Uchwała Nr 7 Rady Ministrów z dnia 15 stycznia 2013 r. w sprawie Strategii Innowacyjności i Efektywności Gospodarki "Dynamiczna Polska 2020"

Elektronicznie podpisany przez Grzegorz Paczowski Data: 2013.02.13 14:39:22 +01'00' MONITOR POLSKI v.p l DZIENNIK URZĘDOWY RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Warszawa, dnia 13 lutego 2013 r. Poz. 73 UCHWAŁA Nr 7 RADY MINISTRÓW .go z dnia 15 stycznia 2013 r. w sprawie Strategii Innowacyjności i Efektywności Gospodarki „Dynamiczna Polska 2020” Na podstawie art. 14 ust. 3 ustawy z dnia 6 grudnia 2006 r. o zasadach prowadzenia polityki rozwoju (Dz. U. z 2009 r. Nr 84, poz. 712, z późn. zm.1)) Rada Ministrów uchwala, co następuje: § 1. Przyjmuje się Strategię Innowacyjności i Efektywności Gospodarki „Dynamiczna Polska 2020”, stanowiącą załącznik do uchwały. ww w. rcl § 2. Uchwała wchodzi w życie z dniem ogłoszenia. 1) Prezes Rady Ministrów: D. Tusk Zmiany tekstu jednolitego wymienionej ustawy zostały ogłoszone w Dz. U. z 2009 r. Nr 157, poz. 1241, z 2011 r. Nr 279, poz. 1644 oraz z 2012 r. poz. 1237.  –2– Poz. 73 Załącznik Załącznik do uchwały nr 7 Rady Ministrów do uchwały nr 72013 r. (poz. 73) z dnia 15 stycznia Rady Ministrów z dnia 15 stycznia 2013 r. v.p l Monitor Polski ww w. rcl .go Ministerstwo Gospodarki Warszawa, styczeń 2013 r.  –3– Poz. 73 ww w. rcl .go v.p l Monitor Polski  Monitor Polski –4– Poz. 73 v.p l WPROWADZENIE Doświadczenia ośmiu lat uczestnictwa Polski w Unii Europejskiej pokazują, że właściwe określanie celów rozwojowych i zapewnienie możliwości ich realizacji nie jest, jak jeszcze do niedawna powszechnie sądzono, jedynie funkcją ilości dostępnych środków finansowych. Ważnym, obok środków finansowych, a w dłuższej perspektywie nawet daleko bardziej istotnym czynnikiem, decydującym o rozwoju kraju, jest funkcjonowanie systemu zarządzania w sektorze publicznym. Sposób i jakość funkcjonowania tego systemu jako całości oraz na poszczególnych szczeblach zarządzania decyduje w dużej mierze o zdolności do odpowiedniego reagowania państwa czy też regionu (a tak naprawdę klasy politycznej i instytucji publicznych) na strategiczne wyzwania pojawiające się we współczesnym świecie. w. rcl .go W 2009 r. rząd Polski zaprezentował Założenia systemu zarządzania rozwojem Polski z intencją zwiększenia skuteczności programowania i wdrażania polityki rozwoju oraz podniesienia jakości funkcjonowania instytucji publicznych. W tym samym roku na jego podstawie rząd przyjął również Plan uporządkowania strategii rozwoju, ograniczając do dziewięciu liczbę dokumentów strategicznych realizujących średnio- i długookresową strategię rozwoju kraju. Pośród tych dokumentów znalazła się Strategia Innowacyjności i Efektywności Gospodarki „Dynamiczna Polska 2020” (zwana dalej Strategią…), dla której jako koordynatora wskazano Ministra Gospodarki1. Pozostałe dokumenty z tej grupy to: Strategia rozwoju kapitału ludzkiego (SRKL), Strategia rozwoju transportu (SRT), Strategia Bezpieczeństwo energetyczne i środowisko (BEiŚ), Strategia Sprawne Państwo (SSP), Strategia rozwoju kapitału społecznego (SRKS), Krajowa strategia rozwoju regionalnego 2010-2020: regiony, miasta, obszary wiejskie (KSRR), Strategia rozwoju systemu bezpieczeństwa narodowego RP (SRSBN RP), Strategia zrównoważonego rozwoju wsi, rolnictwa i rybactwa (SZRWRiR). Plan uporządkowania… określił także zakres tematyczny Strategii..., który stanowią następujące zagadnienia: stabilne podstawy makroekonomiczne rozwoju, rynek finansowy, przyjazne środowisko dla przedsiębiorczości, rozwój usług, rozwój sektorów przemysłu i budownictwa, innowacyjność, społeczeństwo informacyjne, eksport i promocja gospodarki. Ramy dla strategii zintegrowanych wyznacza również ustawa z dnia 6 grudnia 2006 r. o zasadach prowadzenia polityki rozwoju (Dz. U. z 2009 r. Nr 84, poz. 712, z późn. zm.). ww Strategia… jest ściśle powiązana z innymi krajowymi i unijnymi dokumentami o charakterze strategicznym. Należą do nich: Długookresowa Strategia Rozwoju Kraju (DSRK), Strategia Rozwoju Kraju 2020. Aktywne społeczeństwo, konkurencyjna gospodarka, sprawne państwo (SRK 2020), Koncepcja Przestrzennego Zagospodarowania Kraju 2030 (KPZK), Narodowa Strategia Spójności, Krajowy Program Reform (KPR), pozostałe strategie zintegrowane oraz Strategia Europa 2020. Spójność celów Strategii… z celami poszczególnych strategii ramowych gwarantuje właściwą realizację polityki gospodarczej w dążeniu do osiągnięcia założonej wizji. Podstawą systemową dla krajowych dokumentów strategicznych jest ustawa z dnia 6 grudnia 2006 r. o zasadach prowadzenia polityki rozwoju z 6 grudnia 2006 r. (Dz. U. z 2009 r. Nr 84, poz. 712, z późn. zm.), która ustala ich układ, hierarchię (art. 9 i 14a ustawy), podstawowe elementy (art. 10, 12a, 13 i 14b) oraz zasady realizacyjne (rozdziały 3 i 5 ustawy). Zgodnie z jej założeniami Strategia… będzie wdrażana za pomocą programów operacyjnych i rozwoju, w szczególności Programu Rozwoju Przedsiębiorstw. Strategia Innowacyjności i Efektywności Gospodarki bezpośrednio wpisuje się w priorytet unijnej strategii rozwoju Europa 2020, którym jest inteligentny, zrównoważony rozwój sprzyjający włączeniu społecznemu. Jest to zbieżne z celem głównym Strategii... Poszczególne działania zawarte w Strategii... również bezpośrednio przyczynią się do realizacji celów Europy 2020, m.in. osiągnięcia poziomu inwestycji w działalność badawczo-rozwojową równego 3% PKB (dla Polski 1,7%). W swej konstrukcji strategia Europa 2020 opiera się na siedmiu projektach przewodnich, z których najbliższym Strategii... jest Unia Innowacji. Jej założenia są zbieżne z celami Strategii... w zakresie 1 Minister Gospodarki jest ponadto koordynatorem Strategii Bezpieczeństwo Energetyczne i Środowisko. 2  Monitor Polski –5– Poz. 73 v.p l tworzenia gospodarki opartej na wiedzy poprzez zwiększanie potencjału naukowego, tworzenia zintegrowanej infrastruktury badawczej, podwyższania poziomu kształcenia i e-umiejętności, zwiększania mobilności kadr naukowych czy wspierania MŚP o dużym potencjale rozwoju oraz komercjalizacji wynalazków i innowacji. Kolejną inicjatywą jest Europejska agenda cyfrowa, która zakłada osiągnięcie trwałych korzyści ekonomicznych i społecznych z jednolitego rynku cyfrowego w oparciu o szybki Internet oraz interoperacyjne aplikacje. Odzwierciedleniem strategicznych działań Agendy w Strategii... jest wykorzystanie potencjałów technologii informacyjno-komunikacyjnych w działalności obywateli, przedsiębiorstw i służb publicznych, co przyczyni się do wzrostu innowacyjności, wzrostu gospodarczego oraz poprawy jakości życia codziennego. .go Polityka przemysłowa w erze globalizacji wspiera silną, zdywersyfikowaną i konkurencyjną bazę przemysłową w Europie, oferującą dobrze płatne miejsca pracy. Nowoczesna polityka przemysłowa wspiera przedsiębiorczość, wpływa na poprawę konkurencyjności przemysłu i usług, dąży do maksymalizacji korzyści z globalizacji i tworzy gospodarkę przyjazną środowisku. W Strategii... znajduje swoje odzwierciedlenie w poprawie warunków funkcjonowania przedsiębiorstw (m.in. dostęp do kapitału), wspieraniu innowacji, umiędzynarodowieniu polskiej gospodarki i przechodzeniu na „bardziej zieloną ścieżkę”. w. rcl Europa efektywnie korzystająca z zasobów dąży do uniezależnienia wzrostu gospodarczego od wykorzystania zasobów dzięki przejściu na niskoemisyjną gospodarkę, większemu wykorzystaniu odnawialnych źródeł energii, modernizacji transportu oraz propagowaniu efektywności energetycznej. Założenia inicjatywy są zbieżne