Uchwała nr 24 Rady Ministrów z dnia 21 lutego 2023 r. w sprawie ustanowienia programu rządowego pod nazwą "Program Rozwoju Kompetencji Cyfrowych"

MONITOR POLSKI DZIENNIK URZĘDOWY RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Warszawa, dnia 30 marca 2023 r. Poz. 318 UCHWAŁA NR 24 RADY MINISTRÓW z dnia 21 lutego 2023 r. w sprawie ustanowienia programu rządowego pod nazwą „Program Rozwoju Kompetencji Cyfrowych” Na podstawie art. 15 ust. 1 ustawy z dnia 6 grudnia 2006 r. o zasadach prowadzenia polityki rozwoju (Dz. U. z 2023 r. poz. 225 i 412) Rada Ministrów uchwala, co następuje: § 1. Ustanawia się program rządowy pod nazwą „Program Rozwoju Kompetencji Cyfrowych”, zwany dalej „Programem”, stanowiący załącznik do uchwały. § 2. Program jest realizowany do dnia 31 grudnia 2030 r. § 3. 1. Łączne wydatki z budżetu państwa na realizację Programu wyniosą 234 mln zł. 2. W poszczególnych latach limit wynosi: 1) 2022 r. – 9 mln zł; 2) 2023 r. – 33 mln zł; 3) 2024 r. – 32 mln zł; 4) 2025 r. – 32 mln zł; 5) 2026 r. – 24 mln zł; 6) 2027 r. – 26 mln zł; 7) 2028 r. – 27 mln zł; 8) 2029 r. – 26 mln zł; 9) 2030 r. – 25 mln zł. § 4. Wykonawcami Programu są członkowie Rady Ministrów oraz określone przez nich organy i jednostki organizacyjne im podległe lub przez nich nadzorowane. § 5. Realizację Programu koordynuje i monitoruje minister właściwy do spraw informatyzacji. § 6. Wykonując Program, członkowie Rady Ministrów współpracują z ministrem właściwym do spraw informatyzacji. § 7. Minister właściwy do spraw informatyzacji przedstawia Radzie Ministrów, w terminie do dnia 30 listopada danego roku, informację o realizacji Programu. § 8. Pierwszą informację o realizacji Programu minister właściwy do spraw informatyzacji przedstawi Radzie Ministrów w terminie do dnia 30 listopada 2023 r. § 9. Uchwała wchodzi w życie z dniem następującym po dniu ogłoszenia. Prezes Rady Ministrów: M. Morawiecki Rady Ministrów z dnia 21 lutego 2023 r. (M.P. poz. …)  Monitor Polski –2– Załącznik Poz. 318 do uchwały nr 24 Załącznik uchwały nr 24 Rady Ministrów RadydoMinistrów z dnia 21 lutego 2023 r. (M.P. poz. 318) z dnia 21 lutego 2023 r. (M.P. poz. …) PROGRAM ROZWOJU KOMPETENCJI CYFROWYCH PROGRAM ROZWOJU KOMPETENCJI CYFROWYCH PROJEKT – LUTY 2023 PROJEKT – LUTY 2023 Kancelaria Prezesa Rady Ministrów Kancelaria Prezesa Rady Ministrów  Monitor Polski –3– Poz. 318 Spis treści 1. Wykaz skrótów i użytych pojęć ........................................................................................................... 4 2. Wstęp ................................................................................................................................................. 10 3. Opis Programu ................................................................................................................................... 11 4. Rola i znaczenie kompetencji cyfrowych w kontekście rozwoju społeczeństwa i gospodarki cyfrowej.................................................................................................................................................. 12 4.1. Wpływ kompetencji cyfrowych na wartość indeksu DESI......................................................... 12 4.2. Kompetencje cyfrowe jako kompetencje elementarne w przyszłości...................................... 14 4.3. Edukacja informatyczna a rozwój kompetencji cyfrowych ....................................................... 15 4.4. Kompetencje cyfrowe w kontekście rozwoju gospodarki ......................................................... 16 4.5. Kompetencje cyfrowe w kontekście zmian na rynku pracy ...................................................... 17 4.6. Kompetencje cyfrowe w kontekście korzystania z dóbr i usług ............................................... 19 5. Diagnoza kompetencji cyfrowych według grup społecznych i województw .................................. 20 5.1. Użytkownicy technologii cyfrowych........................................................................................... 20 a) Stan kompetencji cyfrowych w Polsce poniżej średniej unijnej ........................................... 20 b) Infrastrukturalne uwarunkowania rozwoju kompetencji cyfrowych w Polsce .................... 21 c) Luka w wykorzystywaniu internetu między mieszkańcami Polski a UE ............................... 22 5.2. Osoby stawiające pierwsze kroki w świecie cyfrowym, w tym seniorzy .................................. 23 a) Skala pierwotnego wykluczenia cyfrowego w Polsce – niekorzystanie z internetu ............ 23 b) Skala wtórnego wykluczenia cyfrowego – brak umiejętności .............................................. 25 c) Likwidacja barier dla osób z niepełnosprawnościami w przestrzeni cyfrowej ..................... 26 5.3. Dzieci w wieku przedszkolnym ................................................................................................... 27 5.4. Uczniowie .................................................................................................................................... 28 a) Kompetencje cyfrowe dzieci do 16. roku życia ...................................................................... 28 b) Kompetencje cyfrowe młodzieży w wieku 16-19 lat ............................................................. 30 5.5. Studenci ....................................................................................................................................... 31 5.6. Osoby pracujące .......................................................................................................................... 32 5.7. Nauczyciele i edukatorzy ............................................................................................................ 35 a) Kompetencje cyfrowe nauczycieli akademickich .................................................................. 38 5.8. Specjaliści ICT .............................................................................................................................. 38 a) Potrzeba wzrostu sektora ICT i liczby specjalistów ICT w Polsce .......................................... 39 Strona 1 z 134  Monitor Polski –4– Poz. 318 b) Niedobór kobiet wśród specjalistów ICT................................................................................ 40 c) Kompetencje cyfrowe specjalistów ICT.................................................................................. 41 5.9. Przedsiębiorcy i osoby zarządzające .......................................................................................... 43 5.10. Pracownicy sektora publicznego .............................................................................................. 45 a) Wpływ kompetencji cyfrowych na rozwój cyfrowych usług publicznych............................. 45 5.11. Kompetencje cyfrowe w kontekście regionalnym................................................................... 46 a) Pierwotne i wtórne wykluczenie cyfrowe w regionach Polski .............................................. 46 b) Dokumenty strategiczne uwzględniające rozwój kompetencji cyfrowych w regionach ..... 47 c) Działania na rzecz rozwoju kompetencji cyfrowych w regionach ......................................... 47 d) Bariery rozwoju kompetencji cyfrowych zdiagnozowane przez regiony .............................. 48 6. Dotychczasowe osiągnięcia Polski w obszarze kompetencji cyfrowych ......................................... 50 6.1. Ogólnopolska Sieć Edukacyjna ................................................................................................... 