starszych (nastolatków, 10–19). Liczba dzieci w całej populacji będzie się w Polsce zmniejszać ze względu na to, że rodzi się mniej dzieci niż w przeszłości. Według metodologii przyjętej na potrzeby strategii Europa 2020 w Polsce ubogich lub wykluczonych dzieci (w wieku 0–17) było ponad 2,1 miliona. Stanowiło to około 30% dzieci w tym wieku. w. rcl Rys.
24. Liczba ubogich lub wykluczonych dzieci (0–17), liczba dzieci żyjących w gospodarstwach domowych zagrożonych ubóstwem lub wykluczeniem społecznym, liczba dzieci żyjących w gospodarstwach domowych zagrożonych ubóstwem relatywnym, liczba dzieci żyjących w gospodarstwach domowych podlegających pogłębionej deprywacji materialnej, liczba dzieci żyjących w gospodarstwach domowych o niskiej intensywności pracy w latach 2005–2011 (w tysiącach). 4 000 3 797 3 259 3 500 3 000 2 500 2 826 2 709 2 321 2 455 1 841 2 000 2 046 1 716 1 500 1 000 836 2 263 2 191 2 109 1 682 1 601 1 561 1 121 1 062 374 342 344 288 2008 2009 2010 2011 2 188 672 502 500 1 675 1 305 934 0 2006 ww 2005 Źródło: Eurostat str. 11 2007 Dzieci ubogie lub wykluczone Dzieci ubogie relatywnie Dzieci podlegające głębokiej deprywacji materialnej Dzieci żyjące w gospodarstwach o bardzo niskiej intensywności pracy  Monitor Polski Krajowy Program Przeciwdziałania Ubóstwu i Wykluczeniu Społecznemu 2020 – 13 – Poz. 787 v.p l Mimo zmniejszającej się liczby dzieci ubogich lub wykluczonych, jest ona oczywiście nadal nie do zaakceptowania. W Europie najlepsze wyniki pod względem tych wskaźników mają kraje skandynawskie. Odsetek dzieci w takiej sytuacji jest tam mniejszy niż 20%. Z przytoczonych danych wynika, że zmniejszenie do zera liczby gospodarstw domowych z niską intensywnością pracy nie spowodowałoby znaczącego zmniejszenia ubóstwa lub wykluczenia dzieci (288 tys. do 2,109 mln). Jeżeli ubóstwo dochodowe z granicą 60% mediany dochodów gospodarstw domowych nazywane jest w UE sferą zagrożenia ubóstwem, to pogłębiona materialna deprywacja (co najmniej 4 potrzeb z 9) pokazuje już niezaspokojenie podstawowych potrzeb z powodów finansowych. 70 60 50 40 30 16,4 12,5 10,7 w. rcl 20 .go Rys.
25. Odsetek dzieci, których potrzeby podlegają głębokiej deprywacji w UE-27 według trzech grup wiekowych, w %, w 2009 r. (rosnąco według wskaźnika dla dzieci z grupy 0–5, głęboka deprywacja: co najmniej 4 z 9 potrzeb niezaspokojonych z powodów finansowych). 10 0 wiek 0-5 wiek 6-11 wiek 12-15 Źródło: opracowanie własne na podstawie danych EU SILC ww W liczbach bezwzględnych dzieci podlegających głębokiej deprywacji w wieku 0–5 było w Polsce w 2011 r. (zakładając brak zmiany wskaźników od 2009 r.) – 262,9 tys., w wieku 6–11 – 274,7 tys., w wieku 12–15 – 263,5 tys. Łącznie było takich dzieci 801,1 tys. (0–15). Liczba dzieci podlegających głębokiej deprywacji powinna być mniejsza niż 1% (udało się to osiągnąć krajom skandynawskim), czyli w warunkach 2011 r. w Polsce – dzieci podlegających głębokiej materialnej deprywacji powinno być mniej niż 62,4 tys. (w odniesieniu do liczby dzieci w wieku 0–15 w 2011 r.). Rozważając zależności między typem rodziny i deprywacją materialną dzieci, należy podkreślić, że podlegają jej one w Polsce w większym stopniu w rodzinach samotnych rodziców, a po nich w rodzinach wielodzietnych. Głęboka deprywacja materialna (6+) dotyka 37% dzieci w pierwszych i 23% w drugich. str. 12  Krajowy Program Przeciwdziałania Ubóstwu i Wykluczeniu Społecznemu 2020 – 14 – Monitor Polski Poz. 787 60 53,9 50 43,8 37,2 40 v.p l Rys.