z celami Strategii... w zakresie pełnego wykorzystania potencjału technologii informacyjno-komunikacyjnych, rozwoju zrównoważonych metod produkcji i konsumpcji czy też wspieraniu budownictwa zrównoważonego. Program na rzecz nowych umiejętności i zatrudnienia przewiduje m.in. zapewnienie osobom poszukującym pracy możliwości podniesienia kwalifikacji i dostosowania ich do potrzeb przedsiębiorstw. UE planuje w tym zakresie uruchomienie „unijnej panoramy umiejętności”, która będzie przedstawiać prognozy na temat umiejętności najbardziej potrzebnych obecnie i w przyszłości, jak również podejmie działania, które mają umożliwić obywatelom rozwijanie odpowiednich kompetencji i pomagać w znajdowaniu pracy. ww Krajowy Program Reform to średniookresowy dokument planistyczny rządu przygotowany na rzecz realizacji strategii Europa 2020. KPR stanowi odpowiedź na najważniejsze wyzwania globalne oraz wskazuje ścieżkę do budowy trwałych podstaw wzrostu gospodarczego, łącząc cele unijne z priorytetami krajowymi. Programowane w ramach KPR reformy umożliwią przezwyciężenie barier wzrostu hamujących potencjał rozwojowy kraju. KPR to element systemu zarządzania krajową polityką rozwoju, a zaproponowane w nim reformy, w powiązaniu z realizacją długo- i średniookresowej strategii rozwoju kraju oraz opracowywanymi obecnie dziewięcioma zintegrowanymi strategiami krajowymi, koncentrują się na obszarach priorytetowych z punktu widzenia rozwoju społeczno-gospodarczego Polski, prowadząc jednocześnie do realizacji celów strategii Europa 2020. Przekrojowym dokumentem strategicznym UE jest Akt o jednolitym rynku (Single Market Act), przyjęty przez Komisję Europejską w maju 2011 r., który stanowi próbę stworzenia jak najbardziej spójnego rynku wewnętrznego wspólnoty. Single Market Act można traktować jako unijny kontekst działań przewidzianych w Strategii... w zakresie upraszczania regulacji podatkowych oraz zmniejszania obciążeń administracyjnych i finansowych, zwłaszcza dla MŚP oraz dla konsumentów, 3  Monitor Polski –6– Poz. 73 v.p l upowszechniania i ochrony wiedzy, międzynarodowego partnerstwa publiczno-prywatnego (PPP), normalizacji itd. Drugim dokumentem o podobnym charakterze jest przyjęty w 2008 r. Small Business Act. Jego założenia posłużyły za podstawę większości działań dotyczących małych i średnich przedsiębiorstw w Strategii...: tworzenia warunków sprzyjających przedsiębiorczości, rozwijania finansowania dla MŚP, dostosowania instrumentów polityki publicznej do potrzeb MŚP, zwiększania ich udziału w zamówieniach publicznych i obrocie międzynarodowym czy wspierania podnoszenia kwalifikacji MŚP i wszelkich form innowacji. .go Dokumentem unijnym o charakterze strategicznym w obszarze zrównoważonego rozwoju jest Strategia Zrównoważonego Rozwoju UE, przyjęta w 2001 r. w Goeteborgu oraz odnowiona w 2006 r. Dokument ukierunkowany jest na osiąganie celów długookresowych m.in. w obszarze ochrony środowiska przyrodniczego, spójności społecznej (w tym jakości życia), a także realizacji zobowiązań UE w skali międzynarodowej. Za główne wyzwania w zakresie zrównoważonego rozwoju, przed którymi stoją państwa członkowskie UE, uznano oprócz zrównoważonej produkcji i konsumpcji: zmiany klimatu oraz kwestie czystszej energii, zrównoważony transport, ochronę zasobów środowiska i racjonalne gospodarowanie nimi, zdrowie publiczne, integrację społeczną, a także zmiany demograficzne i migrację. ww w. rcl Założenia do Strategii… zostały kierunkowo przyjęte przez Komitet Koordynacyjny ds. Polityki Rozwoju 24 czerwca 2010 r. oraz kierownictwo Ministerstwa Gospodarki 22 lipca 2010 r. Dokument był również konsultowany z partnerami społeczno-gospodarczymi. W okresie VI-VII 2010 r. odbyły się konsultacje Założeń z instytucjami otoczenia biznesu oraz instytutami badawczymi. Zaaranżowano również dodatkowe spotkanie robocze dot. ekonomii społecznej z przedstawicielami Ministerstwa Pracy i Polityki Społecznej oraz Rady Działalności Pożytku Publicznego. W I kwartale 2011 r. przeprowadzone zostały również konsultacje międzyresortowe i społeczne Strategii… (zakończone 30 marca 2011 r.). Miały miejsce również dodatkowe konsultacje z przedstawicielami administracji publicznej, ekspertami, partnerami społecznymi (konferencja 28 marca 2011 r., spotkania eksperckie poświęcone innowacyjności i konkurencyjności polskiej gospodarki w Ministerstwie Rozwoju Regionalnego 2 lutego 2011 r., posiedzenie Grupy roboczej małych i średnich przedsiębiorstw przy Komitecie Koordynacyjnym Narodowe Strategiczne Ramy Odniesienia 2007-2013 – 28 marca 2011 r., spotkanie Zespołu ds. Krajowych dokumentów Strategicznych przy Konwencie Marszałków RP w Pomlewie 28 kwietnia 2011 r. i w Gdańsku 9 czerwca 2011 r.). Zakres merytoryczny Strategii… był również tematem Konwentu Marszałków – 18 maja 2011 r. Projekt Strategii... został uzgodniony na forum Komisji Wspólnej Rządu i Samorządu Terytorialnego (posiedzenie 27 lipca 2011 r.). Obecny kształt dokumentu stanowi wypadkową pierwotnie określonego zakresu strategii oraz opinii prezentowanych w trakcie całego procesu konsultacji.2 2 Wyniki konsultacji społecznych zostały zaprezentowane w załączniku. 4  Monitor Polski –7– Poz. 73 v.p l STRESZCZENIE W kierunku innowacyjnej gospodarki… .go W dłuższym okresie rozwój i konkurencyjność gospodarki są silnie uwarunkowane jej innowacyjnością. „Strategia innowacyjności OECD” wskazuje, że w latach 1995–2006 nakłady na inwestycje w wartości niematerialne i prawne oraz inwestycje w ICT przyczyniły się do 2/3 lub 3/4 wzrostu PKB w kilku krajach Organizacji Współpracy Gospodarczej i Rozwoju (OECD), wykazując tym samym, że innowacje stanowią główny motor wzrostu w gospodarkach rozwiniętych. Według prognozy Banku Światowego (czerwiec 2010 r.) wykonywanej dla Polski w ramach projektu Europa 2020 reformy inspirowane przez unijną Strategię Europa 2020 w obszarze zwiększenia możliwości absorpcyjnych nowych technologii i innowacji mogą przyczynić się do wzrostu PKB o 0,1-0,2 pkt. proc. rocznie3. Z kolei przeznaczenie 3% unijnego PKB na badania i rozwój pozwoliłoby na stworzenie 3,7 mln miejsc pracy oraz podwyższyłoby roczny PKB UE o prawie 800 mld euro do 2025 r.4 w. rcl Wśród czynników wzrostu gospodarczego za główne kanały wpływu B+R oraz innowacji na gospodarkę należy uznać, poza kanałem wzrostu produktywności, także podwyższenie zasobu kapitału oraz jakości czynnika pracy. Jako główne determinanty postępu technologicznego wpływają one na wzrost możliwości produkcyjnych gospodarki, głównie poprzez bardziej efektywne, a więc i produktywne, wykorzystanie już istniejących zasobów i w konsekwencji – zmniejszenie presji na środowisko. Jest to szczególnie istotne w kontekście bardziej efektywnego gospodarowania energią (poprawy efektywności energetycznej), która w przypadku Polski ma kluczowe znaczenie dla jakości środowiska naturalnego i środowiska człowieka. Poprzez pojawienie się nowych produktów, a także podniesienie ich jakości, poprawia się też efektywność alokacji czynników produkcji, są one bowiem odpowiedzią na zmieniające się preferencje konsumentów. Jednocześnie zmiany technologiczne prowadzą do zmian w relatywnych cenach czynników produkcji. Spadek cen dóbr inwestycyjnych, których produktywność stymulują badania i innowacje, prowadzi do zmniejszenia nakładów przeznaczanych na ich zakup, powodując zwiększanie zasobu kapitału. W końcu badania, rozwój i innowacje (B+R+I) są komplementarne z działaniami mającymi na celu podniesienie jakości kapitału ludzkiego. Nowa wiedza, którą nabywają