50 6.2. Lekcja: Enter ................................................................................................................................ 51 6.3. Centrum Mistrzostwa Informatycznego (CMI) .......................................................................... 51 6.4. Otwarte dane .............................................................................................................................. 51 6.5. Sukces europejskiej inicjatywy CodeWeek w Polsce................................................................. 52 6.6. Akademia Innowacyjnych Zastosowań Technologii Cyfrowych (AI Tech) ................................ 53 6.7. Program Rozwoju Talentów Informatycznych na lata 2019-2029 ............................................ 53 6.8. Polskie Centrum Programu Safer Internet ................................................................................. 54 6.9. NAVOICA ..................................................................................................................................... 54 7. Powiązanie PRKC z krajowymi i europejskimi dokumentami strategicznymi ................................. 55 8. Wizja rozwoju kompetencji cyfrowych ............................................................................................. 59 9. Główne cele Programu Rozwoju Kompetencji Cyfrowych na 2030 rok .......................................... 60 10. Priorytety, cele szczegółowe i działania PRKC ................................................................................ 61 PRIORYTET I. Rozwój edukacji cyfrowej ............................................................................................ 62 I.1. Dzieci w wieku przedszkolnym ................................................................................................ 62 I.2. Uczniowie ................................................................................................................................. 65 I.3. Studenci .................................................................................................................................... 70 I.4. Nauczyciele i edukatorzy ......................................................................................................... 71 PRIORYTET II: Zapewnienie każdemu możliwości rozwoju kompetencji cyfrowych ...................... 78 II.1. Użytkownicy technologii cyfrowych ....................................................................................... 78 II.2. Osoby stawiające pierwsze kroki w świecie cyfrowym, w tym seniorzy .............................. 83 Strona 2 z 134  Monitor Polski –5– Poz. 318 PRIORYTET III: Wsparcie kompetencji cyfrowych osób pracujących ............................................... 87 III.1. Osoby pracujące ..................................................................................................................... 87 III.2. Przedsiębiorcy i osoby zarządzające ...................................................................................... 92 III.3. Pracownicy sektora publicznego ........................................................................................... 94 PRIORYTET IV: Rozwój zaawansowanych kompetencji cyfrowych ................................................ 103 IV.1. Specjaliści ICT ....................................................................................................................... 103 PRIORYTET V: Wzmocnienie zarządzania rozwojem kompetencji cyfrowych ............................... 109 11. Zarządzanie Programem Rozwoju Kompetencji Cyfrowych ........................................................ 112 11.1. Podział zadań .......................................................................................................................... 112 12. Finansowanie ................................................................................................................................. 119 13. Monitorowanie i ewaluacja .......................................................................................................... 124 14. PRKC w ujęciu terytorialnym ......................................................................................................... 134 Strona 3 z 134  Monitor Polski –6– Poz. 318 1. Wykaz skrótów i użytych pojęć Skrót/pojęcie Algorytmika Big data Objaśnienie Obszar wiedzy i doświadczeń dotyczących algorytmów, będący jednym z obszarów tematycznych informatyki. Algorytm to ciąg jasno zdefiniowanych czynności koniecznych do wykonania zadania, uporządkowany sposób postępowania prowadzący do rozwiązania problemu. Obejmuje kroki od sformułowania zadania, określenia danych wyjściowych i celu, czyli wyniku, przez opracowanie metody rozwiązania, przedstawienie algorytmu po analizę poprawności rozwiązania i jego przetestowanie. Przetwarzanie oraz analiza dużych, zmiennych i różnorodnych zbiorów danych w celu pozyskania nowych informacji lub nowej wiedzy. CPPC Centrum Projektów Polska Cyfrowa CRKC Centrum Rozwoju Kompetencji Cyfrowych opisane w rozdziale 11. Datafikacja Pozyskiwanie danych przez tworzenie cyfrowych reprezentacji świata rzeczywistego w wyniku digitalizacji; integracja (przetwarzanie i łączenie zbiorów danych) i analiza danych z wykorzystaniem algorytmów; czerpanie wartości ekonomicznej, społecznej lub politycznej z pozyskanych w ten sposób informacji. Technologie służące gromadzeniu, integracji i analizie danych określamy mianem technologii datafikacji. Ang. Digital Economy and Society Index – Indeks Cyfrowej Gospodarki i Społeczeństwa Cyfrowego, wprowadzony przez Komisję Europejską w celu mierzenia i porównywania poziomu rozwoju cyfrowego w państwach Unii Europejskiej (https://ec.europa.eu/digital-single-market/en/desi). Proces polegający na przekształceniu analogowych procesów i obiektów fizycznych w ich cyfrowe odpowiedniki. DESI Digitalizacja Edukacja cyfrowa Edukacja medialna ERF Eurostat FERS FERC GOK GUS Strona 4 z 134 Kształtowanie kompetencji cyfrowych oraz poprawne metodycznie wykorzystanie ICT w procesie kształcenia i szkolenia. Proces nabywania umiejętności, wiedzy i postaw umożliwiających skuteczne i bezpieczne korzystanie z mediów, w tym umiejętności krytycznego myślenia, niezbędnej do dokonywania ocen, analizowania złożonych realiów i odróżniania opinii od faktów. Ang. European Reference Framework – Europejskie Ramy Odniesienia Europejski Urząd Statystyczny – urząd Komisji Europejskiej z siedzibą w Luksemburgu Program Fundusze Europejskie dla Rozwoju Społecznego na lata 2021-2027 Program Fundusze Europejskie na Rozwój Cyfrowy 2021-2027 Gminny ośrodek kultury Główny Urząd Statystyczny  Monitor Polski Skrót/pojęcie Higiena cyfrowa (inaczej cyberhigiena) IBE ICT JST Kobotyzacja KPO KPRM KRC Strona 5 z 134 –7– Poz. 318 Objaśnienie Zestaw kompetencji obejmujący procedury postępowania, które sprawiają, że korzystanie z narzędzi cyfrowych jest jednocześnie efektywne, komfortowe i bezpieczne. Składają się na nie: • umiejętność krytycznej oceny informacji i wiarygodności jej źródła, • zrozumienie logiki funkcjonowania platform bazujących na wysokim emocjonalnym zaangażowaniu użytkowników oraz zrozumienie konsekwencji wynikających z komercyjnego charakteru tych platform, • świadomość pozostawiania własnego śladu działalności i wizerunku w sieci oraz zrozumienie konsekwencji umieszczania prywatnych informacji w sieci, • wiedza na temat tego, jakie dane są udostępniane przez działania w sieci, kto nimi dysponuje, oraz umiejętność zarządzania własnymi