26. Deprywacja materialna w zakresie potrzeb dzieci (3+ i 6+ niezaspokojonych potrzeb z 18) ze względu na typ gospodarstwa domowego (2009, %) 33,4 28,8 30 23,4 19,7 20 MD6+ 13,7 13,3 10 MD3+ 6 5,2 .go 0 12,8 Samotny rodzic z Dwoje dorosyłych z Dwoje dorosłych z Dwoje dorosłych z Inne gospodarstwa Wszystkie dziećmi 1 dzieckiem 2 dzieci 3 i więcej dzieci z dziećmi gospodarstwa z dziećmi Źródło: EU-SILC, opracowanie własne w. rcl W wielu krajach UE odsetek dzieci w rodzinach samotnych rodziców z głęboką deprywacją materialną potrzeb charakterystycznych dla dzieci jest mniejszy niż 10%, a w przypadku rodzin wielodzietnych takich krajów jest nawet więcej. W Polsce oznaczałoby to, w przypadku rodzin samotnych rodziców, zmniejszenie odsetka o ponad 27 punktów procentowych, a w przypadku wielodzietnych – o ponad 13 punktów. Poza samotnym rodzicielstwem i wielodzietnością warto zwrócić uwagę na nastoletnie macierzyństwo. Liczba nastoletnich matek w PRL była wysoka i dość stabilna, zmniejszyła się ona w latach 90, ale od kilku lat trendy w zakresie bardzo młodego macierzyństwa są niepokojące. W 2011 r. urodzeń w grupie wiekowej nastolatek (19 lat i mniej) zanotowano 16,2 tys., w 2010 r. było to 18,5 tys., w 2009 r. – 20,6 tys., w 2008 – 21,3 tys. Trend ogólny od 2008 r. jest więc malejący, ale w przypadku bardzo młodych matek miał tendencję wzrostową. Tab.
27. Liczba dzieci urodzonych przez bardzo młode matki Wiek 12 13 14 15 16 1 2003 7 43 - 5 40 239 245 1.432 1.244 1.142 ww Ogółem 2002 954 2004 - 3 38 2005 - 6 40 2006 2 4 39 247 260 259 1.296 1.289 1.267 1.008 983 963 2007 - 4 64 251 1.125 1.444 2008 - 2009 - 7 75 329 1.230 1.641 5 60 341 1.313 1.719 Źródło: P. Szukalski, Nastoletnie macierzyństwo we współczesnej Polsce, Polityka Społeczna, 2011 nr 1 Zapobieganie przedwczesnemu macierzyństwu jest poważnym wyzwaniem, a gdy już do niego dojdzie należy odpowiednio pomóc matkom (rodzicom) i ich rodzinom w takiej sytuacji. W przypadkach niewydolności opiekuńczo-wychowawczej rodziny, dzieci umieszczane są w pieczy zastępczej – może ona przybrać wiele form: od placówek do rodzin zastępczych różnych rodzajów. W 2011 r. w rodzinach zastępczych i w placówkach różnych typów przebywało ponad 95 tys. dzieci. Liczba ta jest wyższa niż w 2005 r., głównie ze względu na to, że przyrost liczby dzieci w rodzinach zastępczych był wyższy niż jej zmniejszenie w placówkach. str. 13  Monitor Polski Krajowy Program Przeciwdziałania Ubóstwu i Wykluczeniu Społecznemu 2020 – 15 – Poz. 787 v.p l W 2011 r. w rodzinach zastępczych i w placówkach różnych typów (interwencyjnych, specjalistyczno-terapeutycznych, socjalizacyjnych, wielofunkcyjnych) przebywało ponad 95 tys. dzieci. Liczba ta jest wyższa niż w 2005 r. głównie z powodu narastających problemów opiekuńczo-wychowawczych wśród dzieci i młodzieży i ciągle nie zawsze wystarczająco skutecznego wsparcia kierowanego do rodziców. W stosunku do 2005 r. przyrost liczby dzieci w rodzinach zastępczych był wyższy niż jej zmniejszenie w placówkach. Rys.
