Uchwała Nr 16 Rady Ministrów z dnia 5 lutego 2013 r. w sprawie przyjęcia Długookresowej Strategii Rozwoju Kraju. Polska 2030. Trzecia Fala Nowoczesnoś

Elektronicznie podpisany przez Grzegorz Paczowski Data: 2013.03.01 13:58:49 +01'00' MONITOR POLSKI v.p l DZIENNIK URZĘDOWY RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Warszawa, dnia 1 marca 2013 r. Poz. 121 UCHWAŁA Nr 16 RADY MINISTRÓW .go z dnia 5 lutego 2013 r. w sprawie przyjęcia Długookresowej Strategii Rozwoju Kraju. Polska

1. Trzecia Fala Nowoczesności Na podstawie art. 11 ust. 4 ustawy z dnia 6 grudnia 2006 r. o zasadach prowadzenia polityki rozwoju (Dz. U. z 2009 r. Nr 84, poz. 712, z późn. zm.1)) Rada Ministrów uchwala, co następuje: §
2. Przyjmuje się Długookresową Strategię Rozwoju Kraju. Polska
3. Trzecia Fala Nowoczesności, stanowiącą załącznik do uchwały. ww w. rcl §
4. Uchwała wchodzi w życie z dniem następującym po dniu ogłoszenia. 1) Prezes Rady Ministrów: D. Tusk Zmiany tekstu jednolitego wymienionej ustawy zostały ogłoszone w Dz. U. z 2009 r. Nr 157, poz. 1241, z 2011 r. Nr 279, poz. 1644 oraz z 2012 r. poz.
5.  Monitor Polski –2– Poz. 121 Załącznik do uchwały nr 16 Rady Ministrów zZałącznik dnia 5 lutego 2013 r. (poz. 121) v.p l do uchwały nr 8 Rady Ministrów z dnia 5 lutego 2013 r. w. rcl .go Ministerstwo Administracji i Cyfryzacji Trzecia fala nowoczesności ww Długookresowa Strategia Rozwoju Kraju Warszawa, 11 stycznia 2013 r.  Monitor Polski –3– Poz. 121 v.p l Spis treści Streszczenie ................................................................................................................................. 5 Wstęp i diagnoza ....................................................................................................................... 10 Kontekst wyzwań dla Polski do 2030 r. ............................................................................................ 11 Wyzwania dla Polski do 2030 r. ........................................................................................................ 20 Rozdział pierwszy – Charakterystyka modelu rozwoju Polski do 2030 r. ...................................... 22 Długookresowa Strategia Rozwoju Kraju – model dokumentu ........................................................ 23 Wizja państwa do 2030 r. .................................................................................................................. 24 .go Model rozwoju Polski do 2030 r. ....................................................................................................... 25 Geografia i generacje rozwoju jako kluczowe elementy rozwoju Polski do 2030 r. ......................... 27 Geografia rozwoju ......................................................................................................................... 27 Generacje rozwoju ........................................................................................................................ 32 Podsumowanie .................................................................................................................................. 40 Rozdział drugi – Cel główny i obszary strategiczne ...................................................................... 41 Cel główny ........................................................................................................................................ 42 Obszary strategiczne ........................................................................................................................ 43 w. rcl Obszar konkurencyjności i innowacyjności gospodarki – znaczenie dla rozwoju do 2030 r. ........... 46 Obszar równoważenia potencjału rozwojowego regionów – znaczenie dla rozwoju do 2030 r. ..... 57 Obszar efektywności i sprawności państwa – znaczenie dla rozwoju Polski do 2030 r. ................... 58 Rozdział trzeci – Warunki realizacji Strategii – ramy makroekonomiczne i harmonogram ............ 61 Przesłanki wzrostu gospodarczego do 2030 r. .................................................................................. 62 Wzrost poziomu wydatków rozwojowych ....................................................................................... 63 Wzrost zatrudnienia ......................................................................................................................... 68 Harmonogram i narzędzia realizacji Strategii ................................................................................... 71 Rozdział czwarty – Cele strategiczne i kierunki interwencji w obszarze konkurencyjności i innowacyjności gospodarki ...................................................................................................... 73 Makroekonomiczne ramy konkurencyjności i innowacyjności gospodarki ..................................... 74 ww Wizja konkurencyjnej i innowacyjnej gospodarki w 2030 r. ............................................................ 78 Innowacyjność gospodarki i kreatywność indywidualna ................................................................. 80 Cel 1 – Wspieranie prorozwojowej alokacji zasobów w gospodarce, stworzenie warunków dla wzrostu oszczędności oraz podaży pracy i innowacji ....................................................................... 80 Cel 2 – Zmniejszenie długu publicznego i kontrola deficytu w cyklu koniunkturalnym ................... 81  Monitor Polski –4– Poz. 121 v.p l Cel 3 – Poprawa dostępności i jakości edukacji na wszystkich etapach oraz podniesienie konkurencyjności nauki ..................................................................................................................... 83 Cel 4 – Wzrost wydajności i konkurencyjności gospodarki ............................................................... 88 Polska Cyfrowa ................................................................................................................................. 92 Cel 5 – Stworzenie Polski Cyfrowej ................................................................................................... 92 Kapitał Ludzki .................................................................................................................................... 95 Cel 6 – Rozwój kapitału ludzkiego poprzez wzrost zatrudnienia i stworzenie „workfare state” ..... 97 Bezpieczeństwo energetyczne i środowisko ................................................................................... 103 Cel 7 – Zapewnienie bezpieczeństwa energetycznego oraz ochrona i poprawa stanu środowiska .. 105 .go Rozdział piąty – Cele strategiczne i kierunki interwencji w obszarze równoważenia potencjałów rozwojowych regionów ............................................................................................................ 108 Cel 8 – Wzmocnienie mechanizmów terytorialnego równoważenia rozwoju dla rozwijania i pełnego wykorzystania potencjałów regionalnych ....................................................................................... 111 Cel 9 – Zwiększenie dostępności terytorialnej Polski poprzez utworzenie zrównoważonego, spójnego i przyjaznego użytkownikom systemu transportowego .................................................. 114 Rozdział szósty – Cele strategiczne i kierunki interwencji w obszarze efektywności i sprawności państwa .................................................................................................................................. 117 Sprawne Państwo ........................................................................................................................ 118 w. rcl Cel 10 – Stworzenie sprawnego państwa jako modelu działania administracji publicznej ............ 119 Kapitał społeczny ............................................................................................................................. 122 Cel 11 – Wzrost społecznego kapitału rozwoju .............................................................................. 124 Rozdział siódmy – Monitorowanie realizacji Strategii ................................................................ 127 Wprowadzenie – uwagi metodologiczne ........................................................................................ 128 Proponowane wskaźniki monitoringu Strategii ............................................................................. 132 ww Definicje wykorzystanych wskaźników ........................................................................................... 140 Streszczenie  Monitor Polski –5– Poz. 121 v.p l Długookresowa Strategia Rozwoju Kraju – Polska
6. Trzecia fala nowoczesności1 jest, zgodnie z przepisami ustawy z dnia 6 grudnia 2006 r. o zasadach prowadzenia polityki rozwoju (Dz. U. z 2009 r. Nr 84, poz. 712, z późn. zm.) (art. 9 ust. 1) – dokumentem określającym główne trendy, wyzwania i scenariusze rozwoju społeczno-gospodarczego kraju oraz kierunki przestrzennego zagospodarowania kraju, z uwzględnieniem zasady zrównoważonego rozwoju, obejmującym okres co najmniej 15 lat. Stanowi najszerszy i najbardziej ogólny element nowego systemu zarządzania rozwojem kraju, którego założenia zostały określone w ustawie z dnia 6 grudnia 2006 r. o zasadach prowadzenia polityki rozwoju kraju oraz przyjętym przez Radę Ministrów dnia 27 kwietnia 2009 r. dokumencie Założenia systemu zarządzania rozwojem Polski. W przypadku tej Strategii to okres prawie 20 lat, gdyż przyjętym przy jej konstruowaniu horyzontem czasowym jest rok
7. Uzupełnieniem ramy strategicznej rozwoju Polski do 2030 roku jest Koncepcja Przestrzennego Zagospodarowania Kraju przyjęta przez Radę Ministrów w dniu 16 marca 2012 r. .go Polska
8. Trzecia fala nowoczesności. Długookresowa Strategia Rozwoju Kraju powstawała w latach 2011 i
9. Uwzględnia ona uwarunkowania wynikające ze zdarzeń i zmian w otoczeniu społecznym, politycznym i gospodarczym Polski w tym okresie. Opiera się również na diagnozie sytuacji wewnętrznej, przedstawionej w raporcie Polska
10. Wyzwania rozwojowe z 2009 roku, w stosunku do diagnozy z lat 2008 i 2009 uzupełnione zostały o elementy, które wiążą się z trwającym na świecie i w Europie kryzysem finansowym i spowolnieniem gospodarczym. Szeroka diagnoza została przedstawiona we wstępie do dokumentu. w. rcl Założeniem wyjściowym przy konstruowaniu Strategii stała się konieczność przezwyciężenia kryzysu finansowego w jak najkrótszym czasie. Wolniejszy rozwój spowodowałby, że jakość życia ludzi poprawiałaby się bardzo wolno. Niezbędne jest zbudowanie przewag konkurencyjnych na kolejne dziesięć lat, czyli do 2030 r., tak aby po wyczerpaniu dotychczasowych sił rozwojowych Polska dysponowała nowymi potencjałami wzrostu w obszarach dotychczas nieeksploatowanych. Tym samym Strategia nie jest manifestem politycznym, a dokumentem rządu RP o charakterze analitycznym i rekomendacyjnym – stanowi opis nowego projektu cywilizacyjnego zorientowanego na przyszłość, w perspektywie do 2030 r. Opis założeń tego projektu zawiera rozdział pierwszy Strategii – Charakterystyka modelu rozwoju Polski do
11. Celem głównym dokumentu Długookresowa Strategia Rozwoju Kraju – Polska
12. Trzecia fala nowoczesności jest poprawa jakości życia Polaków mierzona zarówno wskaźnikami jakościowymi, jak i wartością oraz tempem wzrostu PKB w Polsce. Informacje o wskaźnikach i zasadach monitorowania postępu realizacji założeń i działań przedstawionych w Strategii zostały przedstawione w rozdziale siódmym – Monitorowanie efektów strategii. Z diagnozy przedstawionej w 2009 r. wynika, że rozwój Polski powinien odbywać się w trzech obszarach strategicznych równocześnie: konkurencyjności i innowacyjności gospodarki (modernizacji), równoważenia potencjału rozwojowego regionów Polski (dyfuzji), efektywności i sprawności państwa (efektywności). ww I. II. III. 1 Na potrzeby niniejszego dokumentu nazwa „Długookresowa Strategia Rozwoju Kraju – Polska
13. Trzecia fala nowoczesności” jest stosowana wymiennie z innymi nazwami – Strategia, DSRK, Polska