danymi, • umiejętność ochrony własnej tożsamości przed kradzieżą, • umiejętność okazywania empatii i znajomość zasad etyki w komunikacji sieciowej, • świadomość konsekwencji komunikacji online zawierającej przesłanki dyskryminacyjne, • wiedza o otwartych danych i możliwościach wglądu do nich oraz kontroli społecznej nad procesem ich przetwarzania, • umiejętność rozpoznania zagrożenia uzależnienia od technologii cyfrowych oraz wiedza, gdzie zwrócić się o pomoc w przypadku popadnięcia w uzależnienie, • umiejętność zabezpieczania wykorzystywanych urządzeń (w podstawowym zakresie) przed włamaniem, manipulacją lub kradzieżą danych i informacji, a w przypadku ataku – posiadanie wiedzy, do kogo się zwrócić o pomoc, • umiejętności stosowania ograniczeń czasowych, szczególnie przez dzieci i młodzież znajdującą się w intensywnej fazie rozwoju fizycznego, emocjonalnego, poznawczego i wolitywnego. Instytut Badań Edukacyjnych Ang. Information and Communication Technology – ICT – technologie informacyjne i komunikacyjne, które zamiennie nazywamy technologiami informacyjno-komunikacyjnymi (TIK) lub teleinformatycznymi, lub cyfrowymi. Pojęcie odnosi się do rodziny technologii, które są wykorzystywane do przetwarzania, gromadzenia i przesyłania informacji w postaci elektronicznej. Jednostka samorządu terytorialnego Współpraca człowieka ze sztuczną inteligencją w celu ułatwienia funkcjonowania i działania. Przykładem takiej współpracy może być np. znany Asystent Google’a. Krajowy Plan Odbudowy Kancelaria Prezesa Rady Ministrów – urząd obsługujący ministra właściwego do spraw informatyzacji Klub Rozwoju Cyfrowego  Monitor Polski Skrót/pojęcie KRRiT Kompetencje cyfrowe Kompetencje przyszłości MOOC MŚP / MMŚP Myślenie komputacyjne NASK Strona 6 z 134 –8– Poz. 318 Objaśnienie Krajowa Rada Radiofonii i Telewizji Harmonijna kompozycja wiedzy, umiejętności i postaw umożliwiających życie, uczenie się i pracę w społeczeństwie cyfrowym, tj. społeczeństwie wykorzystującym w życiu codziennym i pracy technologie cyfrowe. W skład kompetencji cyfrowych wchodzą: • kompetencje informatyczne obejmujące posługiwanie się komputerem i innymi urządzeniami elektronicznymi, bezpieczne korzystanie z internetu, aplikacji i oprogramowania, nowych inteligentnych technologii cyfrowych oraz umiejętność stosowania metod pochodzących z informatyki przy programowaniu i tworzeniu rozwiązań informatycznych dla problemów z różnych dziedzin (myślenie komputacyjne), • kompetencje informacyjno-komunikacyjne, polegające na umiejętności wyszukiwania informacji, rozumienia jej, a także selekcji i oceny krytycznej, jak również komunikowania się na odległość za pomocą technologii cyfrowych, • kompetencje funkcjonalne, czyli realne wykorzystanie powyższych kompetencji w różnych sferach codziennego życia, takich jak: finanse, praca i rozwój zawodowy, utrzymywanie relacji, zdrowie, hobby, zaangażowanie obywatelskie, życie duchowe itd., zgodnie z zasadami bezpiecznego korzystania z technologii cyfrowych. Kompetencje cyfrowe przynależą do szerokiego wachlarza kompetencji przyszłości. Do tej grupy zalicza się kompetencje techniczne, poznawcze i społeczne (zwłaszcza krytyczne myślenie, kreatywność, komunikację i kooperację) oraz postawy ułatwiające funkcjonowanie w warunkach przyśpieszonej zmiany społecznej i gospodarczej (w tym elastyczność, wytrzymałość oraz nastawienie na uczenie się przez całe życie). Ang. Massive Open Online Course – masowy otwarty kurs online dostępny bezpłatnie i bez ograniczeń dla wszystkich zainteresowanych. Sektor małych i średnich przedsiębiorstw obejmujący firmy mikro, małe i średnie, zatrudniające odpowiednio do 9, 10-49, 50-249 osób. Kilkustopniowy proces myślowy polegający na znajdowaniu rozwiązań dla złożonych problemów z różnych dziedzin, na który składają się: • sformułowanie problemu i rozłożenie go na części składowe, • analiza, czyli rozpoznanie prawidłowości, • eliminowanie nieistotnych elementów przez uogólnianie, • stworzenie procedury (algorytmu) rozwiązania problemu. Myślenie komputacyjne jest jednym z podstawowych elementów edukacji informatycznej. Naukowa i Akademicka Sieć Komputerowa – Państwowy Instytut Badawczy  Monitor Polski Skrót/pojęcie NGO OSE ORE PARP Platformizacja Podcast Polska POPC POWER PRKC PRTI Przemysł 4.0 Strona 7 z 134 –9– Poz. 318 Objaśnienie Organizacja pozarządowa (ang. non-government organization) – organizacja niebędąca jednostką sektora finansów publicznych w rozumieniu ustawy z dnia 27 sierpnia 2009 r. o finansach publicznych lub przedsiębiorstwem, instytutem badawczym, bankiem i spółką prawa handlowego będącą państwową lub samorządową osobą prawną, a także osoba prawna lub jednostka organizacyjna nieposiadająca osobowości prawnej, której odrębna ustawa przyznaje zdolność prawną, w tym fundacja i stowarzyszenie, z zastrzeżeniem zawartym w art. 4 ustawy z dnia 24 kwietnia 2003 r. o działalności pożytku publicznego i o wolontariacie, niedziałające w celu osiągnięcia zysku. Ogólnopolska Sieć Edukacyjna – program publicznej sieci telekomunikacyjnej, realizowany zgodnie z ustawą z dnia 27 października 2017 r. o Ogólnopolskiej Sieci Edukacyjnej, dający szkołom w całej Polsce możliwość podłączenia szybkiego, bezpłatnego i bezpiecznego internetu. Program został zaprojektowany jeszcze przez Ministerstwo Cyfryzacji, a jego założenia realizuje Naukowa i Akademicka Sieć Komputerowa – Państwowy Instytut Badawczy – operator OSE. Ośrodek Rozwoju Edukacji Polska Agencja Rozwoju Przedsiębiorczości Przenikanie infrastruktur, procesów ekonomicznych i ram zarządzania charakterystycznych dla platform do różnych sektorów i obszarów życia, gdzie platformę definiuje się jako (re)programowalne infrastruktury cyfrowe, które ułatwiają i kształtują spersonalizowane interakcje między użytkownikami końcowymi i firmami sprzedającymi produkty i usługi uzupełniające; interakcje te są zorganizowane za pośrednictwem systematycznego gromadzenia, przetwarzania algorytmicznego, monetyzacji i krążenia danych. Internetowa publikacja dźwiękowa lub filmowa w formie audycji internetowej emitowana najczęściej w regularnych odcinkach. Rzeczpospolita Polska Program Operacyjny Polska Cyfrowa Program Operacyjny Wiedza Edukacja Rozwój na lata 2014-2020 Program Rozwoju Kompetencji Cyfrowych Program Rozwoju Talentów Informatycznych na lata 2019-2029 Termin używany dla określenia zmiany w gospodarce, rozwijanej w wyniku tzw. czwartej rewolucji przemysłowej, której efektem jest usieciowienie biznesu, produkcji, społeczeństwa przez wykorzystanie technologii cyfrowych i łączności. Koncepcja Przemysłu 4.0 określa złożony proces transformacji technologicznej i organizacyjnej przedsiębiorstw, związany ze zmianą modelu biznesowego firmy i integracją danych w łańcuchu wartości w całościowym cyklu życia produktu. Warunkiem tej transformacji jest skuteczne wykorzystanie technologii cyfrowych oraz zasobów danych, w celu osiągania przewagi konkurencyjnej na rynku. Zastosowanie technologii cyfrowych oraz zmiana strategii firmy zakłada możliwość opłacalnej spersonalizowanej produkcji oraz spersonalizowanie oferty  Monitor Polski Skrót/pojęcie – 10 – Poz. 318 UKE Objaśnienie usług w odpowiedzi na zindywidualizowane potrzeby klientów. W efekcie wdrażania koncepcji Przemysłu 4.0 firmy mogą zaoferować inteligentne cyfrowe produkty wraz z powiązanymi z nimi cyfrowymi usługami. Oprogramowanie szantażujące, wymuszające okup, które blokuje dostęp do systemu komputerowego lub uniemożliwia odczyt zapisanych w nim danych (często przez techniki