badacze, jest wykorzystywana przez nich także w działalności edukacyjnej, co pozwala upowszechnić ją w kręgach akademickich i w całym społeczeństwie. Powodzenie dalszych badań jest zaś uzależnione od dopływu nowych wykwalifikowanych pracowników. Także zastosowania nowych metod produkcji wymagają od pracowników nabycia nowych umiejętności oraz przyswojenia niezbędnej wiedzy. ww Przez innowacyjność gospodarki należy rozumieć zdolność i motywację podmiotów gospodarczych do ustawicznego poszukiwania i wykorzystywania w praktyce wyników prac badawczych i rozwojowych, nowych koncepcji, pomysłów i wynalazków. Innowacyjność oznacza również doskonalenie i rozwój istniejących technologii produkcyjnych, eksploatacyjnych i dotyczących sfery usług, wprowadzanie nowych rozwiązań w organizacji i zarządzaniu, doskonalenie i rozwój infrastruktury, zwłaszcza dotyczącej gromadzenia, przetwarzania i udostępniania informacji. W odniesieniu do sektora publicznego innowacje definiowane są na wiele sposobów, m.in. jako wprowadzanie nowych usług lub zasadniczo zmienionych sposobów organizacji oraz świadczenia tych usług dla obywateli i przedsiębiorstw – z zachowaniem wysokiej jakości – w szczególności w celu sprostania wyzwaniom 3 Fueling Growth and Competitiveness in Poland through employment, skills and innovation, World Bank Europe 2020 Team, Ministry of Economy, 22 June 2010. 4 Europa 2020 Flagship Initiative, Innovation Union, EC COM (2010) 546 Final. 5  Monitor Polski –8– Poz. 73 v.p l globalizacji i demografii.5 Innowacyjność jest więc pojęciem szerokim i obecnym we wszystkich dziedzinach życia gospodarczego, warunkowanym przez bardzo różnorodne czynniki. Najczęściej jednak innowacje są definiowane zgodnie z podręcznikiem Oslo z 2005 r., opracowanym przez OECD i Eurostat, dotyczącym zasad gromadzenia i interpretacji danych dotyczących innowacji6. Zgodnie z metodologią ww. podręcznika7 wyróżnia się cztery typy innowacji: – – – innowacje produktowe – wprowadzenie wyrobu lub usługi, które są nowe lub znacząco udoskonalone w zakresie swoich cech lub zastosowań, innowacje procesowe, czyli innowacje w obrębie procesu – wdrożenie nowej lub znacząco udoskonalonej metody produkcji lub dostawy, innowacje marketingowe – wdrożenie nowej metody marketingowej wiążącej się ze znaczącymi zmianami w projekcie/konstrukcji produktu lub w opakowaniu, dystrybucji, promocji lub strategii cenowej, innowacje organizacyjne – wdrożenie nowej metody organizacyjnej w przyjętych przez firmę zasadach działania, w organizacji miejsca pracy lub w stosunkach z otoczeniem.8 .go – Przyjęto, że minimalnym wymogiem zaistnienia innowacji jest to, aby produkt, proces, metoda marketingowa lub metoda organizacyjna były nowe (lub znacząco udoskonalone) dla firmy. Zalicza się tu produkty, procesy i metody, które dana firma opracowała jako pierwsza, oraz te, które zostały pozyskane od innych firm lub podmiotów. Wspólną cechą innowacji jest fakt, że zostały one wdrożone, tj. wprowadzone na rynek (w przypadku produktów) lub faktycznie wykorzystane w działalności firmy (w przypadku procesów, metod marketingowych i organizacyjnych).9 w. rcl Innowacyjność przedsiębiorstw zwiększa innowacyjność całej gospodarki, przyczyniając się do wzrostu jej konkurencyjności, a w efekcie – Produktu Krajowego Brutto (PKB). Należy jednak podkreślić także odwrotną zależność: poziom inwestycji przeznaczanych na badania i rozwój (B+R) najczęściej zależy od ogólnego poziomu bogactwa danego kraju, odzwierciedlonego np. właśnie wartością PKB per capita. W ostatnich latach szczególną rolę pełni specyficzny rodzaj działalności B+R związany z rozwojem i zastosowaniami technologii informatycznych i komunikacyjnych (ICT). To wyróżnienie jest spowodowane głównie przez wpływ, jaki technologie te wywarły na wzrost gospodarczy w ostatnich latach, zarówno poprzez rozwój tego sektora, jak i poprzez zastosowanie jego produktów w większości gałęzi gospodarki (w tym np. sektorze administracji publicznej czy gospodarce niskoemisyjnej). ww Efektywność rozumiana jest w Strategii... jako maksymalizacja efektów przy użyciu określonej ilości zasobów bądź osiągnięcie zamierzonego celu przy wykorzystaniu możliwie najmniejszej ilości zasobów (głównie nakładów kapitałowych, surowcowych czy materiałowych) lub optymalnie alokowanych zasobów (obok zasobów kapitałowych kluczową rolę odgrywają tutaj zasoby ludzkie). Kluczem do zwiększenia efektywności gospodarowania jest zarówno wzrost innowacyjności, jak i tworzenie warunków dla sprawnego prowadzenia i rozwijania działalności gospodarczej. 5 Za: Albury, D.: Fostering Innovation in Public Services, Public Money and Management, Styczeń 2005, s. 51 – 56, oraz za raportem ONZ: People Matter, Civic Engagement in Public Governance, World Public Sector Report, ONZ, Nowy Jork 2008. 6 Pierwsza edycja ukazała się w 1992 r., druga edycja w 1997 r., zaś trzecia w 2005 r. (trzecia wersja została przetłumaczona na język polski i wydana przez MNiSW w 2008 r.). 7 OECD, EUROSTAT: Podręcznik Oslo, Paryż 2005, wersja polska, Warszawa, 2008. 8 OECD, EUROSTAT: Podręcznik Oslo, Paryż, 2005, wydanie polskie, Warszawa 2008, s. 49–55. 9 OECD, EUROSTAT: Podręcznik Oslo, Paryż 2005, wersja polska, Warszawa 2008, s. 49. 6  Monitor Polski –9– Poz. 73 v.p l Innowacyjność i efektywność pozostają zatem główną osią Strategii Innowacyjności i Efektywności Gospodarki, natomiast jej wielowątkowy charakter ujawnia się w celu głównym i celach szczegółowych dokumentu. Istnieją trzy główne powody, dla których niniejsza Strategia... powstała: .go a) dotychczasowe źródła wzrostu gospodarczego Polski, takie jak m.in. relatywnie niskie koszty pracy, wyczerpują się. Przedsiębiorstwa działające w Polsce nie będą w stanie w dłuższej perspektywie konkurować w oparciu o tego rodzaju czynniki, szczególnie w obliczu znaczącego potencjału gospodarczego krajów rozwijających się, a także państw wiodących w dziedzinie innowacyjności. Jedyną szansą na stały i dynamiczny rozwój gospodarczy Polski jest wykorzystanie przez przedsiębiorców innych źródeł przewagi konkurencyjnej, w szczególności poprzez wzrost innowacyjności, maksymalizację efektywności i optymalizację wykorzystania zasobów (wiedzy, kapitału, pracy, surowców i zasobów naturalnych), która z kolei w dużym stopniu wynika ze wzrostu innowacyjności, b) odpowiednie reagowanie państwa na wyzwania strategiczne wymaga właściwego określania celów rozwojowych i ich skutecznej realizacji. Zależy to nie tylko od ilości dostępnych środków finansowych, ale również od sposobu i jakości funkcjonowania systemu zarządzania w sektorze publicznym. W 2009 r. rząd Polski zaprezentował Założenia systemu zarządzania rozwojem Polski z intencją zwiększenia skuteczności programowania i wdrażania polityki rozwoju oraz podniesienia jakości funkcjonowania instytucji publicznych. W tym samym roku na jego podstawie rząd przyjął również Plan uporządkowania strategii rozwoju, ograniczając do dziewięciu liczbę strategii realizujących średnio- i długookresową strategię rozwoju kraju. Pośród tych dokumentów znalazła się Strategia Innowacyjności i Efektywności Gospodarki, której koordynację powierzono ministrowi właściwemu ds. gospodarki, w. rcl c) reforma systemu zarządzania rozwojem kraju zbiegła się w czasie z ogólnoświatowym kryzysem gospodarczym, natomiast prace nad Strategią… przypadły na początek ożywienia gospodarczego o nadal niepewnej skali i trwałości. Załamanie koniunktury – jakkolwiek mniej dotkliwe dla Polski niż dla innych krajów OECD – uwypukliło obszary