14.  Monitor Polski –6– Poz. 121 I. II. III. v.p l Proponowane w Strategii obszary strategiczne związane są z obszarami opisanymi w Strategii Rozwoju Kraju 2020 – Aktywne społeczeństwo, konkurencyjna gospodarka, sprawne państwo, przyjętej przez Radę Ministrów w dniu 25 września 2012 r. Łącznie stanowią podstawowe narzędzie wdrażania DSRK do 2020 r., czyli: sprawne i efektywne państwo (obszar pierwszy) – odpowiada mu obszar strategiczny trzeci DSRK, konkurencyjna gospodarka (obszar drugi) – odpowiada mu obszar strategiczny pierwszy DSRK, spójność społeczna i terytorialna (obszar trzeci) – odpowiada mu obszar strategiczny drugi DSRK. .go W każdym z obszarów strategicznych zostały określone strategiczne cele rozwojowe (od dwóch do czterech w zależności od obszaru). Cele strategiczne uzupełnione są sprecyzowanymi kierunkami interwencji. Przy każdym z tych kierunków określony został cel do realizacji. Zebrane razem służą nowatorskiemu i niestandardowemu przedstawieniu zadań stojących przed administracją publiczną – przede wszystkim rządem, ale także samorządami – które należy zrealizować, aby poprawić jakość życia mieszkańców Polski. Dokument składa się z dwóch części: I. w. rcl II. wstępu wraz z diagnozą i opisem kontekstu społecznego, gospodarczego i międzynarodowego Strategii (w tym szkicu proponowanych rozwiązań w trzech obszarach strategicznych) oraz prezentacji ram makroekonomicznych rozwoju Polski do 2030 r., charakterystyki proponowanych kierunków interwencji (czyli działań do podjęcia w perspektywie 2030 r. służących osiągnięciu celu głównego Strategii) oraz opisu zasad monitorowania i ewaluacji wdrażania projektu Polska
15. Kierunki interwencji podporządkowane są schematowi trzech obszarów strategicznych, które zostały podzielone na osiem części (zgodnych ze strategicznymi celami rozwojowymi). Są to: I. II. ww III. W obszarze konkurencyjności i innowacyjności gospodarki: i. Innowacyjność gospodarki i kreatywność indywidualna ii. Polska Cyfrowa iii. Kapitał ludzki iv. Bezpieczeństwo energetyczne i środowisko W obszarze równoważenia potencjału rozwojowego regionów Polski: v. Rozwój regionalny vi. Transport W obszarze efektywności i sprawności państwa: vii. Kapitał społeczny viii. Sprawne państwo W części wstępnej poświęconej makroekonomicznym ramom rozwoju Polski zostały określone te kierunki działań, które stworzą ramę finansową – fiskalną i budżetową – realizacji pozostałych celów wskazanych w Strategii. W pierwszym okresie realizacji Strategii działania makroekonomiczne zostają podporządkowane konieczności stabilizacji finansów publicznych, obniżenia poziomu długu  Monitor Polski –7– Poz. 121 v.p l publicznego i deficytu budżetowego oraz przygotowaniom do przyjęcia przez Polskę wspólnej waluty (konwergencja). W drugim okresie, po osiągnięciu stabilizacji finansowej sektora publicznego, powinno następować stopniowe modernizowanie tego sektora wydatków, poprzez wzrost nakładów na działania prorozwojowe – w tym nakłady na B+R, ochronę zdrowia, reformy strukturalne. W efekcie w końcowych latach realizacji DSRK, struktura wydatków publicznych powinna odzwierciedlać ambicje Polski jako kraju nowoczesnego, rozwiniętego, ze strukturą podatków umożliwiającą skuteczną konkurencję globalną o kapitał, technologie i pracę. .go W obszarze innowacyjnej gospodarki i kreatywności indywidualnej opisywane cele i kierunki interwencji obejmują zagadnienia związane z pobudzaniem innowacyjności, efektywności gospodarki i kreatywności ludzi. Przede wszystkim dotyczą edukacji – od wczesnej opieki przedszkolnej po szkolnictwo wyższe i procesy uczenia się przez całe życie. Dotyczą także badań i nauki – w tym powiązań między nauką i gospodarką, nakładami na naukę oraz reform systemowych służących zwiększeniu międzynarodowego znaczenia, podniesieniu jakości i efektywności badań naukowych oraz przedsiębiorczości. W tym ostatnim obszarze nacisk jest położony na kształtowanie kompetencji przedsiębiorców, które pozwolą im rozwijać firmy i konkurować na globalnym, gwałtownie zmieniającym się rynku. Ważne jest też tworzenie instrumentów inżynierii finansowej i wzmacnianie instytucji otoczenia biznesu służących przedsiębiorcom w Polsce. Istotnym elementem działań na rzecz przedsiębiorców powinna być poprawa sprawności funkcjonowania administracji państwowej oraz zniesienie barier legislacyjnych i administracyjnych blokujących lub spowalniających rozwój firm. w. rcl Istotność drugiego elementu tego obszaru strategicznego – Polska Cyfrowa – wynika z konieczności przyspieszenia w Polsce przemian technologicznych. Trzy podstawowe elementy powinny posłużyć rozwojowi technologicznemu Polski. Przede wszystkim niezbędne są inwestycje infrastrukturalne w szerokopasmowy Internet dostępny dla wszystkich. To zwiększy szanse rozwoju obszarów peryferyjnych, przyczyniając się do równoważenia terytorialnego rozwoju. Drugim elementem są działania na rzecz zwiększania potrzeb używania Internetu poprzez rozwój e-usług oraz e-gospodarki i wzrost sprawności państwa. Kluczowe będzie podejście w ramach zintegrowanej informatyzacji, opartej na logicznym i skutecznym obiegu informacji, wprowadzeniu zasad zarządzania procesowego, neutralności technologicznej państwa oraz efektywności kosztowej. Jeżeli te warunki zostaną spełnione, będzie można także działać na rzecz trzeciego elementu Polski Cyfrowej, jakim jest zwiększenie kompetencji cyfrowych społeczeństwa, zapobiegających nowym typom wykluczeń, np. osób starszych nieużywających obecnie Internetu. ww Trzeci obszar – kapitał ludzki – obejmuje opis tych celów i kierunków interwencji, które są powiązane z systemem ochrony zdrowia oraz zapewnieniem spójności społecznej – edukacją i transferem absolwentów na rynek pracy oraz samą aktywnością zawodową. Dzięki aktywnej polityce rodzinnej oraz polityce imigracyjnej nastawionej na uzupełnianie niedoborów na rynku pracy Polska ma szansę w zdecydowanym stopniu ograniczyć zagrożenia związane z przemianami demograficznymi w najbliższych dwudziestu latach. Dłuższa aktywność zawodowa połączona z efektywnym systemem ochrony zdrowia, w tym profilaktyki oraz rehabilitacji, pozwoli zmniejszyć ryzyko utraty potencjałów osób starszych oraz zwiększy udział osób niepełnosprawnych np. w rynku pracy. Lepszemu dostosowaniu do dynamicznie zmieniających się potrzeb rynku pracy będzie służył system edukacji, w tym uczenie się przez całe życie dostosowane do poszczególnych etapów życia i kariery Polaków.  Monitor Polski –8– Poz. 121 .go v.p l Ważnym z punktu widzenia bezpieczeństwa Polski, ale także udziału w światowych procesach, jest obszar bezpieczeństwa energetycznego oraz ochrony środowiska. Polska ma ogromne potrzeby energetyczne. Należy je zabezpieczyć w perspektywie nie tylko długookresowej – do 2030 r., ale także w średniookresowej do lat 2020–
16. Wskazane są działania i kierunki interwencji dotyczące inwestycji energetycznych, np. w gazoport, elektrownie wykorzystujące energię jądrową, ale także poprawa jakości sieci przesyłowych i dystrybucyjnych. Ważnym z punktu widzenia uczestnictwa w UE jest modyfikacja i coraz szersze wykorzystywanie odnawialnych źródeł energii (tak aby ich udział w gospodarce stawał się coraz większy), ograniczenie wykorzystania węgla oraz dbałość o stan środowiska w Polsce. Te działania wiążą się także z potrzebą zapewnienia obywatelom bezpieczeństwa w przypadku nagłych zjawisk przyrodniczych czy zmian klimatycznych. Istotne jest również, aby do 2030 r. Polska umiejętnie wykorzystywała zasoby naturalne, np. węgiel, gaz łupkowy czy miedź. Mając jedne z największych na świecie złóż kopalin, Polska ma szansę budować w oparciu o nie swoje przewagi konkurencyjne. w. rcl W kolejnych obszarach, które składają się na drugi obszar strategiczny DSRK – równoważenia potencjału rozwojowego regionów Polski, podkreślana jest istotność równomiernego rozwoju regionalnego. W przypadku rozwoju regionalnego, Długookresowa Strategia Rozwoju Kraju rozwija i modyfikuje zaproponowany w raporcie diagnostycznym Polska 2030 – wyzwania rozwojowe model polaryzacyjno-dyfuzyjny równoważenia rozwoju i zastępuje go modelem terytorialnego równoważenia rozwoju (dyfuzji). Model terytorialnego równoważenia rozwoju jest również tym modelem, który charakteryzuje pozostałe dokumenty strategiczne dotyczące rozwoju regionalnego w perspektywie do 2030 r. – Koncepcję Przestrzennego Zagospodarowania Kraju oraz Średniookresową Strategię Rozwoju Kraju
17. Wskazuje na szansę związaną z nowym rozumieniem europejskiej polityki spójności, jako narzędzia służącego rozwojowi regionalnemu, oraz na system transportowy jako klucz – techniczny – do zapewnienia dostępności, spójności oraz rozwoju poszczególnych regionów. Strategia nie rezygnuje z zaproponowanego w modelu polaryzacyjno-dyfuzyjnym rozwoju metropolii jako klucza do konkurencji światowej i europejskiej Polski. W o wiele większym stopniu podkreśla jednak istotność mechanizmów włączających obszary wciąż peryferyjne do światowej gry sił. ww Trzeci obszar strategiczny – efektywności i sprawności państwa, składa się z dwóch części. Pierwszy z nich – kapitał społeczny, to zestaw kierunków interwencji służący osiągnięciu celu, jakim jest wzrost społecznego kapitału rozwoju. Jednym ze zdiagnozowanych problemów blokujących szybszy rozwój Polski jest bowiem brak zaufania ludzi do siebie oraz do instytucji publicznych. Na stosunki społeczne wpływa także brak zaufania instytucji do ludzi, czego efektem jest wciąż rosnąca biurokracja, tworzenie nowych procedur, nieskuteczność i niespójność rozrastającego się prawa. Kierunki interwencji służą poprawie jakości kompetencji społecznych i obywatelskich Polaków (zwiększeniu zdolności do współpracy), wzrostowi aktywności i partycypacji obywatelskiej, aktywności kulturalnej oraz wzmacnianiu potencjału kreatywnego Polski – przemysłów kulturowych i kreatywnych. Z punktu widzenia obecności Polski w świecie ważne jest także podkreślenie istotności działań na rzecz współpracy międzynarodowej i ponadregionalnej. Kierunki interwencji obejmują tak zróżnicowane działania jak: wprowadzenie nowych programów edukacji obywatelskiej do szkół, ułatwienia w finansowaniu organizacji pozarządowych, zmianę formuły działania Państwowej Komisji Wyborczej, której zadania zostałyby uzupełnione o promocję aktywności wyborczej i obywatelskiej, a nawet cyfryzację zasobów kultury i rozszerzenie tradycyjnych ról instytucji kultury. Kierunki  Monitor Polski –9– Poz. 121 v.p l interwencji obejmują także rozwój mediów publicznych oraz wzmacnianie kompetencji językowych Polaków. Tak jak na początku Strategii przedstawione są ramy makroekonomiczne rozwoju Polski, tak końcową ramę stanowi część poświęcona sprawności państwa i służb publicznych. Efektywność administracji, wymiaru sprawiedliwości oraz spójność i stabilność stanowionego prawa stanowią bowiem nie tylko wyzwania rozwojowe, ale także warunki zapewnienia tego rozwoju w tak istotnych obszarach jak: wzmacnianie kapitału ludzkiego, rozwój przedsiębiorczości czy dbałość o kapitał społeczny. Dla sprawności państwa najważniejsze jest zrealizowanie czterech zaleceń: II. III. IV. pomocności państwa, które zapewnia ludziom realizację praw i swobód obywatelskich, dba o ich niczym nieskrępowaną kreatywność, niezależność działania (w aktywności gospodarczej, publicznej, społecznej), ale jednocześnie szanuje ich prywatność, przyjazności państwa, które zmienia formułę działania na bardziej otwartą, opartą na dwustronnej komunikacji, partycypacyjności państwa, które zapewnia dostęp do wiedzy, gwarantuje możliwość udziału w sprawowaniu władzy poprzez konsultacje i debatę publiczną, przejrzystości państwa, które nie tylko podejmuje decyzje, ale również tłumaczy je w sposób przejrzysty i zrozumiały dla wszystkich obywateli. .go I. Ważnym elementem zmian w kolejnych dwudziestu latach powinno być, zgodnie z zasadą pomocniczości, zapewnienie swobody obywatelom i samorządom terytorialnym, dobra współpraca administracji rządowej z nimi, deregulacja sprzyjająca postawom przedsiębiorczym i kreatywnym oraz zapewnienie wysokiej jakości stanowionego prawa. ww w. rcl Długookresowa Strategia Rozwoju Kraju – Polska
18. Trzecia fala nowoczesności, ze względu na wielość zagadnień oraz prawie dwudziestoletni horyzont czasowy, jest dokumentem, który może i powinien podlegać modyfikacjom. Przedstawione kierunki interwencji, cele i działania mogą być osiągane i realizowane w różnych okresach i czasie. W miarę monitorowania wskaźników przedstawionych w Strategii, formuła osiągania celów może podlegać zmianom i być dostosowywana do zmieniających się okoliczności czy sytuacji makroekonomicznej. Modyfikacje i zmiany powinny być wprowadzone zgodnie z przepisami ustawy z dnia 6 grudnia 2006 r. o zasadach prowadzenia polityki rozwoju, na podstawie wyników ewaluacji śródokresowych oraz na podstawie wyników realizacji celów określonych w dokumentach średniookresowych – do 2020 r.  – 10 – ww w. rcl .go Wstęp i diagnoza Poz. 121 v.p l Monitor Polski  Monitor Polski – 11 – Poz. 121 v.p l Kontekst wyzwań dla Polski do 2030 r. Przedstawiony latem 2009 roku raport „Polska