szyfrujące), a następnie żąda od ofiary okupu za przywrócenie stanu pierwotnego. Sektor technologii informacyjno-komunikacyjnych lub sektor teleinformatyczny – wg definicji OECD do sektora ICT zalicza się przedsiębiorstwa, których głównym rodzajem działalności jest produkcja dóbr i usług pozwalających na elektroniczne rejestrowanie, przetwarzanie, transmitowanie, odtwarzanie lub wyświetlanie informacji – zgodnie z Polską Klasyfikacją Działalności do sektora ICT należą przedsiębiorstwa z działów 61 i 62 oraz grup 26.1, 26.2, 26.3, 26.4, 26.8, 46.5, 58.2, 63.1 i 95.1. Ogólnie sektor ICT dzielimy na Produkcję ICT, Handel ICT i Usługi ICT. Ang. Science, Technology, Engineering, Mathematics – nauki przyrodnicze, technologie, inżynieria i matematyka Technologie wykorzystujące technikę cyfrową i systemy informatyczne, obejmujące tzw. technologie założycielskie (internet, komputer, technologie mobilne) oraz wciąż rozwijające się technologie intensyfikujące, tj. internet rzeczy, przetwarzanie w chmurze, algorytmy sztucznej inteligencji, wirtualna i rozszerzona rzeczywistość, big data, druk 3D, technologia blockchain (inaczej łańcuch bloków służący do przechowywania oraz przesyłania informacji o transakcjach zawartych w internecie), technologie cyberbezpieczeństwa, technologie symulacji, systemy integracji danych i inne. Transformacja cyfrowa to całościowa zmiana funkcjonowania organizacji (w tym przedsiębiorstw i instytucji publicznych), możliwa dzięki wdrożeniu technologii cyfrowych, której rezultatem jest upowszechnienie się modeli operacyjnych i biznesowych opartych na datafikacji i platformizacji. W szerszym sensie transformacje cyfrowe w poszczególnych organizacjach składają się na całościową transformację cyfrową gospodarki i społeczeństwa, definiowaną jako paradygmatyczną zmianę reguł rządzących aktywnością społeczną i gospodarczą. Urząd Komunikacji Elektronicznej Umiejętności cyfrowe podstawowe i ponadpodstawowe według metodologii Eurostatu, Bazując na danych z badania wspólnotowego w obszarze społeczeństwa informacyjnego, w zależności od liczby wykonywanych czynności online w okresie ostatnich 3 miesięcy, określa się dwa poziomy umiejętności – „podstawowy” i „ponadpodstawowy” dla każdego z pięciu następujących obszarów: • umiejętności informacyjne i korzystania z danych, • umiejętności komunikacji i współpracy, Ransomware Sektor ICT STEM Technologie cyfrowe Transformacja cyfrowa Strona 8 z 134  Monitor Polski Skrót/pojęcie używane do obliczania indeksu DESI Strona 9 z 134 – 11 – Poz. 318 Objaśnienie • umiejętności tworzenia treści cyfrowych, • umiejętności w obszarze bezpieczeństwa, • umiejętności rozwiązywania problemów. Następnie oblicza się sumaryczny Wskaźnik umiejętności cyfrowych, który może przyjmować następujące poziomy: 1. Podstawowe umiejętności cyfrowe, gdy osoba osiągnęła co najmniej podstawowy poziom we wszystkich 5 obszarach, jednak nie posiada poziomu ponadpodstawowego we wszystkich 5 obszarach. 2. Ponadpodstawowe umiejętności cyfrowe, gdy osoba posiada poziom ponadpodstawowy we wszystkich 5 obszarach. 3. Co najmniej podstawowe umiejętności cyfrowe, gdy osoba zalicza się do grupy posiadających podstawowe lub ponadpodstawowe umiejętności cyfrowe.  Monitor Polski – 12 – Poz. 318 2. Wstęp Kompetencje cyfrowe obywateli są nieodzownym warunkiem wzrostu jakości życia, spójności i dobrobytu społecznego, poprawy konkurencyjności i innowacyjności podmiotów gospodarczych oraz sukcesu polskiej gospodarki. Stanowią element szeroko rozumianych kompetencji przyszłości, ułatwiających takie funkcjonowanie w cyfryzującym się społeczeństwie, które jest satysfakcjonujące dla jednostki i korzystne dla wspólnoty. Brak kompetencji cyfrowych lub ich niedostateczny poziom uniemożliwia obywatelom korzystanie z szans i możliwości, jakie dają zmiany technologiczne, wystawia ich na ryzyka i zagrożenia związane z niewłaściwym wykorzystaniem nowych technologii, a nawet staje się źródłem nierówności społecznych, ekonomicznych, edukacyjnych i kulturowych, wzmacniając wykluczenie społeczno-cyfrowe. PRKC jest odpowiedzią na liczne postulaty na szczeblu krajowym i europejskim, wyrażające potrzebę opracowania dokumentu programowego i intensywniejszej realizacji działań w zakresie rozwoju kompetencji cyfrowych. Mimo szeregu inicjatyw rozwojowych prowadzonych w ostatnich latach, kompetencje cyfrowe mieszkańców Polski lokują się poniżej średniej unijnej. Pod względem kapitału ludzkiego, w DESI 2021 Polska zajęła 24. miejsce wśród krajów Unii Europejskiej. Obserwując praktyki krajów przodujących w rozwijaniu kompetencji cyfrowych, można dostrzec, że sukces w tej dziedzinie wymaga przede wszystkim koordynacji działań podmiotów uczestniczących w podnoszeniu kompetencji cyfrowych społeczeństwa i stanowczego przywództwa we wprowadzaniu zmian.1 Dlatego minister właściwy do spraw informatyzacji, za pomocą obsługującego go urzędu – Kancelarii Prezesa Rady Ministrów przyjmuje na siebie rolę organu wiodącego w przygotowywaniu PRKC i koordynowaniu jego realizacji. Program zakłada stworzenie stabilnego i elastycznego systemu edukacji i szkoleń, dzięki któremu obywatele będą mogli rozwijać kompetencje cyfrowe, stosownie do ich potrzeb i oczekiwań oraz zmieniających się uwarunkowań technologicznych, społecznych i gospodarczych. W procesie jego realizacji i monitorowania będą uczestniczyć liczni interesariusze sektora publicznego, prywatnego i pozarządowego. PRKC jest dokumentem systematyzującym i kierunkującym szereg rozwiązań systemowych, postulowanych w dokumentach strategicznych na poziomie krajowym i unijnym. Realizacja PRKC wraz z działaniami mającymi na celu wyposażenie wybranych grup docelowych w sprzęt przyniesie wymierne efekty w postaci poprawy jakości życia obywateli, wzrostu spójności społecznej i dobrobytu oraz zmniejszenia wykluczenia społecznego, jak również poprawy produktywności gospodarki i jej konkurencyjności na rynkach regionalnych i globalnych. Powszechne i kompetentne wykorzystanie technologii cyfrowych przez mieszkańców Polski ułatwi również zrównoważony rozwój krajowej gospodarki. 1 „Analiza strategii i działań mających na celu rozwój kompetencji cyfrowych w państwach Unii Europejskiej”, opracowana przez Centrum Cyfrowe wykazała, że „systemowe podejście jest najważniejszym czynnikiem przesądzającym o skuteczności działań na rzecz rozwoju kompetencji cyfrowych”. Najbardziej istotnymi cechami takiego podejścia według autorów są: potrzeba przywództwa, konieczność przyjęcia strategii rozwoju kompetencji cyfrowych w Polsce, wymóg współpracy różnych ministerstw i innych instytucji publicznych, oparcie się na partnerstwie i współpracy z biznesem i organizacjami społecznymi, istnienie wyspecjalizowanych instytucji odpowiedzialnych za rozwój kompetencji cyfrowych. Strona 10 z 134  Monitor Polski – 13 – Poz. 318 3. Opis Programu Podstawą do formułowania priorytetów, celów i działań w ramach PRKC są kluczowe krajowe i europejskie dokumenty strategiczne oraz wnioski z przeprowadzonej diagnozy kompetencji cyfrowych w Polsce. Założenia Programu biorą pod uwagę również rysujące się trendy rozwoju technologii oraz potrzeby kompetencyjne obywateli w zależności od pełnionych przez nich ról społecznych od momentu rozpoczęcia edukacji, przez rozwój kariery zawodowej aż po status seniora. Przypisanie celów i działań rozwoju kompetencji cyfrowych w takim układzie odpowiada założeniom interwencji publicznych, stawiających człowieka i jego potrzeby w centrum działań oraz jest zgodne z ideą uczenia się przez całe życie. Główną