28. Dzieci w rodzinach zastępczych i w placówkach różnych typów (2005–2011) 80 000 70 000 50 000 40 000 30 000 20 000 10 000 0 2005 2006 .go 60 000 2007 2008 2010 2011 Dzieci w placówkach w. rcl Dzieci w rodzinach zastępcznych 2009 Źródło: MPiPS, opracowanie własne Problemy starszych dzieci i młodzieży (15–24) są już rozpatrywane w kontekście rynku pracy i edukacji. Zasadnicze dla tej grupy wiekowej jest przejście ze świata edukacji do świata pracy. Stąd też największy niepokój wywołuje zjawisko pozostawania poza edukacją, szkoleniami i pracą (NEET). W Polsce wstępnie oszacowany odsetek młodych ludzi w takiej sytuacji wynosił w 2011 r. 11,6%, głównie dotyczy to młodzieży w wieku 18–24 (niewielu krajom udaje się osiągnąć mniej niż 5%, np. Holandia). W liczbach bezwzględnych było to wówczas 590,4 tys. (odsetek osób w grupie wiekowej 15–24). Odsetek bezrobotnej młodzieży liczony w stosunku do liczby osób w tym przedziale wiekowym wynosił w 2011 r. 8,7%, co stanowiło 442,8 tys. młodych ludzi. Obie liczby zwiększają się od 2008 r. Stopa bezrobocia młodzieży w Polsce wzrasta od kilku lat, w IV kwartale 2012 r. wynosiła 27,4%. Kilku krajom udało się zmniejszyć ten wskaźnik do poziomu poniżej 10% (Holandia, Niemcy, Austria), aby to osiągnąć Polska musiałaby obniżyć stopę bezrobocia młodzieży o co najmniej 18 punktów procentowych do 2020 r. ww Problematyka ubóstwa i wykluczenia dotyka w szczególności dzieci i młodzież w różnym stopniu niepełnosprawnych. Szczególną opieką powinny być objęte rodziny wychowujące więcej niż jedno dziecko niepełnosprawne, gdyż najczęściej występują tam trudności z zapewnieniem odpowiedniej rehabilitacji wszystkim dzieciom, a niezaspokojenie tych potrzeb potęguje zagrożenie ubóstwem. W sferze edukacji jest to problem wykluczenia poza szkolnictwo integracyjne oraz niska jego jakość, a w sferze zawodowej pozostawanie poza edukacją, szkoleniami i pracą po ukończeniu gimnazjów czy szkół zawodowych (w szczególności szkół specjalnych). W przypadku szkolnictwa w roku szkolnym 2009/2010 w szkołach poza specjalnymi było 38,1 tys. uczniów niepełnosprawnych (z czego najwięcej było dzieci z upośledzeniem umysłowym w stopniu lekkim – ponad 12 tys.), a w szkołach specjalnych 24,7 tys. (liczba uczniów w tych szkołach systematycznie zmniejsza się). str. 14  Krajowy Program Przeciwdziałania Ubóstwu i Wykluczeniu Społecznemu 2020 – 16 – Monitor Polski Poz. 787 Ubóstwo osób w wieku produkcyjnym, w szczególności pracujących v.p l Po osiągnięciu dorosłości i zakończeniu formalnej edukacji ludzie wchodzą w fazę życia, w której dominuje aktywność zawodowa i oczekuje się usamodzielnienia od rodziców i założenia własnej rodziny (odrębnego gospodarstwa domowego). Przejście na własne utrzymanie możliwe jest wtedy, gdy młody i dorosły już człowiek zdobędzie mniej lub bardziej stałe źródło dochodu. Jest nim przede wszystkim własna praca. Poza tym, że trzeba ją znaleźć, powinna dawać stałe zarobki wystarczające na utrzymanie siebie oraz ewentualnie innych osób. W świecie jednoosobowych gospodarstw domowych każdy utrzymywałby tylko siebie. W rzeczywistości ludzie zwykle tworzą wieloosobowe gospodarstwa domowe. Gdy jedna lub więcej spośród osób je tworzących nie pracuje i nie ma innych