19. Wyzwania rozwojowe” stał się okazją do debaty o przyszłości kraju oraz o zasadach prowadzenia polityki rozwoju. Pozwolił również na wprowadzenie nowych reguł przygotowywania dokumentów o charakterze strategicznym. Wcześniej dokumenty miały krótszą perspektywę czasową, podporządkowane były w większości rytmowi prac Unii Europejskiej i programom operacyjnym, tworzącym ramy absorpcji środków unijnych. Dominowało sektorowe podejście, czego rezultatem była swoista nadprodukcja dokumentów mających w nazwie atrybut „strategii” (przeszło 200 dokumentów tego rodzaju istniało jeszcze w 2008 roku). w. rcl .go Kluczowa dla dyskusji nad raportem „Polska 2030” okazała się sposobność podsumowania doświadczeń i dorobku polskiej transformacji zainicjowanej w 1989 roku. Raport, zdając relację ze stanu rzeczy w wielu dziedzinach, stawiał tezę o zakończeniu procesów transformacji oraz o potrzebie odnalezienia nowych sił rozwojowych, innych niż te, które stanowiły fundament transformacji. Istotą propozycji „Polski 2030” był nowy projekt cywilizacyjny zorientowany na przyszłość, w wymiarze czasowym o jedno pokolenie więcej niż to, które aktualnie spełnia rolę wiodącą w określaniu ważnych zadań dla kraju. Dokument przygotowany przez Zespół Doradców Strategicznych Premiera RP, właśnie w oparciu o analizę, charakterystykę i ocenę 20 lat transformacji – przedstawił 10 kluczowych dla przyszłości wyzwań oraz dylematy wymagające rozstrzygnięć, aby wyzwania te podjąć. Stworzone zostały zatem przesłanki do myślenia w kategoriach realnie strategicznych, innowacyjnych, z formułowaniem wizji, celów oraz narzędzi niezbędnych dla osiągania wyznaczanych celów. Tabela
20. Wyzwania i dylematy z Raportu „Polska
21. Wyzwania rozwojowe” Dylemat
22. Wzrost konkurencyjności Wykorzystanie szans rozwojowych vs Dryf rozwojowy
23. Sytuacja demograficzna Wykorzystanie potencjału ze zwiększania się długości trwania życia vs Kosztowne społeczno-ekonomiczne skutki zmian w sferze struktury wieku
24. Wysoka aktywność pracy oraz adaptacyjność zasobów pracy Adaptacyjna mobilność vs Niepewna stabilność
25. Odpowiedni potencjał infrastruktury Przyspieszenie wymiany, rozwoju i poprawy relacji społecznych vs Infrastrukturalne bariery wymiany gospodarczej i więzi społecznych ww Wyzwanie
26. Bezpieczeństwo energetyczno-klimatyczne Harmonizacja wyzwań klimatycznych i energetycznych czynnikiem rozwoju vs Poza bezpieczeństwem energetycznym i bez jasnych celów w ochronie środowiska  Monitor Polski – 12 – Poz. 121 Kapitał intelektualny jako główne źródło konkurencyjności Polski w globalnej gospodarce vs Powiększający się dystans Polski wobec rozwiniętych gospodarek świata w obszarze kapitału intelektualnego
27. Solidarność i spójność regionalna Efektywne wykorzystanie szans wszystkich regionów vs Trwała polaryzacja rozwoju
28. Poprawa spójności społecznej Spójność społeczna odpowiadająca na wyzwania vs Spójność społeczna czasu transformacji
29. Sprawne państwo Kompleksowy i aktywnie wdrażany program reform na rzecz państwa, które daje obywatelowi poczucie bezpieczeństwa oraz możliwość realizacji swoich praw i indywidualnych aspiracji vs Niesprawne państwo jako bariera rozwoju oraz niewłaściwa relacja państwo – obywatel v.p l
30. Gospodarka oparta na wiedzy i rozwój kapitału intelektualnego rozwojowych .go nowe
31. Wzrost kapitału społecznego Polski Szanse kapitału rozwojowego 2030 vs Pułapka kapitału przetrwania i adaptacji w. rcl Praktycznym rezultatem dyskusji oraz zmian w ustawie z dnia 6 grudnia 2006 r. o zasadach prowadzenia polityki rozwoju było stworzenie nowego porządku strategicznego. W spójności z oczekiwaniami Unii Europejskiej co do zakresu dokumentów o charakterze strategicznym powstał nowy model. Ramę stanowią: Długookresowa Strategia Rozwoju Kraju (perspektywa 2030 roku2) oraz Koncepcja Przestrzennego Zagospodarowania Kraju (zawsze w układzie 20 lat do przodu). W tak zdefiniowanych granicach mieścić się powinna Średniookresowa Strategia Rozwoju Kraju 2020 (10-letni horyzont czasowy) w korelacji z europejskim dokumentem programowym (Europa 2020) oraz 9 zintegrowanymi strategiami dotyczącymi: Innowacyjności i Efektywności Gospodarki, Rozwoju Transportu, Bezpieczeństwa Energetycznego i Środowiska, Rozwoju Regionalnego, Rozwoju Kapitału Ludzkiego, Rozwoju Kapitału Społecznego, Zrównoważonego Rozwoju Wsi, Rolnictwa i Rybactwa, Sprawnego Państwa, Rozwoju Systemu Bezpieczeństwa Narodowego RP. ww • • • • • • • • • 2 Zgodnie z opinią Głównego Dyrektora Ochrony Środowiska nie trzeba wykonywać dla Długookresowej Strategii Rozwoju Kraju projekcji oddziaływania na środowisko.  Monitor Polski – 13 – Poz. 121 w. rcl .go Rysunek
32. Nowy porządek strategiczny v.p l Cele rozwojowe Długookresowej Strategii Rozwoju Kraju (DSRK) będą realizowane za pośrednictwem strategii zintegrowanych, a przede wszystkim przez Średniookresową Strategię Rozwoju Kraju do 2020 roku. ww Istotą tego pomysłu jest odejście od wąskiego i sektorowego podejścia w tworzeniu ram strategicznych – na rzecz integracji obszarów, dostrzeżenia procesu przenikania się zjawisk i problemów, uzyskania synergii w poszukiwaniu najbardziej efektywnych i adekwatnych narzędzi prowadzących do osiągania spójnych celów. Niesłychanie ważne wydaje się podkreślenie w spójnej polityce rozwoju roli przestrzeni czy generalnie – wymiaru terytorialnego, w znaczeniu podwójnym: ładu przestrzennego w zagospodarowywaniu kraju jako całości (co wymaga odpowiednich instrumentów planowania, w tym planowania fizycznego i ekonomicznego) oraz ładu i spójności w rozwoju potencjału regionalnego, które powinny być dostosowane do lokalnych i właśnie regionalnych uwarunkowań. Trzeba też mocniej uświadamiać sobie, iż planowanie przestrzenne jest narzędziem nowoczesnej polityki ochrony środowiska naturalnego. Członkostwo Polski w Unii Europejskiej oznacza, iż ważnym punktem odniesienia dla konstruowania strategii rozwoju Polski jest perspektywa europejska. Dokument programowy „Europa 2020” wskazuje na trzy cele: • Rozwój inteligentny: rozwój gospodarki opartej na wiedzy i innowacji,  Monitor Polski • Poz. 121 Rozwój zrównoważony: wspieranie gospodarki efektywniej korzystającej z zasobów, bardziej przyjaznej środowisku i bardziej konkurencyjnej, Rozwój sprzyjający włączeniu społecznemu: wspieranie gospodarki o wysokim poziomie zatrudnienia, zapewniającej spójność społeczną i terytorialną. v.p l • – 14 – Wyznaczone trzy cele przekładają się operacyjnie na 10 zintegrowanych wytycznych do działań, dotyczących skali makro i mikro w gospodarce oraz zatrudnienia. Ich uzupełnieniem jest 7 inicjatyw o charakterze flagowym, które są istotne, gdyż przekładają się na konkretne projekty przewodnie. Tabela
33. Zintegrowane wytyczne i inicjatywy przewodnie Strategii „Europa 2020” 10 zintegrowanych wytycznych 7 inicjatyw przewodnich
34. Zapewnienie jakości i stabilności finansów publicznych
35. Mobilna młodzież .go
36. Rozwiązanie problemu nierównowagi makroekonomicznej
37. Europejska agenda cyfrowa
38. Unia innowacji
39. Optymalizacja pomocy na rzecz badań i rozwoju oraz innowacji, wzmocnienie trójkąta wiedzy i uwolnienie potencjału gospodarki cyfrowej
40. Polityka przemysłowa w erze globalizacji
41. Bardziej efektywne korzystanie z zasobów i ograniczenie emisji gazów cieplarnianych
42. Program na rzecz nowych umiejętności i zatrudnienia
43. Poprawa otoczenia biznesu i środowiska konsumenckiego oraz modernizacja i rozwój bazy przemysłowej, aby zapewnić funkcjonowanie rynku wewnętrznego w pełnym zakresie
44. Europejski program walki z ubóstwem w. rcl
45. Zmniejszenie nierównowagi w strefie euro
46. Zwiększenie uczestnictwa kobiet i mężczyzn w rynku pracy, ograniczanie bezrobocia strukturalnego i promowanie jakości zatrudnienia
47. Europa efektywnie korzystająca z zasobów
48. Rozwijanie zasobów wykwalifikowanej siły roboczej odpowiadającej potrzebom rynku pracy oraz promowanie uczenia się przez całe życie
49. Poprawa jakości i skuteczności systemów kształcenia i szkolenia na wszystkich poziomach oraz zwiększenie liczby osób podejmujących studia wyższe lub ich odpowiedniki
50. Promowanie włączenia społecznego i zwalczanie ubóstwa Żeby Strategia była skuteczna, wyznaczyliśmy cele i mierniki ich osiągania w 5 obszarach: zatrudnienia, badania i rozwoju, ochrony środowiska, ww • • • • • edukacji, ubóstwa. Cele te i wskaźniki zawarte zostały w Krajowym Programie Reform, a dokumentami dodatkowymi są: Wieloletni Plan Finansowy Państwa oraz Program Konwergencji, aktualizowane każdego roku. Przewidziana w ramach tzw. Europejskiego Semestru coroczna aktualizacja Krajowego Programu  Monitor Polski – 15 – Poz. 121 v.p l Reform umożliwia elastyczne reagowanie na zmieniające się warunki realizacji priorytetów określonych w Średniookresowej Strategii Rozwoju Kraju. Tabela
51. Priorytety dla Unii Europejskiej i przyjęte przez Polskę związane z realizacją Strategii Europa 2020 Priorytet dla Polski 75% zatrudnienia osób w wieku 20–64 lat 71% zatrudnienia osób w wieku 20–64 lat 3% PKB UE na inwestycje w B+R 1,7% PKB na inwestycje w B+R Cele 20/20/20 w zakresie klimatu i energii Wzrost efektywności energetycznej, wykorzystanie OZE, redukcja emisji CO2 Ograniczenie liczby osób wcześnie kończących naukę do 10% oraz zwiększenie do co najmniej 40% liczby osób z młodego pokolenia posiadających wykształcenie wyższe lub równoważne Zmniejszenie do 4,5% odsetka osób wcześnie kończących naukę oraz zwiększenie do 45% odsetka osób z wykształceniem wyższym w wieku 30–34 lat Zmniejszenie liczby osób zagrożonych ubóstwem o 20 mln Obniżenie o 1,5 mln liczby osób zagrożonych ubóstwem i/lub deprywacją materialną i/lub żyjących w gospodarstwach domowych bez osób pracujących lub o niskiej intensywności pracy .go Priorytet dla całej Unii Europejskiej w. rcl Prace nad europejską czy polską koncepcją rozwoju nie toczą się w próżni. Największy od 1929 r. kryzys gospodarczy z lat 2008 i 2009, powracający w 2011 r. i 2012 r. ze zwiększoną siłą i wciąż istniejące napięcia w krajach południa Europy – Grecji, Hiszpanii, Włoszech, wpłynęły w niewątpliwy sposób na zasoby rozwojowe całego świata. W kontekście europejskim oznacza to wzrost trudności zarządzania Unią Europejską jako całością przy tak olbrzymiej skali zróżnicowań: • • • ww • między krajami północy charakteryzującymi się istotnie lepszymi wskaźnikami makroekonomicznymi w latach 2010 i 2011 (Club North) a krajami południa (Club Med), w zasadniczy sposób dotkniętymi kryzysem finansowym (m.in. Grecja, Hiszpania, Włochy), między krajami ze strefy euro a krajami aspirującymi do euro (co wymaga spełnienia określonych kryteriów), między nowymi a starymi krajami UE (m.in.: różnice w podejściu do polityki spójności i potrzeb dotyczących wspierania inwestycji infrastrukturalnych), między gospodarkami, których struktura zadłużenia publicznego powoduje, że jest to zadłużenie strukturalne i głębokie, wymagające w niektórych przypadkach już podjętej interwencji i pomocy zewnętrznej, i o wysokim deficycie sektora publicznego (m.in. Grecja, Hiszpania, Włochy, a także Portugalia i Irlandia) a krajami zadłużonymi w mniejszym stopniu, z szansą uzyskania nadwyżek budżetowych w krótkiej perspektywie (Niemcy, Szwecja). Konkurencyjność gospodarki europejskiej w kolejnych latach będzie testowana nie tylko w porównaniu z USA (jak pisano w 2000 r. w Strategii Lizbońskiej), ale także z krajami BRIC czy całej prawie Azji (największe kraje Azji uzyskały pozytywne wyniki gospodarcze w 2009 r. i 2010 r.) i z krajami tzw. Grupy E7, do której należą: Brazylia, Rosja, Indie, Chiny, Indonezja, Meksyk, Turcja. Kraje należące do E7 wykazują się w ocenie ekonomistów największym potencjałem wzrostowym na  Monitor Polski – 16 – Poz. 121 v.p l świecie w kolejnych latach (patrz tabela 4). A z czasem konkurencyjność ta będzie również porównywana w relacjach z częścią państw afrykańskich – nie w prostej rywalizacji, ale w grze o napływ inwestycji, miejsca produkcji i rozwój usług prostych czy wreszcie w wykorzystywaniu dopiero co odkrywanych, nowych zasobów. Potwierdzeniem tego trendu i jego politycznym wyrazem jest deklaracja z Sanja, z 2011 r., fundująca BRICS, czyli zaproszenie przez kraje szybko rozwijające się Republiki Południowej Afryki (ang. S – South Africa) do współpracy. Tabela
52. Dziesięć największych gospodarek świata w latach 2010, 2020, 2030 i 2050 Lp. 2010 2020 2030 2050 USA Chiny Chiny Chiny 2 Chiny USA USA Indie 3 Japonia Indie Indie USA 4 Indie Japonia Japonia Brazylia 5 Niemcy Rosja Brazylia Japonia 6 Rosja Niemcy Rosja Rosja 7 Brazylia Brazylia Niemcy Meksyk 8 Wielka Brytania Wielka Brytania Meksyk Indonezja 9 Francja Francja Francja Niemcy 10 Włochy Meksyk Wielka Brytania Wielka Brytania w. rcl .go 1 Źródło: HM Government.