przesłanką definiowania celów jest rozwijanie społeczeństwa informacyjnego, które świadomie, skutecznie i bezpiecznie wykorzystuje technologie cyfrowe w swoim życiu prywatnym i zawodowym. W związku z długą perspektywą wdrażania Programu – do roku 2030, obecna jego wersja została opracowana ze świadomością, że w pewnych uzasadnionych okolicznościach może zajść konieczność realizacji dodatkowych działań lub dopasowania zaplanowanych działań do zmieniających się warunków i wniosków z analizy efektywności interwencji, jak również do trendów i standardów globalnych. Przedstawione w PRKC cele i działania Polska powinna wdrożyć do 2030 r. Strona 11 z 134  Monitor Polski – 14 – Poz. 318 4. Rola i znaczenie kompetencji cyfrowych w kontekście rozwoju społeczeństwa i gospodarki cyfrowej Korzystanie z urządzeń, aplikacji i technologii cyfrowych przestało być kwestią wyboru – stało się niezbędnym warunkiem funkcjonowania w cyfryzującym się społeczeństwie i gospodarce. Kompetencje cyfrowe, definiowane jako połączenie wiedzy, umiejętności i postaw wobec technologii cyfrowych, mają decydujący wpływ na dobrobyt i dobrostan jednostek i społeczeństw. Istotnym elementem kompetencji cyfrowych są praktyczne umiejętności wprawnego, refleksyjnego (świadomego) i odpowiedzialnego korzystania z mediów cyfrowych, urządzeń i technologii cyfrowych podczas nauki, w pracy i w czasie wolnym, w sferze prywatnej i publicznej. Zgodnie z wytycznymi DigComp22, kompetencje cyfrowe opierają się na umiejętnościach w obszarach: posługiwania się informacjami i danymi, komunikacji i współpracy, tworzenia treści cyfrowych, bezpieczeństwa i rozwiązywania problemów3. Kompetencje cyfrowe nie tylko umożliwiają zdobywanie i rozwój innych kompetencji, ale wręcz są warunkiem koniecznym do ich nabywania, co szczególnie uwidoczniło się w czasie pandemii COVID-19 wraz z potrzebą zastosowania nauki zdalnej. W coraz większym stopniu komunikujemy się i kontaktujemy się z innymi ludźmi, wchodzimy w relacje społeczne i je podtrzymujemy, współpracujemy, pracujemy i uczymy się za pośrednictwem cyfrowych urządzeń i aplikacji podłączonych stale do sieci4. Dlatego posiadanie kompetencji cyfrowych staje się kluczowe w utrzymaniu się na rynku pracy oraz swobodnym korzystaniu z różnych usług i udogodnień w życiu społecznym i prywatnym. Tylko świadome wykorzystywanie narzędzi i usług cyfrowych daje możliwość pełnego wykorzystania potencjału gospodarki cyfrowej, dlatego w kształtowaniu kompetencji cyfrowych istotną kwestią jest zwrócenie uwagi na umiejętność krytycznego i świadomego korzystania z cyfrowych mediów, urządzeń i technologii, analizy danych i informacji oraz kształtowania postaw funkcjonowania w sieci, co pozwala uniknąć negatywnych efektów dezinformacji i innych cyberzagrożeń. Odpowiedzialne i świadome korzystanie z technologii informacyjno-komunikacyjnych nabiera szczególnego znaczenia w sytuacji trwających konfliktów zbrojnych, w kontekście zachowania bezpieczeństwa narodowego. Z jednej strony należy zwrócić szczególną uwagę na budowanie odporności społeczeństwa na dezinformację, a z drugiej przygotować specjalistów do ochrony cyberprzestrzeni. 4.1. Wpływ kompetencji cyfrowych na wartość indeksu DESI Ogromna rola i znaczenie kompetencji cyfrowych w kontekście rozwoju społeczeństwa cyfrowego i gospodarki cyfrowej znajduje potwierdzenie w danych statystycznych. W 2014 r. Komisja Europejska wprowadziła miernik poziomu rozwoju cyfrowego państw członkowskich Unii Europejskiej – Indeks 2 3 4 https://ec.europa.eu/jrc/en/digcomp/digital-competence-framework. Dostęp 11 lutego 2022. Carretero, S.; Vuorikari, R. and Punie, Y. (2017). DigComp 2.1: The Digital Competence Framework for Citizens with eight proficiency levels and examples of use, EUR 28558 EN, doi:10.2760/38842. UNESCO. Digital skills critical for jobs and social inclusion. 2018. Online. Dostęp 21 grudnia 2021 r. https://en.unesco.org/news/digital-skills-critical-jobs-and-social-inclusion . Strona 12 z 134  Monitor Polski – 15 – Poz. 318 Cyfrowej Gospodarki i Społeczeństwa Cyfrowego (DESI)5, który syntetyzuje osiągnięcia poszczególnych krajów w czterech wymiarach: kapitał ludzki, łączność (dostęp do internetu), integracja technologii cyfrowych w przedsiębiorstwach, cyfrowe usługi publiczne. Do każdego komponentu przyporządkowane są wskaźniki cząstkowe z przypisaną im wagą. Na pozór kompetencje cyfrowe mają wpływ jedynie na wymiar „Kapitał ludzki”, jednak w istocie zakres ich oddziaływania jest znacznie szerszy. Uznając, że kompetencje są wypadkową wiedzy, umiejętności i postaw, przejawem ich posiadania jest korzystanie z różnorakich technologii i usług cyfrowych, jak internet szerokopasmowy stacjonarny lub mobilny (wpływający na wartość parametru „Łączność”). Poziom kompetencji cyfrowych ma również istotne znaczenie dla wskaźnika „Integracja technologii cyfrowych w przedsiębiorstwach”, który obejmuje wykorzystanie w działalności gospodarczej mediów społecznościowych, sztucznej inteligencji, rozwiązań chmurowych, dużych zbiorów danych oraz prowadzenie handlu elektronicznego. Korzystanie z usług publicznych online również wymaga określonych umiejętności. Z kolei dostępność i jakość świadczonych usług online oraz informacji udostępnianych przez administrację publiczną w sposób oczywisty jest pochodną poziomu kompetencji jej pracowników. Wartość indeksu DESI dla Polski wskazuje na konieczność intensyfikacji działań w zakresie transformacji cyfrowej. W 2021 r. Polska zajęła 24. miejsce na 27 państw członkowskich. Za Polską znalazły się tylko Grecja, Bułgaria i Rumunia. KE zauważyła, że w 2020 r. Polska poczyniła postępy w zakresie wielu wskaźników, ale biorąc pod uwagę równie dynamiczne i pozytywne zmiany w innych krajach, nie przełożyło się to na zmianę jej ogólnej pozycji. Wykres 1. Indeks Gospodarki Cyfrowej i Społeczeństwa Cyfrowego DESI w krajach UE w 2021 r. Źródło: Komisja Europejska Obszarem, w którym Polska zajmuje najdalsze miejsca, są wskaźniki Kapitał ludzki i Integracja technologii cyfrowych w przedsiębiorstwach. W 2021 r. w zakresie Integracji technologii cyfrowej 5 European Commission, The Digital Economy and Society Index [online]. Dostępny w www: https://digital-agendadata.eu/charts/desi-components#chart={%22indicator%22:%22desi%22,%22breakdowngroup%22:%22desi%22,%22unit-measure%22:%22pc_desi%22,%22time-period%22:%222018%22} (dostęp 27.01.2022 r.). Strona 13 z 134  Monitor Polski – 16 – Poz. 318 w przedsiębiorstwach znaleźliśmy się na poziomie 69% w odniesieniu do średniej UE, podczas gdy w pozostałych obszarach wynik Polski mieścił się w zakresie 80-90% średniej unijnej. Biorąc pod uwagę fakt, że kompetencje cyfrowe szeroko oddziałują na wiele obszarów rozwoju gospodarki cyfrowej i społeczeństwa, należy przyjąć założenie, że rozwój kompetencji cyfrowych dzięki realizacji PRKC przyczyni się do wzrostu gospodarczego przez rozwój kapitału ludzkiego w Polsce oraz pozycji Polski wśród krajów Unii Europejskiej, co uzasadnia potrzebę sformułowania niniejszego Programu Rozwoju Kompetencji Cyfrowych. 