dochodów, wówczas zarobki lub dochody z innych źródeł pozostałych muszą wystarczać na zaspokojenie potrzeb wszystkich. Z tego powodu wyobrażenie, że osoby pracujące nie mogą być ubogie jest błędne. Nawet zarobki wyższe niż płaca minimalna mogą być niewystarczające, jeżeli takie osoby żyją w wieloosobowym gospodarstwie domowym bez innych źródeł dochodu. .go Z tego wynika, że sytuacją najlepiej chroniącą przed ubóstwem jest praca zarobkowa co najmniej dwóch osób w rodzinie. Wskazuje to na model dwojga żywicieli jako najbardziej pożądany ze względu na możliwość utrzymania rodziny ponad granicą ubóstwa. Z powodu bezrobocia, niezdolności do pracy czy obowiązków opiekuńczych nie zawsze jest to możliwe. W takich sytuacjach dochody gospodarstw domowych są uzupełniane poprzez świadczenia społeczne w postaci pieniężnej, np. zasiłki dla bezrobotnych, emerytury, renty, świadczenia rodzinne. Mimo tego nadal mamy do czynienia w Polsce z ubóstwem wśród osób pracujących. W 2011 r. 11,1% osób pracujących było w sytuacji zagrożenia ubóstwem. Wśród osób pracujących poza rolnictwem wskaźnik wynosił 7,4%
29. W ogóle zatrudnionych na podstawie umowy z pracodawcą zagrożonych ubóstwem było 4,5%, a wśród pozostałych pracujących 26,5% (wskaźniki za Eurostatem). Jeżeli weźmiemy pod uwagę rodzaj gospodarstwa domowego, to wśród jednoosobowych pracujących zagrożonych ubóstwem było 12,7%, a wśród osób samotnych z nieletnimi dziećmi było to 15,9%. w. rcl Rys.
30. Ubóstwo osób pracujących, gospodarstwa domowe z dziećmi i bez dzieci (w %) 18,0 16,5 16,0 15,7 14,4 14,2 13,9 14,0 13,9 13,1 12,0 10,0 9,4 7,8 8,0 7,5 7,2 7,1 2007 2008 2009 8,2 8,0 2010 2011 6,0 4,0 2,0 ww 0,0 2005 2006 Z dziećmi Bez dzieci Źródło: opracowanie własne na podstawie danych Eurostatu Obecność dzieci w gospodarstwie domowym sprawia, że zagrożenie ubóstwem jest tam większe. Podobnie jest w przypadku gospodarstw z osobami bezrobotnymi. 13 M. Bukowski, I. Magda red. Ubóstwo a praca. MPiPS, 2013, s.
31. str. 15  Krajowy Program Przeciwdziałania Ubóstwu i Wykluczeniu Społecznemu 2020 – 17 – Monitor Polski Poz. 787 Rys.
32. Ubóstwo pracujących w zależności od rodzaju pracy (w %) 14,0 13,7 13,4 v.p l 16,0 12,9 12,5 11,2 12,0 10,0 8,0 6,6 6,0 5,7 5,5 5,5 5,3 2,0 0,0 2005 2006 6,0 .go 4,0 11,9 2007 2008 Praca na czas określony 2009 2010 11,8 5,5 2011 Praca na czas nieokreślony Źródło: opracowanie własne na podstawie danych Eurostatu w. rcl Osoby pracujące mające stałą pracę są mniej zagrożone ubóstwem w porównaniu z osobami mającymi prace tymczasowe. Nieco wyraźniejszy trend spadkowy można odnotować w przypadku tego drugiego rodzaju prac. Gdy weźmiemy pod uwagę zarówno skład gospodarstwa domowego (obecność dzieci), jak i intensywność pracy w tym gospodarstwie (wskaźnik przepracowanych miesięcy przez jego członków w danym roku), wówczas okazuje się, że zagrożenie ubóstwem gospodarstw z dziećmi i o niskiej intensywności pracy (między 20% a 45%) wynosiło w Polsce 44,7%. W przypadku wysokiej intensywności pracy w gospodarstwie z dziećmi wskaźnik ten zmniejsza się do 7,4%, ale nadal nie jest zerowy. Ubóstwem zagrożone są najbardziej osoby bezrobotne. Oznaczać to może, że pomoc finansowa dla nich jest niedostępna i/lub nieadekwatna do ich sytuacji. Rys.
