Uchwała nr 24 Rady Ministrów z dnia 21 lutego 2023 r. w sprawie ustanowienia programu rządowego pod nazwą "Program Rozwoju Kompetencji Cyfrowych"

W skrócie

Niniejsza uchwała ustanawia rządowy program pod nazwą „Program Rozwoju Kompetencji Cyfrowych”, który ma na celu rozwój umiejętności cyfrowych w Polsce. Program ten będzie realizowany do końca 2030 roku.

Co reguluje

Ustanowienie i ramy czasowe programu rządowego „Program Rozwoju Kompetencji Cyfrowych”.
Łączne wydatki z budżetu państwa na realizację Programu oraz ich limity w poszczególnych latach.
Wykonawców Programu oraz podmioty odpowiedzialne za jego koordynację i monitorowanie.
Obowiązek przedstawiania Radzie Ministrów informacji o realizacji Programu.

Kogo dotyczy

Członków Rady Ministrów oraz podległe im organy i jednostki organizacyjne, jako wykonawców Programu.
Ministra właściwego do spraw informatyzacji, który koordynuje i monitoruje realizację Programu.

Kluczowe punkty

Program „Program Rozwoju Kompetencji Cyfrowych” jest realizowany do 31 grudnia 2030 r.
Łączne wydatki z budżetu państwa na Program wyniosą 234 mln zł.
Wydatki na Program w 2022 r. wyniosły 9 mln zł, a w 2030 r. wyniosą 25 mln zł.
Minister właściwy do spraw informatyzacji przedstawia Radzie Ministrów informację o realizacji Programu do 30 listopada każdego roku, a pierwszą informację przedstawił do 30 listopada 2023 r.

Tekst ustawy

MONITOR POLSKI DZIENNIK URZĘDOWY RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Warszawa, dnia 30 marca 2023 r. Poz. 318 UCHWAŁA NR 24 RADY MINISTRÓW z dnia 21 lutego 2023 r. w sprawie ustanowienia programu rządowego pod nazwą „Program Rozwoju Kompetencji Cyfrowych” Na podstawie art. 15 ust. 1 ustawy z dnia 6 grudnia 2006 r. o zasadach prowadzenia polityki rozwoju (Dz. U. z 2023 r. poz. 225 i 412) Rada Ministrów uchwala, co następuje: § 1. Ustanawia się program rządowy pod nazwą „Program Rozwoju Kompetencji Cyfrowych”, zwany dalej „Programem”, stanowiący załącznik do uchwały. § 2. Program jest realizowany do dnia 31 grudnia 2030 r. § 3. 1. Łączne wydatki z budżetu państwa na realizację Programu wyniosą 234 mln zł. 2. W poszczególnych latach limit wynosi: 1) 2022 r. – 9 mln zł; 2) 2023 r. – 33 mln zł; 3) 2024 r. – 32 mln zł; 4) 2025 r. – 32 mln zł; 5) 2026 r. – 24 mln zł; 6) 2027 r. – 26 mln zł; 7) 2028 r. – 27 mln zł; 8) 2029 r. – 26 mln zł; 9) 2030 r. – 25 mln zł. § 4. Wykonawcami Programu są członkowie Rady Ministrów oraz określone przez nich organy i jednostki organizacyjne im podległe lub przez nich nadzorowane. § 5. Realizację Programu koordynuje i monitoruje minister właściwy do spraw informatyzacji. § 6. Wykonując Program, członkowie Rady Ministrów współpracują z ministrem właściwym do spraw informatyzacji. § 7. Minister właściwy do spraw informatyzacji przedstawia Radzie Ministrów, w terminie do dnia 30 listopada danego roku, informację o realizacji Programu. § 8. Pierwszą informację o realizacji Programu minister właściwy do spraw informatyzacji przedstawi Radzie Ministrów w terminie do dnia 30 listopada 2023 r. § 9. Uchwała wchodzi w życie z dniem następującym po dniu ogłoszenia. Prezes Rady Ministrów: M. Morawiecki Rady Ministrów z dnia 21 lutego 2023 r. (M.P. poz. …) Monitor Polski –2– Załącznik Poz. 318 do uchwały nr 24 Załącznik uchwały nr 24 Rady Ministrów RadydoMinistrów z dnia 21 lutego 2023 r. (M.P. poz. 318) z dnia 21 lutego 2023 r. (M.P. poz. …) PROGRAM ROZWOJU KOMPETENCJI CYFROWYCH PROGRAM ROZWOJU KOMPETENCJI CYFROWYCH PROJEKT – LUTY 2023 PROJEKT – LUTY 2023 Kancelaria Prezesa Rady Ministrów Kancelaria Prezesa Rady Ministrów Monitor Polski –3– Poz. 318 Spis treści 1. Wykaz skrótów i użytych pojęć ........................................................................................................... 4 2. Wstęp ................................................................................................................................................. 10 3. Opis Programu ................................................................................................................................... 11 4. Rola i znaczenie kompetencji cyfrowych w kontekście rozwoju społeczeństwa i gospodarki cyfrowej.................................................................................................................................................. 12 4.1. Wpływ kompetencji cyfrowych na wartość indeksu DESI......................................................... 12 4.2. Kompetencje cyfrowe jako kompetencje elementarne w przyszłości...................................... 14 4.3. Edukacja informatyczna a rozwój kompetencji cyfrowych ....................................................... 15 4.4. Kompetencje cyfrowe w kontekście rozwoju gospodarki ......................................................... 16 4.5. Kompetencje cyfrowe w kontekście zmian na rynku pracy ...................................................... 17 4.6. Kompetencje cyfrowe w kontekście korzystania z dóbr i usług ............................................... 19 5. Diagnoza kompetencji cyfrowych według grup społecznych i województw .................................. 20 5.1. Użytkownicy technologii cyfrowych........................................................................................... 20