53. Let’s choose growth. Why we need reform to unlock Europe’s potential. za: 2020 Euromonitor, prognozy 2030 i 2050 PwC na podst. parytetu siły nabywczej wg danych MFW. W strategii rozwojowej Europy do 2020 r. prawdopodobnie co najmniej kilka lat zajmie porządkowanie obszaru finansów publicznych i powrót do spełniania przez większość krajów europejskich kryteriów z Maastricht. Pogłębiający się kryzys finansowy części krajów strefy euro oraz pojawiające się pomysły i narzędzia walki z kryzysem – np. wspólny nadzór bankowy, powodują, że realnym zagrożeniem staje się pogłębiona integracja krajów należących do tej strefy, z wyłączeniem krajów pozostających poza nią, a więc także Polski. Tymczasem to cała gospodarka europejska w wyniku kryzysu utraciła swoją dynamikę wzrostu. Trwała odbudowa, uniknięcie „stracenia dekady” i negatywnych efektów nazbyt spowolnionej odbudowy wymagają wspólnego europejskiego wysiłku i z punktu widzenia Polski przyjęcia rozwiązań w takim modelu, który pozwoli krajom obecnie poza unią walutową przystąpić do niej w przyszłości na dogodnych warunkach. ww W tym kontekście trzeba zwrócić uwagę na kilka kwestii ważnych dla debaty o europejskiej przyszłości. Dotyczą one zasad zarządzania gospodarczego, tak aby skutecznie egzekwować zobowiązania traktatu z Maastricht, a tym samym poprzez wzmocnione mechanizmy kontroli (europejskie semestry, podczas których instytucje UE badają programy, w których państwa członkowskie przedstawiają swoje zamierzenia dotyczące np. polityk budżetowych oraz strukturalnych) wymuszać efektywność. Widać wyraźnie, jak coraz bardziej na efektywność i osiąganie rezultatów nastawia się Komisja Europejska. Proponowane w nowym modelu rozwiązanie  Monitor Polski – 17 – Poz. 121 v.p l dotyczące polityki spójności wprowadza do istniejących już zasad przyznawania środków na rozwój z funduszy europejskich zasadę warunkowości. Chodzi o spełnianie przez dany kraj warunków realizacji celów i osiągania rezultatów jako podstawy do otrzymania nowego wsparcia. W ten sposób powstanie wymóg przejrzystego zakontraktowania środków na projekty i inwestycje w porozumieniu między KE i krajem członkowskim. .go W debacie o europejskiej przyszłości powrócił także przeformułowany wątek konkurencyjności. Warunkiem przyszłej konkurencyjności Europy jest wzrost produktywności i powiązanie możliwych wzrostów wynagrodzeń w krajach europejskich ze wzrostem tej właśnie produktywności. Rosnące koszty pracy uniemożliwiają konkurowanie z państwami, gdzie te koszty pozostają na niskim poziomie, a produktywność systematycznie rośnie. Podobnie określa się wyraziste rygory dotyczące równowagi w finansach publicznych, zwracając uwagę nie tylko na zagrożenia przyrostu jawnego długu publicznego, ale i przyszłe bariery wzrostu. Bariery te wynikają z olbrzymiej skali zobowiązań na przyszłość w postaci tzw. ukrytego długu publicznego, wynikającego np. z systemów emerytalnych. Kiedy zaś mowa o miernikach konkurencyjności, podkreśla się poziom udziału wydatków na rozwój infrastruktury (w transport, w ICT3 i sieci energetyczne) oraz B+R w relacji do PKB. Tak definiowane wyznaczniki wzrostu – konkurencyjność, produktywność, udział wydatków rozwojowych – na infrastrukturę oraz B+R zawarte są w „PAKCIE EURO PLUS”, gdzie również zaznacza się kwestie dotyczące wydłużania aktywności zawodowej (wiek emerytalny) oraz bezpieczeństwa strefy euro. w. rcl Z punktu widzenia rozwoju Polski sprawą fundamentalną jest próba dążenia do łączenia celów i zasad europejskiej polityki spójności oraz polityki konkurencyjności. Jest to bowiem jedyny sposób, aby zabiegając o wysoki poziom środków z Unii Europejskiej na rozwój infrastrukturalny, zarazem współtworzyć w UE nowe wymiary przyszłych przewag konkurencyjnych, opartych o kapitał intelektualny. Najlepszą formą jest w tym obszarze taki model prowadzenia polityki na rzecz regionów i terytorialnego równoważenia rozwoju (dyfuzji), który skupia się na budowie potencjałów rozwojowych odpowiednich obszarów i podmiotów. ww Trudno opisać dzisiaj zagrożenia, szanse, słabości i ewentualne przewagi Unii Europejskiej po 2020 roku. Tym bardziej, że debata o poprawie, redefinicji zarządzania ekonomiczną spójnością Unii Europejskiej, tocząca się od końca 2008 roku, nie przyniosła jeszcze trwałych, systemowych rezultatów. Z jednej strony oczywista wydaje się konieczność dopasowywania się Polski do polityki europejskiej ze względu na ewentualne odzyskiwanie przez Unię sił rozwojowych i zdolności do przywództwa. Z drugiej jednak, dostrzegać już dzisiaj należy możliwe przesunięcia dominant rozwojowych, np. w stronę szybciej adaptujących się do nowych wymogów konkurencyjności globalnej krajów północy czy w ogóle przesunięcie energii sprawczej przyszłego rozwoju świata w zupełnie nowe miejsca. Polska musi mieć gotowość odnalezienia własnej drogi w każdych warunkach. Wspierając wspólnotę europejską i spójność instytucjonalną UE, Polska musi mieć własną wizję i parametry rozwoju. Jednocześnie zwracać należy uwagę na efektywną koordynację polityki zagranicznej na szczeblu europejskim. Jest to mechanizm, który zapewnia Polsce korzystne miejsce na arenie międzynarodowej i zwiększa jej szanse rozwojowe. 3 ICT – technologie informacyjno-komunikacyjne.  Monitor Polski – 18 – Poz. 121 v.p l Perspektywa długoterminowa musi zakładać analizę ryzyk i niepewności. Jest kilka czynników, które w horyzoncie 2030 roku należy brać pod uwagę:
54. widoczne już obecnie ujawnianie się nowych sił w polityce i gospodarce może spowodować dekoncentrację władzy w świecie w stosunku do modelu dzisiejszego,
55. będzie rosło znaczenie wschodniej części globu,
56. przyspieszenia rozwojowego nabiorą kraje E7, gdzie wzrośnie nie tylko PKB, zdobywając przewagę nad wielkością PKB krajów G7,
57. inicjowanie procesów budowania trwałych podstaw przyszłego rozwoju również odbywa się sprawniej w krajach tej grupy (np. poprzez inwestycje w edukację – wyniki badań PISA pokazują, że największa poprawa w ostatnim 10-leciu widoczna jest w takich krajach jak Meksyk i Turcja). .go W perspektywie globalnej ważne jest także spojrzenie na scenariusze stojące przed Unią Europejską. Strategiczny raport przygotowany przez Komisję Europejską „Global Europe 2050”4 prezentuje dziewięć scenariuszy rozwojowych dla świata przy różnych wariantach wpływu UE. W scenariuszu pozytywnym – „renesans Unii” warunkiem powodzenia jest skuteczne zarządzanie polityką na rzecz B+R i innowacyjnością na poziomie europejskim. Tylko w tym scenariuszu wpływ UE na arenie międzynarodowej wzrośnie, pomimo mniej dynamicznie zachodzących procesów demograficznych (gwałtowne starzenie się społeczeństw Europy po 2020 r.). Europa i USA nadal mogą być większe niż Chiny i Indie łącznie w 2050 roku. Różnica między realizacją scenariusza pozytywnego i negatywnego, jeżeli chodzi o wielkość światowego PKB, jest taka jak udział Unii w scenariuszu negatywnym. w. rcl Rysunek
58. Globalne PKB w trzech scenariuszach rozwoju Global Europe 2050 (ceny stałe 2005, USD) 180000 160000 140000 Reszta świata Pozostałe kraje Azji Afryka Sub-Saharyjska 120000 Bliski Wsch. - Afryka Płn. 100000 Ameryka Łac. 80000 60000 Chiny Indie Rosja Brazylia 20000 Unia Europejska ww 40000 0 Scenariusz negatywny Scenariusz bazowy Scenariusz pozytywny Japonia USA Źródło: Komisja Europejska.
59. Global Europe
60. Executive Summary. Brussels: KE. 4 Komisja Europejska.
61. Global Europe
62. Executive Summary. Brussels: KE.  Monitor Polski – 19 – Poz. 121 v.p l Znaczenia w kolejnych latach nabiorą też podmioty niepaństwowe. Było to już widoczne w procesie globalizacji w ostatnich 20 latach, ale nie wiadomo wciąż, jakiej funkcji nabiorą np. nowe typy społeczności, jak choćby społeczność Facebooka (licząca w połowie 2012 r. już przeszło 900 mln osób) czy społeczności innych sieci. Będzie rosło znaczenie nowych technologii, rozwijających cyfrowy charakter współczesnego świata, ze wszystkimi pochodnymi m.in. dla systemu ochrony zdrowia i życia codziennego, a przede wszystkim dla powstania nowych zasad ekonomicznych, jakimi stają się: współpraca, otwartość, dzielenie się, integracja, współzależność, co opisują D. Tapscott i A. Williams w pracach o „wikinomii”
63. w. rcl .go Zarazem nie ma pewności, że technologie rozwiną się tak, aby na szeroką skalę udostępnić nowe źródła energii, co jest istotne ze względu na wyzwania klimatyczne. Jest to również ważne dla tego, czy tradycyjne źródła jak ropa i gaz będą miały konkurencję, czy nie – i czy ich producenci wzmocnią widoczne już dzisiaj przewagi, czy je utracą. Z punktu widzenia Polski ważne jest, czy dostępność gazu łupkowego okaże się realna i czy zmieni to bilans energetyczny Polski lub nawet prowadzić będzie do eksportu tego surowca. Nie mówiąc już o możliwościach stworzenia, na wzór norweski, odpowiedniego funduszu z dywidendy od wydobycia i sprzedaży tego dobra, przeznaczonego np. na wsparcie przyszłych celów społecznych, być może w związku z zagrożeniem demograficznym. Kluczowe będzie również współzawodnictwo o różnego typu deficytowe zasoby, w tym i te, które warunkują rozwój rolnictwa i spełnianie potrzeb żywnościowych – do 2025 roku wzrośnie liczba osób żyjących bez ziemi uprawnej i bez dostępu do wody z 600 mln do 1,4 mld w 36 państwach (obecnie w 21 krajach)
64. Deficytowe mogą także okazać się zasoby kapitału – środków finansowych na rozwój. Nawet jeżeli w wyniku rozprzestrzeniania się bogactwa jako wyniku rozwoju zmniejszy się zasięg tzw. łuku niestabilności (państwa z młodą populacją od Ameryki Płd. przez Afrykę Subsaharyjską, Bliski Wschód aż do Azji Centralnej i Wschodniej) – to problemy ludzi młodych w krajach nasycenia demograficznego będą konfrontowane z problemami starzejących się społeczeństw świata zachodniego. Pokazują to doświadczenia Arabskiej Zimy i Wiosny 2011 roku, kiedy młode generacje upominały się o lepsze warunki życia i szanse na pracę, ale głównie wyraziły swoje demokratyczne aspiracje. Jednocześnie wydarzenia polityczne i społeczne w tamtych krajach ze względu na duży udział młodych ludzi przebiegają niezwykle dynamicznie i trudno jest je kontrolować. Istotnym elementem wpływającym na poziom napięć społecznych będzie więc także rosnąca presja migracyjna z krajów południa. ww Pomyślny rozwój Polski może dokonywać się tylko wtedy, gdy zapewnione będzie bezpieczeństwo zewnętrzne i wewnętrzne. Czynnikami wzmagającymi ryzyko konfliktów są m.in. rozprzestrzenianie broni jądrowej i innych rodzajów broni masowego rażenia oraz środków ich przenoszenia, liczne ogniska zapalne w świecie, „zamrożone” konflikty, rywalizacja między mocarstwami, rosnący handel uzbrojeniem, niejasne cele wzrostu wydatków zbrojeniowych niektórych państw, nieprzewidywalna polityka rządów w państwach niedemokratycznych, narastająca rywalizacja o dostęp do surowców naturalnych, napięcia międzykulturowe, aktywność środowisk radykalnych, masowe naruszenia praw człowieka i inne niekorzystne zjawiska. Ze względu na zobowiązania sojusznicze Polska może stać się stroną konfliktu, nawet w stosunkowo odległym rejonie. 5 Don Tapscott, Anthony D. Williams.