33. Odsetek osób w wieku 16-64 lat zagrożonych ubóstwem ze względu na status na rynku pracy (w %) 50,0 40,0 30,0 20,0 45,6 46,4 28,3 27,5 13,9 12,9 43,3 38,8 42,1 45,3 43,7 24,6 24,0 25,1 26,1 26,5 11,7 11,5 11,0 11,5 11,2 2007 2008 2009 2010 2011 ww 10,0 0,0 2005 2006 Bezrobotni Pracujący Źródło: opracowanie własne na podstawie danych Eurostatu str. 16 Bierni zawodowo  Krajowy Program Przeciwdziałania Ubóstwu i Wykluczeniu Społecznemu 2020 – 18 – Monitor Polski Poz. 787 v.p l Pogłębiona deprywacja również dotyka w dużo większym stopniu osoby bezrobotne niż osoby pracujące. Rys.
34. Odsetek osób bezrobotnych i pracujących dotkniętych pogłębioną deprywacją materialną (w %) 60,0 56,8 49,5 50,0 41,8 40,0 23,9 19,0 20,0 15,0 10,0 0,0 2005 2006 11,9 33,9 30,1 .go 30,0 34,7 2007 2008 Bezrobotni 31,1 9,7 9,1 8,6 2009 2010 2011 Pracujący Źródło: opracowanie własne na podstawie danych Eurostatu w. rcl Ubóstwo osób starszych W społeczeństwie są dwie główne grupy wiekowe, od których nie wymaga się, aby utrzymywały się z pracy. Poza dziećmi są to osoby starsze. Przez długi czas kryterium wiekowe dla tak rozumianej starości wynosiło w Polsce 60 lat dla kobiet i 65 lat dla mężczyzn. Po ostatnich reformach kryterium wiekowe wynosi 67 lat niezależnie od płci, ale będzie ono obejmować całą ludność stopniowo w dłuższym okresie. Jeżeli zastosujemy dodatkowe granice wieku starszego, wówczas istnieje możliwość uwzględnienia w analizie również osób w wieku niższym niż emerytalny. Kategoria ta została wyodrębniona w polityce społecznej jako osoby w wieku przedemerytalnym. W kontekście rynku pracy mowa też o starszych pracownikach. Przy dodatkowej granicy 50 lat i nowym wieku emerytalnym grupa wiekowa, którą się tu interesujemy objęłaby dodatkowo 16 roczników. Przy czym te w wieku w przedziale od 50 do 60 lat z pewnością nie byłyby uznane za przedemerytalne, należąc wyłącznie do kategorii starszych pracowników. ww Problemy ubóstwa osób w wieku emerytalnym, przedemerytalnym i starszych pracowników mocno się różnią. Szczególnie sytuacja pierwsza i trzecia są odmienne ze względu na to, że w pierwszym przypadku jest to ubóstwo osób uznanych oficjalnie za uprawnione do przejścia na emeryturę (choć nie tylko kryterium wieku jest tu stosowane). W drugim przypadku mamy osoby, które powinny utrzymywać się z własnej pracy, a więc jest to ubóstwo osób bezrobotnych lub pracujących. Możliwe też, że jest to ubóstwo osób, które z powodu problemów ze zdrowiem i sprawnością są faktycznie i/lub formalnie niepełnosprawne. Sytuacja rodzinna osób starszych zmienia się wraz z wiekiem. Wydłużające się życie osób starszych oznacza, że coraz częściej dożywają one czasu, w którym ich dzieci wchodzą w okres wieku starszego. Tworzy to wyraźną strukturę wielopokoleniowej dorosłości – dziadkowie, starzejące się już ich dzieci, oraz kolejne pokolenie ich dorosłych wnuków. Osoby starsze są zagrożone ubóstwem z kilku powodów. Po pierwsze, mogły nie nagromadzić w ciągu życia majątku dającego im odpowiednie zabezpieczenie. Nie chodzi przy tym