a)Stan kompetencji cyfrowych w Polsce poniżej średniej unijnej ........................................... 20
b)Infrastrukturalne uwarunkowania rozwoju kompetencji cyfrowych w Polsce .................... 21
c)Luka w wykorzystywaniu internetu między mieszkańcami Polski a UE ............................... 22 5.2. Osoby stawiające pierwsze kroki w świecie cyfrowym, w tym seniorzy .................................. 23
a)Skala pierwotnego wykluczenia cyfrowego w Polsce – niekorzystanie z internetu ............ 23
b)Skala wtórnego wykluczenia cyfrowego – brak umiejętności .............................................. 25
c)Likwidacja barier dla osób z niepełnosprawnościami w przestrzeni cyfrowej ..................... 26 5.3. Dzieci w wieku przedszkolnym ................................................................................................... 27 5.4. Uczniowie .................................................................................................................................... 28
a)Kompetencje cyfrowe dzieci do 16. roku życia ...................................................................... 28
b)Kompetencje cyfrowe młodzieży w wieku 16-19 lat ............................................................. 30 5.5. Studenci ....................................................................................................................................... 31 5.6. Osoby pracujące .......................................................................................................................... 32 5.7. Nauczyciele i edukatorzy ............................................................................................................ 35
a)Kompetencje cyfrowe nauczycieli akademickich .................................................................. 38 5.8. Specjaliści ICT .............................................................................................................................. 38
a)Potrzeba wzrostu sektora ICT i liczby specjalistów ICT w Polsce .......................................... 39 Strona 1 z 134 Monitor Polski –4– Poz. 318
b)Niedobór kobiet wśród specjalistów ICT................................................................................ 40
c)Kompetencje cyfrowe specjalistów ICT.................................................................................. 41 5.9. Przedsiębiorcy i osoby zarządzające .......................................................................................... 43 5.10. Pracownicy sektora publicznego .............................................................................................. 45
a)Wpływ kompetencji cyfrowych na rozwój cyfrowych usług publicznych............................. 45 5.11. Kompetencje cyfrowe w kontekście regionalnym................................................................... 46
a)Pierwotne i wtórne wykluczenie cyfrowe w regionach Polski .............................................. 46
b)Dokumenty strategiczne uwzględniające rozwój kompetencji cyfrowych w regionach ..... 47
c)Działania na rzecz rozwoju kompetencji cyfrowych w regionach ......................................... 47
d)Bariery rozwoju kompetencji cyfrowych zdiagnozowane przez regiony .............................. 48 6. Dotychczasowe osiągnięcia Polski w obszarze kompetencji cyfrowych ......................................... 50 6.1. Ogólnopolska Sieć Edukacyjna ................................................................................................... 50 6.2. Lekcja: Enter ................................................................................................................................ 51 6.3. Centrum Mistrzostwa Informatycznego (CMI) .......................................................................... 51 6.4. Otwarte dane .............................................................................................................................. 51 6.5. Sukces europejskiej inicjatywy CodeWeek w Polsce................................................................. 52 6.6. Akademia Innowacyjnych Zastosowań Technologii Cyfrowych (AI Tech) ................................ 53 6.7. Program Rozwoju Talentów Informatycznych na lata 2019-2029 ............................................ 53 6.8. Polskie Centrum Programu Safer Internet ................................................................................. 54 6.9. NAVOICA ..................................................................................................................................... 54 7. Powiązanie PRKC z krajowymi i europejskimi dokumentami strategicznymi ................................. 55 8. Wizja rozwoju kompetencji cyfrowych ............................................................................................. 59 9. Główne cele Programu Rozwoju Kompetencji Cyfrowych na 2030 rok .......................................... 60 10. Priorytety, cele szczegółowe i działania PRKC ................................................................................ 61 PRIORYTET I. Rozwój edukacji cyfrowej ............................................................................................ 62 I.1. Dzieci w wieku przedszkolnym ................................................................................................ 62 I.2. Uczniowie ................................................................................................................................. 65 I.3. Studenci .................................................................................................................................... 70 I.4. Nauczyciele i edukatorzy ......................................................................................................... 71 PRIORYTET II: Zapewnienie każdemu możliwości rozwoju kompetencji cyfrowych ...................... 78 II.1. Użytkownicy technologii cyfrowych ....................................................................................... 78 II.2. Osoby stawiające pierwsze kroki w świecie cyfrowym, w tym seniorzy .............................. 83 Strona 2 z 134 Monitor Polski –5– Poz. 318 PRIORYTET III: Wsparcie kompetencji cyfrowych osób pracujących ............................................... 87 III.1. Osoby pracujące ..................................................................................................................... 87 III.2. Przedsiębiorcy i osoby zarządzające ...................................................................................... 92 III.3. Pracownicy sektora publicznego ........................................................................................... 94 PRIORYTET IV: Rozwój zaawansowanych kompetencji cyfrowych ................................................ 103 IV.1. Specjaliści ICT ....................................................................................................................... 103 PRIORYTET V: Wzmocnienie zarządzania rozwojem kompetencji cyfrowych ............................... 109 11. Zarządzanie Programem Rozwoju Kompetencji Cyfrowych ........................................................ 112 11.1. Podział zadań .......................................................................................................................... 112 12. Finansowanie ................................................................................................................................. 119 13. Monitorowanie i ewaluacja .......................................................................................................... 124 14. PRKC w ujęciu terytorialnym ......................................................................................................... 134 Strona 3 z 134 Monitor Polski –6– Poz. 318 1. Wykaz skrótów i użytych pojęć Skrót/pojęcie Algorytmika Big data Objaśnienie Obszar wiedzy i doświadczeń dotyczących algorytmów, będący jednym z obszarów tematycznych informatyki. Algorytm to ciąg jasno zdefiniowanych czynności koniecznych do wykonania zadania, uporządkowany sposób postępowania prowadzący do rozwiązania problemu. Obejmuje kroki od sformułowania zadania, określenia danych wyjściowych i celu, czyli wyniku, przez opracowanie metody rozwiązania, przedstawienie algorytmu po analizę poprawności rozwiązania i jego przetestowanie. Przetwarzanie oraz analiza dużych, zmiennych i różnorodnych zbiorów danych w celu pozyskania nowych informacji lub nowej wiedzy. CPPC Centrum Projektów Polska Cyfrowa CRKC Centrum Rozwoju Kompetencji Cyfrowych opisane w rozdziale 11. Datafikacja Pozyskiwanie danych przez tworzenie cyfrowych reprezentacji świata rzeczywistego w wyniku digitalizacji; integracja (przetwarzanie i łączenie zbiorów danych) i analiza danych z wykorzystaniem algorytmów; czerpanie wartości ekonomicznej, społecznej lub politycznej z pozyskanych w ten sposób informacji. Technologie służące gromadzeniu, integracji i analizie danych określamy mianem technologii datafikacji. Ang. Digital Economy and Society Index – Indeks Cyfrowej Gospodarki i Społeczeństwa Cyfrowego, wprowadzony przez Komisję Europejską w celu mierzenia i porównywania poziomu rozwoju cyfrowego w państwach Unii Europejskiej (https://ec.europa.eu/digital-single-market/en/desi). Proces polegający na przekształceniu analogowych procesów i obiektów fizycznych w ich cyfrowe odpowiedniki. DESI Digitalizacja Edukacja cyfrowa Edukacja medialna ERF Eurostat FERS FERC GOK GUS Strona 4 z 134 Kształtowanie kompetencji cyfrowych oraz poprawne metodycznie wykorzystanie ICT w procesie kształcenia i szkolenia. Proces nabywania umiejętności, wiedzy i postaw umożliwiających skuteczne i bezpieczne korzystanie z mediów, w tym umiejętności krytycznego myślenia, niezbędnej do dokonywania ocen, analizowania złożonych realiów i odróżniania opinii od faktów. Ang. European Reference Framework – Europejskie Ramy Odniesienia Europejski Urząd Statystyczny – urząd Komisji Europejskiej z siedzibą w Luksemburgu Program Fundusze Europejskie dla Rozwoju Społecznego na lata 2021-2027 Program Fundusze Europejskie na Rozwój Cyfrowy 2021-2027 Gminny ośrodek kultury Główny Urząd Statystyczny Monitor Polski Skrót/pojęcie Higiena cyfrowa (inaczej cyberhigiena) IBE ICT JST Kobotyzacja KPO KPRM KRC Strona 5 z 134 –7– Poz. 318 Objaśnienie Zestaw kompetencji obejmujący procedury postępowania, które sprawiają, że korzystanie z narzędzi cyfrowych jest jednocześnie efektywne, komfortowe i bezpieczne. Składają się na nie: • umiejętność krytycznej oceny informacji i wiarygodności jej źródła, • zrozumienie logiki funkcjonowania platform bazujących na wysokim emocjonalnym zaangażowaniu użytkowników oraz zrozumienie konsekwencji wynikających z komercyjnego charakteru tych platform, • świadomość pozostawiania własnego śladu działalności i wizerunku w sieci oraz zrozumienie konsekwencji umieszczania prywatnych informacji w sieci, • wiedza na temat tego, jakie dane są udostępniane przez działania w sieci, kto nimi dysponuje, oraz umiejętność zarządzania własnymi danymi, • umiejętność ochrony własnej tożsamości przed kradzieżą, • umiejętność okazywania empatii i znajomość zasad etyki w komunikacji sieciowej, • świadomość konsekwencji komunikacji online zawierającej przesłanki dyskryminacyjne, • wiedza o otwartych danych i możliwościach wglądu do nich oraz kontroli społecznej nad procesem ich przetwarzania, • umiejętność rozpoznania zagrożenia uzależnienia od technologii cyfrowych oraz wiedza, gdzie zwrócić się o pomoc w przypadku popadnięcia w uzależnienie, • umiejętność zabezpieczania wykorzystywanych urządzeń (w podstawowym zakresie) przed włamaniem, manipulacją lub kradzieżą danych i informacji, a w przypadku ataku – posiadanie wiedzy, do kogo się zwrócić o pomoc, • umiejętności stosowania ograniczeń czasowych, szczególnie przez dzieci i młodzież znajdującą się w intensywnej fazie rozwoju fizycznego, emocjonalnego, poznawczego i wolitywnego. Instytut Badań Edukacyjnych Ang. Information and Communication Technology – ICT – technologie informacyjne i komunikacyjne, które zamiennie nazywamy technologiami informacyjno-komunikacyjnymi (TIK) lub teleinformatycznymi, lub cyfrowymi. Pojęcie odnosi się do rodziny technologii, które są wykorzystywane do przetwarzania, gromadzenia i przesyłania informacji w postaci elektronicznej. Jednostka samorządu terytorialnego Współpraca człowieka ze sztuczną inteligencją w celu ułatwienia funkcjonowania i działania. Przykładem takiej współpracy może być np. znany Asystent Google’a. Krajowy Plan Odbudowy Kancelaria Prezesa Rady Ministrów – urząd obsługujący ministra właściwego do spraw informatyzacji Klub Rozwoju Cyfrowego Monitor Polski Skrót/pojęcie KRRiT Kompetencje cyfrowe Kompetencje przyszłości MOOC MŚP / MMŚP Myślenie komputacyjne NASK Strona 6 z 134 –8– Poz. 318 Objaśnienie Krajowa Rada Radiofonii i Telewizji Harmonijna kompozycja wiedzy, umiejętności i postaw umożliwiających życie, uczenie się i pracę w społeczeństwie cyfrowym, tj. społeczeństwie wykorzystującym w życiu codziennym i pracy technologie cyfrowe. W skład kompetencji cyfrowych wchodzą: • kompetencje informatyczne obejmujące posługiwanie się komputerem i innymi urządzeniami elektronicznymi, bezpieczne korzystanie z internetu, aplikacji i oprogramowania, nowych inteligentnych technologii cyfrowych oraz umiejętność stosowania metod pochodzących z informatyki przy programowaniu i tworzeniu rozwiązań informatycznych dla problemów z różnych dziedzin (myślenie komputacyjne), • kompetencje informacyjno-komunikacyjne, polegające na umiejętności wyszukiwania informacji, rozumienia jej, a także selekcji i oceny krytycznej, jak również komunikowania się na odległość za pomocą technologii cyfrowych, • kompetencje funkcjonalne, czyli realne wykorzystanie powyższych kompetencji w różnych sferach codziennego życia, takich jak: finanse, praca i rozwój zawodowy, utrzymywanie relacji, zdrowie, hobby, zaangażowanie obywatelskie, życie duchowe itd., zgodnie z zasadami bezpiecznego korzystania z technologii cyfrowych. Kompetencje cyfrowe przynależą do szerokiego wachlarza kompetencji przyszłości. Do tej grupy zalicza się kompetencje techniczne, poznawcze i społeczne (zwłaszcza krytyczne myślenie, kreatywność, komunikację i kooperację) oraz postawy ułatwiające funkcjonowanie w warunkach przyśpieszonej zmiany społecznej i gospodarczej (w tym elastyczność, wytrzymałość oraz nastawienie na uczenie się przez całe życie). Ang. Massive Open Online Course – masowy otwarty kurs online dostępny bezpłatnie i bez ograniczeń dla wszystkich zainteresowanych. Sektor małych i średnich przedsiębiorstw obejmujący firmy mikro, małe i średnie, zatrudniające odpowiednio do 9, 10-49, 50-249 osób. Kilkustopniowy proces myślowy polegający na znajdowaniu rozwiązań dla złożonych problemów z różnych dziedzin, na który składają się: • sformułowanie problemu i rozłożenie go na części składowe, • analiza, czyli rozpoznanie prawidłowości, • eliminowanie nieistotnych elementów przez uogólnianie, • stworzenie procedury (algorytmu) rozwiązania problemu. Myślenie komputacyjne jest jednym z podstawowych elementów edukacji informatycznej. Naukowa i Akademicka Sieć Komputerowa – Państwowy Instytut Badawczy Monitor Polski Skrót/pojęcie NGO OSE ORE PARP Platformizacja Podcast Polska POPC POWER PRKC PRTI Przemysł 4.0 Strona 7 z 134 –9– Poz. 318 Objaśnienie Organizacja pozarządowa (ang. non-government organization) – organizacja niebędąca jednostką sektora finansów publicznych w rozumieniu ustawy z dnia 27 sierpnia 2009 r. o finansach publicznych lub przedsiębiorstwem, instytutem badawczym, bankiem i spółką prawa handlowego będącą państwową lub samorządową osobą prawną, a także osoba prawna lub jednostka organizacyjna nieposiadająca osobowości prawnej, której odrębna ustawa przyznaje zdolność prawną, w tym fundacja i stowarzyszenie, z zastrzeżeniem zawartym w art. 4 ustawy z dnia 24 kwietnia 2003 r. o działalności pożytku publicznego i o wolontariacie, niedziałające w celu osiągnięcia zysku. Ogólnopolska Sieć Edukacyjna – program publicznej sieci telekomunikacyjnej, realizowany zgodnie z ustawą z dnia 27 października 2017 r. o Ogólnopolskiej Sieci Edukacyjnej, dający szkołom w całej Polsce możliwość podłączenia szybkiego, bezpłatnego i bezpiecznego internetu. Program został zaprojektowany jeszcze przez Ministerstwo Cyfryzacji, a jego założenia realizuje Naukowa i Akademicka Sieć Komputerowa – Państwowy Instytut Badawczy – operator OSE. Ośrodek Rozwoju Edukacji Polska Agencja Rozwoju Przedsiębiorczości Przenikanie infrastruktur, procesów ekonomicznych i ram zarządzania charakterystycznych dla platform do różnych sektorów i obszarów życia, gdzie platformę definiuje się jako (re)programowalne infrastruktury cyfrowe, które ułatwiają i kształtują spersonalizowane interakcje między użytkownikami końcowymi i firmami sprzedającymi produkty i usługi uzupełniające; interakcje te są zorganizowane za pośrednictwem systematycznego gromadzenia, przetwarzania algorytmicznego, monetyzacji i krążenia danych. Internetowa publikacja dźwiękowa lub filmowa w formie audycji internetowej emitowana najczęściej w regularnych odcinkach. Rzeczpospolita Polska Program Operacyjny Polska Cyfrowa Program Operacyjny Wiedza Edukacja Rozwój na lata 2014-2020 Program Rozwoju Kompetencji Cyfrowych Program Rozwoju Talentów Informatycznych na lata 2019-2029 Termin używany dla określenia zmiany w gospodarce, rozwijanej w wyniku tzw. czwartej rewolucji przemysłowej, której efektem jest usieciowienie biznesu, produkcji, społeczeństwa przez wykorzystanie technologii cyfrowych i łączności. Koncepcja Przemysłu 4.0 określa złożony proces transformacji technologicznej i organizacyjnej przedsiębiorstw, związany ze zmianą modelu biznesowego firmy i integracją danych w łańcuchu wartości w całościowym cyklu życia produktu. Warunkiem tej transformacji jest skuteczne wykorzystanie technologii cyfrowych oraz zasobów danych, w celu osiągania przewagi konkurencyjnej na rynku. Zastosowanie technologii cyfrowych oraz zmiana strategii firmy zakłada możliwość opłacalnej spersonalizowanej produkcji oraz spersonalizowanie oferty Monitor Polski Skrót/pojęcie – 10 – Poz. 318 UKE Objaśnienie usług w odpowiedzi na zindywidualizowane potrzeby klientów. W efekcie wdrażania koncepcji Przemysłu 4.0 firmy mogą zaoferować inteligentne cyfrowe produkty wraz z powiązanymi z nimi cyfrowymi usługami. Oprogramowanie szantażujące, wymuszające okup, które blokuje dostęp do systemu komputerowego lub uniemożliwia odczyt zapisanych w nim danych (często przez techniki szyfrujące), a następnie żąda od ofiary okupu za przywrócenie stanu pierwotnego. Sektor technologii informacyjno-komunikacyjnych lub sektor teleinformatyczny – wg definicji OECD do sektora ICT zalicza się przedsiębiorstwa, których głównym rodzajem działalności jest produkcja dóbr i usług pozwalających na elektroniczne rejestrowanie, przetwarzanie, transmitowanie, odtwarzanie lub wyświetlanie informacji – zgodnie z Polską Klasyfikacją Działalności do sektora ICT należą przedsiębiorstwa z działów 61 i 62 oraz grup 26.1, 26.2, 26.3, 26.4, 26.8, 46.5, 58.2, 63.1 i 95.1. Ogólnie sektor ICT dzielimy na Produkcję ICT, Handel ICT i Usługi ICT. Ang. Science, Technology, Engineering, Mathematics – nauki przyrodnicze, technologie, inżynieria i matematyka Technologie wykorzystujące technikę cyfrową i systemy informatyczne, obejmujące tzw. technologie założycielskie (internet, komputer, technologie mobilne) oraz wciąż rozwijające się technologie intensyfikujące, tj. internet rzeczy, przetwarzanie w chmurze, algorytmy sztucznej inteligencji, wirtualna i rozszerzona rzeczywistość, big data, druk 3D, technologia blockchain (inaczej łańcuch bloków służący do przechowywania oraz przesyłania informacji o transakcjach zawartych w internecie), technologie cyberbezpieczeństwa, technologie symulacji, systemy integracji danych i inne. Transformacja cyfrowa to całościowa zmiana funkcjonowania organizacji (w tym przedsiębiorstw i instytucji publicznych), możliwa dzięki wdrożeniu technologii cyfrowych, której rezultatem jest upowszechnienie się modeli operacyjnych i biznesowych opartych na datafikacji i platformizacji. W szerszym sensie transformacje cyfrowe w poszczególnych organizacjach składają się na całościową transformację cyfrową gospodarki i społeczeństwa, definiowaną jako paradygmatyczną zmianę reguł rządzących aktywnością społeczną i gospodarczą. Urząd Komunikacji Elektronicznej Umiejętności cyfrowe podstawowe i ponadpodstawowe według metodologii Eurostatu, Bazując na danych z badania wspólnotowego w obszarze społeczeństwa informacyjnego, w zależności od liczby wykonywanych czynności online w okresie ostatnich 3 miesięcy, określa się dwa poziomy umiejętności – „podstawowy” i „ponadpodstawowy” dla każdego z pięciu następujących obszarów: • umiejętności informacyjne i korzystania z danych, • umiejętności komunikacji i współpracy, Ransomware Sektor ICT STEM Technologie cyfrowe Transformacja cyfrowa Strona 8 z 134 Monitor Polski Skrót/pojęcie używane do obliczania indeksu DESI Strona 9 z 134 – 11 – Poz. 318 Objaśnienie • umiejętności tworzenia treści cyfrowych, • umiejętności w obszarze bezpieczeństwa, • umiejętności rozwiązywania problemów. Następnie oblicza się sumaryczny Wskaźnik umiejętności cyfrowych, który może przyjmować następujące poziomy: 1. Podstawowe umiejętności cyfrowe, gdy osoba osiągnęła co najmniej podstawowy poziom we wszystkich 5 obszarach, jednak nie posiada poziomu ponadpodstawowego we wszystkich 5 obszarach. 2. Ponadpodstawowe umiejętności cyfrowe, gdy osoba posiada poziom ponadpodstawowy we wszystkich 5 obszarach. 3. Co najmniej podstawowe umiejętności cyfrowe, gdy osoba zalicza się do grupy posiadających podstawowe lub ponadpodstawowe umiejętności cyfrowe. Monitor Polski – 12 – Poz. 318 2. Wstęp Kompetencje cyfrowe obywateli są nieodzownym warunkiem wzrostu jakości życia, spójności i dobrobytu społecznego, poprawy konkurencyjności i innowacyjności podmiotów gospodarczych oraz sukcesu polskiej gospodarki. Stanowią element szeroko rozumianych kompetencji przyszłości, ułatwiających takie funkcjonowanie w cyfryzującym się społeczeństwie, które jest satysfakcjonujące dla jednostki i korzystne dla wspólnoty. Brak kompetencji cyfrowych lub ich niedostateczny poziom uniemożliwia obywatelom korzystanie z szans i możliwości, jakie dają zmiany technologiczne, wystawia ich na ryzyka i zagrożenia związane z niewłaściwym wykorzystaniem nowych technologii, a nawet staje się źródłem nierówności społecznych, ekonomicznych, edukacyjnych i kulturowych, wzmacniając wykluczenie społeczno-cyfrowe. PRKC jest odpowiedzią na liczne postulaty na szczeblu krajowym i europejskim, wyrażające potrzebę opracowania dokumentu programowego i intensywniejszej realizacji działań w zakresie rozwoju kompetencji cyfrowych. Mimo szeregu inicjatyw rozwojowych prowadzonych w ostatnich latach, kompetencje cyfrowe mieszkańców Polski lokują się poniżej średniej unijnej. Pod względem kapitału ludzkiego, w DESI 2021 Polska zajęła 24. miejsce wśród krajów Unii Europejskiej. Obserwując praktyki krajów przodujących w rozwijaniu kompetencji cyfrowych, można dostrzec, że sukces w tej dziedzinie wymaga przede wszystkim koordynacji działań podmiotów uczestniczących w podnoszeniu kompetencji cyfrowych społeczeństwa i stanowczego przywództwa we wprowadzaniu zmian.1 Dlatego minister właściwy do spraw informatyzacji, za pomocą obsługującego go urzędu – Kancelarii Prezesa Rady Ministrów przyjmuje na siebie rolę organu wiodącego w przygotowywaniu PRKC i koordynowaniu jego realizacji. Program zakłada stworzenie stabilnego i elastycznego systemu edukacji i szkoleń, dzięki któremu obywatele będą mogli rozwijać kompetencje cyfrowe, stosownie do ich potrzeb i oczekiwań oraz zmieniających się uwarunkowań technologicznych, społecznych i gospodarczych. W procesie jego realizacji i monitorowania będą uczestniczyć liczni interesariusze sektora publicznego, prywatnego i pozarządowego. PRKC jest dokumentem systematyzującym i kierunkującym szereg rozwiązań systemowych, postulowanych w dokumentach strategicznych na poziomie krajowym i unijnym. Realizacja PRKC wraz z działaniami mającymi na celu wyposażenie wybranych grup docelowych w sprzęt przyniesie wymierne efekty w postaci poprawy jakości życia obywateli, wzrostu spójności społecznej i dobrobytu oraz zmniejszenia wykluczenia społecznego, jak również poprawy produktywności gospodarki i jej konkurencyjności na rynkach regionalnych i globalnych. Powszechne i kompetentne wykorzystanie technologii cyfrowych przez mieszkańców Polski ułatwi również zrównoważony rozwój krajowej gospodarki. 1 „Analiza strategii i działań mających na celu rozwój kompetencji cyfrowych w państwach Unii Europejskiej”, opracowana przez Centrum Cyfrowe wykazała, że „systemowe podejście jest najważniejszym czynnikiem przesądzającym o skuteczności działań na rzecz rozwoju kompetencji cyfrowych”. Najbardziej istotnymi cechami takiego podejścia według autorów są: potrzeba przywództwa, konieczność przyjęcia strategii rozwoju kompetencji cyfrowych w Polsce, wymóg współpracy różnych ministerstw i innych instytucji publicznych, oparcie się na partnerstwie i współpracy z biznesem i organizacjami społecznymi, istnienie wyspecjalizowanych instytucji odpowiedzialnych za rozwój kompetencji cyfrowych. Strona 10 z 134 Monitor Polski – 13 – Poz. 318 3. Opis Programu Podstawą do formułowania priorytetów, celów i działań w ramach PRKC są kluczowe krajowe i europejskie dokumenty strategiczne oraz wnioski z przeprowadzonej diagnozy kompetencji cyfrowych w Polsce. Założenia Programu biorą pod uwagę również rysujące się trendy rozwoju technologii oraz potrzeby kompetencyjne obywateli w zależności od pełnionych przez nich ról społecznych od momentu rozpoczęcia edukacji, przez rozwój kariery zawodowej aż po status seniora. Przypisanie celów i działań rozwoju kompetencji cyfrowych w takim układzie odpowiada założeniom interwencji publicznych, stawiających człowieka i jego potrzeby w centrum działań oraz jest zgodne z ideą uczenia się przez całe życie. Główną przesłanką definiowania celów jest rozwijanie społeczeństwa informacyjnego, które świadomie, skutecznie i bezpiecznie wykorzystuje technologie cyfrowe w swoim życiu prywatnym i zawodowym. W związku z długą perspektywą wdrażania Programu – do roku 2030, obecna jego wersja została opracowana ze świadomością, że w pewnych uzasadnionych okolicznościach może zajść konieczność realizacji dodatkowych działań lub dopasowania zaplanowanych działań do zmieniających się warunków i wniosków z analizy efektywności interwencji, jak również do trendów i standardów globalnych. Przedstawione w PRKC cele i działania Polska powinna wdrożyć do 2030 r. Strona 11 z 134 Monitor Polski – 14 – Poz. 318 4. Rola i znaczenie kompetencji cyfrowych w kontekście rozwoju społeczeństwa i gospodarki cyfrowej Korzystanie z urządzeń, aplikacji i technologii cyfrowych przestało być kwestią wyboru – stało się niezbędnym warunkiem funkcjonowania w cyfryzującym się społeczeństwie i gospodarce. Kompetencje cyfrowe, definiowane jako połączenie wiedzy, umiejętności i postaw wobec technologii cyfrowych, mają decydujący wpływ na dobrobyt i dobrostan jednostek i społeczeństw. Istotnym elementem kompetencji cyfrowych są praktyczne umiejętności wprawnego, refleksyjnego (świadomego) i odpowiedzialnego korzystania z mediów cyfrowych, urządzeń i technologii cyfrowych podczas nauki, w pracy i w czasie wolnym, w sferze prywatnej i publicznej. Zgodnie z wytycznymi DigComp22, kompetencje cyfrowe opierają się na umiejętnościach w obszarach: posługiwania się informacjami i danymi, komunikacji i współpracy, tworzenia treści cyfrowych, bezpieczeństwa i rozwiązywania problemów3. Kompetencje cyfrowe nie tylko umożliwiają zdobywanie i rozwój innych kompetencji, ale wręcz są warunkiem koniecznym do ich nabywania, co szczególnie uwidoczniło się w czasie pandemii COVID-19 wraz z potrzebą zastosowania nauki zdalnej. W coraz większym stopniu komunikujemy się i kontaktujemy się z innymi ludźmi, wchodzimy w relacje społeczne i je podtrzymujemy, współpracujemy, pracujemy i uczymy się za pośrednictwem cyfrowych urządzeń i aplikacji podłączonych stale do sieci4. Dlatego posiadanie kompetencji cyfrowych staje się kluczowe w utrzymaniu się na rynku pracy oraz swobodnym korzystaniu z różnych usług i udogodnień w życiu społecznym i prywatnym. Tylko świadome wykorzystywanie narzędzi i usług cyfrowych daje możliwość pełnego wykorzystania potencjału gospodarki cyfrowej, dlatego w kształtowaniu kompetencji cyfrowych istotną kwestią jest zwrócenie uwagi na umiejętność krytycznego i świadomego korzystania z cyfrowych mediów, urządzeń i technologii, analizy danych i informacji oraz kształtowania postaw funkcjonowania w sieci, co pozwala uniknąć negatywnych efektów dezinformacji i innych cyberzagrożeń. Odpowiedzialne i świadome korzystanie z technologii informacyjno-komunikacyjnych nabiera szczególnego znaczenia w sytuacji trwających konfliktów zbrojnych, w kontekście zachowania bezpieczeństwa narodowego. Z jednej strony należy zwrócić szczególną uwagę na budowanie odporności społeczeństwa na dezinformację, a z drugiej przygotować specjalistów do ochrony cyberprzestrzeni. 4.1. Wpływ kompetencji cyfrowych na wartość indeksu DESI Ogromna rola i znaczenie kompetencji cyfrowych w kontekście rozwoju społeczeństwa cyfrowego i gospodarki cyfrowej znajduje potwierdzenie w danych statystycznych. W 2014 r. Komisja Europejska wprowadziła miernik poziomu rozwoju cyfrowego państw członkowskich Unii Europejskiej – Indeks 2 3 4 https://ec.europa.eu/jrc/en/digcomp/digital-competence-framework. Dostęp 11 lutego 2022. Carretero, S.; Vuorikari, R. and Punie, Y.