naszej gospodarki wymagające poprawy. Pozycja gospodarki Polski w międzynarodowych zestawieniach świadczy z jednej strony o dużym potencjale, jakim ona dysponuje, a z drugiej o utrzymujących się barierach dla jego pełnego wykorzystania. Ten fakt stanowi punkt wyjścia dla konstrukcji niniejszej Strategii… ww Polska plasuje się na 6. miejscu wśród krajów Unii Europejskiej i 20. na świecie pod względem potencjału gospodarki (wielkość PKB wg parytetu siły nabywczej), jednak nadal zajmuje jedno z ostatnich miejsc w UE pod względem zamożności mieszkańców (PKB per capita). W najnowszym europejskim zestawieniu innowacyjności – Innovation Union Scoreboard 2011 (IUS 2011) – Polska wciąż znajduje się poniżej średniej dla krajów UE, przy czym wskaźnik sumaryczny innowacyjności dla Polski odznacza się nieco większą niż przeciętna dynamiką. Widać więc, że mimo postępów, w polskiej gospodarce utrzymują się pewne luki i bariery, utrudniające wejście na ścieżkę trwałego i dynamicznego wzrostu opartego na innowacjach. Dotyczą one właściwie wszystkich filarów innowacyjności, tj. badań i rozwoju, wiedzy, edukacji oraz finansowania. Efekty wpływu tych barier uwidaczniają wielkości poszczególnych wskaźników wchodzących w skład wspomnianego sumarycznego wskaźnika innowacyjności. Jedynym wskaźnikiem zdecydowanie wyróżniającym Polskę na tle innych krajów jest poziom nakładów na innowacje innych niż nakłady na badania i rozwój (176% średniej UE 27). Poza tym wskaźnikiem Polska nieznacznie przekracza średnią unijną jeszcze pod względem odsetka osób z wykształceniem średnim (grupa wiekowa 20–24 lata) i wyższym (grupa wiekowa 30–34 lata) oraz udziału wyrobów średnio wysokiej i wysokiej techniki w eksporcie ogółem. Jeśli jednak chodzi o innowacyjność i współpracę przedsiębiorstw, nakłady na badania i rozwój, umiędzynarodowienie nauki i liczbę patentów oraz wprowadzanie innowacji na rynek, osiągaliśmy w ostatnich latach wyniki nieprzekraczające średniej dla wszystkich krajów Unii. 7  Monitor Polski – 10 – Poz. 73 v.p l Osiągnięcie wyraźnej poprawy w zakresie innowacyjności i efektywności wymaga odpowiednich dostosowań we wszystkich obszarach życia gospodarczego i społecznego (finanse publiczne, podatki, kapitał społeczny, infrastruktura, prawo itd.). Jednak wiele z tych czynników – oddziałujących na innowacyjność w bardziej lub mniej bezpośredni sposób – należy do obszarów innych zintegrowanych strategii rozwoju (SSP, SRKS, SRT itd.). Niemniej działania w tych obszarach – nawet najbardziej kompleksowe, lecz nie uzupełnione o odpowiedniego rodzaju powiązania i mechanizmy – nie zagwarantowałyby zwiększenia innowacyjności i efektywności gospodarki. W części programowej Strategia... skupia się na obszarach bezpośrednio związanych z tworzeniem i wdrażaniem innowacji oraz podnoszeniem konkurencyjności10 i efektywności podmiotów gospodarki, w tym w szczególności na zapewnieniu dostępu do wiedzy i kapitału oraz stworzeniu warunków do współpracy między podmiotami. .go Cel główny Strategii… to wysoce konkurencyjna gospodarka (innowacyjna i efektywna) oparta na wiedzy11 i współpracy. w. rcl Kierunki interwencji Strategii… podporządkowane są realizacji czterech celów szczegółowych, dotyczących: 1) dostosowania otoczenia regulacyjnego i finansowego do potrzeb działalności innowacyjnej (według Innovation Union Scoreboard IUS 2011, wskaźniki wydatków publicznych i prywatnych na badania i rozwój w relacji do PKB stanowią w Polsce odpowiednio 70 i 16% średnich wskaźników dla UE 27, a wskaźnik inwestycji typu venture capital jako odsetek PKB nie osiąga 36% wskaźnika unijnego), 2) zapewnienia gospodarce odpowiednich zasobów wiedzy i pracy (według IUS 2011, udział publikacji naukowych znajdujących się w grupie 10% najczęściej cytowanych na świecie jest niemal trzykrotnie niższy niż średnio w UE, a liczba osób uzyskujących stopień doktora na 1000 mieszkańców w wieku 25–34 lat wynosi nieco ponad połowę tej średniej; pod względem udziału osób zatrudnionych w sektorach wiedzochłonnych w liczbie osób zatrudnionych w przemyśle i usługach osiągamy ok. 68% średniej dla UE 27), 3) zrównoważonego wykorzystania zasobów (według Eurostatu wskaźnik produktywności materiałowej dla Polski w 2005 r. był ponad trzykrotnie niższy, a wskaźnik zużycia energii do PKB – ponaddwukrotnie wyższy niż średnia dla krajów UE 27),12 4) wzrostu umiędzynarodowienia polskiej gospodarki (w zestawieniu IUS 2011 udział eksportu wyrobów z wiedzochłonnych sektorów usługowych wiedzy w eksporcie ogółem jest w Polsce o prawie 1/3 niższy niż średnio w Europie, wskaźnik liczby nowych wspólnotowych znaków towarowych na 1 mld euro PKB to niewiele ponad połowa wskaźnika unijnego). ww 10 Według autorów Strategii... przez gospodarkę konkurencyjną należy rozumieć taką gospodarkę, która w relacji do innych krajów (UE, OECD) utrzyma lub osiągnie wyższą dynamikę: (1) wzrostu gospodarczego (2) wzrostu zatrudnienia oraz (3) szybciej zwiększy poziom życia swoich obywateli. Należy pamiętać, iż na konkurencyjność gospodarki składają się m.in. sprawność przedsiębiorstw do konkurowania na rynku krajowym oraz zagranicznym, równowaga makroekonomiczna gospodarki, sprawność aparatu państwowego oraz efektywność jego wsparcia dla gospodarki oraz przedsiębiorców, przedsiębiorczość obywateli, innowacyjność oraz efektywna alokacja czynników produkcji. Z punktu widzenia celów niniejszej strategii szczególne znaczenie będzie mieć innowacyjność i efektywność gospodarki. 11 Zgodnie z definicją stosowaną przez OECD jest to gospodarka bazująca na tworzeniu, rozpowszechnianiu i wykorzystywaniu wiedzy i informacji, co przejawia się w tendencji do wzrostu inwestycji w wysokie technologie, rozwoju sektorów opartych o wysokie technologie, wzroście wysoko wykwalifikowanych zasobów pracy oraz zwiększającej się produktywności. Zob. np. The knowledge-based economy, OCDE/GD(96)102, OECD, Paryż 1996, s. 7. 12 Odpowiednio: 0,4 wobec 1,3 oraz 180,00 wobec 430,57. 8  Monitor Polski – 11 – Poz. 73 v.p l Kierunki interwencji obejmują zarówno pasywne elementy otoczenia umożliwiające działalność gospodarczą i innowacyjną, jak i elementy aktywne, stymulujące taką działalność.13 W obu przypadkach działania w ramach poszczególnych kierunków interwencji skupiają się na lukach i barierach występujących w szeroko rozumianym systemie innowacji, pozostających poza bezpośrednim obszarem oddziaływania innych strategii rozwoju. Zarówno działania, jak i ich stany docelowe opierają się na czterech zasadach horyzontalnych: kreowaniu wiedzy, partnerskiej współpracy, efektywnej alokacji zasobów/gospodarowaniu w obiegu oraz zarządzaniu strategicznym/odpowiedzialnym przywództwie. Szczególnym przypadkiem jest tu partnerska współpraca, niezbędna zarówno w warstwie realizacyjnej Strategii… oraz jako cel sam w sobie. Cele szczegółowe i kierunki działań ww w. rcl .go Cel 1: Dostosowanie otoczenia regulacyjnego i finansowego do potrzeb innowacyjnej i efektywnej gospodarki 1.1. Dostosowanie systemu regulacji gospodarczych do potrzeb efektywnej i innowacyjnej gospodarki. 1.2. Koncentracja wydatków publicznych na działaniach prorozwojowych i innowacyjnych. 1.3. Uproszczenie, zapewnienie spójności i przejrzystości systemu danin publicznych mające na względzie potrzeby efektywnej i innowacyjnej gospodarki. 1.4. Ułatwienie przedsiębiorstwom dostępu do kapitału we wszystkich fazach ich rozwoju, ze szczególnym uwzględnieniem kapitału wysokiego ryzyka i sektora MŚP. Cel 2: Stymulowanie innowacyjności poprzez wzrost efektywności wiedzy i pracy 2.1. Podniesienie poziomu i efektywności nauki w Polsce, wzmocnienie jej powiązań z gospodarką oraz wzrost jej międzynarodowej konkurencyjności. 