4.2. Kompetencje cyfrowe jako kompetencje elementarne w przyszłości Ranga kompetencji cyfrowych wraz z transformacją cyfrową systematycznie wzrasta, w związku z czym już dziś zalicza się je do kompetencji elementarnych, wchodzących w skład kompetencji XXI wieku6 oraz do kompetencji przyszłości. Kompetencje XXI wieku obejmują sześć umiejętności bazowych (umiejętność czytania i pisania, umiejętności matematyczne, przyrodnicze, ICT7, finansowe, kulturowe i obywatelskie), cztery główne kompetencje (w zakresie krytycznego myślenia/rozwiązywania problemów, kreatywności, komunikowania się i współpracy) oraz sześć cech charakteru (ciekawość, zdolność do podejmowania inicjatywy, wytrwałość, elastyczność, zdolności przywódcze, świadomość społeczna i kulturowa). Kompetencje przyszłości definiowane są w rozmaity sposób, jednak zawsze pojawiają się w nich kompetencje cyfrowe lub inaczej nazwane kompetencje związane z posługiwaniem się technologiami cyfrowymi. Przykładowo do kompetencji przyszłości zaliczane są kompetencje techniczne, poznawcze i społeczne (zwłaszcza krytyczne myślenie, kreatywność, komunikacja i kooperacja) oraz postawy ułatwiające funkcjonowanie w warunkach przyśpieszonej zmiany społecznej i gospodarczej (w tym elastyczność, wytrzymałość oraz nastawienie na uczenie się przez całe życie). Dla opanowania niektórych kompetencji cyfrowych niezbędna jest biegłość w podstawowych kompetencjach językowych, umożliwiająca dostęp do treści, darmowych zasobów i szkoleń udostępnianych w internecie. Szczególnie dotyczy to zaawansowanych szkoleń zawodowych. Nauka języka obcego wykracza poza ramy niniejszego Programu, nie można jej jednak pominąć, wskazując na obszary powiązane i warunkujące osiągnięcie sukcesu w rozwoju kompetencji cyfrowych w Polsce. Najistotniejszym uwarunkowaniem powodzenia działań w zakresie rozwoju kompetencji cyfrowych jest powszechne nastawienie na uczenie się przez całe życie (lifelong learning). Wymaga to ukształtowania postaw przyszłych dorosłych na etapie edukacji formalnej, działań adresowanych do dorosłych, uświadamiania pracodawców, seniorów, jak również aktywizacji osób zagrożonych wielowymiarowym wykluczeniem. Brak kompetencji cyfrowych w dzisiejszym świecie wiąże się z ryzykiem wykluczenia cyfrowego, a z czasem nawet wykluczenia społecznego. 6 7 Raport World Economic Forum pt. New Vision for Education: Unlocking the Potential of Technology (2015). Za: New Vision for Education: Unlocking the Potential of Technology. World Economic Forum. 2015. Online. Dostęp 21 grudnia 2021 r. https://www3.weforum.org/docs/WEFUSA_NewVisionforEducation_Report2015.pdf. Umiejętności ICT definiowane jako umiejętności korzystania i tworzenia treści opartych na technologii, w tym znajdowania i udostępniania informacji, odpowiadania na pytania, interakcji z innymi ludźmi i programowania komputerowego. Strona 14 z 134  Monitor Polski – 17 – Poz. 318 4.3. Edukacja informatyczna a rozwój kompetencji cyfrowych Kreatywne rozwiązywanie problemów z różnych dziedzin ze świadomym wykorzystaniem metod i narzędzi wywodzących się z informatyki, w tym programowania, jest jedną z najważniejszych umiejętności rozwijanych w ramach kształcenia ogólnego. Wraz z wprowadzeniem nowej podstawy programowej do szkół podstawowych (2017 r.) i ponadpodstawowych (2018 r.) unowocześniono kształcenie informatyczne w Polsce i objęto nim wszystkich uczniów. Jego głównym założeniem jest kształtowanie myślenia komputacyjnego prowadzącego do efektywnego i bezpiecznego wykorzystania metod i technik wypływających z informatyki przy rozwiązywaniu problemów z różnych dziedzin życia. Począwszy od pierwszej klasy szkoły podstawowej, przez wszystkie lata edukacji szkolnej na przedmiotach informatycznych (edukacja informatyczna, informatyka) realizowanych jest w sposób spiralny pięć celów głównych: 1. Rozumienie, analizowanie i rozwiązywanie problemów na bazie logicznego i abstrakcyjnego myślenia, myślenia algorytmicznego i sposobów reprezentowania informacji. 2. Programowanie i rozwiązywanie problemów z wykorzystaniem komputera oraz innych urządzeń cyfrowych: układanie i programowanie algorytmów, organizowanie, wyszukiwanie i udostępnianie informacji, posługiwanie się aplikacjami komputerowymi. 3. Posługiwanie się komputerem, urządzeniami cyfrowymi i sieciami komputerowymi, w tym: znajomość zasad działania urządzeń cyfrowych i sieci komputerowych oraz wykonywanie obliczeń i programów. 4. Rozwijanie kompetencji społecznych, takich jak: komunikacja i współpraca w grupie, w tym w środowiskach wirtualnych, udział w projektach zespołowych oraz organizacja i zarządzanie projektami. 5. Przestrzeganie prawa i zasad bezpieczeństwa. Respektowanie prywatności informacji i ochrony danych, praw własności intelektualnej, etykiety w komunikacji i norm współżycia społecznego; ocena zagrożeń związanych z technologią i ich uwzględnienie dla bezpieczeństwa swojego i innych. Polska jest pierwszym krajem w Europie, który wprowadził tak powszechne kształcenie informatyczne. Wiedza i umiejętności w zakresie kompetencji cyfrowych pozyskane na etapie edukacji formalnej stanowią podstawę do dalszego rozwijania umiejętności informatycznych, informacyjno-komunikacyjnych oraz nabywania kompetencji funkcjonalnych, czyli kompetencji cyfrowych potrzebnych np. w Przemyśle 4.0. Pierwsi absolwenci szkół ponadpodstawowych po zmianach w podstawie programowej trafią na uczelnie oraz rynek pracy w roku 2023. Dlatego PRKC wspomaga swoimi działaniami również informatyczną edukację formalną w obszarach wymagających współpracy międzyresortowej. Do tych obszarów należą: cyfryzacja szkół, organizacja pracy cyfrowej szkoły, pozyskiwanie kadr z kompetencjami cyfrowymi, przygotowanie uczelni na przyjęcie absolwentów z wiedzą i umiejętnościami cyfrowymi. Strona 15 z 134  Monitor Polski – 18 – Poz. 318 4.4. Kompetencje cyfrowe w kontekście rozwoju gospodarki Kompetencje cyfrowe mają podstawowe znaczenie dla rozwoju całej gospodarki, która ulega procesom cyfryzacji, składającym się na systemową transformację cyfrową. W wyniku transformacji cyfrowej zmienia się charakter konsumpcji, przekształcają się procesy produkcji dóbr i usług, przeobraża się struktura i mechanizmy funkcjonowania rynków, w tym rynku pracy, oraz ulega modyfikacji funkcjonowanie przedsiębiorstw, instytucji publicznych oraz innych organizacji. Warunkiem koniecznym transformacji cyfrowej jest dostęp do internetu i podłączonych do niego urządzeń. Natomiast jej motorem jest rozwój i wdrażanie technologii cyfrowych, możliwy dzięki zaawansowanym kompetencjom cyfrowym użytkowników. W dyskursie publicystycznym i naukowym upowszechnia się przeświadczenie, że weszliśmy w etap czwartej rewolucji przemysłowej, która redefiniuje podstawy funkcjonowania gospodarki, niekiedy określanej mianem Przemysłu 4.0. O ile wcześniejsze rewolucje przemysłowe wprowadzały radykalne zmiany w przemyśle, tak obecnie z perspektywy gospodarczej, społecznej i politycznej równie wielkie znaczenie mają zmiany zachodzące w sektorach nieprzemysłowych, w usługach i w obszarze produkcji niematerialnej (w tym produkcji wiedzy), w których znajduje zatrudnienie zdecydowana większość współczesnych pracowników. Dlatego trwająca rewolucja technologiczna, której podstawą są technologie datafikacji, ze sztuczną inteligencją na czele, wpłynie na sposób wykonywania pracy we wszystkich typach zawodów, zarówno fizycznych, jak i umysłowych8. Wdrażanie rozwiązań opartych o algorytmy sztucznej inteligencji służy dwóm podstawowym celom: analizie dużych zbiorów danych, co umożliwia dokonywanie predykcji i wspiera procesy decyzyjne, oraz inteligentnej automatyzacji procesów i zadań9. Efektywne wykorzystanie danych sprzyja też innowacjom produktowym, organizacyjnym i procesowym, zwiększającym konkurencyjność przedsiębiorstw i całej gospodarki. W przypadku przedsiębiorstw informacje pozyskiwane z dużych zbiorów danych przyczyniają się do tworzenia spersonalizowanych produktów (dóbr i usług), optymalizacji procesów oraz powstawania nowych modeli biznesowych opartych na rozrastających się sieciach komunikacji i współpracy, łączących ludzi, organizacje i maszyny, co przekłada się na przewagę konkurencyjną na rynkach regionalnych i globalnych. Zmiana modeli operacyjnych i biznesowych podmiotów gospodarczych zachodzi nie tylko w sektorze IT, lecz również w sektorach dotąd uważanych za tradycyjne10. Zarządzanie procesami biznesowymi z wykorzystaniem systemów informatycznych jest już podstawą zarządzania w zasadzie we wszystkich działach gospodarki. W przemyśle i rolnictwie zastosowanie stosunkowo prostych algorytmów do efektywnego przetwarzania danych pozwala na wdrażanie „inteligentnej automatyzacji”. W fabrykach i halach logistycznych rośnie liczba wyposażonych w sensory robotów, które są w stanie reagować na zmiany w otoczeniu, dzięki czemu mogą one bezpiecznie i wydajnie współpracować z 8 9 10 Śledziewska K., Włoch R. Gospodarka cyfrowa. Jak nowe technologie zmieniają świat. Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego. 2020 r. Agrawal A. et al. Prediction Machines: The Simple Economics of Artificial Intelligence. Harvard Business Review Press. 2018 r. Iansiti M., Lakhani K. Competing in the Age of AI: Strategy and Leadership When Algorithms and Networks Run the World. Harvard Business Review Press. 2020 r. Strona 16 z 134  Monitor Polski – 19 – Poz. 318 ludźmi lub przejmować od nich zadania. Oznacza to, że zmianie musi ulec również profil kompetencji wykazywanych przez pracowników11. Za szczególnie istotne należy uznać kompetencje pracowników w zakresie cyberbezpieczeństwa, bowiem ich brak może narazić przedsiębiorstwa na straty ponoszone w wyniku cyberataków. W 2021 r. 77% średnich i dużych firm w Polsce doświadczyło ataków ransomware (w 2020 r. tylko 13%), a połowa z nich zapłaciła przestępcom haracz (w wysokości średnio 670 tys. zł) za odzyskanie zaszyfrowanych danych12. Jednym z większych wyzwań, jakie stoją przed całą ludzkością, jest zahamowanie i odwrócenie negatywnych zmian w środowisku przyrodniczym. Technologie cyfrowe mogą wspomagać procesy monitorowania zmian środowiska oraz jego ochrony (internet rzeczy), analizy danych w tym zakresie (big data) oraz poszukiwania optymalnych metod rozwiązywania zidentyfikowanych problemów (sztuczna inteligencja). Konieczność sprostania wyzwaniom związanym z ochroną środowiska naturalnego jest ważnym zadaniem dla sektora ICT, które dzięki zaawansowanym kompetencjom cyfrowym będzie tworzyć nowe rozwiązania w tej dziedzinie. Na potrzeby zielonej i błękitnej gospodarki istotne jest wykorzystanie potencjału otwartych danych przestrzennych i środowiskowych z systemów satelitarnej obserwacji Ziemi, które będzie możliwe dzięki upowszechnianiu i pogłębianiu umiejętności wykorzystania, analizy i operacjonalizacji danych. 4.5. Kompetencje cyfrowe w kontekście zmian na rynku pracy Coraz częściej zadania zawodowe będą miały charakter hybrydowy, łączący i uzupełniający kompetencje ludzi i maszyn. W przypadku niektórych czynności to ludzie będą wspierali i uzupełniali maszyny, na przykład dotyczy to ich trenowania (np. trenowania sieci neuronowych), objaśniania i interpretowania efektów ich pracy oraz ich konserwacji. W przypadku innych czynności to maszyny będą potęgowały potencjał ludzi, zwiększając ich możliwości poznawcze, komunikacyjne i fizyczne13. Liczne badania pokazują jednak, że inteligentne maszyny i systemy będą uzupełniać pracę ludzi o wyższych kompetencjach, a zastępować pracę ludzi o kompetencjach niskich i średnich14. W zasadzie niemal wszystkie zadania zawodowe będą wykonywane w środowisku pracy przesyconym nowymi technologiami. Dlatego tak ważne jest uzupełnianie i rozwijanie kompetencji, przede wszystkim, choć nie wyłącznie, kompetencji cyfrowych, które pozwolą uniknąć problemu bezrobocia technologicznego. 11 PwC. Curriculum Guidelines 4.0 Future-proof education and training for manufacturing in Europe. 2020. Online. Dostęp 21 grudnia 2021 r. https://op.europa.eu/en/publication-detail/-/publication/845051d4-4ed8-11ea-aece-01aa75ed71a1. 12 https://itreseller.com.pl/3-na-4-polskie-firmy-padly-ofiara-ataku-ransomware-w-2021-roku-raport-sophos/ 13 Daugherty P., Wilson H., Human + Machine: Reimagining Work in the Age of AI. Harvard Business Review Press. 2018 r. 14 Green A. What is happening to middle skill workers? OECD Social, Employment and Migration Working Papers. No. 230. 2019; Acemoglu D., Restrepo P. Unpacking Skill Bias: Automation and New Tasks. AEA Papers and Proceedings. Vol. 110. s. 356–361. 2020. Online. Dostęp 22 czerwca 2021 r. https://www.aeaweb.org/articles?id=10.1257/pandp.20201063; Card D., DiNardo J. Skill-Biased Technological Change and Rising Wage Inequality: Some Problems and Puzzles. Journal of Labor Economics. Vol. 20. No. 4. 2002. s.733–783; Galor O., Moav O. Ability-Biased Technological Transition, Wage Inequality, and Economic Growth. The Quarterly Journal of Economics. Vol. 115. No. 2. 2000. s. 469–497; Author D. et al. The Work of the Future: Building Better Jobs in an Age of Intelligent Machines. MIT Task Force on the Work of the Future. 2020. Online. Dostęp 21 grudnia 2021 r. https://workofthefuture.mit.edu/research-post/the-work-of-the-future-building-better-jobs-in-an-age-of-intelligentmachines/. Strona 17 z 134  Monitor Polski – 20 – Poz. 318 Realnym zagrożeniem dla całej gospodarki jest spadek konkurencyjności i produktywności wynikający z trudności przeprowadzenia transformacji cyfrowej przez menedżerów i pracowników wykazujących niedostateczne kompetencje cyfrowe. Już obecnie w Unii Europejskiej 9 na 10 pozycji zawodowych wymaga posiadania przynajmniej podstawowych kompetencji cyfrowych. Przyśpieszająca transformacja cyfrowa, skutkująca zmianą modeli operacyjnych i biznesowych firm, sprawia, że profil umiejętności wymaganych przez pracodawców ulega szybkim zmianom, a trajektoria kariery zawodowej staje się nieciągła i nielinearna15. Rodzi to potrzebę ustawicznego, i w głównej mierze samodzielnego, aktualizowania wiedzy, umiejętności i kwalifikacji przez pracowników16. Pojawiające się nowe typy zawodów wymagają elastycznego i szybkiego dostosowania się pracowników do wymogów rynku pracy. Konieczne jest zatem budowanie postaw społeczeństwa nastawionych na uczenie się przez całe życie i podnoszenie kompetencji cyfrowych niezbędnych, aby korzystać z możliwości oferowanych przez otwarte internetowe kursy edukacyjne17. Przewidywana w badaniach luka kompetencyjna na rynku pracy dotyczyć będzie wielu obszarów specjalizacji w zakresie cyfryzacji, dlatego konieczne jest prognozowanie zapotrzebowania na określone kompetencje oraz ich skuteczne i szybkie uzupełnianie przez obecnych i przyszłych pracowników. Transformacja cyfrowa w przedsiębiorstwach lub sektorze publicznym nigdy nie jest celem samym w sobie. Pozwala zwiększyć wydajność pracy, zracjonalizować procesy i przeobrazić kulturę organizacyjną, ma więc kolosalny wpływ na konkurencyjność gospodarki i użyteczność instytucji publicznych, lecz w Polsce nie nastąpi przejście do nowoczesnej gospodarki ery cyfrowej bez radykalnego podniesienia kompetencji cyfrowych przedsiębiorców, menadżerów i pracowników oraz zwiększenia poziomu absorpcji innowacyjnych technologii przez polskie przedsiębiorstwa. Już teraz kompetencje cyfrowe są często kluczową składową dla wielu przedsiębiorstw podczas procesów rekrutacyjnych. Kompetencje są wymagane już na etapie zatrudnienia absolwentów uczelni, stąd też powinny one stanowić ważny element w programach studiów wszystkich uczelni, niezależnie od kierunku. Indeks DESI wskazuje, że najmniej rozwiniętym obszarem cyfryzacji w Polsce jest „Integracja technologii cyfrowych” w przedsiębiorstwach – w tym zakresie w 2021 r. Polska zajęła 24. pozycję w UE, wyprzedzając jedynie Węgry, Rumunię i Bułgarię. We wszystkich wymiarach zastosowań ICT w działalności biznesowej wypadamy poniżej średniej unijnej, szczególnie w zakresie wykorzystania różnych rozwiązań cyfrowych w polskich firmach. Ciągle aktualna jest zatem diagnoza przedstawiona w raporcie DESI 2018 dotyczącym Polski: „główne wyzwania w procesie digitalizacji przedsiębiorstw w Polsce stanowią brak wiedzy o istniejących możliwościach, ograniczona dostępność pracowników z umiejętnościami cyfrowymi oraz brak finansowania. Ponadto polskie przedsiębiorstwa niechętnie inwestują w podnoszenie kwalifikacji swoich pracowników w zakresie umiejętności cyfrowych lub nowoczesnych technologii”. 