(2017). DigComp 2.1: The Digital Competence Framework for Citizens with eight proficiency levels and examples of use, EUR 28558 EN, doi:10.2760/

UNESCO. Digital skills critical for jobs and social inclusion.
Online. Dostęp 21 grudnia 2021 r. https://en.unesco.org/news/digital-skills-critical-jobs-and-social-inclusion . Strona 12 z 134 Monitor Polski – 15 – Poz. 318 Cyfrowej Gospodarki i Społeczeństwa Cyfrowego (DESI)5, który syntetyzuje osiągnięcia poszczególnych krajów w czterech wymiarach: kapitał ludzki, łączność (dostęp do internetu), integracja technologii cyfrowych w przedsiębiorstwach, cyfrowe usługi publiczne. Do każdego komponentu przyporządkowane są wskaźniki cząstkowe z przypisaną im wagą. Na pozór kompetencje cyfrowe mają wpływ jedynie na wymiar „Kapitał ludzki”, jednak w istocie zakres ich oddziaływania jest znacznie szerszy. Uznając, że kompetencje są wypadkową wiedzy, umiejętności i postaw, przejawem ich posiadania jest korzystanie z różnorakich technologii i usług cyfrowych, jak internet szerokopasmowy stacjonarny lub mobilny (wpływający na wartość parametru „Łączność”). Poziom kompetencji cyfrowych ma również istotne znaczenie dla wskaźnika „Integracja technologii cyfrowych w przedsiębiorstwach”, który obejmuje wykorzystanie w działalności gospodarczej mediów społecznościowych, sztucznej inteligencji, rozwiązań chmurowych, dużych zbiorów danych oraz prowadzenie handlu elektronicznego. Korzystanie z usług publicznych online również wymaga określonych umiejętności. Z kolei dostępność i jakość świadczonych usług online oraz informacji udostępnianych przez administrację publiczną w sposób oczywisty jest pochodną poziomu kompetencji jej pracowników. Wartość indeksu DESI dla Polski wskazuje na konieczność intensyfikacji działań w zakresie transformacji cyfrowej. W 2021 r. Polska zajęła
miejsce na 27 państw członkowskich. Za Polską znalazły się tylko Grecja, Bułgaria i Rumunia. KE zauważyła, że w 2020 r. Polska poczyniła postępy w zakresie wielu wskaźników, ale biorąc pod uwagę równie dynamiczne i pozytywne zmiany w innych krajach, nie przełożyło się to na zmianę jej ogólnej pozycji. Wykres
Indeks Gospodarki Cyfrowej i Społeczeństwa Cyfrowego DESI w krajach UE w 2021 r. Źródło: Komisja Europejska Obszarem, w którym Polska zajmuje najdalsze miejsca, są wskaźniki Kapitał ludzki i Integracja technologii cyfrowych w przedsiębiorstwach. W 2021 r. w zakresie Integracji technologii cyfrowej 5 European Commission, The Digital Economy and Society Index [online]. Dostępny w www: https://digital-agendadata.eu/charts/desi-components#chart={%22indicator%22:%22desi%22,%22breakdowngroup%22:%22desi%22,%22unit-measure%22:%22pc_desi%22,%22time-period%22:%222018%22} (dostęp 27.01.2022 r.). Strona 13 z 134 Monitor Polski – 16 – Poz. 318 w przedsiębiorstwach znaleźliśmy się na poziomie 69% w odniesieniu do średniej UE, podczas gdy w pozostałych obszarach wynik Polski mieścił się w zakresie 80-90% średniej unijnej. Biorąc pod uwagę fakt, że kompetencje cyfrowe szeroko oddziałują na wiele obszarów rozwoju gospodarki cyfrowej i społeczeństwa, należy przyjąć założenie, że rozwój kompetencji cyfrowych dzięki realizacji PRKC przyczyni się do wzrostu gospodarczego przez rozwój kapitału ludzkiego w Polsce oraz pozycji Polski wśród krajów Unii Europejskiej, co uzasadnia potrzebę sformułowania niniejszego Programu Rozwoju Kompetencji Cyfrowych. 4.
Kompetencje cyfrowe jako kompetencje elementarne w przyszłości Ranga kompetencji cyfrowych wraz z transformacją cyfrową systematycznie wzrasta, w związku z czym już dziś zalicza się je do kompetencji elementarnych, wchodzących w skład kompetencji XXI wieku6 oraz do kompetencji przyszłości. Kompetencje XXI wieku obejmują sześć umiejętności bazowych (umiejętność czytania i pisania, umiejętności matematyczne, przyrodnicze, ICT7, finansowe, kulturowe i obywatelskie), cztery główne kompetencje (w zakresie krytycznego myślenia/rozwiązywania problemów, kreatywności, komunikowania się i współpracy) oraz sześć cech charakteru (ciekawość, zdolność do podejmowania inicjatywy, wytrwałość, elastyczność, zdolności przywódcze, świadomość społeczna i kulturowa). Kompetencje przyszłości definiowane są w rozmaity sposób, jednak zawsze pojawiają się w nich kompetencje cyfrowe lub inaczej nazwane kompetencje związane z posługiwaniem się technologiami cyfrowymi. Przykładowo do kompetencji przyszłości zaliczane są kompetencje techniczne, poznawcze i społeczne (zwłaszcza krytyczne myślenie, kreatywność, komunikacja i kooperacja) oraz postawy ułatwiające funkcjonowanie w warunkach przyśpieszonej zmiany społecznej i gospodarczej (w tym elastyczność, wytrzymałość oraz nastawienie na uczenie się przez całe życie). Dla opanowania niektórych kompetencji cyfrowych niezbędna jest biegłość w podstawowych kompetencjach językowych, umożliwiająca dostęp do treści, darmowych zasobów i szkoleń udostępnianych w internecie. Szczególnie dotyczy to zaawansowanych szkoleń zawodowych. Nauka języka obcego wykracza poza ramy niniejszego Programu, nie można jej jednak pominąć, wskazując na obszary powiązane i warunkujące osiągnięcie sukcesu w rozwoju kompetencji cyfrowych w Polsce. Najistotniejszym uwarunkowaniem powodzenia działań w zakresie rozwoju kompetencji cyfrowych jest powszechne nastawienie na uczenie się przez całe życie (lifelong learning). Wymaga to ukształtowania postaw przyszłych dorosłych na etapie edukacji formalnej, działań adresowanych do dorosłych, uświadamiania pracodawców, seniorów, jak również aktywizacji osób zagrożonych wielowymiarowym wykluczeniem. Brak kompetencji cyfrowych w dzisiejszym świecie wiąże się z ryzykiem wykluczenia cyfrowego, a z czasem nawet wykluczenia społecznego. 6 7 Raport World Economic Forum pt. New Vision for Education: Unlocking the Potential of Technology