65. Wikinomics, How Mass Collaboration Changes Everything. New York: Penguin Group;
66. Macrowikinomics, Rebooting Business and the World, New York: Penguin Group. 6 Oxfam International, June
67.  Monitor Polski – 20 – Poz. 121 v.p l Wyzwania dla Polski do 2030 r. Jak wynika z analizy, o możliwych scenariuszach rozwoju Polski zdecydują: demografia, nowe technologie, energetyka – jej zasoby i źródła wytwarzania, warunki środowiskowe, oraz układ sił w świecie – zależny nie tylko od dotychczasowego status quo, ale i od zmienności wskazanych czynników. .go W takim kontekście należy postrzegać polskie problemy demograficzne, energetyczne czy związane z twórczą absorpcją nowych technologii oraz ochroną środowiska jako kluczowe dla polskiego rozwoju, konkurencyjności gospodarki czy zagrożenia peryferyzacją. Z jednej strony odpowiedź na te problemy musi być skorelowana ze stanowiskiem wspólnym dla Unii Europejskiej, z drugiej jednak musi być samodzielna. W perspektywie 2030 roku należy zatem uniknąć trzech rodzajów zagrożeń dla Polski: • w. rcl • związanych z pokryzysowymi barierami rozwoju generowanymi przez problem wysokiego zadłużenia i deficytu, czyli niestabilność finansów publicznych w długiej perspektywie, co może być pogłębiane globalnymi napięciami walutowymi i powstaniem nowych barier w światowym handlu oraz przez brak jasnej polityki oszczędności i rozwoju (przy niezbędności rozumnej alokacji zasobów w kierunkach najbardziej prorozwojowych), związanych z dryfem rozwojowym opisanym już w raporcie „POLSKA 2030”, który polegać miałby na „uśrednieniu” tempa wzrostu w wyniku nie tyle nieskutecznej polityki krajowej, co czynników zewnętrznych (np. kryzys finansowy krajów strefy euro), nierozwiązaniu problemów demograficznych oraz braku stymulacji dla wzrostu zatrudnienia, związanych z przyjętym nadmiernym założeniem o peryferyjnym charakterze udziału Polski w globalnym układzie sił, co skutkować będzie brakiem podejmowania wyzwań i zaniechaniami modernizacyjnymi, przy równoczesnym wzroście sił rozwojowych krajów „wschodzących”, w tym E
68. • Na tym tle, podobnie jak w wielu innych krajach, dylematy rozwojowe Polski dotyczą następujących spraw: • ww • Jak wyjść ze spowolnienia, budując nowe przewagi konkurencyjne, oparte o kapitał intelektualny, wiedzę, impet cyfryzacyjny, rozbudzony potencjał kreatywności, siłę młodej generacji i innowacyjność przedsiębiorstw? Jak odrobić zaległości rozwojowe (dystans infrastrukturalny: transport, energetyka, zasoby cyfrowe) w tym samym czasie, w którym należy w jak najszybszym tempie tworzyć nowe przewagi konkurencyjne (rola środków UE jako generatora kapitału na inwestycje w tym zakresie)? Jak zaktywizować zawodowo rezerwy zasobów pracy (więcej pracujących, więcej podatków z ich pracy oraz samodzielności gospodarstw domowych – większa równowaga w finansach publicznych)? Jak podjąć długoterminowy wysiłek w celu wyrównywania szans i równoważenia rozwoju w wymiarze terytorialnym oraz utrzymania dostępności zasobów naturalnych? • •  Monitor Polski Poz. 121 Jak harmonizować perspektywę rozwoju (niezbędne nakłady) i perspektywę stabilności finansowej (oszczędności, redukcje nakładów)? v.p l • – 21 – Należy również odpowiedzieć na pytanie, w jakiej perspektywie czasowej tego dokonywać. Lata 2013–2016 wydają się kluczowym okresem dla zbudowania fundamentów potransformacyjnego, modernizacyjnego rozwoju Polski ze względu na konieczność podejmowania decyzji przynoszących efekty także w późniejszym okresie realizacji Strategii. ww w. rcl .go Długookresowa Strategia Rozwoju Kraju – Polska
69. Trzecia fala nowoczesności ma za zadanie odpowiedzieć na te pytania i stworzyć ramy dla działań oraz przedstawić harmonogram realizacji strategicznych kierunków interwencji.  – 22 – Poz. 121 .go v.p l Monitor Polski ww w. rcl Rozdział pierwszy - Charakterystyka modelu rozwoju Polski do 2030 r.  Monitor Polski – 23 – Poz. 121 v.p l Długookresowa Strategia Rozwoju Kraju – model dokumentu Celem przedstawianego dokumentu jest wytyczenie podstawowych kierunków, analiza i charakterystyka warunków niezbędnych dla rozwoju Polski w kluczowych obszarach na tle Unii Europejskiej oraz procesów gospodarczych zachodzących w świecie, a następnie sformułowanie w oparciu o nie wyzwań i ich przełożenie na propozycje narzędzi i działań w ramach strategicznej interwencji polityki publicznej. .go W tym sensie istotne są uwarunkowania zewnętrzne i wewnętrzne o charakterze makroekonomicznym, czynniki powiązane z szeroko pojmowaną infrastrukturą (transportową, energetyczną, teleinformatyczną), ramy dla rozwoju kapitału intelektualnego, ludzkiego, społecznego, jako wyznaczające siłę potencjału twórczego narodu oraz jego innowacyjność, determinanty technologiczne, które nabierają we współczesnym świecie coraz większego znaczenia, czy wreszcie siły lub deficyty spójności społecznej i terytorialnej, które mogą realnie decydować o szansach rozwojowych. ww w. rcl Niniejszy dokument nie stanowi jednak zbioru narzędzi zaadresowanych do konkretnych sektorów gospodarki czy grup społecznych. Jest oczywiste np., że bez wsparcia i rozwoju innowacyjności szanse na nowe przewagi konkurencyjne Polski są znikome. Dlatego warunki wzmacniania innowacyjności i wreszcie skuteczne powiązanie sektorów nauki i gospodarki stanowią jeden z podstawowych elementów tego dokumentu. Zarazem wszystkie dziedziny polskiego życia powinny przeobrażać się w rytmie wyzwań cywilizacyjnych, tak aby poprzez trzecią falę nowoczesności równocześnie modernizować kraj oraz poprawiać jakość życia. Podobnie, jeżeli chodzi o przedsiębiorczość – bez warunków dla jej wzrostu i swobody funkcjonowania nie zmodernizujemy kraju. W DSRK opisane zostały generalne makroekonomiczne oraz instytucjonalne warunki dla rozwoju przedsiębiorczości, a tym samym też i dla pobudzenia nowoczesnego eksportu. Siła przedsiębiorczości i eksportu wynikać ma – jako efekt – właśnie z dobrego funkcjonowania kompleksowych warunków rozwojowych.  Monitor Polski – 24 – Poz. 121 v.p l Wizja państwa do 2030 r. w. rcl .go Wśród kluczowych warunków rozwoju jest i to, jak działa i jakie jest państwo. O tym z jednej strony decyduje model ustrojowy, z drugiej zaś sposoby i filozofia rządzenia. Polski model ustrojowy został wypracowany poprzez reformy samorządowe fundujące obecny poziom decentralizacji oraz reguły konstytucyjne określające też zakres kompetencji i współpracy podstawowych organów państwa. W perspektywie 2030 roku konieczne jest dokonanie analizy funkcjonalności oraz efektywności istniejących rozwiązań. Dopiero w wyniku takiego przeglądu i ewaluacji można definiować zakres i obszary potrzebnych zmian. Jeżeli natomiast chodzi o filozofię rządzenia oraz filozofię państwa, to warto zaznaczyć, iż po 1989 roku jednym z najważniejszych elementów tej filozofii jest waga pojęcia wolności oraz skala jego praktycznego stosowania – wolności człowieka jako obywatela, pracownika i konsumenta ze wszystkimi rygorami praw związanych z tymi rolami, jak i wymogami odpowiedzialności. W takim pojmowaniu wartości fundamentalnych dla rządzenia państwo jest strażnikiem wolności, zarazem jednak pełni określone funkcje interwencyjne w ramach różnych polityk publicznych. Jest zatem selektywnie aktywne w obszarach, które wymagają wsparcia ze strony państwa na rzecz obywateli. Dotyczy to sfery bezpieczeństwa, przestrzegania prawa oraz zasad równości i sprawiedliwości, ochrony przed zagrożeniami zarówno naturalnymi, wywołanymi działalnością człowieka, oraz tymi, jakie stwarza świat przestępczy, pomocy w wyrównywaniu szans, gwarancji w dostępie do dóbr i usług określanych jako usługi dobra publicznego (m.in. zabezpieczenie społeczne, ochrona zdrowia, edukacja i kultura szeroko pojmowana czy w niedalekiej przyszłości – prawdopodobnie dostęp do Internetu). Pełniąc te funkcje, państwo wyzwala energię społeczną i obywatelską, nie blokuje inicjatyw i samodzielności działań. Jest państwem pomocnym (w nawiązaniu do tradycji zasady pomocniczości), a nie nadodpowiedzialnym (paternalistycznym czy wręcz quasi totalitarnym). Warto podkreślić, że dla tworzenia optymalnych warunków rozwoju w XXI wieku, państwo musi spełniać kilka krytycznych funkcji, w szczególności: odpowiedzialnie zarządzać finansami publicznymi, posiadać sprawnie funkcjonującą administrację publiczną, efektywnie dostarczać wysokiej jakości, pożądane usługi publiczne, zapewnić spójne prawo dobrej jakości, bez nadregulacji, posiadać sprawnie funkcjonujący wymiar sprawiedliwości, zapewnić obywatelowi stabilność prawną i bezpieczeństwo, prowadzić nowoczesną komunikację z obywatelem oraz wewnątrz administracji, zapewnić właściwe warunki edukacji, zapewnić efektywną opiekę zdrowotną i profilaktykę w kontekście nowych wyzwań demograficznych, odpowiedzialnie zarządzać środowiskiem naturalnym. ww • • • • • • • • • •  Monitor Polski – 25 – Poz. 121 v.p l Model rozwoju Polski do 2030 r. Jedną z ważniejszych kwestii jest przyjęcie spójnego modelu rozwoju. • • fundamentalny z punktu widzenia równoczesności odpowiedzi na dwa wyzwania: odrabianie zaległości cywilizacyjnych (infrastruktura czy modernizacja gospodarki) oraz budowanie nowych przewag konkurencyjnych opartych o szeroko pojęty kapitał intelektualny, czyli budowanie podstaw dla innowacyjności kraju: model solidarności między zasadą wyrównywania szans a konkurencyjnością, model solidarności innowacyjnej, gdzie w celu realnego wzrostu znaczenia innowacji i stworzenia nowych przewag konkurencyjnych należy inwestować w edukację i kreatywność, priorytetowy ze względu na dysproporcje w rozwoju terytorialnym model równoważenia rozwoju , czyli solidarności między regionami, kluczowy ze względu na przebieg procesów społecznych oraz wyzwania demograficzne model solidarności międzypokoleniowej. w. rcl • .go Przedstawiony w raporcie „Polska
70. Wyzwania rozwojowe” model polaryzacyjno-dyfuzyjny odpowiada wymogom metodologicznym związanym z wypracowaniem racjonalnych reguł rozwojowych, szczególnie w perspektywie terytorialnej. Wzbudził on jednak liczne kontrowersje. Biorąc pod uwagę zgłaszane podczas dyskusji nad raportem „Polska 2030” sugestie, uznaliśmy potrzebę zmian i redefinicji modelu rozwoju. Długoterminowa perspektywa rozwoju Polski musi uwzględniać dodatkowe aspekty: Przyjęty zatem model rozwoju w dokumencie Długookresowa Strategia Rozwoju Kraju – Polska
71. Trzecia fala nowoczesności – opiera się o zasadę solidarności pokoleniowej, terytorialnej oraz innowacyjnej (solidarność zasady wyrównywania szans i konkurencyjności w celu innowacyjności). Istnieje znacząca współzależność między tymi rodzajami solidarności. ww Pojęcie „trzeciej fali” kojarzy się ze słynną książką Alvina Tofflera z 1980 roku
72. Praca ta inicjowała 30 lat temu dyskusję nad zdefiniowaniem fazy rozwoju ludzkości po okresie rozwoju agrarnego oraz industrialnego, kiedy wyłaniały się w procesach gospodarczych i społecznych zręby fazy postindustrialnej. W tym samym czasie w Polsce, dzięki „Solidarności”, zapoczątkowano proces przemian, prowadzący do powrotu kraju na trakt rozwojowy zgodny z procesami cywilizacyjnymi świata. Przez ostatnie 30 lat zmieniło się wiele w świecie i w Polsce. Zmiany technologiczne i gospodarcze przesądziły o postindustrialnym modelu rozwoju, chociaż niekoniecznie w wymiarach prognozowanych przez Tofflera. Z kolei zmiany ustrojowe w Polsce po 1989 roku przesądziły o trybie przekształceń naszego kraju. Dlatego można powiedzieć, uznając wszystkie zastrzeżenia i ogólny charakter twierdzeń Tofflera, że odrabiając zaległości rozwojowe w stosunku do świata, Polska zarazem musi wzmacniać własne siły przyspieszające przemiany w sensie pozytywnym. Przejmując określenie Tofflera w sensie metaforycznym, można obecnie, po zakończeniu procesu transformacji 7 Alvin Toffler.