2.2. Budowa ram dla prowadzenia efektywnej polityki innowacyjności. 2.3. Wspieranie współpracy w tworzeniu i wdrażaniu innowacji. 2.4. Kształtowanie kultury innowacyjnej oraz szersze włączenie społeczeństwa w proces myślenia kreatywnego i tworzenia innowacji. 2.5. Wspieranie rozwoju kadr dla innowacyjnej i efektywnej gospodarki. 2.6. Stworzenie wysokiej jakości infrastruktury informacyjno-komunikacyjnej i rozwój gospodarki elektronicznej. Cel 3: Wzrost efektywności wykorzystania zasobów naturalnych i surowców 3.1. Transformacja systemu społeczno-gospodarczego na tzw. bardziej zieloną ścieżkę, zwłaszcza ograniczanie energo- i materiałochłonności gospodarki. 3.2. Wspieranie rozwoju zrównoważonego budownictwa na etapie planowania, projektowania, wznoszenia budynków oraz zarządzania nimi przez cały cykl życia. Cel 4: Wzrost umiędzynarodowienia polskiej gospodarki 4.1. Wspieranie polskiego eksportu oraz polskich inwestycji za granicą. 4.2. Wspieranie napływu innowacyjnych oraz odpowiedzialnych inwestycji, w tym inwestycji zagranicznych. 4.3. Promowanie gospodarki polskiej, polskich przedsiębiorstw oraz wizerunku Polski na arenie międzynarodowej. Strategia… wpisuje się również w nową politykę społeczno-gospodarczą Unii Europejskiej, określoną w strategii Europa 2020 i dokumentach powiązanych oraz w przekrojowych dokumentach strategicznych, jak Small Business Act, czy Single Market Act. Strategia… przewidziana jest jako istotny program osiągnięcia wyznaczonych w nich celów unijnych do 2020 r. Ponieważ polityka innowacyjna ma charakter horyzontalny, a działania przewidziane w strategii wychodzą poza kompetencje pojedynczych resortów, będą one realizowane przy udziale innych ministerstw i instytucji oraz we współpracy z 13 Podział ten nie jest tożsamy z podziałem obszarów w rankingu IUS. 9  Monitor Polski – 12 – Poz. 73 ww w. rcl .go v.p l szerokim gronem partnerów działających na poziomie krajowym, regionalnym i lokalnym. Podstawą wykonawczą założeń strategii będą szczegółowe programy, zwłaszcza Program Rozwoju Przedsiębiorstw. Realizacja celów Strategii… będzie finansowana z publicznych funduszy krajowych (budżetu państwa, państwowych funduszy celowych, budżetów jednostek samorządu terytorialnego i in.), publicznych środków wspólnotowych i innych źródeł zagranicznych oraz środków prywatnych, obejmujących również kredyty i pożyczki, także poręczone lub gwarantowane przez uprawnione podmioty do udzielania poręczeń lub gwarancji. Ze względu na długi horyzont czasowy, konsolidację finansów publicznych oraz nową perspektywę finansową UE, trudno precyzyjne określić źródła i wysokość nakładów na realizację Strategii.... Zgodnie z zapisami SRK 2020 wielkość publicznych środków finansowych przeznaczonych w Strategii… na cele rozwojowe (wg klasyfikacji COFOG) oscyluje wokół 97,3 mld zł. 10  Monitor Polski – 13 – Poz. 73 v.p l TRENDY ROZWOJOWE I TŁO SPOŁECZNO-GOSPODARCZE Zmiany zachodzące w globalnym otoczeniu, określane mianem globalnych wyzwań (global challenges), w istotny sposób wpływają na rozwój współczesnej gospodarki i nauki. Do wyzwań tych należą m.in. zmiany demograficzne, postępujący proces globalnej i regionalnej integracji, zmiany klimatyczne, a także zmiana podejścia do innowacji. .go Społeczeństwa krajów należących do OECD i Unii Europejskiej starzeją się, w konsekwencji szybko rośnie odsetek ludności w wieku poprodukcyjnym. Dla utrzymania wysokiego tempa wzrostu gospodarczego i przeciwdziałania negatywnym skutkom zmian demograficznych konieczne będzie zwiększenie wydajności pracy dzięki innowacjom technologicznym i społecznym. Nieunikniony może okazać się wzrost imigracji, głównie spoza państw OECD, co z kolei może pociągnąć za sobą określone skutki społeczne i gospodarcze. W związku z postępującą redukcją pracochłonności nowoczesnych gospodarek, intensywnie rozwija się nowa, interdyscyplinarna gałąź gospodarki, tzw. przemysł wolnego czasu. Związana jest ona z odpoczynkiem i poświęcaniem czasu wolnego przez osoby indywidualne na własne zainteresowania i potrzeby. Odbiorcą produktów przemysłu czasu wolnego jest tzw. generacja czasu wolnego, która – co warto zaznaczyć – reprezentuje wszystkie grupy wiekowe. Tworzy to dodatkowe szanse dla rozwoju turystyki, sportu, branży kulturalno-rozrywkowej oraz związanych z nią przemysłów kreatywnych, a także szeregu usług, w tym medycznych. w. rcl Jednym z istotnych wyzwań jest postępująca globalizacja, przejawiająca się m.in. wzrostem mobilności kapitału czy siły roboczej. Wzrastają powiązania gospodarcze, naukowe i technologiczne, zarówno pomiędzy krajami, jak i w skali mikro: pomiędzy przedsiębiorstwami, uczelniami, laboratoriami publicznymi i władzami regionalnymi. Towarzyszy temu odejście od tradycyjnych źródeł konkurencyjności w wymiarze międzynarodowym, takich jak niskie koszty pracy i dostęp do tanich zasobów naturalnych, na rzecz niematerialnych aktywów zakorzenionych w ludziach, organizacjach, społecznościach i regionach, które tworzą kapitał intelektualny. ww Wraz z rozwojem cywilizacji postępują zmiany klimatu. Wzrost oddziaływania na środowisko naturalne dotyczył będzie wszystkich państw, a zwłaszcza państw rozwijających się, o dużym potencjale surowcowym i przemysłowym, a także dużej liczbie ludności, jak Brazylia, Rosja, Chiny i Indie (tzw. kraje BRIC). W horyzoncie czasowym do 2020 r. jednym z największych wyzwań dla polskiej gospodarki będzie adaptacja do postanowień pakietu klimatyczno-energetycznego UE, który wszedł w życie w 2009 r. Zakłada on dla Polski m.in. spadek liczby uprawnień do emisji gazów cieplarnianych dla sektorów objętych europejskim systemem handlu emisjami (EU ETS, m.in. energetyka, przemysł ciężki, transport lotniczy) w jednostajnym tempie 1,74% rocznie z ok. 200 mln w 2013 r. do ok. 180 mln w 2020 r.14 oraz określone poziomy: energii z Odnawialnych Źródeł Energii (OZE) w bilansie energii końcowej, biopaliw w transporcie oraz emisji dla sektorów non-ETS. Obserwując obecne trendy w przemyśle i energetyce oraz nasilające się działania legislacyjne Unii Europejskiej na rzecz dekarbonizacji gospodarek państw członkowskich, należy oczekiwać, że jednymi z głównych środków do wykonania przez Polskę ww. celów do 2020 r. powinny być: zwiększenie efektywności energetycznej, rozwój czystych technologii węglowych oraz inwestycje w zielone miejsca pracy, bezpośrednio powiązane ze wzrostem udziału OZE w bilansie energii. Energia jądrowa zaistnieje w polskim bilansie energetycznym najwcześniej po 2020 r. Rozwój tych obszarów będzie jednak możliwy jedynie poprzez wzrost innowacyjności i efektywności naszej gospodarki. W związku z globalnymi wyzwaniami wynikającymi ze 14 Szacunki KASHUE, Tabela 4: http://www.kashue.pl/materialy/opracowania/kwiecien2010/KASHUE_Wyliczenie_uprawnien_08.04.2010_po_uzg_wewn_FI NAL_na%20strone.pdf 11  Monitor Polski – 14 – Poz. 73 v.p l zmian klimatycznych ważną rolę będzie odgrywało poszukiwanie nisz dla polskiej gospodarki w warunkach ograniczania jej emisyjności i zwiększania się konkurencji na rynku globalnym. Znalezienie takich nisz przyniosłoby nie tylko wymierne efekty społeczno-gospodarcze dla kraju, ale także przyczyniłoby się do wzrostu skuteczności świadczonej przez Polskę pomocy rozwojowej i/lub klimatycznej dla krajów rozwijających się. .go Zarysowanym powyżej tendencjom towarzyszy zmiana podejścia do innowacji. Wzrasta rola innowacji społecznych