(2015). Za: New Vision for Education: Unlocking the Potential of Technology. World Economic Forum. 2015. Online. Dostęp 21 grudnia 2021 r. https://www3.weforum.org/docs/WEFUSA_NewVisionforEducation_Report2015.pdf. Umiejętności ICT definiowane jako umiejętności korzystania i tworzenia treści opartych na technologii, w tym znajdowania i udostępniania informacji, odpowiadania na pytania, interakcji z innymi ludźmi i programowania komputerowego. Strona 14 z 134 Monitor Polski – 17 – Poz. 318 4.3. Edukacja informatyczna a rozwój kompetencji cyfrowych Kreatywne rozwiązywanie problemów z różnych dziedzin ze świadomym wykorzystaniem metod i narzędzi wywodzących się z informatyki, w tym programowania, jest jedną z najważniejszych umiejętności rozwijanych w ramach kształcenia ogólnego. Wraz z wprowadzeniem nowej podstawy programowej do szkół podstawowych (2017 r.) i ponadpodstawowych (2018 r.) unowocześniono kształcenie informatyczne w Polsce i objęto nim wszystkich uczniów. Jego głównym założeniem jest kształtowanie myślenia komputacyjnego prowadzącego do efektywnego i bezpiecznego wykorzystania metod i technik wypływających z informatyki przy rozwiązywaniu problemów z różnych dziedzin życia. Począwszy od pierwszej klasy szkoły podstawowej, przez wszystkie lata edukacji szkolnej na przedmiotach informatycznych (edukacja informatyczna, informatyka) realizowanych jest w sposób spiralny pięć celów głównych: 1. Rozumienie, analizowanie i rozwiązywanie problemów na bazie logicznego i abstrakcyjnego myślenia, myślenia algorytmicznego i sposobów reprezentowania informacji. 2. Programowanie i rozwiązywanie problemów z wykorzystaniem komputera oraz innych urządzeń cyfrowych: układanie i programowanie algorytmów, organizowanie, wyszukiwanie i udostępnianie informacji, posługiwanie się aplikacjami komputerowymi. 3. Posługiwanie się komputerem, urządzeniami cyfrowymi i sieciami komputerowymi, w tym: znajomość zasad działania urządzeń cyfrowych i sieci komputerowych oraz wykonywanie obliczeń i programów. 4. Rozwijanie kompetencji społecznych, takich jak: komunikacja i współpraca w grupie, w tym w środowiskach wirtualnych, udział w projektach zespołowych oraz organizacja i zarządzanie projektami. 5. Przestrzeganie prawa i zasad bezpieczeństwa. Respektowanie prywatności informacji i ochrony danych, praw własności intelektualnej, etykiety w komunikacji i norm współżycia społecznego; ocena zagrożeń związanych z technologią i ich uwzględnienie dla bezpieczeństwa swojego i innych. Polska jest pierwszym krajem w Europie, który wprowadził tak powszechne kształcenie informatyczne. Wiedza i umiejętności w zakresie kompetencji cyfrowych pozyskane na etapie edukacji formalnej stanowią podstawę do dalszego rozwijania umiejętności informatycznych, informacyjno-komunikacyjnych oraz nabywania kompetencji funkcjonalnych, czyli kompetencji cyfrowych potrzebnych np. w Przemyśle 4.0. Pierwsi absolwenci szkół ponadpodstawowych po zmianach w podstawie programowej trafią na uczelnie oraz rynek pracy w roku 2023. Dlatego PRKC wspomaga swoimi działaniami również informatyczną edukację formalną w obszarach wymagających współpracy międzyresortowej. Do tych obszarów należą: cyfryzacja szkół, organizacja pracy cyfrowej szkoły, pozyskiwanie kadr z kompetencjami cyfrowymi, przygotowanie uczelni na przyjęcie absolwentów z wiedzą i umiejętnościami cyfrowymi. Strona 15 z 134 Monitor Polski – 18 – Poz. 318 4.4. Kompetencje cyfrowe w kontekście rozwoju gospodarki Kompetencje cyfrowe mają podstawowe znaczenie dla rozwoju całej gospodarki, która ulega procesom cyfryzacji, składającym się na systemową transformację cyfrową. W wyniku transformacji cyfrowej zmienia się charakter konsumpcji, przekształcają się procesy produkcji dóbr i usług, przeobraża się struktura i mechanizmy funkcjonowania rynków, w tym rynku pracy, oraz ulega modyfikacji funkcjonowanie przedsiębiorstw, instytucji publicznych oraz innych organizacji. Warunkiem koniecznym transformacji cyfrowej jest dostęp do internetu i podłączonych do niego urządzeń. Natomiast jej motorem jest rozwój i wdrażanie technologii cyfrowych, możliwy dzięki zaawansowanym kompetencjom cyfrowym użytkowników. W dyskursie publicystycznym i naukowym upowszechnia się przeświadczenie, że weszliśmy w etap czwartej rewolucji przemysłowej, która redefiniuje podstawy funkcjonowania gospodarki, niekiedy określanej mianem Przemysłu 4.0. O ile wcześniejsze rewolucje przemysłowe wprowadzały radykalne zmiany w przemyśle, tak obecnie z perspektywy gospodarczej, społecznej i politycznej równie wielkie znaczenie mają zmiany zachodzące w sektorach nieprzemysłowych, w usługach i w obszarze produkcji niematerialnej (w tym produkcji wiedzy), w których znajduje zatrudnienie zdecydowana większość współczesnych pracowników. Dlatego trwająca rewolucja technologiczna, której podstawą są technologie datafikacji, ze sztuczną inteligencją na czele, wpłynie na sposób wykonywania pracy we wszystkich typach zawodów, zarówno fizycznych, jak i umysłowych8. Wdrażanie rozwiązań opartych o algorytmy sztucznej inteligencji służy dwóm podstawowym celom: analizie dużych zbiorów danych, co umożliwia dokonywanie predykcji i wspiera procesy decyzyjne, oraz inteligentnej automatyzacji procesów i zadań9. Efektywne wykorzystanie danych sprzyja też innowacjom produktowym, organizacyjnym i procesowym, zwiększającym konkurencyjność przedsiębiorstw i całej gospodarki. W przypadku przedsiębiorstw informacje pozyskiwane z dużych zbiorów danych przyczyniają się do tworzenia spersonalizowanych produktów (dóbr i usług), optymalizacji procesów oraz powstawania nowych modeli biznesowych opartych na rozrastających się sieciach komunikacji i współpracy, łączących ludzi, organizacje i maszyny, co przekłada się na przewagę konkurencyjną na rynkach regionalnych i globalnych. Zmiana modeli operacyjnych i biznesowych podmiotów gospodarczych zachodzi nie tylko w sektorze IT, lecz również w sektorach dotąd uważanych za tradycyjne10. Zarządzanie procesami biznesowymi z wykorzystaniem systemów informatycznych jest już podstawą zarządzania w zasadzie we wszystkich działach gospodarki. W przemyśle i rolnictwie zastosowanie stosunkowo prostych algorytmów do efektywnego przetwarzania danych pozwala na wdrażanie „inteligentnej automatyzacji”. W fabrykach i halach logistycznych rośnie liczba wyposażonych w sensory robotów, które są w stanie reagować na zmiany w otoczeniu, dzięki czemu mogą one bezpiecznie i wydajnie współpracować z 8 9 10 Śledziewska K., Włoch R. Gospodarka cyfrowa. Jak nowe technologie zmieniają świat. Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego. 2020 r. Agrawal A. et al. Prediction Machines: The Simple Economics of Artificial Intelligence. Harvard Business Review Press. 2018 r. Iansiti M., Lakhani K. Competing in the Age of AI: Strategy and Leadership When Algorithms and Networks Run the World. Harvard Business Review Press. 2020 r. Strona 16 z 134 Monitor Polski – 19 – Poz. 318 ludźmi lub przejmować od nich zadania. Oznacza to, że zmianie musi ulec również profil kompetencji wykazywanych przez pracowników11. Za szczególnie istotne należy uznać kompetencje pracowników w zakresie cyberbezpieczeństwa, bowiem ich brak może narazić przedsiębiorstwa na straty ponoszone w wyniku cyberataków. W 2021 r. 77% średnich i dużych firm w Polsce doświadczyło ataków ransomware (w 2020 r. tylko 13%), a połowa z nich zapłaciła przestępcom haracz (w wysokości średnio 670 tys. zł) za odzyskanie zaszyfrowanych danych12. Jednym z większych wyzwań, jakie stoją przed całą ludzkością, jest zahamowanie i odwrócenie negatywnych zmian w środowisku przyrodniczym. Technologie cyfrowe mogą wspomagać procesy monitorowania zmian środowiska oraz jego ochrony (internet rzeczy), analizy danych w tym zakresie (big data) oraz poszukiwania optymalnych metod rozwiązywania zidentyfikowanych problemów (sztuczna inteligencja). Konieczność sprostania wyzwaniom związanym z ochroną środowiska naturalnego jest ważnym zadaniem dla sektora ICT, które dzięki zaawansowanym kompetencjom cyfrowym będzie tworzyć nowe rozwiązania w tej dziedzinie. Na potrzeby zielonej i błękitnej gospodarki istotne jest wykorzystanie potencjału otwartych danych przestrzennych i środowiskowych z systemów satelitarnej obserwacji Ziemi, które będzie możliwe dzięki upowszechnianiu i pogłębianiu umiejętności wykorzystania, analizy i operacjonalizacji danych. 4.5. Kompetencje cyfrowe w kontekście zmian na rynku pracy Coraz częściej zadania zawodowe będą miały charakter hybrydowy, łączący i uzupełniający kompetencje ludzi i maszyn. W przypadku niektórych czynności to ludzie będą wspierali i uzupełniali maszyny, na przykład dotyczy to ich trenowania (np. trenowania sieci neuronowych), objaśniania i interpretowania efektów ich pracy oraz ich konserwacji. W przypadku innych czynności to maszyny będą potęgowały potencjał ludzi, zwiększając ich możliwości poznawcze, komunikacyjne i fizyczne13. Liczne badania pokazują jednak, że inteligentne maszyny i systemy będą uzupełniać pracę ludzi o wyższych kompetencjach, a zastępować pracę ludzi o kompetencjach niskich i średnich14. W zasadzie niemal wszystkie zadania zawodowe będą wykonywane w środowisku pracy przesyconym nowymi technologiami. Dlatego tak ważne jest uzupełnianie i rozwijanie kompetencji, przede wszystkim, choć nie wyłącznie, kompetencji cyfrowych, które pozwolą uniknąć problemu bezrobocia technologicznego. 11 PwC. Curriculum Guidelines 4.0 Future-proof education and training for manufacturing in Europe. 2020. Online. Dostęp 21 grudnia 2021 r. https://op.europa.eu/en/publication-detail/-/publication/845051d4-4ed8-11ea-aece-01aa75ed71a1. 12 https://itreseller.com.pl/3-na-4-polskie-firmy-padly-ofiara-ataku-ransomware-w-2021-roku-raport-sophos/ 13 Daugherty P., Wilson H., Human + Machine: Reimagining Work in the Age of AI. Harvard Business Review Press. 2018 r. 14 Green A. What is happening to middle skill workers? OECD Social, Employment and Migration Working Papers. No. 230. 2019; Acemoglu D., Restrepo P. Unpacking Skill Bias: Automation and New Tasks. AEA Papers and Proceedings. Vol. 110. s. 356–361. 2020. Online. Dostęp 22 czerwca 2021 r. https://www.aeaweb.org/articles?id=10.1257/pandp.20201063; Card D., DiNardo J. Skill-Biased Technological Change and Rising Wage Inequality: Some Problems and Puzzles. Journal of Labor Economics. Vol. 20. No. 4. 2002. s.733–783; Galor O., Moav O. Ability-Biased Technological Transition, Wage Inequality, and Economic Growth. The Quarterly Journal of Economics. Vol. 115. No. 2. 2000. s. 469–497; Author D. et al. The Work of the Future: Building Better Jobs in an Age of Intelligent Machines. MIT Task Force on the Work of the Future. 2020. Online. Dostęp 21 grudnia 2021 r. https://workofthefuture.mit.edu/research-post/the-work-of-the-future-building-better-jobs-in-an-age-of-intelligentmachines/. Strona 17 z 134 Monitor Polski – 20 – Poz. 318 Realnym zagrożeniem dla całej gospodarki jest spadek konkurencyjności i produktywności wynikający z trudności przeprowadzenia transformacji cyfrowej przez menedżerów i pracowników wykazujących niedostateczne kompetencje cyfrowe. Już obecnie w Unii Europejskiej 9 na 10 pozycji zawodowych wymaga posiadania przynajmniej podstawowych kompetencji cyfrowych. Przyśpieszająca transformacja cyfrowa, skutkująca zmianą modeli operacyjnych i biznesowych firm, sprawia, że profil umiejętności wymaganych przez pracodawców ulega szybkim zmianom, a trajektoria kariery zawodowej staje się nieciągła i nielinearna15. Rodzi to potrzebę ustawicznego, i w głównej mierze samodzielnego, aktualizowania wiedzy, umiejętności i kwalifikacji przez pracowników16. Pojawiające się nowe typy zawodów wymagają elastycznego i szybkiego dostosowania się pracowników do wymogów rynku pracy. Konieczne jest zatem budowanie postaw społeczeństwa nastawionych na uczenie się przez całe życie i podnoszenie kompetencji cyfrowych niezbędnych, aby korzystać z możliwości oferowanych przez otwarte internetowe kursy edukacyjne17. Przewidywana w badaniach luka kompetencyjna na rynku pracy dotyczyć będzie wielu obszarów specjalizacji w zakresie cyfryzacji, dlatego konieczne jest prognozowanie zapotrzebowania na określone kompetencje oraz ich skuteczne i szybkie uzupełnianie przez obecnych i przyszłych pracowników. Transformacja cyfrowa w przedsiębiorstwach lub sektorze publicznym nigdy nie jest celem samym w sobie. Pozwala zwiększyć wydajność pracy, zracjonalizować procesy i przeobrazić kulturę organizacyjną, ma więc kolosalny wpływ na konkurencyjność gospodarki i użyteczność instytucji publicznych, lecz w Polsce nie nastąpi przejście do nowoczesnej gospodarki ery cyfrowej bez radykalnego podniesienia kompetencji cyfrowych przedsiębiorców, menadżerów i pracowników oraz zwiększenia poziomu absorpcji innowacyjnych technologii przez polskie przedsiębiorstwa. Już teraz kompetencje cyfrowe są często kluczową składową dla wielu przedsiębiorstw podczas procesów rekrutacyjnych. Kompetencje są wymagane już na etapie zatrudnienia absolwentów uczelni, stąd też powinny one stanowić ważny element w programach studiów wszystkich uczelni, niezależnie od kierunku. Indeks DESI wskazuje, że najmniej rozwiniętym obszarem cyfryzacji w Polsce jest „Integracja technologii cyfrowych” w przedsiębiorstwach – w tym zakresie w 2021 r. Polska zajęła 24. pozycję w UE, wyprzedzając jedynie Węgry, Rumunię i Bułgarię. We wszystkich wymiarach zastosowań ICT w działalności biznesowej wypadamy poniżej średniej unijnej, szczególnie w zakresie wykorzystania różnych rozwiązań cyfrowych w polskich firmach. Ciągle aktualna jest zatem diagnoza przedstawiona w raporcie DESI 2018 dotyczącym Polski: „główne wyzwania w procesie digitalizacji przedsiębiorstw w Polsce stanowią brak wiedzy o istniejących możliwościach, ograniczona dostępność pracowników z umiejętnościami cyfrowymi oraz brak finansowania. Ponadto polskie przedsiębiorstwa niechętnie inwestują w podnoszenie kwalifikacji swoich pracowników w zakresie umiejętności cyfrowych lub nowoczesnych technologii”. 15 16 17 World Economic Forum. The Future of Jobs Report 2020. Online. Dostęp 21 grudnia 2021 r. https://www.weforum.org/reports/the-future-of-jobs-report-2020/in-full/executive-summary. Batra P. Jobs lost, jobs gained: What the future of work will mean for jobs, skills, and wages. McKinsey Global Institute. 2017 r. Online. Dostęp 21 grudnia 2021 r. https://www.mckinsey.com/featured-insights/future-of-work/jobslost-jobsgained-what-the-future-of-work-will-mean-for-jobs-skills-and-wages. OECD. The Future of Education and Skills. Education 2030. 2018. Online. Dostęp 22 lipca 2021 r. https://www.oecd.org/education/2030/E2030%20Position%20Paper%20(05.04.2018).pdf. Strona 18 z 134 Monitor Polski – 21 – Poz. 318 4.6. Kompetencje cyfrowe w kontekście korzystania z dóbr i usług Rozwinięte kompetencje cyfrowe umożliwiają bardziej świadome i satysfakcjonujące korzystanie z szerokiej oferty konsumpcyjnej, kulturalnej i rozrywkowej. Kompetentni cyfrowo konsumenci są w stanie intensywniej korzystać z możliwości oferowanych przez produkty cyfrowe, co zwrotnie zwiększa popyt na innowacyjne i spersonalizowane rozwiązania technologiczne. Kompetencje cyfrowe stają się również niezbędnym warunkiem korzystania z usług publicznych dostarczanych przez państwo, które systematycznie rozwija e-administrację i oferuje nowe e-usługi, wykorzystując możliwości komunikacji z obywatelami za pomocą technologii cyfrowych. Kluczowe znaczenie w procesie transformacji cyfrowej sektora publicznego mają również kompetencje cyfrowe jego pracowników, dzięki którym będą oni w stanie modyfikować działanie systemów, zapobiegać nieuzasadnionej dyskryminacji i projektować cyfrowe usługi publiczne w sposób włączający i odporny na cyberataki oraz współtworzyć nowy model organizacyjny administracji publicznej. Pandemia COVID-19 pokazała, że kompetencje cyfrowe są nieodzowne przy korzystaniu z usług edukacyjnych i usług w zakresie opieki zdrowotnej. Edukacja formalna, zwłaszcza na poziomie szkół podstawowych i ponadpodstawowych, nadal będzie prowadzona głównie w formie bezpośredniego kontaktu z nauczycielem, ale z coraz intensywniejszym wykorzystaniem nowych technologii w procesie nauczania. Skuteczne kształcenie kompetencji cyfrowych uczniów i studentów zależy wprost od wysokich kompetencji cyfrowych nauczycieli18. Coraz większą rolę będą odgrywać formy edukacji zdalnej lub hybrydowej, umożliwiające korzystanie z bogatych zasobów edukacyjnych dostarczanych za pośrednictwem internetu. Umiejętność korzystania z takich zasobów będzie niezbędnym warunkiem uczenia się przez całe życie, służącego rozwojowi osobistemu oraz podnoszeniu kwalifikacji zawodowych. Rozwój systemów pozwalających na integrację danych dotyczących zdrowia oraz rozwój e-zdrowia, w tym telemedycyny, oraz wykorzystanie sztucznej inteligencji w rozwiązaniach zdrowotnych umożliwiają sprawniejszą diagnozę, monitorowanie parametrów życiowych pacjenta i proces leczenia na odległość. Pozwoli to na uzupełnienie oferty usług zdrowotnych i lepsze zaspokojenie potrzeb obywateli w tym zakresie. Prawidłowe działanie całego systemu ochrony zdrowia jest uwarunkowane posiadaniem odpowiednich kompetencji cyfrowych, zarówno przez pracowników sektora ochrony zdrowia, jak i przez pacjentów i innych interesariuszy systemu. Kompetencje cyfrowe stanowią niezbędny warunek świadomego i odpowiedzialnego uczestnictwa w życiu publicznym. Ważne są zwłaszcza takie umiejętności i postawy wchodzące w skład kompetencji cyfrowych, które umożliwiają świadome i krytyczne korzystanie z różnych źródeł informacji, w tym mediów społecznościowych, czyli edukacja medialna. W kontekście korzystania z wszelkiego rodzaju usług cyfrowych należy mieć na uwadze zagrożenia związane z nasileniem się takich zjawisk jak dyskryminacja lub wykluczenie cyfrowe obywateli, którzy ze względu na niskie kompetencje cyfrowe lub ich brak nie będą mogli korzystać z oferty e-usług oferowanych przez biznes lub sektor publiczny. Dotyczy to zwłaszcza osób zagrożonych wykluczeniem wielowymiarowym (osób z niepełnosprawnościami, w kryzysie bezdomności, ubóstwa, zagrożonych trwałym bezrobociem oraz osób starszych). 18 Selwyn N. Should Robots Replace Teachers? Polity Press. 2019 r. Strona 19 z 134 Monitor Polski – 22 – Poz. 318 5. Diagnoza kompetencji cyfrowych według grup społecznych i województw Potrzeby kompetencyjne obywateli są różne w zależności od etapu ich życia, pełnionych ról społecznych, a nawet miejsca zamieszkania. W związku z tym, specyficzne grupy społeczne wymagają innego rodzaju wsparcia przy projektowaniu interwencji w zakresie rozwoju kompetencji cyfrowych, co zostało uwzględnione w niniejszym Programie. 5.1. Użytkownicy technologii cyfrowych Do grupy użytkowników technologii cyfrowych zaliczamy wszystkich obywateli, którzy w codziennym życiu spotykają się z usługami i rozwiązaniami wymagającymi przynajmniej podstawowych kompetencji cyfrowych. Mogą oni przynależeć jednocześnie do różnych grup wyróżnionych ze względu na wiek lub rolę społeczną, które zostaną omówione w dalszej części diagnozy.