73. The Third Wave. New York: Morrow.  Monitor Polski – 26 – Poz. 121 v.p l definiować polską „trzecią falę”. Po fali nowoczesności, jaką przyniósł krajowi proces industrializacji powojennej, po drugiej fali nowoczesności, jaką wniosła transformacja, zmieniając zasady funkcjonowania gospodarki z centralnie planowanej na rynkową i w kierunku postindustrialnym, ze specyficznym wykorzystaniem efektów dwóch „boomów”: edukacyjnego i przedsiębiorczości – przychodzi czas na trzecią falę nowoczesności, tak aby po uzyskaniu nowych przewag konkurencyjnych uniknąć zagrożenia peryferyzacją Polski i stać się liderem w wielu obszarach na przyszłość. .go Polska znajduje się w szczególnym momencie, kiedy po sukcesie transformacji musi sformułować cele i zadania na kolejne 20 lat w taki sposób, aby dokonać skoku cywilizacyjnego. To oznacza, że trzeba zdefiniować warunki dla budowy nowych przewag konkurencyjnych i tworzyć przesłanki dla rozwoju poprzez innowacyjność i kreatywność. Należy to osiągnąć, nie tylko wspierając liderów innowatorów, ale tworząc szeroką bazę do wyławiania talentów oraz rozpowszechniania postaw innowacyjnych we wszystkich dziedzinach życia i gospodarki, wykorzystując m.in. narzędzia systemu edukacji oraz przyspieszonego impetu Polski Cyfrowej. Polska jest także w szczególnym momencie, jeżeli chodzi o świadomość skali zróżnicowania terytorialnego w Polsce – dysproporcji w szansach rozwojowych. Ale zarazem, dzięki krajowemu wkładowi i długoterminowej polityce regionalnej oraz dzięki środkom z Unii Europejskiej w ramach szeroko pojmowanej polityki spójności, możemy nakreślać cele i działania na rzecz neutralizacji różnic i wyrównywania tych szans. ww w. rcl Polska jest również w szczególnym momencie, kiedy pierwszy powojenny wyż demograficzny będzie powoli zmniejszał zaangażowanie publiczne i aktywność zawodową, zaś drugi powojenny wyż demograficzny lat
74. i
75. XX wieku wkracza już w pełni w życie zawodowe i społeczne. Relacja między tymi pokoleniami, umiejętność dzielenia się zadaniami oraz kooperacja będą wyznacznikiem uzyskiwanej lub nie wartości dodanej z pozytywnej wymiany generacyjnej.  Monitor Polski – 27 – Poz. 121 Geografia rozwoju v.p l Geografia i generacje rozwoju jako kluczowe elementy rozwoju Polski do 2030 r. Z punktu widzenia długofalowych wyzwań, jakie stoją przed Polską, warto zauważyć szczególną rolę geografii rozwoju oraz generacji rozwoju. .go Problem różnic między obszarami kraju, nierównomierność tempa rozwoju – to sprawa fundamentalna. Jej rozwiązanie stanowić powinno priorytet rozwojowy w sensie rozumienia wagi wymiaru terytorialnego w rozwoju. Nie można przecież nie dostrzegać faktu istniejącej polaryzacji między centrami wzrostu, takimi jak duże miasta (10 obszarów metropolitalnych – w 2007 r. stanowiło o 51,3% PKB Polski) a obszarami z mniejszym dzisiaj potencjałem: infrastrukturalnym, ekonomicznym, ludzkim, intelektualnym, społecznym etc. Peryferyjność nie jest cechą zawinioną – ani przez mieszkańców, ani przez obecne, działające od 1989 roku, władze publiczne. Wynika przede wszystkim z wielowarstwowych doświadczeń i zapóźnień historycznych. W przedstawianej koncepcji perspektywa polaryzacyjna nie jest więc na pewno preferencją „warszawocentryzmu”, wręcz odwrotnie. Docelowo chodzi bowiem o szeroką sieć metropolitalną związaną wspólnymi funkcjami, co precyzyjnie nazwać można „policentryzmem metropolii sieciowej”. w. rcl Poszukiwanie odpowiednich i skutecznych narzędzi dla realizacji tego zadania oznacza tworzenie warunków dla szerokiego promieniowania i rozprzestrzeniania się sukcesów centrów wzrostu, jak i wysiłek na rzecz wyrównywania szans poprzez rozbudzanie potencjałów rozwojowych obszarów i centrów lokalnych oraz regionalnych. Dla terytorialnego równoważenia rozwoju niezbędny jest efekt synergii rozwojowej płynący ze wzrostu znaczenia Warszawy w układzie konkurencji europejskiej, wzrostu znaczenia i pozytywnego promieniowania miast na regiony i obszary w określonej, geograficznej odległości (co może się odnosić do koncepcji regionu metropolitalnego), ale i twórczej wymiany między terytoriami o różnym stopniu rozwoju ekonomiczno-społecznego. ww Drugim, najważniejszym zadaniem w perspektywie 2030 r. jest pomniejszenie skali zróżnicowań (w średniej długości trwania życia, w jakości życia i potencjale wzrostu) występujących między poszczególnymi częściami terytorium kraju oraz neutralizacja społecznych skutków tych różnic, rzutujących na nierówności społeczne między generacjami. Równie istotne jest stworzenie warunków do dobrego życia dla młodego pokolenia (drugiego wyżu demograficznego po wojnie), dzielącego się na kilka kręgów generacyjnych, wchodzącego w życie dorosłe od pewnego czasu, a po 2020 roku najpewniej przejmującego w pełni rolę przywódczą w życiu publicznym. Od tego pokolenia zależy, czy damy sobie radę z wyzwaniami demograficznymi, poprzez jego większą aktywność zawodową, ale i otwartość na wymianę międzygeneracyjną w duchu solidarności pokoleń, czyli warunkami dla „silver economy” (zwaną niekiedy w spolszczonej wersji „srebrną gospodarką”) dla starszej części populacji (dłuższa praca, ale i lepsze warunki życia na starość). Ważne jest również włączanie starszej części społeczeństwa w budowanie nowych i nowoczesnych przewag konkurencyjnych (neutralizacja  Monitor Polski – 28 – Poz. 121 v.p l luki technologiczno-cywilizacyjnej między ludźmi w różnym wieku). Strategię srebrnej gospodarki nastawioną na potrzeby starzejącej się populacji można budować w różnoraki sposób: jako dostosowanie jednostronne (projekcja potrzeb i branie pod uwagę zmian demograficznych), jako dostosowanie kompleksowe (przygotowanie społeczeństwa w ciągu całego życia do dłuższego jego trwania – odpowiednia polityka edukacyjna, zdrowotna, dostęp do technologii, wysokiej produktywności, praca i oferta nowych rozwiązań emerytalnych) i w formie aktywnego działania prewencyjnego (polityka prokreacyjna i migracyjna). W praktyce oznaczać to musi łączenie różnych form dostosowań i działań ze sobą. .go Dla realizacji celów związanych z geografią rozwoju istotna jest taka polityka, która, wykorzystując mechanizm terytorialnego równoważenia rozwoju, skupiona będzie na wzmocnieniu procesów integracyjnych i powiązań funkcjonalnych (co pokazują dwie poniższe mapy Polski – dla 2010 roku oraz dla 2030 roku). Widać, jak olbrzymią siłę rozwojową ma stolica kraju, a dyfuzja poza oddziaływaniem Warszawy obejmuje tylko relacje między Wrocławiem i metropolitalnymi obszarami Krakowa i Katowic, już obecnie silnie zintegrowanych. Większość obszarów funkcjonuje poza tymi powiązaniami. Dopiero w 2030 roku widoczne są efekty wielowymiarowej dyfuzji i powiązań między poszerzonymi obszarami integracji w relacjach między metropoliami. Rośnie skala powiązań, a także pozytywne oddziaływanie zewnętrznych relacji (Ukraina, Rosja). Problemy większej skali pojawiają się jednak w Olsztynie, Koszalinie i Słupsku, Gorzowie i Zielonej Górze, a to wymaga zharmonizowanych, skoncentrowanych działań i dobrej interwencji. ww w. rcl Rysunek
76. Ośrodki miejskie – policentryczna struktura systemu osadniczego Źródło: Ministerstwo Rozwoju Regionalnego.
77. Koncepcja Przestrzennego Zagospodarowania Kraju
78.  Monitor Polski – 29 – Poz. 121 .go v.p l Aby powstała sieć powiązanych ze sobą miast, konieczne jest wypracowanie zasad nowoczesnej polityki miejskiej. Miasta polskie rozwijają się w stosunkowo szybkim tempie, a sama Warszawa wnosi do krajowego PKB ok. 17%, aglomeracja śląska prawie 9%, Poznań i Kraków powyżej 4%, Trójmiasto i Wrocław ok. 3,7%, Łódź – 3,2%. W ostatnich latach szybko przyrastał indeks rozwoju gospodarczego Wrocławia, a przeciętna wartość siedmiu kapitałów (od materialnego po społeczny) urosła najszybciej w latach 2006–2010 w Trójmieście, Lublinie i Białymstoku
79. Trzeba też pamiętać o zmianie funkcji gospodarczych miast, o ich postindustrialnym charakterze, o prymacie rozwoju usług nad przemysłem, przenoszącym się do klastrów na obrzeżach miejskich lub na tereny rolniczo-przemysłowe wręcz wokół miast, które w ten sposób powiększają swoją powierzchnię. Ważny jest rozwój podstawowej infrastruktury miejskiej (komunikacja, kanalizacja, oświetlenie, usługi kulturalne – biblioteki, domy kultury etc.), ale i nowej – związanej z przestrzeniami promującymi aktywne życie publiczne, umożliwiającymi interakcje, wyzwalającymi kreatywność, podnoszącymi jakość życia, tworzącymi warunki dla nowych form spędzania wolnego czasu (ang. leisure time) w mieście, nowymi rodzajami dzielnic mieszkaniowych. Usytuowanie miasta w relacji do lotniska nabiera specjalnego znaczenia, bo w perspektywie do 2030 skala przewozu towarów transportem lotniczym wzrośnie w UE o 357%
80. Lotniska – huby stają się dziś centrami tworzącymi sieć miejską wokół siebie (swoiste aerotropolis10). w. rcl Niezbędne staje się również dostrzeżenie potencjału kreatywności w wielkomiejskich uczelniach, sieciach kulturowych, kreowaniu nowoczesnych „prosumentów” (producent i konsument kultury zarazem – dzięki możliwościom Internetu). Kluczowe jest sensowne podjęcie wyzwania dopasowania instytucji miasta i jego oferty do potrzeb ludzkich i społecznych związanych z cyklem życia, także ze starzeniem się społeczeństw wielkomiejskich. ww W rezultacie obraz kraju powinien w 2030 roku wyglądać, jak poniżej. Widać tutaj zręby metropolii sieciowej i siły dyfuzji: 8 PwC.
81. Raport na temat wielkich miast Polski. Warszawa: PwC. European Commission, Joint Research Centre, Institute for Prospective Technological Studies.
82. Transport demand projections until
83. Reference scenario draft version 16/4/
84. 10 John D. Kasarda, Greg Lindsay.
85. Aeorotropolis: The Way we’ll live next. London: Allen Lane Uk. 9  Monitor Polski – 30 – Poz. 121 w. rcl .go v.p l Rysunek
86. Kierunki działań polityki przestrzennej w ramach mechanizmu terytorialnego równoważenia rozwoju Źródło: Ministerstwo Rozwoju Regionalnego,
87. ww Kluczowe dla osiągnięcia wskazywanego poziomu integracji i powiązań funkcjonalnych są inwestycje gwarantujące dojazd w najkrótszym czasie do ośrodka wojewódzkiego dla mieszkańców regionu. Jest to ważne zarówno dla mobilności pracy, wymiany gospodarczej, jak i edukacji oraz udziału w kulturze. Mobilność, szczególnie mobilność wahadłowa (codzienne dojazdy do i powroty z miast) oraz dywersyfikacja źródeł zatrudnienia oraz jego typów będzie sprzyjać usamodzielnieniu ekonomicznemu rodzin (obecnie 37% strumieni dochodowych do rodzin wiejskich pochodzi z transferów społecznych). Ale stanie się to możliwe dopiero po tym, jak wzmocniony zostanie potencjał rozwojowy ośrodków lokalnych. To z kolei wymaga wyrównania poziomu cywilizacyjnego zamieszkiwania na różnych obszarach, rozwoju usług dobra publicznego (dostępu, standaryzacji i poprawy jakości), pełnego wykorzystania i rozwoju sieci teleinformatycznych, wyższej jakości  Monitor Polski – 31 – Poz. 121 v.p l i zróżnicowania szkół wyższych, rewitalizacji miast i miasteczek, wsparcia rozwoju obszarów wiejskich oraz poszerzenia udziału przedsiębiorców i kapitału prywatnego w finansowaniu badań i rozwoju. Terytorialna perspektywa spojrzenia wymaga szczególnego uwzględnienia w decyzjach na rzecz przyszłego rozwoju sytuacji w Polsce Wschodniej oraz regionie zachodniopomorskim. Niezbędny jest odpowiedni poziom integracji tego regionu z pozostałymi częściami kraju, w tym i z pasem północno nadmorskim. Trzeba zresztą na nowo postawić kwestie dotyczące wykorzystania Morza Bałtyckiego jako czynnika rozwoju, ewentualnie bezpieczeństwa energetycznego (wymiana handlowa wzdłuż wybrzeża, w basenie tego morza, ze światem czy np. europejsko konkurencyjne porty jako okna na świat i bramy do handlu z całą Europą Środkowo-Wschodnią, budowa gazoportu). w. rcl .go Kiedy obserwujemy, jak w ostatnich 10 latach zmieniła się struktura społeczno-zawodowa mieszkańców obszarów wiejskich, i dostrzegamy, że udział osób z wyższym wykształceniem wzrósł z 1,8% do 7,5%, a rolników jest 13%, gdy pracowników usług 15%, robotników niżej i wyżej wykwalifikowanych 17%, a przedsiębiorców i przedstawicieli nowej klasy średniej 7%, to rozumiemy olbrzymią skalę zmian społecznych polskiej wsi. Do tej pory najczęściej definiowaliśmy „wiejskość” przez rolnictwo – obecnie należy zadać pytanie o to, co składa się na nową kompozycję „wiejskości”, czyli, jak rodzi się nowe otoczenie dla modernizującego się rolnictwa w różnych dziedzinach gospodarki i aktywności zawodowej. Należy także mocno podkreślać kwestię szans, które tworzą nowe typy miejsc pracy na obszarach wiejskich, zorientowane np. na turystykę, ekologię czy te powiązane z telepracą w różnych dziedzinach. Z jednej zatem strony stymulacji wymaga dalsza modernizacja rolnictwa dla zapewnienia bezpieczeństwa żywnościowego Polski (wzrost wydajności produkcji, zachowanie potencjału produkcyjnego oraz promocja produkcji i konsumpcji żywności wysokiej jakości), co wydaje się we współczesnym świecie kluczowe przy rosnącej konkurencji o żywność wraz ze wzrostem populacji globu (wg najnowszych raportów ONZ, ok. 10 mld ludności w 2100 roku11). Z drugiej strony stałe pobudzanie wzrostu poziomu cywilizacyjnego życia na wsi oraz tworzenie warunków do powstawania produktywnych, nowych miejsc pracy, powiązane z poprawą jakości kapitału ludzkiego (od wczesnej edukacji przedszkolnej poczynając, po upowszechnienie dostępu do kultury m.in. przez lokalne biblioteki i domy kultury). W rezultacie takich działań oraz dzięki promieniowaniu efektów rozwojowych z ośrodków miejskich szybciej zaczną rosnąć dochody, co zarazem sprawi, że potrzeba modernizacji systemu zabezpieczenia społecznego (KRUS) stanie się bardziej realna. ww Dla tak pojmowanej geografii rozwoju istotne mogą okazać się zarówno procesy migracji związane z mobilnością przestrzenno-zawodową, jak i alokacja zasobów w stronę zamieszkiwania na terenach wiejskich (proces obserwowany obecnie). Nie ma więc prognozy przewidującej na większą skalę zmiany, jeżeli chodzi o proporcję mieszkających na wsi czy w miastach, aczkolwiek ze względu na procesy integracji terenów definiowanych dziś administracyjnie jako wiejskie, wzrośnie poziom urbanizacji. 11 UNFPA.