tylko o oszczędności pieniężne, ale o własność dóbr o dużej wartości, w szczególności mieszkań i domów, które mogą być źródłem stałego lub okazjonalnego dochodu z wynajmu lub sprzedaży. Po drugie, nie miały dzieci lub ich dorosłe dzieci z różnych powodów nie wspierają ich finansowo i/lub rzeczowo. Nawet gdy je wspierają, str. 17  Monitor Polski Krajowy Program Przeciwdziałania Ubóstwu i Wykluczeniu Społecznemu 2020 – 19 – Poz. 787 v.p l pomoc ta może być niewystarczająca. Po trzecie, nie wszystkie osoby starsze nabywają prawo do emerytury, a gdy już ono przysługuje – emerytura może być zbyt niska w stosunku do potrzeb gospodarstwa domowego. Należy pamiętać, że osoby starsze mogą też ze swoich stałych świadczeń wspierać młodszych członków rodziny. Po czwarte, nie wszystkie osoby starsze, w szczególności w bardziej zaawansowanym wieku, mogą pracować, żeby w ten sposób ewentualnie uzupełnić dochody poprzez pracę w niepełnym wymiarze czasu, dorywczą etc. Wskaźniki ubóstwa osób starszych powinny być interpretowane z uwzględnieniem powyższych uwag. Ogólnie rzecz ujmując, ubóstwo relatywne osób na emeryturze w wieku powyżej 65 lat jest w Polsce nadal dość niskie, ale widać wyraźnie bardzo niepokojący trend wzrostowy w okresie 2005–
35. Średnia dynamiki dla krajów UE była ujemna i wyniosła -2,5 punktu proc., co oznacza, że, porównując lata 2011 do 2005, ubóstwo relatywne emerytów zmniejszało się w Europie. W Polsce odwrotnie – wzrosło i to o 8 punktów. Należy dodać, że w tym okresie średnie ubóstwo relatywne emerytów było w Polsce niższe od średniego dla UE o około 9 punktów procentowych. .go Gdy porównamy dynamikę trzech wskaźników stosowanych do pomiaru ubóstwa zobaczymy, że liczba osób, których gospodarstwa domowe podlegają pogłębionej deprywacji materialnej, zmniejsza się przy zwiększającej się liczbie tych, które zagrożone są ubóstwem relatywnym. Z tego też powodu wskaźnik, który uwzględnia oba te aspekty od 2007 roku jest stabilny. Rys.
36. Ubóstwo, deprywacja i wykluczenie osób w wieku 60 lat i więcej (w tysiącach) 3 000 2 490 2 500 2 300 2 074 1 845 1 784 1 805 1 791 w. rcl 2 000 1 544 1 500 1 724 1 760 1 398 1 204 1 155 994 1 011 2009 2010 1 000 1 078 1 075 805 500 521 542 550 2005 2006 2007 0 Zagrożenie ubóstwem 2008 Pogłębiona deprywacja materialna 2011 Zagrożenie ubóstwem lub wykluczoniem społecznym Źródło: opracowanie własne, dane Eurostat ww Mimo tego, że niektóre aspekty sytuacji poprawiają się w Polsce w 2011 r. było ponad 1,8 miliona osób w wieku 60 i więcej lat, które były w sytuacji zagrożenia ubóstwem lub pogłębionej deprywacji. Stanowiło to 22,5% osób w tej grupie wiekowej. Sytuacja wygląda nieco lepiej, gdy weźmiemy pod uwagę bardziej zaawansowaną grupę wiekową, czyli osoby w wieku 75 i więcej lat. str. 18 Krajowy Program Przeciwdziałania Ubóstwu i Wykluczeniu Społecznemu 2020  Monitor Polski – 20 – Poz. 787 900 800 822 772 694 637 700 600 603 592 526 469 500 400 300 200 123 129 2005 2006 0 Zagrożenie ubóstwem 574 546 543 386 374 361 297 296 285 .go 100 226 v.p l Rys.