a)Stan kompetencji cyfrowych w Polsce poniżej średniej unijnej W 2021 r. odsetek osób posiadających co najmniej podstawowe umiejętności cyfrowe w Polsce wyniósł 43%, 11 p.p. poniżej średniej unijnej kształtującej na poziomie 54%. Wykres 2. Odsetek osób posiadających co najmniej podstawowe umiejętności cyfrowe w krajach UE w 2021 r. 79 79 70 69 67 64 64 63 63 62 61 60 56 55 55 54 54 52 51 50 50 49 49 49 46 43 Rumunia Bułgaria Polska Włochy Litwa Niemcy Węgry Cypr Słowenia Łotwa Grecja Belgia UE 27 Portugalia Słowacja Estonia Czechy Malta Francja Austria Chorwacja Hiszpania Luksemburg Szwecja Dania Irlandia Finlandia Holandia 31 28 Opracowanie własne na podstawie danych Eurostatu. Pandemia COVID-19 pokazała, jak cennym zasobem są rozwinięte usługi cyfrowe oraz jak istotne są umiejętności cyfrowe, które umożliwiają działanie na odległość za pomocą mediów elektronicznych, a zatem podtrzymanie działalności społeczeństwa, gospodarki i państwa. Na początku pandemii tylko nieco więcej niż połowa mieszkańców Polski w wieku aktywności zawodowej (25-64 lata) posiadała co najmniej podstawowe kompetencje cyfrowe. W 2021 r. niemal 16 milionów (57%) mieszkańców Polski w wieku 16-74 lata nie posiadało choćby podstawowych kompetencji cyfrowych, podczas gdy Strona 20 z 134 Monitor Polski – 23 – Poz. 318 wśród seniorów (65-74 lata) aż dziewięć osób na dziesięć, a przecież usługi elektroniczne, jak chociażby Internetowe Konto Pacjenta, które zawiera niezbędne informacje o naszym zdrowiu, są także dla nich. Wykres 3. Odsetek osób nieposiadających co najmniej podstawowych umiejętności cyfrowych według wieku w Polsce. w odniesieniu do średniej w 27 krajach UE w 2021 r. 90 77 61 57 45 29 ogółem 31 16-24 31 37 25-34 35 43 58 45 35-44 UE 27 75 45-54 55-64 65-74 Polska Opracowanie własne na podstawie danych Eurostatu. Co piąty mieszkaniec Polski w wieku 16-74 posiadał ponadpodstawowe umiejętności cyfrowe w 2021 r., podczas gdy średnio miał je co czwarty Europejczyk, częściej niż co drugi mieszkaniec Holandii i niemal co drugi obywatel Finlandii oraz Irlandii
b)Infrastrukturalne uwarunkowania rozwoju kompetencji cyfrowych w Polsce Przy diagnozie kompetencji cyfrowych należy również podkreślić, że jednym z kluczowych warunków rozwoju kompetencji cyfrowych jest dostęp do łączności internetowej oraz sprzętu, za pośrednictwem którego można się podłączyć do internetu. Jak wskazują dane Eurostatu, w 2021 r. 92% gospodarstw domowych w Polsce miało dostęp do internetu, co lokowało Polskę na 12. miejscu wśród 26 krajów europejskich (brak wyników dla Włoch). Czołówkę rankingu otwierają Holandia i Luksemburg, w których 99% gospodarstw domowych ma dostęp do internetu. Bardzo istotny dla integracji cyfrowej jest fakt, że 92% wiejskich gospodarstw domowych dysponowało internetem. Najrzadziej dostęp do sieci posiadały gospodarstwa domowe o najniższych dochodach (79%) i zlokalizowane w województwie świętokrzyskim (86%). 92% gospodarstw domowych korzysta z połączenia szerokopasmowego z internetem, 69% bazuje na łączach stacjonarnych, a 72% na łączach mobilnych. Dostęp do szerokopasmowego internetu przez łącze stacjonarne w Polsce na tle innych krajów UE jest niższy o 8 p.p. Warto podkreślić ogromny postęp w zakresie dostępu do infrastruktury, jaki dokonał się na przestrzeni ostatniej dekady: w 2010 r. dostępu do internetu nie miało więcej niż co trzecie gospodarstwo domowe (37%). W 2021 r. ¾ polskich gospodarstw domowych było wyposażonych w komputer osobisty, 99% w telefon komórkowy, a 86% w urządzenie z dostępem do internetu. Problemy w dostępie do sprzętu spotęgowała jednak pandemia, która wymusiła przejście na zdalną pracę i edukację oraz konieczność Strona 21 z 134 Monitor Polski – 24 – Poz. 318 współdzielenia sprzętu między członkami rodziny. Co czwarty uczeń musiał współdzielić sprzęt z rodzeństwem lub rodzicami19.
c)Luka w wykorzystywaniu internetu między mieszkańcami Polski a UE Mieszkańcy Polski korzystający z technologii cyfrowych wykorzystują sieć mniej intensywnie i nie tak wszechstronnie jak statystyczny obywatel UE. Na 15 celów korzystania z internetu, obserwowanych w ramach badań wspólnotowych, tylko w dwóch przypadkach – udział w sieciach społecznościowych i wyszukiwanie informacji o produktach – mieszkańcy Polski prezentują średni poziom państw UE, a w przypadku czytania serwisów informacyjnych lub gazet online przewyższają poziom unijny. Wykres 4. Odsetek korzystających z internetu według celów – Polska a średnia unijna w 2021 r. UE 27 czytanie serwisów informacyjnych/gazet online zamieszczanie własnych utworów (2020 r.) wyszukiwanie informacji o produktach wymiana e-maili partycypacja społeczna lub polityczna w sieci 69 korzystanie z przetwarzania w chmurze (2020 r.) 64 66 66 76 PL 34 18 68 korzystanie z usług bankowych 35 17 13 11 11 21 umawianie wizyt lekarskich (2020 r.) 57 19 57 udział w sieciach społecznościowych 52 24 48 6 11 13 57 18 47 56 uczestniczenie w kursie online telefonowanie lub połączenia wideo 58 55 kupowanie sprzedawanie produktów szukanie informacji o zdrowiu 65 szukanie pracy Opracowanie własne na podstawie danych Eurostatu. 19 Centrum Cyfrowe. Lekcja: Enter. 2020. Online. Dostęp 21 grudnia 2021 https://www.isp.org.pl/uploads/drive/aktualnosci/RAPORT_Dyrektorzy_do_zadan_specjalnych_08.06.pdf. Strona 22 z 134 r. Monitor Polski – 25 – Poz. 318 Przeciętnie w 2021 r. wykorzystanie internetu kształtowało się poziomie 78% średniej unijnej, 2 p.p. więcej niż rok wcześniej. Warto zauważyć, że wyniki te rzutują na ocenę poziomu umiejętności cyfrowych, które szacuje się w oparciu o deklaracje respondentów dotyczące wykonywania określonych czynności w internecie, zakładając, że wykonywanie danej czynności świadczy o posiadaniu konkretnej umiejętności. Pandemia COVID-19 pokazała, jak cennym zasobem są dojrzałe usługi cyfrowe oraz jak istotne są podstawowe i zaawansowane umiejętności cyfrowe, które umożliwiają podtrzymanie działania społeczeństwa i gospodarki. Niski poziom kompetencji cyfrowych polskiego społeczeństwa może odbić się negatywnie na skali i tempie transformacji cyfrowej i wzroście gospodarczym, jak również mniejszym komforcie życia obywateli. Konieczne jest zapewnienie każdemu mieszkańcowi Polski warunków do rozwoju kompetencji cyfrowych. Spójna polityka rozwoju kompetencji cyfrowych społeczeństwa, kształtująca świadomych i aktywnie korzystających z technologii cyfrowych obywateli, jest podstawą do rozwoju nowoczesnej gospodarki i przemysłu przyszłości. 5.2. Osoby stawiające pierwsze kroki w świecie cyfrowym, w tym seniorzy Grupa osób stawiających pierwsze kroki w świecie cyfrowym obejmuje wszystkich, którzy z różnych przyczyn nie korzystają z technologii cyfrowych, ze szczególnym akcentem na grupę niekorzystających z powodu braku umiejętności. Ponad ¾ tej grupy stanowią seniorzy (osoby w wieku 60 lat i więcej). Obecnie wykluczenie cyfrowe, rozumiane jako niekorzystanie z internetu, rzadko kiedy ma podstawy w braku technicznych możliwości podłączenia do sieci (wskazane przez mniej niż 0,5% gospodarstw domowych bez dostępu do internetu w 2019 r.)20, natomiast bardzo często wiąże się poziomem szeroko pojętych kompetencji, będących kombinacją postaw, umiejętności oraz wiedzy. W 2021 r. aż 63% osób niekorzystających z sieci w wieku 16-74 lata nie korzystało z niej z powodu braku potrzeby, a 50% na skutek braku umiejętności21. W związku z powyższym można mówić o wykluczeniu cyfrowym pierwotnym polegającym na niekorzystaniu z internetu (z różnych powodów dostępowych) oraz wtórnym, polegającym na niekorzystaniu z internetu ze względu na brak umiejętności.
a)Skala pierwotnego wykluczenia cyfrowego w Polsce – niekorzystanie z internetu Skala pierwotnego wykluczenia cyfrowego w Polsce w 2021 r. ukształtowała się na poziomie 11%, o 3 p.p. większym niż średnio wśród 26 krajów UE (brak danych z Włoch). Wyższe odsetki osób nigdy niekorzystających z internetu niż w Polsce odnotowano w sześciu państwach Unii. O ile w 2021 r. grupa osób pierwotnie wykluczonych cyfrowo stanowiła 3,1 mln niekorzystających z internetu, o tyle wtórne wykluczenie cyfrowe – polegające na braku umiejętności cyfrowych – 20 21 Wg badania Wykorzystanie technologii informacyjno-komunikacyjnych w gospodarstwach domowych, GUS 2019 r. Wyliczenia własne na podstawie danych GUS badania Wykorzystanie technologii informacyjno-komunikacyjnych w gospodarstwach domowych, GUS 2021 r. Strona 23 z 134 Monitor Polski – 26 – Poz. 318 dotyczyło już niemal 16 mln populacji w wieku 16-74 lata22. Wynika z tego, że blisko 13 mln obywateli korzysta z internetu, nie posiadając nawet podstawowych kompetencji cyfrowych, co może prowadzić do większych strat niż korzyści dla nich samych, przez narażenie się na różnego rodzaju cyberzagrożenia. Niezależnie od rodzaju wykluczenia cyfrowego widać, jak duża grupa mieszkańców Polski jest poza zasięgiem gospodarki cyfrowej, która jest przez to pozbawiona całej rzeszy konsumentów, zaś sami obywatele nie uczestniczą w korzyściach związanych z ucyfrowieniem, mając przez to mniejsze szanse na rynku pracy i obniżoną jakość życia. Wykres 5. Odsetek osób nigdy niekorzystających z internetu w krajach UE w 2021 r. 20 1 1 0 Irlandia 1 Szwecja 2 Luksemburg 3 Finlandia 5 Holandia 5 Francja 5 Hiszpania 6 Belgia 6 Austria 6 Łotwa 7 Niemcy 7 Słowenia Czechy 7 Estonia 8 Słowacja 8 UE 27 9 Cypr 10 Węgry 11 11 11 Rumunia Malta Chorwacja Portugalia Bułgaria Grecja 12 Dania 15 Polska 16 Litwa 17 Opracowanie własne na podstawie danych Eurostatu. W 2021 r. aż 78% pierwotnie wykluczonych cyfrowo stanowili seniorzy, czyli osoby w wieku 60-74 lata. Wykres 6. Struktura wiekowa grupy osób, które nigdy nie korzystały z internetu według wieku w 2021 r. Niekorzystający z internetu wg wieku 22% 78% Seniorzy (osoby w wieku 60-74 lata) Osoby w wieku 16-59 lat Opracowanie własne na podstawie danych Eurostatu. Skala tego rodzaju wykluczenia była największa w grupie osób w wieku 65-74 lata z niskim wykształceniem, wśród których 78% nigdy nie korzystało z internetu, i z wykształceniem średnim w tym samym wieku – odpowiednio 45%. Ogółem wśród seniorów 42% było wykluczonych cyfrowo, 22 Wg badania Wykorzystanie technologii informacyjno-komunikacyjnych w gospodarstwach domowych w 2020 r., GUS. Strona 24 z 134 Monitor Polski – 27 – Poz. 318 podczas gdy rok wcześniej wskaźnik ten wynosił 48%, co świadczy o sporych zmianach zachodzących w tym obszarze. Kolejną grupę stanowią osoby niepełnosprawne, korzystające z pomocy społecznej (tj. pobierające świadczenia pieniężne, takie jak zasiłek stały, okresowy, lub niepieniężne, jak na przykład pomoc rzeczowa, mieszkanie chronione), wśród których wskaźnik niekorzystających z sieci wyniósł 43% (w 2020 r. 47%). Ten sam odsetek wśród niepełnosprawnych wyniósł 27%. Warto zwrócić uwagę na fakt, że korzystanie z technologii cyfrowych mogłoby znacząco poprawić jakość życia zarówno seniorów, jak i osób z niepełnosprawnościami, równocześnie stymulując rozwój tzw. „srebrnej gospodarki”23. Inne grupy społeczno-demograficzne, nie zawsze rozłączne z wymienionymi powyżej, z wyraźnie wyższym od średniej krajowej (11%) udziałem niekorzystających z internetu stanowią emeryci i renciści (31% wobec 36% w 2020 r.), osoby z niższym wykształceniem (25%), gdzie pierwotne wykluczenie cyfrowe na poziomie 57%-78% obserwujemy we wszystkich grupach wiekowych od 55. roku życia wzwyż. Istotną zmianę odnotowano w populacji rolników, gdzie jeszcze w 2020 r. 26% nie korzystało z internetu, podczas gdy rok później było to już tylko 15%. Także wśród mieszkańców wsi odnotowano 15% osób pierwotnie wykluczonych (przy 11% średniej krajowej). Można jednak oczekiwać dalszego postępu w integracji cyfrowej zarówno rolników, jak i mieszkańców wsi, biorąc pod uwagę, że 92% gospodarstw domowych na wsi posiada już dostęp do sieci – tyle samo, ile wynosi średnia krajowa. Mniej spektakularna, acz warta odnotowania, poprawa sytuacji nastąpiła wśród osób z gospodarstw domowych o najniższych miesięcznych dochodach netto (poniżej 3240 zł w 2021 r., a poniżej 2900 zł w 2020 r.), gdzie grupa niekorzystających z internetu stanowiła w 2021 r. 19%, a rok wcześniej o 5 p.p. więcej.
b)Skala wtórnego wykluczenia cyfrowego – brak umiejętności W 2021 r. 57% osób w wieku 16-74 lata nie dysponowało nawet podstawowymi umiejętnościami cyfrowymi. Poziom wykształcenia i wiek determinują poziom kompetencji cyfrowych. Najbardziej niepokojące wyniki dotyczą grupy osób z wykształceniem niższym lub średnim w przedziale wiekowym od 45. do 74. roku życia, wśród których od 91% (dla osób z wykształceniem niższym w wieku 45-54 lata) do blisko 100% (osoby z wykształceniem niższym w wieku 65-74 lata) nie posiada choćby podstawowych umiejętności cyfrowych. Nieco lepsze, ale nadal alarmujące wyniki, obejmują grupy rolników, niepełnosprawnych, emerytów i rencistów, niepełnosprawnych korzystających z pomocy społecznej, dla których wskaźnik wynosi od 80% do 84%. 23 Srebrna gospodarka, inaczej gospodarka senioralna, to szeroko pojęty system ekonomiczny ukierunkowany na wykorzystanie potencjału osób starszych i uwzględniający ich potrzeby [w:] M. Rudnicka, A. Surdej, Gospodarka Senioralna. Nowy sektor gospodarki narodowej w Polsce, Warszawa 2013 r. Strona 25 z 134 Monitor Polski – 28 – Poz. 318 Brak umiejętności cyfrowych jest również skorelowany z poziomem zamożności, bowiem dotyczy 68% osób o najniższych dochodach (z dochodem miesięcznym netto poniżej 2900 zł) oraz rodzajem wykonywanej pracy, ponieważ obejmuje ponad 2/3 pracujących na stanowiskach robotniczych.
c)Likwidacja barier dla osób z niepełnosprawnościami w przestrzeni cyfrowej Obok rozwoju odpowiednich kompetencji, kluczową rolę w integracji cyfrowej osób z niepełnosprawnościami ma zapewnienie dostępności cyfrowej (ang. accessibility) usług i treści, uwzględniającej potrzeby osób z różnorakimi ograniczeniami. Dostępność cyfrowa przyczynia się nie tylko do poprawy jakości ich życia, ale także do zwiększenia popytu na dostępne e-usługi, a w konsekwencji do wzrostu jakości i zwiększenia podaży takich usług, co ma pozytywny wpływ na rozwój branży ICT, e-zdrowia, telemedycyny i całej gospodarki. Przyjęta w 2019 r. ustawa z dnia 4 kwietnia 2019 r. o dostępności cyfrowej stron i aplikacji mobilnych podmiotów publicznych24 wymusza zwrócenie uwagi na ten aspekt w podmiotach publicznych, jak też w organizacjach pozarządowych, zajmujących się osobami niepełnosprawnymi, seniorami i ochroną zdrowia. Docelowo wszystkie strony internetowe i aplikacje mobilne tych podmiotów powinny być dostępne dla osób z niepełnosprawnościami. Wymaga to jednak przeszkolenia pracowników ww. podmiotów w obszarze tworzenia dostępnych cyfrowo treści, usług i stron internetowych, gdyż obecny stan wiedzy na ten temat jest zdecydowanie niezadowalający, podobnie jak liczba specjalistów w tym zakresie. Przykładowo tylko 31%25 badanych pracowników odpowiedzialnych za publikowanie treści na stronach internetowych podmiotów publicznych ukończyło szkolenia w zakresie zapewnienia dostępności cyfrowej treści, natomiast 21% posiadało doświadczenie w dostosowaniu treści do potrzeb osób z niepełnosprawnościami. W grupach społecznych, które są najbardziej narażone na wykluczenie cyfrowe, konieczne jest podjęcie działań ograniczających skalę zjawiska. E-integrację należy postrzegać nie tylko jako zachęcanie do korzystania z internetu, nabywania kompetencji cyfrowych i likwidacji barier cyfrowych dla osób z niepełnosprawnościami – ale szerzej, jako formę aktywizacji, zmierzającą do usunięcia różnych form wykluczenia, gdyż doszliśmy do etapu rozwoju społeczeństwa informacyjnego, w którym różne postaci wykluczenia, także cyfrowego, nakładają się na siebie. Należy również zwrócić uwagę na likwidację barier w samym pozyskiwaniu kompetencji cyfrowych, aby proces ubiegania się o wsparcie w tym zakresie przez osoby z niepełnosprawnościami był spójny i dostępny na wszystkich etapach i, w idealnym przypadku, nie wymagał pomocy osoby w pełni sprawnej. 24 25 Ustawa z dnia 4 kwietnia 2019 r. o dostępności cyfrowej stron internetowych i aplikacji mobilnych podmiotów publicznych (Dz. U. z 2023 r. poz. 82). Diagnoza potrzeb podmiotów publicznych w obszarze dostępności cyfrowej - Raport końcowy, Biostat na zlecenie KPRM, 2021 r. Strona 26 z 134 Monitor Polski – 29 – Poz. 318 5.3. Dzieci w wieku przedszkolnym Dzieci w wieku przedszkolnym znajdują się na pierwszym etapie sformalizowanych działań edukacyjnych. W tym okresie mogą być kształtowane podstawowe nawyki i umiejętności funkcjonowania w społeczności, tworzące bazę do dalszego rozwoju kompetencji cyfrowych. Kompetencje cyfrowe dzieci rozwijają się w bardzo wczesnym wieku, głównie w środowisku domowym w wyniku obserwacji i naśladowania rodziców oraz starszego rodzeństwa. Dzieci uczą się nowych umiejętności korzystania z urządzeń cyfrowych bardzo szybko, nawet jeżeli nie są one dostosowane do ich potrzeb26. Okres przedszkolny to czas, w którym dzieci najczęściej rozpoczynają swoje kontakty z technologią. Już w 2016 r. z urządzeń mobilnych korzystało aż 84% dzieci w wieku 5-6 lat i 43% w wieku roku lub dwóch lat27. Badania UKE28 z końca 2020 r. pokazują, że 27% polskich dzieci zaczyna korzystać z internetu przed ukończeniem 6. roku życia. Niestety małe dzieci są w niewielkim stopniu świadome zagrożeń związanych z korzystaniem z nowych technologii. To rodzice przyjmują różne strategie w odniesieniu do użytkowania technologii cyfrowych przez dzieci, od otwartych, przez permisywne, wspierające, po restrykcyjne. Strategie te zależą od szeregu czynników, wśród których dużą rolę odgrywają kompetencje cyfrowe rodziców i ich sytuacja społeczno-ekonomiczna. Rodzice, którzy nie wspierają wykorzystania technologii cyfrowych w procesie kształcenia dzieci, najczęściej sami nie mają wysokich kompetencji cyfrowych, mniej sprawnie posługują się nowymi technologiami, bardziej przejmują się negatywnymi skutkami nadmiernego korzystania z tych technologii i na ogół mają niższy status społeczno-ekonomiczny. Sporo rodziców postrzega urządzenia elektroniczne jako uzależniające dzieci, ale jednocześnie dostrzega ich użyteczność jako rodzaj wsparcia w opiece nad dziećmi29. Mając powyższe na uwadze, działania na rzecz rozwoju kompetencji cyfrowych wśród małych dzieci powinny być skierowane przede wszystkim do rodziców i opiekunów prawnych. Kompetentny cyfrowo rodzic umie wspierać rozwój kompetencji cyfrowych dziecka we współpracy z instytucjami edukacji przedszkolnej i wczesnoszkolnej. Potencjalni rodzice, czyli osoby w wieku 25-44 lata, w Polsce rzadziej dysponują umiejętnościami cyfrowymi niż średnio ich odpowiednicy w państwach UE – różnica sięgała 10 p.p. w 2019 r. Podstawowych umiejętności cyfrowych nie ma co najmniej co trzecia osoba w tej grupie wiekowej. 26 27 28 29 S. Chaudron, R. Di Gioia, M. Gemo

(2018). Young Children (0-8) and Digital Technology. A qualitative study across Europe,

EUR 29070; doi:10.2760/
Badania ilościowe „Korzystanie z urządzeń mobilnych przez małe dzieci w Polsce” na zlecenie Fundacji Dzieci Niczyje, https://fdds.pl/wp-content/uploads/2016/05/Bak_Korzystanie_z_urzadzen_mobilnych_raport.pdf Urząd Komunikacji Elektronicznej. Badanie konsumenckie dzieci i rodziców oraz nauczycieli
2021, https://uke.gov.pl/akt/badanie-konsumenckie-dzieci-i-rodzicow-oraz-nauczycieli-2020,372.html. Małgorzata Sikorska

(2020): ‘Addictive’ for children and ‘helpful’ to parents: electronic devices as a non human actor in family relations, Journal of Family Studies, DOI:10.1080/13229400.2020.