88. The State of World Population
89. New York: UNFPA.  Monitor Polski – 32 – Poz. 121 v.p l Generacje rozwoju Sukces transformacji w Polsce zawdzięczamy w głównej mierze innowatorom szeroko pojętego pokolenia „Solidarności”. U początków transformacji było już ono osadzone zawodowo, ale w nim właśnie dokonały się najgłębsze procesy adaptacyjne do nowych warunków życia: demokracji i rynku. Jest fenomenem, iż różne roczniki tego pokolenia sprawują władzę od 1989 roku i mają szansę czynić to jeszcze przez kilka lat, a być może – nawet dwie kadencje parlamentarne. Jednak w perspektywie połowy czasu do 2030 roku rozpocząć się powinny zmiany i przepływy pokoleniowe w instytucjach publicznych. W obszarze zarządzania gospodarką widać je już obecnie. .go Dla rozwoju ważne jest, jakie wartości i siły niesie ze sobą nowe pokolenie, na które (zgodnie z metodologią badań nad pokoleniami) składa się kilka generacji. Niewątpliwie jest to pokolenie, którego doświadczenia mają specjalny charakter. Będący jego udziałem awans społeczny nie mieści się w istniejących ramach dotychczasowych stosunków społecznych. Zostało ono zmuszone do samodzielnych, odpowiedzialnych decyzji i wyborów bez możliwości wsparcia ze strony dorosłych, których wyobraźnia w niewystarczającym stopniu przystaje do wyzwań dynamicznie zmieniającego się świata. W tym sensie można mówić o nich „porzucona (pozostawiona własnym wyborom i odpowiedzialności) generacja”. Z badań prowadzonych na potrzeby raportu Młodzi 2011 wynika, że choć są oni konsumpcyjnie nastawieni, wyznają coraz wyraźniej postmaterialistyczny profil wartości. Pragmatyzm życiowego postępowania łączą z roszczeniem szczerości i prawdy. Demonstrowany na zewnątrz indyferentyzm skrywa głęboką nieobojętność wobec modelu społeczeństwa i gospodarki. w. rcl Skrótową charakterystykę tego pokolenia można ująć następująco: • ww • Dominująca jego część przejawia wysokie aspiracje edukacyjne i życiowe, co zasadniczo zmienia i będzie zmieniało stosunek do państwa, jakości życia, zdrowia, jak również będzie przekształcało dalej strukturę społeczną i wzorce aktywności ekonomicznej. Jednym z kluczowych doświadczeń transformacji jest to, iż wykształcenie stało się najistotniejszym czynnikiem dywersyfikującym społecznie, a zarazem – przy efektywnej edukacyjnej polityce publicznej – staje się głównym narzędziem wyrównywania szans, poprzez redukcję deficytów w kapitale kulturowym, jaką nieść może szkoła i nauczanie. Zarazem widać, jak niedawno zaczęły zmieniać się i racjonalizować strategie edukacyjne młodych, co ujawnia się w przemianach preferencji w wyborze szkoły dokonywanym ze względu na status rodziny pochodzenia.  Monitor Polski – 33 – Poz. 121 Typ szkoły Status społeczny rodziny 2003 v.p l Tabela
90. Zmiany preferencji w wyborze szkoły a status rodziny pochodzenia 2009 Niski Średni Wysoki ZSZ 22,2 6,8 1,7 LP,T 40,3 30,6 9,9 LO 37,5 62,5 88,4 Ogółem 100,0 100,0 100,0 Niski Średni Wysoki 20,0 8,3 2,3 49,4 38,0 11,9 30,6 53,7 85,8 100,0 100,0 100,0 • Orientacja na zaspakajanie potrzeb konsumpcyjnych, wynikająca z socjalizacji do kultury różnorodności i dobrobytu, jest tak silna, iż zachowania konsumpcyjne polskiej młodzieży wykazują odporność na zmienność koniunktury, co jest fenomenem europejskim, a zarazem ważnym czynnikiem dynamizowania rynku – sprzężone z procesem „nastolatyzacji” i lansowanym kultem młodości wśród dorosłych, zmienia style życia, pobudza konsumpcję, a więc – finalnie – i wzrost gospodarczy. To pokolenie nie ma kompleksów wobec rówieśników ze świata – jest to pierwsze od stuleci polskie pokolenie bez doświadczenia luki kulturowej czy technologicznej w porównaniu z młodymi z innych, rozwiniętych krajów. Ma umiejętność indywidualizacji strategii życiowych. Kapitały wyniesione z domu rodzinnego, ale i osobisty wysiłek oraz ambicje młodych ludzi sprawiają, że w pokoleniu tym istnieją grupy innowacyjnie zorientowane nie tylko tam, gdzie są korzystne warunki startu życiowego, ale wewnątrz różnych kategorii społecznych i środowisk. W tym pokoleniu widać, jak dalece zaawansowane są – typowe dla krajów rozwiniętych – procesy deinstytucjonalizacji rodziny. Zmiany w kulturowych wzorcach seksualności, wysokie wartościowanie wolności i indywidualności w połączeniu z nowymi cywilizacyjnymi wyzwaniami i problemami (nieokreślona i niepewna przyszłość, strukturalne – związane z sytuacją na rynku pracy – ograniczenia w osiąganiu statusu dorosłej osoby) sprawiają, że podstawowym dylematem młodego Polaka staje się dziś wybór między samodzielnością życiową (którą gwarantuje znalezienie pracy i dbałość o karierę zawodową), a założeniem rodziny (uważanej za warunek życiowego szczęścia). Wybór pada na samodzielność życiową i – coraz częściej – testowanie alternatywnych form życia rodzinnego (bycia razem) bez formalizowania związków. Problem ten, stanowiący część szerszego syndromu zjawisk, określanego mianem „kryzysu ćwierćwiecza” (niepokoju ludzi w wieku 25+ wynikającego z ciężaru decyzji, jakie muszą podjąć w obliczu trudnych dylematów życiowych i barier w realizacji celów), coraz częściej znajduje ujście w strategii nieopuszczania lub szybkiego powrotu dorosłych ludzi do rodzinnego gniazda (kwestia, której problematyczność rośnie w całej UE). w. rcl • .go Źródło: Jarosław Domalewski.
91. Społeczne i środowiskowe uwarunkowania dróg szkolnych młodzieży – dynamika zmian, Warszawa: IRWiR PAN. • • ww • •  Monitor Polski Narasta problem transferu między edukacją a rynkiem pracy i podjęciem samodzielnego życia (co wynika i z barier w systemie edukacji, ciągle słabo dostosowanym do wymogów zmiennego rynku pracy, i z problemów rynku pracy, wciąż wykazującego się niską absorpcyjnością młodej siły roboczej). Jest szczególnie ważne, aby start zawodowy młodej generacji – jakkolwiek w warunkach maksymalnie elastycznych, bo to zwiększa szansę znalezienia pracy, z czasem przekształcał się w ścieżkę stabilizacji zawodowej i pozycji na rynku pracy (zagrożeniem jest trwały dualizm na rynku pracy), co pozwoliłoby zwiększyć poczucie pewności (dostęp do kredytów, możliwości stałego podnoszenia kwalifikacji etc.), tak istotne dla samodzielności i np. decyzji prokreacyjnych. Pokolenie to cechuje wysoki (wyższy niż w krajach zachodnich) poziom deklaracji chęci posiadania dzieci, ale i większa ostrożność w strategiach życiowych, jeżeli chodzi o decyzje dotyczące dzietności. Decyzje te uzależniane są od warunków do opieki, wychowania i stworzenia dzieciom szans rozwojowych w przyszłości. Średni wiek matki w chwili porodu jest w Polsce ciągle niższy od przeciętnego w UE (Polska – 28,6, a UE – 30 lat w 2009 r.), ale trend w przesuwaniu tego wieku jest wyraźny. Zarazem w UE poza formalnymi małżeństwami rodzi się ok. 40%, a w Polsce 20% dzieci. Relatywnie stabilna jest liczba małżeństw na 1000 mieszkańców i przeciętna dynamika wzrostu rozwodów. Wszystkie te czynniki zwiększają siłę potencjału demograficznego Polski, mimo zachodzących zmian kulturowych, ale nie uchronią jej przed negatywnymi skutkami starzenia się społeczeństwa w trzeciej dekadzie XXI wieku. .go • Poz. 121 v.p l • – 34 – Rysunek
92. Udział deklarujących niepewność i niechęć posiadania dzieci (w %) Kobiety Niepewne Mężczyźni Nie chcą mieć dzieci Mężczyźni Niepewni w. rcl Kobiety Nie chcą mieć dzieci Niemcy (Zach.) Polska Finlandia Flandria Niemcy (Wsch.) Czechy Litwa Holandia Austria Słowenia ww Rumunia Włochy 080 60 20 40 Estonia Węgry 20 60 80 100 20 120 40 140 60 160 80 180 Źródło: European Society of Human Reproduction and Embryology.
93. „Europe: The Continent with Lowest Fertility”. Human Reproduction Update 16 No. 6:
94.  Monitor Polski • Silne dostrzeganie i respektowanie, o wiele bardziej niż przez starsze generacje, potrzeby równowagi między pracą zawodową i życiem osobistym nie zmienia pozytywnego nastawienia do pracy, ale radykalnie zwiększa znaczenie czasu wolnego (sposób spędzania wolnego czasu tych generacji nabiera jeszcze większego znaczenia ekonomicznego). W tym kontekście warto rozumieć (z myślą o programach nastawionych na wsparcie uczestnictwa w kulturze), iż współczesny udział w kulturze definiuje się jako udział w „kulturze maskluzywnej”, tzn. takiej, która funkcjonuje w obiegu masowym ze względu na dostępność, ale zarazem poprzez istnienie nisz dla grup adresatów, swoistą ekskluzywność, „klubowość”. Jest to pokolenie, które cechuje inne sytuowanie roli i obszaru wolności. Dla nich oazą wolności (o największym znaczeniu) oraz obszarem kreowania więzi społecznych jest sfera Internetu. Zarazem Internet w sposób konwergentny organizuje dostęp do innych mediów (dla osób do
95. roku życia źródłem informacji o świecie i Polsce w większym stopniu jest Internet niż telewizja). W Polsce to młode pokolenie jest pierwszym tzw. pokoleniem sieci. O wiele większy niż w generacjach starszych i przeciętnie w Polsce jest w młodym pokoleniu poziom otwartości i zaufania, co świadczy o wyższym potencjalnie kapitale społecznym i możliwościach jego wzrostu. v.p l • Poz. 121 .go • – 35 – Rysunek
96. Udział osób deklarujących zaufanie do innych ludzi i do partii politycznych (w %) 80% w. rcl 70% 60% 50% 40% 30% 20% ww Zaufanie do partii politycznych Źródło: Opracowanie własne na podst. European Social Survey
97. Turcja Bułgaria Portugalia Ukraina Słowacja Rosja Węgry Polska Grecja Rumunia Łotwa Chorwacja Słowenia Cypr Francja Niemcy Zaufanie do innych ludzi Średnia Czechy Hiszpania Izrael Estonia Wielka Brytania Belgia Szwajcaria Szwecja Holandia Dania Finlandia 0% Norwegia 10%  Monitor Polski – 36 – Poz. 121 v.p l Rysunek
98. Udział młodych (14-latków) deklarujących zaufanie do innych osób i do partii politycznych (w %) 90% 80% 70% 60% 50% 40% 30% 20% .go 10% Indonezja Finlandia Słowenia Liechtenstein Dania Szwecja Litwa Austria Bułgaria Irlandia Luxemburg Czechy Szwajcaria Tajlandia Dominikana Hiszpania Estonia Łotwa Nowa Zelandia Polska Średnia Belgia Grecja Paragwaj Holandia Chile Wielka Brytania Włochy Norwegia Taiwan Rosja Słowacja Malta Kolumbia Cypr Gwatemala Meksyk Korea Południowa Hong-Kong 0% Zaufanie do innych ludzi Zaufanie do partii politycznych w. rcl Źródło: International Association for the Evaluation of Educational Achievement.