15 16 17 World Economic Forum. The Future of Jobs Report 2020. Online. Dostęp 21 grudnia 2021 r. https://www.weforum.org/reports/the-future-of-jobs-report-2020/in-full/executive-summary. Batra P. Jobs lost, jobs gained: What the future of work will mean for jobs, skills, and wages. McKinsey Global Institute. 2017 r. Online. Dostęp 21 grudnia 2021 r. https://www.mckinsey.com/featured-insights/future-of-work/jobslost-jobsgained-what-the-future-of-work-will-mean-for-jobs-skills-and-wages. OECD. The Future of Education and Skills. Education 2030. 2018. Online. Dostęp 22 lipca 2021 r. https://www.oecd.org/education/2030/E2030%20Position%20Paper%20(05.04.2018).pdf. Strona 18 z 134  Monitor Polski – 21 – Poz. 318 4.6. Kompetencje cyfrowe w kontekście korzystania z dóbr i usług Rozwinięte kompetencje cyfrowe umożliwiają bardziej świadome i satysfakcjonujące korzystanie z szerokiej oferty konsumpcyjnej, kulturalnej i rozrywkowej. Kompetentni cyfrowo konsumenci są w stanie intensywniej korzystać z możliwości oferowanych przez produkty cyfrowe, co zwrotnie zwiększa popyt na innowacyjne i spersonalizowane rozwiązania technologiczne. Kompetencje cyfrowe stają się również niezbędnym warunkiem korzystania z usług publicznych dostarczanych przez państwo, które systematycznie rozwija e-administrację i oferuje nowe e-usługi, wykorzystując możliwości komunikacji z obywatelami za pomocą technologii cyfrowych. Kluczowe znaczenie w procesie transformacji cyfrowej sektora publicznego mają również kompetencje cyfrowe jego pracowników, dzięki którym będą oni w stanie modyfikować działanie systemów, zapobiegać nieuzasadnionej dyskryminacji i projektować cyfrowe usługi publiczne w sposób włączający i odporny na cyberataki oraz współtworzyć nowy model organizacyjny administracji publicznej. Pandemia COVID-19 pokazała, że kompetencje cyfrowe są nieodzowne przy korzystaniu z usług edukacyjnych i usług w zakresie opieki zdrowotnej. Edukacja formalna, zwłaszcza na poziomie szkół podstawowych i ponadpodstawowych, nadal będzie prowadzona głównie w formie bezpośredniego kontaktu z nauczycielem, ale z coraz intensywniejszym wykorzystaniem nowych technologii w procesie nauczania. Skuteczne kształcenie kompetencji cyfrowych uczniów i studentów zależy wprost od wysokich kompetencji cyfrowych nauczycieli18. Coraz większą rolę będą odgrywać formy edukacji zdalnej lub hybrydowej, umożliwiające korzystanie z bogatych zasobów edukacyjnych dostarczanych za pośrednictwem internetu. Umiejętność korzystania z takich zasobów będzie niezbędnym warunkiem uczenia się przez całe życie, służącego rozwojowi osobistemu oraz podnoszeniu kwalifikacji zawodowych. Rozwój systemów pozwalających na integrację danych dotyczących zdrowia oraz rozwój e-zdrowia, w tym telemedycyny, oraz wykorzystanie sztucznej inteligencji w rozwiązaniach zdrowotnych umożliwiają sprawniejszą diagnozę, monitorowanie parametrów życiowych pacjenta i proces leczenia na odległość. Pozwoli to na uzupełnienie oferty usług zdrowotnych i lepsze zaspokojenie potrzeb obywateli w tym zakresie. Prawidłowe działanie całego systemu ochrony zdrowia jest uwarunkowane posiadaniem odpowiednich kompetencji cyfrowych, zarówno przez pracowników sektora ochrony zdrowia, jak i przez pacjentów i innych interesariuszy systemu. Kompetencje cyfrowe stanowią niezbędny warunek świadomego i odpowiedzialnego uczestnictwa w życiu publicznym. Ważne są zwłaszcza takie umiejętności i postawy wchodzące w skład kompetencji cyfrowych, które umożliwiają świadome i krytyczne korzystanie z różnych źródeł informacji, w tym mediów społecznościowych, czyli edukacja medialna. W kontekście korzystania z wszelkiego rodzaju usług cyfrowych należy mieć na uwadze zagrożenia związane z nasileniem się takich zjawisk jak dyskryminacja lub wykluczenie cyfrowe obywateli, którzy ze względu na niskie kompetencje cyfrowe lub ich brak nie będą mogli korzystać z oferty e-usług oferowanych przez biznes lub sektor publiczny. Dotyczy to zwłaszcza osób zagrożonych wykluczeniem wielowymiarowym (osób z niepełnosprawnościami, w kryzysie bezdomności, ubóstwa, zagrożonych trwałym bezrobociem oraz osób starszych). 18 Selwyn N. Should Robots Replace Teachers? Polity Press. 2019 r. Strona 19 z 134  Monitor Polski – 22 – Poz. 318 5. Diagnoza kompetencji cyfrowych według grup społecznych i województw Potrzeby kompetencyjne obywateli są różne w zależności od etapu ich życia, pełnionych ról społecznych, a nawet miejsca zamieszkania. W związku z tym, specyficzne grupy społeczne wymagają innego rodzaju wsparcia przy projektowaniu interwencji w zakresie rozwoju kompetencji cyfrowych, co zostało uwzględnione w niniejszym Programie. 5.1. Użytkownicy technologii cyfrowych Do grupy użytkowników technologii cyfrowych zaliczamy wszystkich obywateli, którzy w codziennym życiu spotykają się z usługami i rozwiązaniami wymagającymi przynajmniej podstawowych kompetencji cyfrowych. Mogą oni przynależeć jednocześnie do różnych grup wyróżnionych ze względu na wiek lub rolę społeczną, które zostaną omówione w dalszej części diagnozy. a) Stan kompetencji cyfrowych w Polsce poniżej średniej unijnej W 2021 r. odsetek osób posiadających co najmniej podstawowe umiejętności cyfrowe w Polsce wyniósł 43%, 11 p.p. poniżej średniej unijnej kształtującej na poziomie 54%. Wykres 2. Odsetek osób posiadających co najmniej podstawowe umiejętności cyfrowe w krajach UE w 2021 r. 79 79 70 69 67 64 64 63 63 62 61 60 56 55 55 54 54 52 51 50 50 49 49 49 46 43 Rumunia Bułgaria Polska Włochy Litwa Niemcy Węgry Cypr Słowenia Łotwa Grecja Belgia UE 27 Portugalia Słowacja Estonia Czechy Malta Francja Austria Chorwacja Hiszpania Luksemburg Szwecja Dania Irlandia Finlandia Holandia 31 28 Opracowanie własne na podstawie danych Eurostatu. Pandemia COVID-19 pokazała, jak cennym zasobem są rozwinięte usługi cyfrowe oraz jak istotne są umiejętności cyfrowe, które umożliwiają działanie na odległość za pomocą mediów elektronicznych, a zatem podtrzymanie działalności społeczeństwa, gospodarki i państwa. Na początku pandemii tylko nieco więcej niż połowa mieszkańców Polski w wieku aktywności zawodowej (25-64 lata) posiadała co najmniej podstawowe kompetencje cyfrowe. W 2021 r. niemal 16 milionów (57%) mieszkańców Polski w wieku 16-74 lata nie posiadało choćby podstawowych kompetencji cyfrowych, podczas gdy Strona 20 z 134  Monitor Polski – 23 – Poz. 318 wśród seniorów (65-74 lata) aż dziewięć osób na dziesięć, a przecież usługi elektroniczne, jak chociażby Internetowe Konto Pacjenta, które zawiera niezbędne informacje o naszym zdrowiu, są także dla nich. Wykres 3. Odsetek osób nieposiadających co najmn …