Strona 27 z 134 Monitor Polski – 30 – Poz. 318 Wykresy 7 i
Odsetek osób w dwóch grupach wiekowych posiadających co najmniej podstawowe umiejętności cyfrowe w Polsce na tle średniej unijnej w 2019 r. Osoby w wieku 35-44 lata Osoby w wieku 25-34 lata 73 74 75 75 72 69 66 2015 63 64 65 67 47 50 53 57 2015 2016 2017 2019 66 2016 Średnia UE28 2017 2019 Polska Średnia UE28 Polska Opracowanie własne na podstawie danych Eurostatu. Skoro kluczowe znaczenie w procesie kształtowania kompetencji cyfrowych u małych dzieci mają kompetencje ich rodziców i nie są one na wystarczającym poziomie, należy po pierwsze wspierać u rodziców rozwój kompetencji cyfrowych, jak również pogłębianie wiedzy na temat bezpiecznego wykorzystania ICT w procesie wychowawczym, a po drugie uzupełniać oddziaływanie rodziców i nauczycieli przez prowadzenie w przedszkolach, szkołach i innych formach wychowania przedszkolnego zajęć edukacyjnych w obszarze cyfrowym dla najmłodszych. 5.
Uczniowie Uczniowie to grupa obejmująca dzieci i młodzież na etapie szkoły podstawowej i ponadpodstawowej, kiedy kształtowane są zarówno podstawowe, jak i bardziej zaawansowane kompetencje cyfrowe. a) Kompetencje cyfrowe dzieci do
roku życia Z badania Urzędu Komunikacji Elektronicznej w 2020 r. wynika, że prawie wszystkie dzieci w wieku szkolnym (97%) korzystają z internetu. Podobnie jak w przypadku telefonu komórkowego, korzystanie z internetu rozpoczyna się najczęściej w wieku 7-8 lat.30 Kompetencje cyfrowe dzieci rosną, gdy są wspierane przez szkołę. Dodatkowo fakt, że szkoła wymaga używania technologii cyfrowych, sprzyja większemu zaangażowaniu rodziców w proces kształtowania kompetencji dzieci oraz bardziej pozytywny odbiór nowych technologii. Rodzice na ogół wierzą, że opanowanie technologii cyfrowych i rozwój umiejętności posługiwania się nimi ma kluczowe znaczenie w procesie edukacji, i oczekują, że szkoła będzie odgrywała ważną rolę w procesie rozwoju kompetencji cyfrowych. Co drugie dziecko w wieku 13-15 lat ma swobodę w korzystaniu z internetu, bez kontroli rodziców
Kompetencje cyfrowe polskich dzieci w wieku 9-16 lat można szacować dzięki badaniu EU Kids 30 Urząd Komunikacji Elektronicznej. op. cit. Strona 28 z 134 Monitor Polski – 31 – Poz. 318 Online32, z którego wynika, że ośmioro na dziesięcioro dzieci w Polsce korzystało z internetu codziennie, głównie z użyciem smartfonu (83%)33, przy czym ponad połowa zadeklarowała korzystanie ze smartfonu średnio przez 164 minuty. Starsze nastolatki (15-16 lat) spędzały ze smartfonem blisko cztery godziny dziennie. Polskie dzieci nieco częściej niż przeciętnie ich rówieśnicy z badanych krajów wykorzystywały internet w celu oglądania materiałów wideo (70%) i komunikacji z rodziną i znajomymi (63%), jak też poszukiwania w sieci rzeczy do kupienia lub sprawdzenia cen (25%). Z kolei rzadziej niż przeciętnie odwiedzały serwisy społecznościowe (48%), grały w gry online (36%) i używały internetu do odrabiania pracy domowej: codziennie robiło to 16% dzieci (przy średniej wynoszącej 31%). W 2019 r. 55% dzieci nigdy nie wykorzystywało internetu w celach związanych ze szkołą. Wdrożenie pracy zdalnej w związku z pandemią z pewnością zmieniły sytuację w tym względzie. Zatem kompetencje cyfrowe polskich nastolatków są zbliżone do kompetencji ich rówieśników z innych europejskich krajów (w 5 na 11 przypadków przewyższają średnią, w 2 przypadkach są na poziomie średniej, a w 4 – poniżej). Należy również podkreślić, że badania te zostały przeprowadzone przed pandemią, która wymusiła przejście na zdalną edukację, zdalne kontakty z rówieśnikami i większe korzystanie z cyfrowej rozrywki. W trakcie pandemii COVID-19 czas spędzany przez dzieci przed ekranem urządzeń elektronicznych wzrósł
Niewątpliwie wskazane wyżej czynniki przyczyniły się do wzrostu kompetencji cyfrowych dzieci i młodzieży. Polskie dzieci stykają się z szeregiem zagrożeń związanych z korzystaniem z nowych technologii. W 2018 r. co czwarte polskie dziecko miało jakieś negatywne doświadczenie online. Niemal połowa nastolatków (48%) w wieku 12-16 lat zetknęła się z mową nienawiści pod adresem określonych grup lub jednostek. Połowa miała dostęp do informacji instruujących, jak wyrządzić sobie krzywdę. Polskie nastolatki najczęściej wśród nastolatków z badanych krajów spotkały się z nienawistnymi wiadomościami; dotyczyło to 59% dzieci w wieku 12-16 lat w Polsce, w porównaniu do 26% ich rówieśników w Niemczech. Co dziesiąty nastolatek bez powodzenia próbował ograniczyć czas spędzony w internecie. Wreszcie 15% nastolatków w wieku 12-16 lat dostawało wiadomości o treści seksualnej, a 5% przyznało się do ich wysyłania. Badania NASK przedstawione w raporcie Nastolatki 3.035 pokazują, że w przypadku młodzieży szczególną uwagę w kształtowaniu kompetencji cyfrowych należy zwracać na kwestie cyfrowej higieny. Co trzeci nastolatek (33,6%) doświadczał „wysokiego natężenia wskaźników problematycznego użytkowania internetu”, przejawiającego się m.in. niemożnością ograniczenia 31 32 33 34 35 Urząd Komunikacji Elektronicznej. op. cit. Abramczuk K. et al. Polskie badanie EU Kids Online
Wydawnictwo naukowe UAM.
W Polsce badanie zostało przeprowadzone wiosną 2018 r. w 90 szkołach na reprezentatywnej próbie uczniów w wieku 9-17 lat liczącej 1249 osób, z których chłopcy stanowili 47,3%. W badaniu wzięło udział 19 krajach europejskich. Dedkova L. et al. EU Kids Online 2020: Survey results from 19 countries. EU Kids Online. 2020 r. Dostęp 13 grudnia 2021 r. https://www.lse.ac.uk/media-and-communications/assets/documents/research/eu-kids-online/reports/EU-KidsOnline-2020-March2020.pdf. Ptaszek, G., Stunża, G.D., Pyżalski J., Dębski M., Bigaj M.

(2020), Edukacja zdalna: co stało się z uczniami, ich rodzicami i nauczycielami? Dostęp 11 lutego 2022 r. https://zdalnenauczanie.org/wp-content/uploads/2020/10/edukacja-zdalna.pdf. Lange R. red.

(2021)Nastolatki 3.0. Raport z ogólnopolskiego badania uczniów. Dostęp 11 lutego 2022 r. https://www.nask.pl/pl/raporty/raporty/4295,RAPORT-Z-BADAN-NASTOLATKI-30-2021.html. Strona 29 z 134 Monitor Polski – 32 – Poz. 318 czasu korzystania z urządzeń cyfrowych i negatywnymi objawami somatycznymi. Badania wykazały również swoistą bezradność rodziców w odniesieniu do problemu uzależnienia dzieci od smartfonów. Badania te wykazały również, że rozwój kompetencji cyfrowych nastolatków jest ważny w kontekście ich planów zawodowych: prawie co trzeci (31%) chciałby pracować w zawodzie związanym z nowymi technologiami.