i organizacyjnych w stosunku do innowacji technologicznych typu hardware. Zwiększa się znaczenie czynnika niematerialnego w innowacjach (know-how, marketing, informacja, zarządzanie zasobami, wiedza pozasłowna – nieskodyfikowana, tzw. tacit knowledge). Ponadto wzrasta rola outsourcingu szczególnie w fazie prac rozwojowych oraz (związana z nim) rola rynku technologii i zaawansowanych technologicznie małych i średnich przedsiębiorstw (MŚP). Następuje intensyfikacja relacji pomiędzy różnymi uczestnikami rynku (konkurentami, kooperantami, klientami) w zakresie procesu uczenia się. Zacierają się również tradycyjne podziały między różnymi sektorami (np. rolnictwem i przemysłem przetwórczym), branżami (integracja transportu kolejowego, drogowego i morskiego), dziedzinami działalności (np. handlem, edukacją, rozrywką i turystyką) oraz typami badań naukowych (badania podstawowe i stosowane) i pracami rozwojowymi. w. rcl Niezależnie od powyższych zmian, wskazać należy również na istotne zmiany w obszarze badań naukowych, rozwoju technologicznym oraz działalności innowacyjnej. Zwiększa się rola tzw. technologii ogólnego zastosowania (general purpose technologies), jak technologie informacyjno-komunikacyjne (ICT), nanotechnologia czy biotechnologia. Technologie te prowadzą do wzrostu ogólnej produktywności czynników produkcji i podnoszą konkurencyjność wielu innych, także tradycyjnych sektorów przemysłu i usług. ICT pozostaje istotnym stymulatorem rozwoju techno-gospodarczego (zwiększa produktywność innych sektorów, ponadto charakteryzuje się na tle innych sektorów najwyższą liczbą firm odpryskowych, tzw. spin-off). Pomimo licznych radykalnych przełomów w dotychczasowym rozwoju technologii ICT, przewiduje się, że potencjalnie wysoki wkład tego sektora we wzrost gospodarczy będzie utrzymywać się jeszcze przez najbliższe dziesięciolecia. Kształtują się nowe, multidyscyplinarne dziedziny badań, przełamujące dawne klasyfikacje nauk – przekształcają poszczególne dyscypliny i łączą w nowe konfiguracje, np. zachodzi integracja ICT, bio- i nanotechnologii. Powoli wyłania się fuzja bio- i nanotechnologii (lub bio- i nanotechnologii oraz nauk kognitywnych15), jako (zapowiadany) następny paradygmat rozwoju techno-gospodarczego. Rośnie wpływ informatyzacji na rozwój badań naukowych (magazynowanie, przeszukiwanie i przekazywanie informacji, rozwój nowych technik badawczych, niemożliwych do stosowania lub bardzo czaso- i kosztochłonnych bez możliwości wykorzystania komputera i sieci komputerowej). Wzrasta rola symulacji jako czwartego – oprócz teorii, eksperymentu i aplikacji – członu badań naukowych. ww Zmienia się również podejście do kształcenia na poziomie wyższym, a także rola samych uczelni: pojawia się zapotrzebowanie na nowe umiejętności i zawody, co wymaga zwiększenia różnorodności oferty programowej uczelni oraz lepszego dostosowania do potrzeb rynkowych. Zwiększa się mobilność kadry akademickiej i studentów, rośnie konkurencja między uczelniani. Uczelnie stają się coraz bardziej otwarte na otoczenie, w którym funkcjonują, a zarazem stają się ośrodkami tworzenia kapitału społecznego i kreatywności. Powyższe zmiany wpływają również na ewolucję polityki naukowej i szkolnictwa wyższego oraz instrumentów tych polityk. Wzrasta znaczenie konkursowego finansowania projektów w stosunku do 15 Czyli interdyscyplinarnych badań nad poznaniem metodami psychologii, lingwistyki, sztucznej inteligencji i filozofii. 12  Monitor Polski – 15 – Poz. 73 .go v.p l finansowania podmiotów (finansowania statutowego) oraz zachęt dla uczelni i publicznych organizacji badawczych do orientowania badań naukowych na obszary zainteresowań przedsiębiorstw prywatnych. Wzrasta znaczenie struktur organizacyjnych wspierających współpracę naukową (ale również przedsiębiorczą), takich jak sieci badawcze, konsorcja naukowo-przemysłowe, regionalne i branżowe klastry. Rosnące znaczenie i popularność koncepcji klastra oraz wpływ klasteringu na rozwój gospodarczy doprowadziły do ukształtowania polityki wspierania klastrów, czego przykładem jest rozwijana w ostatnich latach przede wszystkim przez OECD koncepcja polityki rozwoju gospodarczego opartej o klastry (ang. cluster-based economic development policy). Szczególną uwagę warto zwrócić na wypracowaną przez Komisję Europejską definicję klastrów, która może mieć szczególne znaczenie ze względu na rosnące zainteresowanie tą formą kooperacji. Zgodnie z tą definicją „klaster to sposób organizacji systemu produkcyjnego, powodowany przez geograficzną koncentrację podmiotów gospodarczych i innych organizacji wyspecjalizowanych w tych samych obszarach działalności, rozwijających wzajemne relacje rynkowe i pozarynkowe, przyczyniających się wspólnie do rozwoju innowacji i konkurencyjności uczestników klastra i ich obszaru działania”16. Komisja Europejska kładzie zatem dodatkowo nacisk na rozwiązania innowacyjne, które powinny być efektem kooperacji w ramach klastrów. Podkreśla ponadto pozytywny wpływ współpracy nie tylko na uczestników klastra, ale również otoczenie, w którym jest on zlokalizowany17. w. rcl Zwiększa się też nasilenie mobilności pomiędzy placówkami naukowymi oraz wszystkimi podmiotami systemu innowacji (np. uczelniami, laboratoriami publicznymi i przedsiębiorstwami). Wzrasta znaczenie polityki wspierania kapitału ryzyka, kapitału zalążkowego oraz kapitału startowego. Zwiększa się rola horyzontalnego wymiaru polityki w zakresie rozwoju nauki i technologii (w przeciwieństwie do branżowego i selektywnego). Polityka naukowa i innowacyjna w coraz większym stopniu stają się politykami opartymi na faktach i obiektywnych danych (evidence-based policy), w większym stopniu wykorzystują synergię między różnymi politykami, a także wymiar terytorialny (place-based policy). Nakłady publiczne na działalność badawczo-rozwojową (B+R) traktowane są coraz częściej jako długookresowa inwestycja w podnoszenie konkurencyjności gospodarek. Mimo światowego kryzysu gospodarczego nakłady publiczne na B+R w większości państw OECD wzrosły lub utrzymały się na poziomie zbliżonym do lat wcześniejszych. Dowodzi to, że inwestowanie w działalność B+R jest priorytetem wielu państw i w relatywnie niewielkim stopniu podlega cyklowi koniunkturalnemu. ww Wśród najważniejszych czynników determinujących ścieżkę wzrostu gospodarczego w Polsce w horyzoncie Strategii… (zwłaszcza jej pierwszego okresu) należy wymienić, obok globalnych uwarunkowań, rozwój sytuacji gospodarczej u największego partnera handlowego, jakim jest grupa krajów Unii Europejskiej, skalę i strukturę konsolidacji fiskalnej oraz zarysowane powyżej tendencje – zwłaszcza demograficzne – oraz związany z nimi znaczący ubytek ludności w wieku produkcyjnym. Wszystkie one będą miały kluczowe znaczenie dla tempa wzrostu PKB, jego struktury, procesów inflacyjnych i rozwoju sytuacji na rynku pracy. Należy przy tym dodać, że o ile doświadczenia ostatniego kryzysu finansowego wskazały na relatywną odporność polskiej gospodarki na skutki zewnętrznych wstrząsów, o tyle nie okazała się ona całkowicie niewrażliwa na impulsy z gospodarki światowej. W 2010 r. wraz z ożywieniem w handlu światowym i poprawą koniunktury u naszych głównych partnerów handlowych wzrost PKB w cenach stałych w Polsce przyspieszył do 3,9% w ujęciu rocznym w stosunku do roku poprzedniego, by w 2011 r. osiągnąć tempo 4,3% r/r.18 Głównym czynnikiem wzrostu w 2010 r. był popyt krajowy, w tym konsumpcja gospodarstw domowych i przyrost rzeczowych środków 16 Mikołajczyk B., Kurczewska A., Fila J., Klastry na świecie. Studia przypadków, Difin, Warszawa 2009, s.15–16. 