37. Ubóstwo, deprywacja, wykluczenie osób w wieku 75 lat i więcej (w tysiącach) 128 2007 2008 Pogłębiona deprywacja materialna 2009 2010 2011 Zagrożenie ubóstwem lub wykluczoniem społecznym Źródło: opracowanie własne, dane Eurostat Trend wzrostowy dotyczący ubóstwa relatywnego był mniej widoczny w tej grupie. Od 2009 r. obserwujemy spadek liczby osób w takiej sytuacji. Dlatego też liczba uwzględniająca i ubóstwo, i pogłębioną deprywację wykazuje lepiej widoczny trend spadkowy. w. rcl Liczba osób zagrożonych ubóstwem lub deprywacją materialną w 2011 r. wynosiła 543 tys., było to około 21% tej grupy wiekowej. Uwarunkowania zdrowotne ww Zagrożenie ubóstwem jest jednym z istotniejszych makrospołecznych uwarunkowań polityki zdrowotnej państwa. Ryzyko ubóstwa powszechnie uznaje się za wskaźnik obrazujący nie tylko ubóstwo materialne, ale również istotny czynnik wykluczenia społecznego, rozumianego także jako ograniczony dostęp do Ubóstwo różnego rodzaju usług, w tym także do świadczeń zdrowotnych
38. i wykluczenie społeczne pozostaje w ścisłej podwójnej korelacji ze stanem zdrowia. Z jednej, strony status społeczny i ekonomiczny jednostki ma ogromny wpływ na stan zdrowia i długość życia jednostki, a z drugiej strony, zła kondycja zdrowotna wpływa na zmniejszenie zdolności do pracy, a tym samym na zwiększenie ryzyka ubóstwa i wykluczenia społecznego. Dane zawarte w opracowaniu GUS „Ubóstwo w Polsce w 2011 roku”15 wskazują, że od wielu lat ubóstwem szczególnie zagrożone są przede wszystkim osoby i rodziny osób bezrobotnych. W 2011 roku w gospodarstwach domowych posiadających w swoim składzie co najmniej jedną osobę bezrobotną zagrożonych ubóstwem było około 11,5% osób, a w gospodarstwach z dwoma i więcej osobami bezrobotnymi problem ten dotyczył niemal co trzeciej osoby. Należy podkreślić, że w Polsce jedną z podstawowych przyczyn pozostawania bez pracy w latach 2000–2011 był zły stan zdrowia (zdrowie jako bariera do podjęcia pracy jest istotne dla 15,7% społeczeństwa, w tym dla 57,2% kobiet i 42,8% mężczyzn).16 Choroba i niepełnosprawność jest w Polsce trzecią w kolejności przyczyną pozostawania biernym zawodowo (po emeryturach oraz nauce i uzupełnianiu kwalifikacji) – na koniec I kwartału 2012 r. z tego właśnie powodu pozostawało biernych zawodowo 2 016 000 osób w wieku produkcyjnym (ok. 14% wszystkich osób biernych zawodowo).17 Komisja Europejska w Komunikacie pn. „Europejska platforma współpracy w zakresie walki z ubóstwem i wykluczeniem społecznym” 14 Społeczne nierówności w zdrowiu w Polsce-Raport WHO 2012 r. 15 GUS http://www.stat.gov.pl/cps/rde/xbcr/gus/WZ_ubostwo_w_polsce_2011.pdf 16 Czapiński J., Panek T. Diagnoza społeczna 2011.CRZL 2011, str.
39. 17 http://www.stat.gov.pl/cps/rde/xbcr/gus/pw_aktyw_ekonom_ludn_Ikw_2012.pdf str. 19  Krajowy Program Przeciwdziałania Ubóstwu i Wykluczeniu Społecznemu 2020 – 21 – Monitor Polski Poz. 787 v.p l (KOM