b)Kompetencje cyfrowe młodzieży w wieku 16-19 lat Dane Eurostatu z 2019 r.36 wskazują, że w Polsce odsetek młodzieży w wieku 16-19 lat, posiadającej co najmniej podstawowe umiejętności cyfrowe, wynoszący 84%, jest nieznacznie wyższy od średniej unijnej (83%), jednak w omawianej grupie ponadpodstawowe umiejętności cyfrowe ma już tylko połowa młodych Polaków (51%) w stosunku do 60% dla UE. Analizując poziom umiejętności cyfrowych, warto skupić się na umiejętnościach ponadpodstawowych, przyjmując założenie, że w kontekście przyśpieszających procesów cyfryzacji społeczeństwa i gospodarki podstawowe umiejętności stają się coraz częściej niewystarczające. Wykresy 9 i 10. Odsetek osób w wieku 16-19 posiadających co najmniej podstawowe i ponadpodstawowe umiejętności cyfrowe w Polsce na tle średniej unijnej. Co najmniej podstawowe umiejętności cyfrowe osób 16-19 lat Ponadpodstawowe umiejętności cyforwe osób 16-19 lat 86 83 81 2015 84 82 2016 Średnia UE28 84 83 53 83 32 2017 2019 Polska 2015 51 39 2016 Średnia UE28 57 60 51 44 2017 2019 Polska Opracowanie własne na podstawie danych Eurostatu. Zwłaszcza w odniesieniu do osób w wieku przedprodukcyjnym i produkcyjnym poziom podstawowy nie jest fundamentem, na którym można będzie budować prężną i konkurencyjną gospodarkę cyfrową. Obawy w przypadku umiejętności ponadpodstawowych może budzić dystans do średniej unijnej, wynoszący niemal 10 p.p. Praktycznym testem dla poziomu kompetencji cyfrowych uczniów był okres pandemii. Nauczyciele wypowiadający się na potrzeby badania przeprowadzonego przez Centrum Cyfrowe37 byli zaskoczeni „rażąco niskimi kompetencjami cyfrowymi uczennic i uczniów”. Podkreślali, że „dzieci i młodzież biegła w obsłudze mediów społecznościowych oraz komunikatorów nie potrafi odebrać maila, wejść 36 37 2019 r. jest ostatnim rokiem, w którym badano kompetencje cyfrowe według spójnej metodologii z 2015 r. Buchner A. Edukacja zdalna w czasie pandemii Edycja 1. 2020. Online. Dostęp 21 grudnia 2021 r. https://centrumcyfrowe.pl/edukacja-zdalna/. Strona 30 z 134 Monitor Polski – 33 – Poz. 318 na wskazany link, wysłać załącznik, ani skorzystać z pakietu Office”, choć „większość z powyższych umiejętności uczennice i uczniowie powinni wynieść z lekcji informatyki.”. W przypadku nastolatków w wieku 12-17 lat wyższe kompetencje cyfrowe mają pozytywny wpływ na ich funkcjonowanie społeczne, przede wszystkim w obszarze informacyjnym (lepiej potrafią wyszukiwać informacje i oceniać ich wiarygodność). Jednocześnie im większe kompetencje cyfrowe, zwłaszcza umiejętności techniczne, tym większa ekspozycja na zagrożenia związane z korzystaniem z zasobów sieciowych38. Z uwagi na zagrożenie ekspozycji na szereg negatywnych zjawisk związanych z aktywnością w świecie cyfrowym należy wyposażyć dzieci i młodzież w odpowiednie umiejętności radzenia sobie z problemami. Ponadto istnieje potrzeba rozwijania przez szkołę zaawansowanych kompetencji cyfrowych, tak aby dać szansę młodym do konkurowania z rówieśnikami z innych krajów i wykorzystania swoich mocnych stron w przyszłej karierze zawodowej. 5.5. Studenci Studenci, niezależnie od kierunku studiów, są grupą, w której rozwój kompetencji cyfrowych powinien być podporządkowany przyszłej specjalizacji i wybranej ścieżce kariery zawodowej. Wykresy 11 i 12. Odsetek mieszkańców Polski w wieku 20-24 oraz studentów posiadających co najmniej podstawowe umiejętności cyfrowe na tle średniej unijnej. Osoby w wieku 20-24 lata 80 80 2015 Studenci 81 79 83 78 2016 Średnia UE28 81 88 86 76 2017 2019 Polska 2015 88 89 87 87 87 2017 2019 87 2016 Średnia UE28 Polska Opracowanie własne na podstawie danych Eurostatu. W 2019 r. studenci nieco częściej posiadali co najmniej podstawowe kompetencje cyfrowe niż średnio osoby w wieku 20-24 lata, natomiast utrzymywali się na poziomie średniej unijnej. Jeżeli chodzi o poziom umiejętności zaawansowanych, studenci z Polski lokowali się na poziomie 85% średniej unijnej. Nieco ponad połowa polskich żaków prezentowała ponadpodstawowe umiejętności cyfrowe, podczas gdy średnio w UE miało je dwóch na trzech studentów. 38 Livingstone S. The outcomes of gaining digital skills for young people’s lives and wellbeing: A systematic evidence review. New Media & Society. 2021. Online. Dostęp 21 grudnia 2021 r. https://journals.sagepub.com/doi/full/10.1177/14614448211043189 Badania przeprowadzone metodą systematycznego przeglądu literatury dotyczącej wpływu kompetencji cyfrowych na dzieci w wieku 12-17 lat. Strona 31 z 134 Monitor Polski – 34 – Poz. 318 Wykres 13. Odsetek studentów posiadających ponadpodstawowe umiejętności cyfrowe – Polska na tle średniej unijnej. Studenci 62 42 2015 62 64 50 54 56 2016 2017 2019 Średnia UE28 66 Polska Opracowanie własne na podstawie danych Eurostatu. Mocną stroną polskich studentów są ponadpodstawowe umiejętności komunikacyjne, które posiada 95% studentów przy średniej unijnej 91%. W pozostałych rodzajach ponadpodstawowych umiejętności składających się na umiejętności cyfrowe studenci z Polski wypadają poniżej średniej dla 28 państw UE w 2019 r. W przypadku umiejętności obsługi oprogramowania i rozwiązywania problemów od średniej dzieli ich tylko 5 p.p. Wykres 14. Studenci posiadający ponadpodstawowe umiejętności cyfrowe – Polska na tle średniej unijnej w 2019 r. 86 85 Informacyjne 91 95 Studenci Komunikacyjne 80 75 Obsługi oprogramowania Średnia UE28 82 77 Rozwiązywania problemów Polska Opracowanie własne na podstawie danych Eurostatu. Należy podjąć środki zaradcze w celu podniesienia jakości kształcenia w zakresie zarówno podstawowych, jak i zaawansowanych kompetencji cyfrowych studentów, biorąc pod uwagę przede wszystkim nowe trendy technologiczne i biznesowe, co umożliwi studentom szybkie wejście na rynek pracy oraz rozwijanie kariery zawodowej w realiach gospodarki cyfrowej. 5.6. Osoby pracujące Osoby pracujące, do których zalicza się osoby pracujące najemnie , na własny rachunek oraz rolników, agentów, stanowią grupę, w której uzupełnianie i aktualizacja kompetencji cyfrowych są kluczowe w Strona 32 z 134 Monitor Polski – 35 – Poz. 318 umacnianiu ich własnej pozycji na rynku pracy oraz w rozwoju podmiotów, dla których świadczą pracę. To oni bezpośrednio realizują zadania w ramach transformacji cyfrowej przedsiębiorstw, gospodarstw rolnych, administracji i innych podmiotów. Pod względem ponadpodstawowych umiejętności cyfrowych polscy pracujący lokują się na trzecim miejscu od końca wśród państw unijnych: posiada je co czwarty pracujący, podczas gdy w takich krajach jak Holandia, Finlandia, Szwecja czy Dania może się nimi wykazać ponad połowa siły roboczej. Dane te pokazują dystans między Polską a europejską czołówką. W Polsce bardzo niskie umiejętności cyfrowe wykazują rolnicy – znacznie poniżej średniej unijnej, krajowej, jak również poniżej umiejętności osób bezrobotnych w Polsce. W 2021 r. liczba osób w wieku 16-74 lata pracujących w Polsce wyniosła nieco ponad 17 mln, z czego niemal 10,7 mln stanowili pracujący na stanowiskach nierobotniczych, a 6,4 mln na robotniczych39. Zaledwie 37% pracujących w zawodach nierobotniczych w Polsce ma ponadpodstawowe umiejętności cyfrowe, o 13 p.p. mniej niż średnia UE28. W obszarze umiejętności informacyjnych różnica między pracującymi w zawodach nierobotniczych w Polsce a średnią UE 28 wynosi 2 p.p. Przykładowo wykorzystanie przez polskich pracujących nowych technologii, takich jak przechowywanie plików w chmurze, plasuje ich o 12 p.p. poniżej średniej UE. Niewielki dystans do liderów zanotowano w obszarze umiejętności przenoszenia plików lub zmieniania ustawień oprogramowania, w czym Polska przewyższyła średnią UE 28. Tabela 1. Ponadpodstawowe umiejętności cyfrowe pracujących w zawodach nierobotniczych – 2019r. Umiejętności Polska Średnia UE Cyfrowe ogólne 37% 47% jeśli UE27 lub 50% jeśli UE28 Informacyjne 85% 87% dla UE27 i UE28 Komunikacyjne 79% 79% jeśli UE27 lub 81% jeśli UE28 Rozwiązywania problemów 71% 76% jeśli UE 27 lub 78% jeśli UE28 Obsługi oprogramowania 44% 58% jeśli UE27 lub 60 jeśli UE28 Opracowanie własne na podstawie danych Eurostatu. Z drugiej strony jedynie co czwarty pracujący umysłowo deklaruje pracę z danymi z wykorzystaniem zaawansowanych funkcji arkusza kalkulacyjnego, podczas gdy w krajach-liderach czynności te podejmuje blisko połowa pracujących umysłowo. Umiejętności związane z analizą danych, takich jak wykorzystanie zaawansowanych funkcji arkuszy kalkulacyjnych, są niezbędne w czasach, gdy powoli umiejętność pracy z danymi staje się umiejętnością kluczową. Niedobór w tym obszarze może w przyszłości stanowić wyraźną przeszkodę w cyfryzacji kraju. W 2019 r. wśród osób pracujących w zawodach robotniczych zaledwie co dziesiąta wykazywała ponadpodstawowe umiejętności cyfrowe. We wszystkich rodzajach ponadpodstawowych umiejętności cyfrowych osoby pracujące fizycznie z Polski rzadziej niż przeciętnie z UE posiadały owe 39 Główny Urząd Statystyczny, badanie Wykorzystanie technologii informacyjno-komunikacyjnych w gospodarstwach domowych w 2021 roku. Strona 33 z 134 Monitor Polski – 36 – Poz. 318 kompetencje – różnice wahały się od 6-12 p.p. (w zależności od tego, czy bierzemy pod uwagę średnią dla 27 czy dla 28 państw UE, czyli wliczając Wielką Brytanię). Tabela 2. Ponadpodstawowe umiejętności cyfrowe polskich wśród pracujących fizycznie w 2019 r. Umiejętności Polska Średnia UE Cyfrowe ogólne 9% 15% jeśli UE27 lub 16% jeśli UE28 Informacyjne 54% 60% jeśli UE 27 lub 62% jeśli UE28 Komunikacyjne 52% 60% jeśli UE 27 lub 62% jeśli UE28 Rozwiązywania problemów 38% 47% jeśli UE27 lub 50% jeśli UE28 Obsługi oprogramowania 11% 20% jeśli UE27 lub 21% jeśli UE28 Opracowanie własne na podstawie danych Eurostatu. Pracujący w zawodach robotniczych w Polsce także rzadziej wykazywali się umiejętnościami, które są istotne z perspektywy rozwoju Przemysłu 4.0. Dystans do państw z czołówki rankingu w przypadku instalowania programowania lub aplikacji wyniósł 27 p.p., a w obszarze przechowywania plików w chmurze 25 p.p. W 2019 r. 17,1 mln pracujących w zawodach niezwiązanych z ICT miało niższe o 11 p.p. umiejętności cyfrowe niż średnio ich odpowiednicy z innych krajów unijnych (z UE27, a o 14 p.p. z UE28). Jest to niepokojące, jeżeli wziąć pod uwagę zmieniające się środowisko pracy i nowe czynniki konkurencyjne na rynkach światowych. Tabela 3. Umiejętności cyfrowe pracujących w zawodach niezwiązanych z ICT w 2019 r. Umiejętności Polska Średnia UE Ogólne 25% 36% jeśli UE27 lub 39% jeśli UE28 Informacyjne 72% 78% jeśli UE27 lub 80% jeśli UE28 Komunikacyjne 68% 73% jeśli UE27 lub 75% jeśli UE28 Rozwiązywania problemów 58% 67% jeśli UE27 lub 70% jeśli UE28 Obsługi oprogramowania 30% 45% jeśli UE27 lub 48% jeśli UE28 Opracowanie własne na podstawie ostatnich dostępnych danych Eurostatu. Analiza poszczególnych składowych umiejętności cyfrowych pozwala stwierdzić, że w niemal wszystkich obszarach polskich pracujących w zawodach niezwiązanych z ICT dzieli dystans od średniej unijnej. W obszarze umiejętności informacyjnych polscy pracujący rzadziej deklarują przechowywanie plików w chmurze (12 p.p. dystansu do średniej unijnej). Rzadziej udostępniają samodzielnie przygotowane treści (odpowiednio 11 p.p. dystansu). W obszarze rozwiązywania problemów znacznie rzadziej instalują oprogramowanie lub aplikacje czy korzystają z bankowości internetowej. Natomiast w obszarze obsługi oprogramowania, czyli umiejętności kluczowych z perspektywy zmian na rynku pracy, pojawiania się zawodów hybrydowych i technicyzacji środowiska pracy, osoby pracujące w Polsce od średniej UE27 dzieli 15 p.p. Strona 34 z 134 Monitor Polski – 37 – Poz. 318 Według badań osoby pracujące wykazują niedostateczne kompetencje w niemal wszystkich typach umiejętności cyfrowych, co może w przyszłości znacząco obniżyć efektywność działania wszystkich sektorów polskiej gospodarki. Stan ten wskazuje na konieczność podjęcia działań w zakresie edukacji cyfrowej na poziomie średnim i wyższym oraz wsparcia pracodawców w celu podniesienia kompetencji pracowników (w tym przekwalifikowywania). 5.7. Nauczyciele i edukatorzy Nauczyciele i edukatorzy to grupa, w skład której wchodzą nauczyciele wszystkich przedmiotów, na wszystkich etapach kształcenia we wszystkich rodzajach szkół i instytucjach edukacyjnych, nauczyciele akademiccy, a także edukatorzy szkolący osoby dorosłe, w tym wykluczone cyfrowo, oraz pracowników. Przed pandemią kompetencje cyfrowe nauczycieli w niewielkim stopniu były przedmiotem systematycznych badań empirycznych. Badanie EU Kids Online z 2018 r. wykazało, że polscy uczniowie nie uzyskują od nauczycieli wystarczającego wsparcia w uzyskiwaniu kompetencji cyfrowych, polegających np. na umiejętności weryfikacji wiarygodności informacji znalezionej w internecie (45,5% uczniów odpowiedziało, że nauczyciel nie wyjaśniał, dlaczego niektóre treści internetowe są dobre, a inne złe) czy reagowania na zagrożenia w sieci (63,3% uczniów nie uzyskało w przeszłości pomocy nauczyciela, w sytuacji kiedy coś w internecie ucznia zaniepokoiło). Ponadto 44,5% badanych uczniów stwierdziło, że nauczyciel nigdy lub prawie nigdy nie zachęcał do korzystania i uczenia się rzeczy z internetu40. Podobnie jak w przypadku uczniów, sprawdzianem umiejętności cyfrowych nauczycieli okazała się konieczność przejścia do nauczania zdalnego. Wyniki badania przeprowadzonego wiosną 2020 r. na niereprezentatywnej próbie blisko 3 tys. polskich nauczycieli pokazały, że jedynie 5% z nich czuło się bardzo dobrze przygotowanych do prowadzenia zajęć online; podobnego zdania byli uczniowie, z których tylko 8% uznało umiejętności nauczycieli za wysokie, a co piąty uznał je za złe41. Z drugiej strony w badaniach przeprowadzonych w grudniu 2020 r. na zlecenie Urzędu Komunikacji Elektronicznej jedynie 15% nauczycieli zadeklarowało, że przeszkodą w prowadzeniu zdalnych lekcji był brak umiejętności cyfrowych; wcześniejsze (sprzed pandemii) doświadczenie w prowadzeniu lekcji zdalnych miał co czwarty badany. W 2021 r. odsetek nauczycieli deklarujących niewystarczające umiejętności cyfrowe zmniejszył się do 12%42. Opublikowane w marcu 2021 r. wyniki kolejnego (niereprezentatywnego) badania ilościowego na grupie 2398 nauczycieli i dyrektorów polskich szkół wykazały, że odsetek nauczycieli prowadzących 40 41 42 Abramczuk K. et al. Polskie badanie EU Kids Online 2018. Wydawnictwo naukowe UAM. 2019 r. s. 48. Analizy w raporcie oparte są na próbie 1249 uczniów w wieku od 9 do 17 lat z 90 polskich szkół. Plebańska, M. et al. Edukacja zdalna w czasach COVID-19. Raport z badania. Wydział Pedagogiczny Uniwersytetu Warszawskiego. 2020. Online. Dostęp 17 października 2020 r. https://files.librus.pl/articles/00pic/20/07/09/librus/a_nauczanie_zdalne_oczami_nauczycieli_i_uczniow_RAPORT.pdf. Urząd Komunikacji Elektronicznej. Badanie konsumenckie dzieci i rodziców oraz nauczycieli 2020. 2021. Online. Dostęp 11 lutego 2022 r. https://cik.uke.gov.pl/aktualnosci-cik/badanie-konsumenckie-dzieci-i-rodzicow-oraznauczycieli-2021,21.html. Strona 35 z 134 Monitor Polski – 38 – Poz. 318 zajęcia w formie zdalnej wzrósł do 64% (o 32 p.p. w stosunku do roku poprzedniego)43. Blisko 80% nauczycieli odnotowało wzrost umiejętności w zakresie prowadzenia zdalnego nauczania. Zgodnie z wynikami badań NASK przedstawionymi w raporcie Nastolatki 3.0 co trzeci zbadany uczeń negatywnie oceniał umiejętności nauczycieli w zakresie rozwiązywania problemów technicznych (np. radzenia sobie z problemami z połączeniem w trakcie zdalnych lekcji) (33,5%) oraz przygotowania do obsługi urządzeń elektronicznych (31,7%). 27% uczniów zadeklarowało, że brakowało im ze strony nauczycieli pomocy technicznej np. w zakresie instalowania oprogramowania do nauki zdalnej, a co czwarty uczeń (24,1%) uważał, że nauczycielom brak odpowiedniego przygotowania do obsługi oprogramowania do łączenia zdalnego44. Wykres 15. Rozkład odpowiedzi nauczycieli na pytanie „Co umie Pan/Pani zrobić na komputerze lub urządzeniach mobilnych (np. smartfonie, tablecie)? Źródło: Sobiesiak-Penszko P. op. cit.; N = 29 259 nauczycieli biorących udział w projekcie Lekcja: Enter, wyniki z sierpnia 2021 r. W czasie pandemii potrzeba rozwijania kompetencji cyfrowych uwidoczniła się nie tylko w odniesieniu do dydaktyki, techniki czy komunikacji. Istotna okazała się też umiejętność budowania relacji i zachowania higieny cyfrowej. Nauczyciele zwracali uwagę na trudności w tym zakresie, ponieważ wielokrotnie czuli się przytłoczeni łączeniem pracy z życiem domowym i odpowiedzialnością za uczniów. 43 44 Plebańska M. et al. Co zmieniło się w edukacji zdalnej podczas trwania pandemii? Raport z badania. Wydział Pedagogiczny Uniwersytetu Warszawskiego. 2021. Online. Dostęp 21 grudnia 2021 r. https://files.librus.pl/art/21/04/4/a_nauczanie_zdalne_oczami_nauczycieli_i_uczniow_RAPORT_II.pdf Lange R. (red.), op.cit. Strona 36 z 134 Monitor Polski – 39 – Poz. 318 Kompetencje cyfrowe blisko 30 tys. nauczycieli po kilkunastu miesiącach trwania pandemii oceniono w ramach projektu „Lekcja: Enter”, prowadzonego przez Fundację Orange, Fundację Rozwoju Społeczeństwa Informacyjnego oraz Instytut Spraw Publicznych45. Nauczyciele deklarowali wysoki poziom umiejętności w zakresie wykorzystania narzędzi cyfrowych. Zdecydowana ich większość nie stosowała jednak możliwości przechowywania danych w chmurze, platform internetowych oraz narzędzi do współpracy z wykorzystaniem wspólnych zasobów. Wykres 16. Częstotliwość używania różnorakich narzędzi w nauczaniu w ciągu ostatnich 12 miesięcy w 2021 r. Źródło: Sobiesiak-Penszko P. op. cit.; N = 29 259 nauczycieli biorących udział w projekcie Lekcja:Enter. Odpowiedzi dotyczące wykorzystania konkretnych funkcji, programów i aplikacji świadczą o niewystarczającym poziomie korzystania z technologii ułatwiających tworzenie własnych treści lub pracę z danymi wizualnymi, dźwiękowymi, tekstowymi czy liczbowymi. Ponad połowa nauczycieli biorących udział w badaniu zadeklarowała potrzebę wykorzystywania technologii cyfrowych podczas 45 Sobiesiak-Penszko P. Edukacja cyfrowa w szkołach. Umiejętności. Metodyka. Postawy nauczycielek i nauczycieli. Wyniki badań i ewaluacji w projekcie Lekcja:Enter. Instytut Spraw Publicznych 2021 r. Online. Dostęp 27 października 2021 r. https://admin.lekcjaenter.pl/app/uploads/2021/10/Edukacja-cyfrowa-w-szkolach_27.10.2021-1.pdf. Strona 37 z 134 Monitor Polski – 40 – Poz. 318 zajęć prowadzonych w klasie, ale co piąty badany oświadczył, że nie odczuwa takiej potrzeby46. Może to wskazywać na wciąż jeszcze niski stopień oswojenia narzędzi cyfrowych, co przekłada się na ich włączenie w praktykę dydaktyczną. Doświadczenia nauki hybrydowej uwidoczniły potrzebę intensywniejszego włączenia narzędzi cyfrowych w proces kształcenia oraz długoterminowych inwestycji w kompetencje cyfrowe nauczycieli47. W badaniu przeprowadzonym przez Urząd Komunikacji Elektronicznej potrzebę podnoszenia kompetencji cyfrowych potwierdziło 82% nauczycieli (w tym 45% „zdecydowanie tak” i 37% „raczej tak”)48.