17 M. Ratajczak-Mrozek (red.), Kooperacja polskich przedsiębiorstw, Opracowanie wykonane dla Departamentu Analiz i Prognoz Ministerstwa Gospodarki, Poznań, grudzień 2010. 18 Skorygowane kwartalne szacunki produktu krajowego brutto za lata 2008–2011 oraz za I i II kwartał 2012 r., GUS, Warszawa, 22.10.2012. 13  Monitor Polski – 16 – Poz. 73 v.p l obrotowych. Stosunkowo wysokie tempo wzrostu konsumpcji możliwe było dzięki zwiększającemu się zatrudnieniu i rosnącym dochodom z pracy. W 2011 r. najszybciej rosły natomiast nakłady brutto na środki trwałe (9,0% r/r). W pierwszej połowie 2012 r. tendencja ta została podtrzymana. Nakłady brutto na środki trwałe ponownie wykazały się największą dynamiką spośród wszystkich części składowych PKB, choć w drugim kwartale (1,3% r/r) tempo ich wzrostu wyraźnie spowolniło19. .go W odniesieniu do scenariusza rozwoju na pierwsze lata realizacji Strategii... należy podkreślić znaczącą niepewność związaną z ogólną sytuacją makroekonomiczną na świecie. Podstawowych źródeł niepewności należy upatrywać w skutkach prowadzonej polityki gospodarczej. Skala zastosowanych w obliczu kryzysu środków oraz wyzwania, związane ze stanem finansów publicznych wielu krajów, potęgują niepewność co do reakcji podmiotów gospodarczych, w tym gospodarstw domowych i firm, na te działania. Niepewność ta może wpłynąć na opóźnienia w reakcji na poprawę koniunktury bądź podważać przekonanie o trwałości bieżącego ożywienia. Szczególną wagę należy przyłożyć do ryzyk zewnętrznych w stosunku do polskiej gospodarki. w. rcl Dane i prognozy dotyczące kondycji gospodarki światowej wskazują, że lata 2012–2013 to okres niższego tempa wzrostu globalnego PKB w porównaniu do dobrych wyników w 2010–2011, co znajduje odzwierciedlenie w wyhamowaniu dynamiki polskiego eksportu oraz może przełożyć się na kondycję przedsiębiorców. Jednocześnie po dynamicznym wzroście w 2011 r. (9,0% r/r) oczekuje się utrzymania w kolejnych latach przyrostu inwestycji prywatnych, choć jego skala będzie niższa. Będzie to związane głównie z zakładaną stabilizacją sytuacji gospodarczej na świecie oraz wyczerpywaniem się istniejących mocy produkcyjnych. Dynamika inwestycji publicznych zdeterminowana będzie z jednej strony ograniczeniami wynikającymi z podejmowanych działań konsolidacyjnych, a z drugiej – wykorzystaniem środków na finansowanie wydatków infrastrukturalnych pochodzących z UE. Szacuje się, że największy przyrost inwestycji z funduszy unijnych miał miejsce w 2011 r., co pozwoliło osiągnąć rekordowy i jednocześnie najwyższy w całej UE 5,7-procentowy udział inwestycji sektora publicznego w PKB. W latach kolejnych udział inwestycji publicznych w PKB będzie spadał. W rezultacie oczekujemy w perspektywie do 2015 r. średniego tempa wzrostu PKB zbliżonego do poziomu 2,4%. Obecne tendencje inflacyjne w zakresie paliw i żywności determinują krajowe wskaźniki cen. W 2011 r. wskaźnik cen towarów i usług konsumpcyjnych osiągnął 4,3% i był wyższy od oczekiwanego 3,5% o 0,8 pp. Kolejne lata prognozy to stopniowa korekta wskaźnika do poziomu 2,7% w 2013 r. i dalsza powolna obniżka. W przypadku indeksu cen towarów i usług konsumpcyjnych CPI długookresowym celem będzie górna granica celu inflacyjnego Europejskiego Banku Centralnego (2%). Poprawa koniunktury gospodarczej, w tym rosnący popyt inwestycyjny, będzie pozytywnie wpływać na wzrost popytu na pracę. Istotnym ograniczeniem podażowym będą natomiast niekorzystne tendencje demograficzne. ww Kształtując politykę gospodarczą należy też uwzględniać zmiany, jakie zachodzą w strukturze gospodarki oraz relacje popytu i podaży na pracę. Należy mieć na uwadze, że ogólnemu wzrostowi zatrudnienia będą towarzyszyć zmiany w zakresie kompetencji pracowników oraz oczekiwań rynku. W skali gospodarki UE przewiduje się wzrost populacji pracowników z wyższym i średnim poziomem kwalifikacji, przy czym ten ostatni pozostanie dominującym na rynku pracy. Sektor podstawowy (obejmujący sekcje bazujące na surowcach – rolnictwo, górnictwo i energetykę) oraz przemysł produkcyjny będą charakteryzować się zmniejszeniem popytu na pracę, a zatrudnienie będzie rosło w sektorze usług, zwłaszcza rynkowych. Nowe miejsca pracy będą powstawać w sektorach transportu, ochrony zdrowia i edukacji (absorbując część likwidowanych miejsc pracy w administracji). Na bazie dotychczasowych obserwacji oczekuje się również kontynuacji wzrostu zatrudnienia w sektorach 19 Ibidem. 14  Monitor Polski – 17 – Poz. 73 .go v.p l wymagających wyższego poziomu wiedzy i umiejętności. Jednocześnie wciąż będzie istniało znaczące zapotrzebowanie na pracowników o niższym poziomie kwalifikacji poszukiwanych m.in. przez firmy handlowe. Polska wpisuje się w powyższe trendy – w okresie 2010–2020 liczba osób o niskim (tu spadek o 50%) i średnim poziomie kwalifikacji zmniejszy się, wzrost dotyczyć będzie wysoko wykwalifikowanych pracowników. Jednocześnie znajdujemy się wśród krajów, gdzie udział grup średnio- i wysoko wykwalifikowanych (łącznie) jest stosunkowo wysoki, ale zmiany, jakie nastąpią w najbliższych 10 latach nie będą znaczące; z kolei biorąc pod uwagę jedynie grupę osób o wyższych umiejętnościach, Polska lokowana jest w grupie „niski udział – duża zmiana”. Od strony popytu na pracę – w okresie 2010–2020 Polskę czeka redukcja zapotrzebowania na pracowników w sektorze podstawowym20 (jedna z najwyższych w UE, o około 36%) i produkcyjnym oraz wzrost w budownictwie i usługach (transporcie, usługach biznesowych oraz usługach nierynkowych). Paradoksalnie badania pokazują również, że możemy się spodziewać wzrostu zapotrzebowania na niewykwalifikowanych oraz wykwalifikowanych pracowników produkcyjnych, z kolei dojdzie do zmniejszenia popytu na wykwalifikowanych (nawet grupy wysoko wykwalifikowanych) pracowników umysłowych, przy czym musi wzrosnąć jakość kwalifikacji na każdym poziomie.21 Zmiany popytu finalnego pozostaną podstawową determinantą wzrostu importu w Polsce. Struktura popytu finalnego, z relatywnie dużym udziałem importochłonnego eksportu i inwestycji, a także zapasów powoduje, że jego zmiany są silnie procykliczne. Znaczące spowolnienie w gospodarce światowej oraz wynikające ze znacznej niepewności co do najbliższych perspektyw gospodarczych spowolnienie inwestycji powinno spowodować dodatnią kontrybucję eksportu netto w najbliższej perspektywie. W kolejnych latach, wraz ze stopniową stabilizacją w PKB poszczególnych komponentów popytowych, wkład we wzrost gospodarczy ze strony eksportu netto powinien być już neutralny. w. rcl Tempo wzrostu popytu krajowego wpływa też znacząco na kształtowanie się deficytu na rachunku obrotów bieżących. Skala przyrostu nierównowagi zewnętrznej powinna jednak pozostać umiarkowana, bowiem wzrost deficytu obrotów towarowych w części powinien zostać zrekompensowany zwiększeniem się nadwyżki transferów bieżących, będącej głównie wynikiem napływu środków z budżetu UE. W horyzoncie prognozy nie należy jednak oczekiwać, aby deficyt był niższy niż 3% PKB. Uwarunkowania makroekonomiczne są niezmiernie ważne z punktu widzenia funkcjonowania uczestników życia gospodarczego (przedsiębiorstw, instytucji badawczych), ich bieżącej aktywności i perspektyw rozwoju. ww Jednocześnie kierując się doświadczeniami oraz obecnymi trendami rozwojowymi, a także zakładając racjonalność postępowania wszystkich uczestników życia gospodarczego – niezwykle trudno jest określić szczegóły dotyczące zmian gospodarczych nawet w średniej perspektywie. Obecnie postępujące zmiany są nieciągłe, a postęp technologiczny wymusza rozwój branż, które jeszcze kilka lat temu miały marginalne znaczenie lub też były nieznane. Kreując dzisiaj rozwiązania w pespektywie 10 lat, niezbędne są pewne założenia i określenie priorytetowych kierunków rozwoju, co nie oznacza, że w horyzoncie Strategii… nie nastąpi przeformułowanie polityki w tym zakresie. U podstaw takiego kroku mogą leżeć przełomowe zmiany w skali światowej (wynalazki globalne). Zmiany technologiczne mają z kolei istotny wpływ na strukturę potrzebnych kompetencji, a ponadto – co stanowi dodatkowe wyzwanie – może być to zmiana stosunkowo nagła (skokowa). Foresight kadr 20 Zaliczono do niego: rolnictwo, górnictwo i wydobywanie oraz wytwarzanie, zaopatrywanie w energię elektr, gaz i wodę. 21 Skills supply and demand in Europe, Medium-term forecast up to 2020, The European Centre for the Development of Vocational Training (Cedefop), Luxembourg: Publications Office of the European Union, 2010. 