a)Kompetencje cyfrowe nauczycieli akademickich Pośrednim źródłem informacji na temat kompetencji cyfrowych nauczycieli akademickich sprzed pandemii są opinie studentów i absolwentów przebadanych na przełomie lat 2018 i 2019 przez DELab UW we współpracy z PFR i Google (niereprezentatywne badanie ilościowe na grupie). Tylko 14% badanych uznało, że ich uczelnia świetnie uczy wykorzystywania nowych programów i narzędzi cyfrowych. Blisko połowa (45%) uznała, że umiejętności te są przekazywane na poziomie podstawowym, a niemal co trzecia badania osoba stwierdziła, że nie są one przekazywane w ogóle. Ponad połowa (54%) badanych stwierdziła, że na studiach brakuje zajęć z programowania; 44% brakowało zajęć z wizualizacji, a co trzeciemu studentowi brakowało zajęć z wyszukiwania i analizy danych oraz uczących obsługi programów komputerowych49. Może to oznaczać, między innymi, że niedobór tego typu zajęć wynikał z braku nauczycieli akademickich o odpowiednich kompetencjach cyfrowych, którzy potrafiliby je poprowadzić. W społeczeństwie cyfrowym, bez względu na formę nauczania, pożądane jest efektywne wykorzystywanie narzędzi cyfrowych w procesie nauczania, tak aby zarówno nauczyciele, jak i uczniowie mogli swobodnie i w pełni korzystać z ułatwień i korzyści, jakie wnosi stosowanie nowych rozwiązań cyfrowych. Zapewni to również gotowość do przejścia, w razie potrzeby, na zdalny tryb nauki, dlatego zachodzi konieczność inwestowania w kompetencje cyfrowe nauczycieli. Jest to niezbędny element budowania odporności kraju. 5.8. Specjaliści ICT Specjalista ICT to osoba, która posiada umiejętność tworzenia, obsługi i utrzymania systemów teleinformatycznych i dla której praca w obszarze ICT jest głównym zajęciem (definicja Eurostatu). To na specjalistach ICT opiera się rozwój technologii cyfrowych oraz cyfryzacja we wszystkich dziedzinach gospodarki i sektora publicznego. 46 47 48 49 Tamże. Bigaj M. et al. Zdalna edukacja - gdzie byliśmy, dokąd idziemy? Wstępne wyniki badania naukowego „Zdalne nauczanie a adaptacja do warunków społecznych w czasie epidemii koronawirusa”. 2020. Dostęp 21 grudnia 2021 r. https://zdalnenauczanie.org/wp-content/uploads/2020/06/Badanie-zdalnenauczanie_org_prezentacja.pdf . Gajderowicz, T., Jakubowski, M. op. cit. Śledziewska K., Włoch R. Kompetencje przyszłości. Jak je kształtować w elastycznym systemie edukacyjnym. 2020 r. Dostęp 21 grudnia 2021 r. https://www.delab.uw.edu.pl/wp-content/uploads/2020/07/Kompetencje_przyszlosci_Raport.pdf Badania ilościowe na grupie 1128 uczestników warsztatów Design Thinking z 7 polskich miast, studentów i świeżych absolwentów. Strona 38 z 134 Monitor Polski – 41 – Poz. 318 W programie polityki „Droga ku cyfrowej dekadzie” do 2030 r. Komisja Europejska sformułowała cel, którym jest osiągnięcie liczby co najmniej 20 milionów zatrudnionych specjalistów w dziedzinie ICT w UE, przy zachowaniu równowagi między liczbą kobiet i mężczyzn. To bardzo ambitny cel, zważywszy, że w 2020 r. liczba specjalistów ICT w UE wyniosła nieco ponad 8,4 mln. Wkład Polski wyniósł blisko 554 tysiące specjalistów ICT, co dało nam piąte miejsce w UE. Najliczniejszą grupą w tym obszarze dysponowali Niemcy (1,9 mln), następnie Francja (1,2mln), Włochy (828 tys.) i Hiszpania (727 tys.).
a)Potrzeba wzrostu sektora ICT i liczby specjalistów ICT w Polsce Na coraz większe zapotrzebowanie na specjalistów ICT wskazuje m.in. McKinsey Global Institute50, według którego największym zainteresowaniem rynku będą cieszyć się specjaliści IT, big data, programiści, inżynierowie, projektanci i badacze. Zapotrzebowanie na tych pracowników będzie rosło, tym bardziej, im bardziej postępować będzie automatyzacja i cyfryzacja poszczególnych sektorów gospodarki. Duży popyt na specjalistów ICT, szczególnie w firmach dużych, o liczbie pracujących 250 osób i więcej, kształtuje oferty zatrudnienia i zarobki. Specjaliści ICT są jedną z najlepiej opłacanych grup zawodowych w Polsce z przeciętnym wynagrodzeniem brutto w październiku 2020 r. wynoszącym 10 210 zł, przy średniej krajowej 5748 zł51. W 2021 r. pod względem nasycenia gospodarki umiejętnościami specjalistów ICT Polska ulokowała się na 24. pozycji, z odsetkiem wynoszącym 3,5% w ogólnej liczbie pracujących przy średniej unijnej wynoszącej 4,5 %52. Duże nasycenie specjalistami ICT w gospodarce występuje m.in. w Szwecji (8%) i Finlandii (7,4%). W 2020 r. struktura zatrudnienia specjalistów ICT w Polsce była zróżnicowana. Przedsiębiorstwa, oprócz deklarowanego zatrudniania w firmach specjalistów ICT (19% dla małych firm; 46% dla średnich; 83% dla dużych), w dużym stopniu (średnio 81% firm bez względu na wielkość)53 zlecały prace ICT firmom zewnętrznym54. Prawdopodobnie z racji wykorzystywania outsourcingu w obszarze cyfryzacji, wbrew obiegowej opinii, polskie przedsiębiorstwa w niewielkim stopniu doświadczają braku specjalistów ICT. 50 51 52 53 54 Polska jako cyfrowy Challenger https://www.mckinsey.com/pl/~/media/McKinsey/Locations/Europe%20and%20Middle%20East/Polska/Raporty/Polsk a%20jako%20cyfrowy%20challenger/Raport-McKinsey_Polska-jako-Cyfrowy-Challenger.pdf. GUS Rocznik Statystyczny Rzeczypospolitej Polskiej 2021, Tabela 8 str. 280. https://stat.gov.pl/obszary-tematyczne/rynek-pracy/pracujacy-zatrudnieni-wynagrodzenia-koszty-pracy/zatrudnienie-iwynagrodzenia-w-gospodarce-narodowej-w-2020-roku,1,41.html. European Commission, Digital Scoreboard, 2022. https://digital-agenda-data.eu/charts/desi-see-the-evolution-of-anindicator-and-compare-breakdowns#chart={"indicator":"desi_2b2_fictspec","breakdown-group":"total","unitmeasure":"pc_ind_fem_emp","ref-area":"PL"} (dostęp 18.08.2022 r.). Badanie wykorzystania technologii informacyjno-komunikacyjnych w przedsiębiorstwach w 2020, GUS. Sektor ICT definiuje się w badaniach statystycznych UE jako zbiór przedsiębiorstw, których działalność zaklasyfikowana została w PKD do działów 61 i 62 oraz grup 26.1, 26.2, 26.3, 26.4, 26.8, 46.5, 58.2, 63.1 i 95.1. Strona 39 z 134 Monitor Polski – 42 – Poz. 318 Wykres 17. Przedsiębiorstwa zatrudniające specjalistów ICT w 2020 r. oraz rekrutujące specjalistów ICT i mające z tym problemy w 2019 r. według klas wielkości. Przedsiębiorstwa zatrudniające specjalistów ICT 19 Przedsiębiorstwa, które prowadziły rekrutację specjalistów ICT 2,3 4,4 Przedsiębiorstwa mające trudne do obsadzenia stanowiska dla specjalistów ICT z powodu wygórowanych oczekiwań finansowych kandydatów 2,8 0,8 1,5 Przedsiębiorstwa mające trudne do obsadzenia stanowiska dla specjalistów ICT z powodu braku u kandydatów odpowiedniego doświadczenia zawodowego 2,8 0,8 1,5 Przedsiębiorstwa mające trudne do obsadzenia stanowiska dla specjalistów ICT z powodu braku u kandydatów formalnego wykształcenia lub certyfikatów z obszaru ICT/IT 1,3 0,5 0,8 25 33,8 9,2 12,4 12 7,6 0 Duże (250 i więcej pracujących) 83 46 Średnie (50-249 pracujących) 20 40 60 80 Małe (10-49 pracujących) ogółem Opracowanie własne na podstawie danych GUS. W 2019 r. rekrutację na stanowiska specjalistów ICT prowadziło co trzecie duże przedsiębiorstwo, co dziesiąte średnie i zaledwie co pięćdziesiąte małe. Najczęściej trudności z obsadzaniem stanowisk dla specjalistów ICT były związane z wygórowanym oczekiwaniami finansowymi kandydatów i brakiem u kandydatów odpowiedniego doświadczenia zawodowego (w obu przypadkach po 34% firm prowadzących rekrutację). Brak u kandydatów formalnego wykształcenia lub certyfikatów z obszaru ICT/IT stanowił problem jedynie dla 18% przedsiębiorstw starających się zatrudnić specjalistów ICT. Polsce potrzebny jest silny sektor ICT wobec tak dużej skali wykorzystania outsourcingu, między innymi do utrzymywania infrastruktury, wsparcia użytkowników, projektowania przygotowania rozwiązań webowych i systemów informatycznych, zapewnienia bezpieczeństwa i ochrony danych. Udział sektora ICT55 w polskim PKB wyniósł w 2019 r. 3,63%, a udział pracujących w tym obszarze wśród ogólnej liczby pracujących w polskiej gospodarce ukształtował się na poziomie 2,7%. Najwyższe wyniki, jeżeli chodzi o udział sektora ICT, odnotowała Malta (7,65%), Bułgaria (6,62%) i Szwecja (6,48%), a pod względem udziału pracujących w sektorze – Szwecja (4,87%), następnie Estonia (4,75%) i Malta (4,71% w 2018 r.).
b)Niedobór kobiet wśród specjalistów ICT Poważnym wyzwaniem, które dotyczy całej Europy, jest niski udział kobiet w wśród specjalistów ICT. Z danych Eurostatu56 z 2021 r. wynika, że w Polsce wśród prawie 554 tysięcy specjalistów ICT tylko 90 700 to kobiety, które stanowią zaledwie 15,5% całej grupy zawodowej, co plasuje Polskę na 24. pozycji w UE (średnia UE wyniosła 19,1%). Wśród pracujących w Polsce kobiet tylko 0,92% stanowią specjalistki z obszaru technologii informacyjno-komunikacyjnych, co plasuje nas na 21. pozycji w UE (średnia UE wyniosła 1,39% 55 56 https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/isoc_bde15ag/default/table?lang=en. https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/isoc_sks_itsps/default/table?lang=en. Strona 40 z 134 Monitor Polski – 43 – Poz. 318 w 2020 r.). Niski odsetek kobiet na kierunkach STEM oraz wśród specjalistów ICT to nie tylko zmarnowany potencjał dla gospodarki, ale też utrata szansy na dobre zarobki i możliwość lepszego godzenia ról zawodowych z życiem prywatnym. Dlatego istotne jest właściwe zidentyfikowanie czynników (kulturowych, społecznych) wpływających na niedobór kobiet w zawodach związanych z ICT i skuteczne ich niwelowanie.
c)Kompetencje cyfrowe specjalistów ICT Specjaliści ICT z definicji mają wyższe umiejętności cyfrowe niż pozostałe grupy pracowników. Wykresy 18, 19 i 20. Specjaliści ICT posiadający ponadpodstawowe umiejętności cyfrowe – Polska na tle średniej unijnej w 2019 r. Ponadpodstawowe umiejętności cyfrowe Rumunia Bułgaria UE 28 Słowenia Francja Polska Włochy 2015 Malta 2017 Łotwa Cypr Węgry Niemcy Dania Belgia Holandia Estonia Czechy Luksemburg Hiszpania Litwa Słowacja Austria Wlk. Brytania Portugalia Finlandia Chorwacja Szwecja Grecja 24 54 61 66 68 69 69 70 75 75 76 78 81 82 83 83 83 84 84 85 86 87 88 89 91 91 94 94 Ponadpodstawowe umiejętności obsługi oprogramowania Rumunia Malta 2017 UE 28 Polska Bułgaria Cypr Łotwa Węgry Słowenia Francja Dania Czechy Belgia Słowacja Włochy 2015 Holandia Estonia Niemcy Wlk. Brytania Portugalia Luksemburg Litwa Hiszpania Szwecja Finlandia Austria Chorwacja Grecja 31 70 71 78 78 79 81 82 86 86 87 89 89 90 90 91 92 92 93 94 94 94 96 97 97 98 100 100 Ponadpodstawowe umiejętności rozwiązywania problemów Rumunia Bułgaria UE 28 Malta 2017 Włochy 2015 Dania Portugalia Polska Cypr Węgry Grecja Luksemburg Łotwa Francja Hiszpania Estonia Belgia Słowenia Finlandia Holandia Chorwacja Wlk. Brytania Austria Niemcy Czechy Szwecja Słowacja Litwa 59 66 84 87 88 90 92 92 92 94 94 96 96 96 96 96 96 97 98 98 98 99 99 99 99 100 100 100 Opracowanie własne na podstawie danych Eurostatu. Polscy specjaliści ICT dobrze wypadają w odniesieniu do średniej unijnej, przewyższając ją w 2019 r. we wszystkich głównych kategoriach umiejętności, jednak plasują się dopiero w trzeciej dziesiątce europejskiego rankingu. Szczególnie istotne dla tej grupy zawodowej umiejętności obsługi oprogramowania i rozwiązywania problemów są mniej powszechne wśród specjalistów ICT w Polsce niż w większości państw UE. W zakresie umiejętności programowania, o której świadczyć może kodowanie w języku programowania wykonywane w perspektywie ostatnich 3 miesięcy (badanie wykonane w 2021 r.), to polscy specjaliści ICT przewyższają średnią UE27, jednak od liderów w krajach takich jak Czechy, Grecja, Austria i Węgry dzieli ich więcej niż 10 p.p. Strona 41 z 134 Monitor Polski – 44 – Poz. 318 Mając w pamięci międzynarodowe sukcesy polskich informatyków w konkursach rangi światowej, przeciętny poziom kompetencji cyfrowych polskich specjalistów ICT w porównaniu do innych państw UE trzeba uznać za niesatysfakcjonujący. Może to w przyszłości utrudnić działanie i harmonijny rozwój firm, a tym samym hamować podaż i obniżać jakość produktów cyfrowych, wytwarzanych przez wszystkie sektory gospodarki. Wykres 21. Specjaliści ICT kodujący w języku programowania w ciągu 3 ostatnich miesięcy – Polska na tle średniej unijnej w 2021 r. 75 Specjaliści ICT, którzy kodowali w języku programowania 68 65 65 62 62 60 57 57 56 55 54 54 53 53 52 48 45 43 41 40 40 40 33 30 Rumunia Dania UE (27 krajów) Słowenia Słowacja Chorwacja Cypr Bułgaria Niemcy Belgia Malta Polska Łotwa Luksemburg Estonia Francja Szwecja Hiszpania Portugalia Finlandia Holandia Litwa Austria Węgry Grecja Czechy 2 Opracowanie własne na podstawie danych Eurostatu. Przyspieszenie transformacji cyfrowej w Polsce wymaga wzmocnienia sektora ICT, ponieważ branża ta świadczy usługi dla ponad 80% polskich przedsiębiorstw. Przy niewystarczających kompetencjach specjalistów ICT w porównaniu z innymi krajami UE sektor może tracić swoją pozycję konkurencyjną. Kolejną poważną barierą w rozwoju sektora ICT w Polsce stanowią niskie kompetencje cyfrowe samych użytkowników, które ograniczają popyt na produkty cyfrowe. Strona 42 z 134 Monitor Polski – 45 – Poz. 318 5.9. Przedsiębiorcy i osoby zarządzające Do grupy „Przedsiębiorcy i osoby zarządzające” zaliczamy właścicieli przedsiębiorstw, w tym osoby fizyczne prowadzące działalność gospodarczą, jak również menedżerów średniego i wysokiego szczebla we wszystkich sektorach gospodarki, administracji publicznej, organizacjach pozarządowych, sektorze nauki i kultury oraz rolnictwa, ponieważ od ich decyzji i kompetencji zależy postęp w transformacji cyfrowej przedsiębiorstw, organizacji, instytucji i innych podmiotów. Cyfryzacja jest istotnym elementem utrzymania się firmy na rynku, pozwala usprawnić procesy wewnętrzne w firmie, ułatwia dostęp do danych i przyspiesza wymianę informacji, co przekłada się na wzrost efektywności pracy oraz oszczędność czasu. W Polsce najszybciej digitalizują się przedsiębiorstwa w branżach o dużej konkurencyjności. Natomiast, przyglądając się wykorzystaniu technologii cyfrowych w polskich mikro- i małych przedsiębiorstwach, można stwierdzić, że polski biznes nie wykorzystuje w pełni potencjału tkwiącego w cyfrowych technologiach. Mimo faktu, że ponad 90% przedsiębiorstw ma dostęp do internetu, to w sektorze MŚP tylko 40% stanowią firmy ucyfrowione w stopniu co najmniej podstawowym57. Ponad połowa przedsiębiorstw deklaruje, że transformacja cyfrowa jest dla nich istotnym procesem, a ¾ z nich inwestuje w technologie cyfrowe dla poprawienia pozycji konkurencyjnej w stopniu co najmniej umiarkowanym. Znakomita większość przedsiębiorstw widzi potencjał i korzyści transformacji cyfrowej – w tym zwiększenie efektywności, odpowiedź na potrzeby klientów, redukcję kosztów, możliwość rozwoju firmy. Polscy przedsiębiorcy są świadomi, że rozwój nowych technologii cyfrowych może mieć ogromny wpływ na konieczność zmiany modelu biznesowego firm w ciągu następnych pięciu lat58. Firmy różnie rozumieją podejście do transformacji cyfrowej – głównie jest to inwestowanie w technologie, rzadziej kompleksowy proces zmian w firmie, choć przedsiębiorcy zdają sobie sprawę, że przeprowadzenie transformacji cyfrowej w firmie wymaga przede wszystkim zmiany sposobu myślenia. Niemniej tylko w połowie firm wyznaczono przynajmniej jednego pracownika do realizacji zadań związanych z transformacją cyfrową. Managerowie do spraw cyfryzacji w firmach mają też przekonanie, że pracownicy nie są gotowi na zmiany cyfrowe. Kwestia zarządzania zmianą jest kluczowa, obok kompetencji pracowników, do realizacji transformacji, nie tylko cyfrowej. Gotowość organizacji do zmiany i zdolność do adaptacji hamowana jest jednak często przez obawy, niechęć do wyjścia ze strefy komfortu wśród kadry zarządzającej i pracowników59. Jest to problem istotnie wpływający na kondycję polskiej gospodarki, ponieważ przedsiębiorstwa korzystające z technologii teleinformatycznych są zdecydowanie bardziej nastawione na rozwój niż firmy nieucyfrowione60, a bez przeprowadzenia skutecznej transformacji cyfrowej większość firm nie będzie w stanie konkurować na rynku. Głównymi barierami w obszarze transformacji cyfrowej są wg przedsiębiorców: 57 58 59 60 https://digital-agenda-data.eu/charts/desicomponents#chart={%22indicator%22:%22desi_idt_smedi%22,%22breakdowngroup%22:%22byentsize%22,%22unit-measure%22:%22pc_ent%22,%22time-period%22:%222022%22}, dostęp 7.09.2022 r. Digital IQ. Cyfrowy wyścig firm 2022 r. Monitor transformacji cyfrowej biznesu, KPMG, 2022 r. How IT transformation maturity drives IT agility, innovation, and improved business outcomes. Strona 43 z 134 Monitor Polski – 46 – Poz. 318  brak kompetencji i koniecznoś

Wyjaśnienie AI na podstawie urzędowego tekstu ustawy. Orientacyjne, nie zastępuje porady prawnej.