15  Monitor Polski – 18 – Poz. 73 .go v.p l nowoczesnej gospodarki22 w związku z większym naciskiem na projekty „zielonej gospodarki” wskazuje m.in. na wzrost zapotrzebowania na specjalistów z zakresu nowych technologii energetycznych, logistyki i rolnictwa energetycznego, a także ochrony środowiska i utylizacji odpadów. W przypadku wielu sektorów, nawet tych o wysokiej dynamice zatrudnienia i wyraźnymi przewidywaniami dalszego, szybkiego rozwoju produkcji (np. branża ICT) – prognozowanie zmian w popycie na określonych pracowników jest trudne z uwagi na niezwykle dynamiczne zmiany zachodzące w tym sektorze, skutkujące powstawaniem nowych zawodów i znajdowaniem coraz to nowszych zastosowań technologii. Niepewność w oczekiwaniach rynku pracy w połączeniu z niezbędnym czasem na dostosowanie się programów nauczania do jego potrzeb stanowi ważki problem w kreowaniu polityki edukacyjnej i potwierdza potrzebę zbliżenia między poszczególnymi branżami a sektorem edukacyjnym oraz wdrożenia modelu life long learning. Dodatkowo należy mieć na uwadze, że w przypadku części branż/zawodów konkretyzacja w postaci uczenia się obsługi konkretnej technologii musi przebiegać w miejscu jej stosowania.23 w. rcl Jeżeli perspektywy polskiej innowacyjności określać poziomem zaawansowania rozwoju przemysłów wysokich i średnio wysokich technologii oraz usług opartych na wiedzy, to (1) w odniesieniu do przetwórstwa przemysłowego (jako najważniejszej sekcji przemysłu) – aktualna struktura produkcji sprzedanej według poziomów techniki wskazuje na przyszły rozwój produkcji: wyrobów farmaceutycznych; sprzętu i urządzeń radiowych, telewizyjnych i telekomunikacyjnych; instrumentów medycznych, precyzyjnych i optycznych, zegarów i zegarków; maszyn i urządzeń. W okresie 2005–2008 wszystkie te branże charakteryzowały się rosnącym udziałem w strukturze produkcji sprzedanej. Motorem rozwoju będą bio- i nanotechnologie oraz technologie informacyjne. Foresight kadr nowoczesnej gospodarki rozszerza to o technologie medyczne, finansowe, edukacyjne i bezpieczeństwa24. W usługach – aktualna struktura inwestycji zagranicznych wskazuje na przyszły rozwój usług outsourcingowych, skoncentrowanych w trzech obszarach: obsługa procesów biznesowych (tzw. Business Process Outsourcing, BPO), wspólne centra usługowe (tzw. Shared Service Centre, SSC) i zaawansowane usługi bazujące na wiedzy specjalistycznej (tzw. Knowledge Process Outsourcing, KPO). ww Źródła impulsu cyfryzacyjnego upatrywać można w inwestycjach prywatnych w sektor ICT oraz mediów, zgodnie z zasadą większej produktywności ekonomicznej w środowisku otwartej wymiany wiedzy, otwartej innowacji (gdzie wiedza traktowana jest jako dobro publiczne), a także w wybranych sektorach gospodarki rynku sprzedaży i kupna usług opartych na informacji i wiedzy, gdzie wspierać należy procesy otwartego dostępu do tejże wiedzy i treści. Znaczącą rolę mogą odegrać również zmiany w sektorze energetycznym, gdzie niezbędne jest zwiększenie wydajności, co może zapewnić wysoki stopień wykorzystywania ICT. Szansą jest również wykorzystanie zdolności szybkiego znajdywania biznesowych rozwiązań dla wynalazków, ale też innowacyjnych modeli społecznych i kulturowych oraz w przyszłych technologiach sieci szerokopasmowych, technologie Future internet, Internet rzeczy, semantyka, multimedia – jako obszary innowacyjności. 22 (red.) K.B. Matusiak, J. Kuciński, A. Gryzik, Foresight kadr nowoczesnej gospodarki, PARP, Warszawa 2009, s. 14, 49, 132–133. 23 (red.) U. Sztandar-Sztanderska, Kwalifikacje dla potrzeb pracodawców. Raport końcowy, część projektu Kwalifikacje dla potrzeb pracodawców realizowany przez PKPP Lewiatan, Warszawa, czerwiec 2010. 24 Foresight kadr identyfikuje następujące dziedziny, jako najbardziej rozwojowe z punktu widzenia rynku pracy: Automatyka, robotyka; Budownictwo i inżynieria lądowa; Usługi opiekuńcze, jakość życia; Usługi okołobiznesowe; Turystyka, rekreacja, czas wolny; Technologia żywienia, przemysł spożywczy; Logistyka i inżynieria transportu: Inżynieria środowiska (urządzenia dla ochrony środowiska). Projekt „Foresight kadr nowoczesnej gospodarki” został zrealizowany w pierwszym kwartale 2009 roku na zlecenie Polskiej Agencji Rozwoju Przedsiębiorczości przez konsorcjum złożone z Instytutu Podstawowych Problemów Techniki (Koordynator), Polskiej Izby Gospodarczej Zaawansowanych Technologii oraz SMG/KRC Poland Media S.A. 16  Monitor Polski – 19 – Poz. 73 v.p l DIAGNOZA .go CZY OTOCZENIE REGULACYJNE I FINANSOWE JEST DOSTOSOWANE DO POTRZEB INNOWACYJNEJ I EFEKTYWNEJ GOSPODARKI? W oczach wielu przedsiębiorców otoczenie instytucjonalne nie ułatwia prowadzenia biznesu. Dotyczy to zwłaszcza przepisów prawnych, które zdaniem przedsiębiorców nakładają nadmierne obciążenia administracyjne. Problem dotyczy również systemu stanowienia prawa, w którym niewystarczające są mechanizmy zapobiegające „inflacji” prawa, zdarza się, że dochodzi do nowelizacji przepisów i nakładania na przedsiębiorców nowych obciążeń administracyjnych. W konsekwencji koszty i ryzyko działalności nie zmniejszają się. Wiele podmiotów gospodarczych nie uruchamia więc działalności inwestycyjnej i innowacyjnej w skali zapewniającej rozwój, ponadto wciąż większość firm nie działa w oparciu o długofalowe plany rozwoju. Przekłada się to na mniejszą konkurencyjność gospodarki. Im mniejsza firma, tym bariery te są bardziej odczuwalne, a prawidłowość ta obserwowana jest w całej Unii Europejskiej. w. rcl Mimo iż polska gospodarka w latach 2009–2010 nie doświadczyła recesji, spowolnienie tempa wzrostu PKB w tym okresie negatywnie wpłynęło na poziom dochodów podatkowych. W największym stopniu efekt spowolnienia gospodarczego widoczny był w dynamice wpływów z podatków dochodowych, szczególnie z podatku CIT, który ze swojej natury jest bardzo wrażliwy na gwałtowne zmiany koniunktury gospodarczej.25 Pogorszeniem stanu finansów publicznych skutkowały również zmiany strukturalne obniżające dochody sektora finansów publicznych (uchwalenie w latach 2006–2007 obniżki podatków i składek bez jednoczesnej redukcji wydatków), ale zamortyzowały one w pewnej mierze negatywny wpływ kryzysu. Deficyt sektora instytucji rządowych i samorządowych wzrósł z 3,7% PKB w 2008 r. do 7,9% PKB w 2010 r., natomiast w 2011 r. odpowiadał 5,0% PKB. Wysokie zadłużenie sektora finansów publicznych wywiera negatywny wpływ na gospodarkę. Ponadto warto zaznaczyć, że pomimo istnienia od 2010 r. mechanizmu wieloletniego planowania budżetowego (wprowadzonego ustawą z dnia 27 sierpnia 200 …