99. Initial Findings from the IEA International Civic and Citizenship Education Study
100. Amsterdam: IEA. • • Umiejętne łączenie indywidualizmu (poziom rywalizacji w większej i mniejszej skali) ze zdolnością do kooperacji jest ważne zarówno dla wzrostu kapitału społecznego, jak i rozwoju kompetencji kluczowych we współczesnej i przyszłej gospodarce. Pokolenie to cechuje bardzo duże wewnętrzne zróżnicowanie, czego konsekwencją jest obecność również takich grup młodzieży, które nie radzą sobie z nowymi wyzwaniami. Jeżeli nawet stanowią one w tym momencie mniejszość, musimy o nich myśleć, aby mieli szansę włączenia się w główny nurt życia społecznego i nie stanowili w przyszłości problemu. ww Te cechy generacyjne są istotne dla stworzenia energii społecznej ewolucyjnych przemian w Polsce, pozwalającej z jednej strony kreować nowe przewagi konkurencyjne, z drugiej nowy model życia społecznego. W perspektywie 2030 roku ma to znaczenie fundamentalne. Ale trzeba mieć świadomość, że wymaga to efektywnej polityki edukacji, poprawionych warunków startu zawodowego, wspierania rozwoju rodziny i dzietności – co powiązane jest z rozwinięciem tych projektów, które zainicjowano w tych obszarach od 2008 roku. Po 1989 roku nie podjęto działań na rzecz wsparcia drugiego, powojennego wyżu demograficznego, który przechodził przez kolejne fazy, budując własne strategie dostosowawcze – dzisiaj jednak wydaje się niezbędna odpowiednia polityka. Z jednej strony, wspierająca start zawodowy i dzietność, z drugiej zaś, wyciągająca lekcje z „zaniechań” systemowych, tak aby kolejne roczniki dzieci i młodych ludzi funkcjonowały w lepszych rozwojowo warunkach, bo taka inwestycja jest opłacalna.  Monitor Polski – 37 – Poz. 121 v.p l Istotnym czynnikiem rozwojowym jest również rosnący potencjał kobiet. Przemiany gospodarcze powodują, iż przeobrażeniu ulega rola mężczyzn zarówno w funkcjach zawodowych (spada znaczenie i dochodowość zatrudnienia w przemyśle, szczególnie w przemysłach starego typu, a rośnie funkcja usług, gdzie więcej szans na zatrudnienie mają kobiety), jak i społecznych (już obecnie w populacji kobiet jest o przeszło 800 tys. osób więcej z wyższym wykształceniem). Dzięki przebudzeniu kulturowemu budujące swój potencjał społeczny i ekonomiczny kobiety stają się liderkami przemian w wielu dziedzinach, a ich aspiracje edukacyjne są tego wyrazistym dowodem: Rysunek
101. Liczba studiujących kobiet przypadająca na 100 studiujących mężczyzn z uwzględnieniem różnych poziomów studiowania (2009 r.) 450 400 350 300 250 Wyższe studia zawodowe; Studia magisterskie; Studia uzupełniające magisterskie; Studia podyplomowe .go 500 Kolegium Nauczycielskie; Nauczycielskie Kolegium Języków Obcych Studia doktoranckie 200 150 100 50 EU27 Belgia Bułgaria Czechy Dania Niemcy Estonia Irlandia Grecja Hiszpania Francja Włochy Cypr Łotwa Litwa Węgry Malta Holandia Austria Polska Portugalia Rumania Słowenia Słowacja Finlandia Szwecja Wielka Brytania Islandia Norwegia Chorwacja Stany Zjednoczone Japonia w. rcl 0 Źródło: Opracowanie własne na podst. Eurostat. ww Poprawiają się, choć nie bez wielu jeszcze barier prawnych, instytucjonalnych czy mentalnych, warunki wykorzystania potencjału kobiet w rozwoju kraju. W przygotowanym w 2010 roku po raz pierwszy indeksie i rankingu ekonomicznych szans kobiet, Polska zajęła
102. miejsce na 113 krajów. Porównywano tam sytuację kobiet w wymiarach: przepisy prawa i rynku pracy (Polska na
103. miejscu), realna sytuacja na rynku pracy (
104. pozycja), dostęp do zdobycia finansowania (
105. miejsce w rankingu), udział i pozycja w edukacji i szkoleniach (
106. pozycja), społeczny i prawny status kobiet (
107. miejsce), warunki rozwoju kobiet w środowisku biznesu (
108. miejsce). Od krajów o najlepszych wynikach najbardziej odstajemy w dziedzinie praktyk stosowanych na rynku pracy (m.in. warunki dla łączenia pracy i opieki nad dziećmi), dostępu do finansów i udziału w rozwoju biznesu. Przedstawia to poniższy zestaw danych:  Monitor Polski – 38 – Poz. 121 Miejsce Wynik Miejsce Wynik sumaryczny 68 33 Edukacja i szkolenia 79,8 18 Regulacje i warunki na rynku pracy 61,8 30 Umiejętność czytania i pisania 99 11 Regulacje rynku pracy 73,6 34 Wsparcie i szkolenia dla MSP 80 13 Równe płace 85,7 12 Wykształcenie równoważne lub 77,6 18 Niedyskryminacja (Konwencja 111 MOP) 85,7 3 Edukacja na poziomie podstawowym i średnim 62,7 45 Restrykcje odnośnie do typu pracy 75 54 Status prawny i społeczny kobiet 92,2 27 Urlop macierzyński i ojcowski 71,4 41 Wolność poruszania się 100 1 Różny wiek emerytalny dla kobiet i mężczyzn 50 71 Prawo własności 100 1 Warunki na rynku pracy 50,2 31 Ratyfikowanie Konwencji ONZ w Sprawie Likwidacji Wszelkich Form Dyskryminacji Kobiet 100 1 Dostęp do opieki nad dziećmi 66,7 13 Dzietność wśród młodzieży 94,2 26 50,7 89 Przeciwdziałanie przemocy wobec kobiet 66,7 62 Środowisko biznesowe 56,9 44 wyższe w. rcl .go Wynik v.p l Tabela
109. Wyniki Polski w rankingu Economist Intelligence Unit dotyczącego potencjału ekonomicznego kobiet Faktyczna dyskryminacja miejscu pracy w Faktyczna niedyskryminacja (Konwencja 111 MOP) Faktyczna równość płacy 33,3 32 Jakość regulacji 66,1 37 Dostęp do finansowania 55,1 31 Ryzyka infrastrukturalne 65,9 34 Dostęp kobiet do programów finansujących 100 1 Liczba subskrypcji telefonii mobilnej 54,7 30 Kredyty w sektorze prywatnym 75 28 Zakładanie firmy 40,7 79 Budowanie historii kredytowej 45,5 37 Dostarczanie finansowych 0 47 ww usług Źródło: Economist Intelligence Unit.
110. Women’s economic opportunity. A new pilot index and global ranking from the Economist Intelligence Unit. Findings and methodology. London, New York, Hong-Kong, Geneva: EIU.  – 39 – Poz. 121 v.p l Monitor Polski Rysunek
111. Polska w rankingu Economist Intelligence Unit Środowisko biznesowe Regulacje rynku pracy 100 80 60 40 20 0 Państwo o najlepszym wyniku Polska Dostęp do finansowania Średnia .go Status prawny i społeczny… Warunki na rynku pracy Edukacja i szkolenia Źródło: Economist Intelligence Unit.
112. ww w. rcl Jest oczywiste, że wraz ze wzrostem gospodarczym, poprawą wartości PKB na mieszkańca i zmianami cywilizacyjnymi otwierają się możliwości budowania bardziej znaczącego udziału kobiet w rozwoju. Tak wygląda ten proces w w większości krajów świata. Wydaje się, że głęboki sens ma radykalne jego przyspieszenie, co oznacza, iż poprawa warunków rozwoju pozycji kobiet, wykorzystanie ich potencjału niesie szansę na zwielokrotnienie siły pozytywnych czynników rozwojowych. Tym bardziej, że luka w zatrudnieniu między kobietami a mężczyznami wynosi w Polsce ok. 15%, co oznacza, że istnieją rezerwy pozwalające na wzrost aktywności zawodowej kobiet i pełniejsze wykorzystanie ich potencjału.  Podsumowanie – 40 – Poz. 121 v.p l Monitor Polski .go Blisko dwudziestoletnia perspektywa realizacyjna Długookresowej Strategii Rozwoju Kraju – Polski
113. Trzeciej fali nowoczesności każe zadawać pytanie o podmioty i siły rozwojowe, mogące podołać zadaniom. Nieprzypadkowo w tym wprowadzeniu wskazywana jest problematyka geografii oraz generacji rozwoju, a dodatkowo podkreślona rola prorozwojowa kobiet. Cechą charakterystyczną tych sił rozwojowych jest wysoki poziom aspiracji regionów i miast szybko dzisiaj zmieniających swoje oblicze, ale i tych, które, dostrzegając zapóźnienia rozwojowe, budują wysokie aspiracje, aby odrobić dystans cywilizacyjny. Podobnie jest, kiedy patrzy się na innowatorów w młodym pokoleniu, czy energię społeczno-kulturową kobiet w Polsce. Podstawową przesłanką uruchomienia sił i działań na rzecz trzeciej fali nowoczesności są więc aspiracje i potrzeby ludzi, grup społecznych i całych środowisk. w. rcl Dla polskiego rozwoju w wymiarze ekonomicznym potrzebna jest równowaga finansowa, wzrost oszczędności oraz inwestycje, szczególnie w obszarze działań prorozwojowych. Natomiast w wymiarze społecznym niezbędne jest wykorzystanie i rozbudzanie aspiracji społecznych, bo one składają się na konsumpcję. Doświadczenie polskie jest tu specyficzne. Siłą rozwojową są bowiem nie tylko aspiracje młodej generacji, ale sama potrzeba aspiracji. Pokolenie szeroko definiowanej „Solidarności”, które w 1989 r. zainicjowało transformację, realizowało swoje potrzeby konsumpcyjne, kompensując braki poprzedniego okresu (podobnie młodzi wchodzący na rynek w latach 90.). Młodą generację charakteryzują nowe wzorce konsumpcyjne – jak twierdzą socjologowie – społeczeństwa post niedoboru, co oznacza, że konsumpcja zmienia swoje cechy, ma podłoże bardziej postmaterialne, powiązane z potrzebami poprawy jakości życia. Zbliżając się do okresu emerytalnego, starsi będą najprawdopodobniej starali się naśladować młodych (część zjawiska nastolatyzacji) – ich presja na konsumpcję, jakość życia (dbanie o siebie), na dłuższą aktywność zawodową i wyższe dochody będzie większa w nadchodzących latach, aż do 2030 r. ww Zadaniem władzy publicznej jest tej energii nie zmarnować, nadać jej charakter, stworzyć kształt – poprzez odpowiednie ramy funkcjonowania państwa, przepisów prawnych, rozwiązań instytucjonalnych. Wówczas odpowiemy pozytywnie na wyzwania przyszłości Polski 2030 i unikniemy: niesprawności w wychodzeniu z kryzysu, dryfu rozwojowego oraz niebezpiecznej peryferyzacji.  – 41 – Poz. 121 .go v.p l Monitor Polski ww w. rcl Rozdział drugi – Cel główny i obszary strategiczne  Monitor Polski – 42 – Poz. 121 v.p l Cel główny Celem głównym przedstawionych w niniejszym dokumencie działań jest poprawa jakości życia Polaków. Osiągnięcie tego celu powinno być mierzone, z jednej strony, wzrostem produktu krajowego brutto (PKB) na mieszkańca, a z drugiej – zwiększeniem spójności społecznej oraz zmniejszeniem nierównomierności o charakterze terytorialnym, jak również skalą skoku cywilizacyjnego społeczeństwa oraz innowacyjności gospodarki w stosunku do innych krajów. .go Głównym sposobem osiągnięcia tego celu jest stabilny i wysoki wzrost gospodarczy. W porównaniu z przeciętnym tempem wzrostu w okresie 20 lat transformacji (4,2% rocznie) ambitnym celem byłoby osiągnięcie poziomu średnio ok. 3,5% wzrostu gospodarczego do 2020 roku, co jest niebywale trudne, nawet przy obecnych, ostrożnych założeniach. Gdyby realny okazał się taki scenariusz rozwojowy, w którym średni wzrost wyniesie ok. 3,5%, to przyspieszenie wzrostu w większej skali potrzebne będzie w następnej dekadzie – 2020–
114. w. rcl W tym sensie „trzecia fala nowoczesności” oznacza umiejętne łączenie modernizacji, innowacji, impetu cyfrowego z poprawą jakości życia, powiązaną ze skokiem cywilizacyjnym, jakiego w tej perspektywie czasowej Polska powinna dokonać. Realizacji tak postawionych zadań powinno towarzyszyć odpowiednio wysokie tempo wzrostu gospodarczego, które umożliwiałoby efektywną konwergencję do wyżej rozwiniętych gospodarek Unii Europejskich pod względem dochodu na mieszkańca, w warunkach równowagi finansów publicznych, bez zagrożeń płynących z tytułu nadmiernego wzrostu długu publicznego czy deficytu sektora instytucji rządowych i samorządowych. Wyraźnie postawionym zadaniem powinno być przesunięcie wydatków publicznych w kierunku wydatków prorozwojowych. Wysiłek na rzecz oszczędności musi być bowiem połączony z odpowiedzialnym ponoszeniem nakładów na inwestycje prorozwojowe o szczególnie priorytetowym charakterze. Wyznacznikiem takiego działania jest dostosowanie i połączenie tempa konwergencji z potrzebami inwestycyjnymi, zapobiegającymi nadmiernemu spowolnieniu gospodarczemu czy stagnacji na rynku pracy. Warto zauważyć, iż formułowanie poprawy jakości życia – jako celu rozwoju – niesie za sobą pewne konsekwencje. Dotyczą one kompleksowego rozumienia „jakości życia” (ang. „well-being”) jako dobrostanu w różnych obszarach życia: • • ww • • • długości życia w ogóle, długości życia w zdrowiu (co wiąże się z poprawą stanu zdrowia Polaków jako rezultatu międzysektorowych działań prozdrowotnych, a w szczególności sprawnie funkcjonującego systemu ochrony zdrowia), większej satysfakcji z wykonywania pracy, lepszych warunków łączenia kariery zawodowej z życiem prywatnym i rodzinnym, sprawnej sieci bezpieczeństwa socjalnego nastawionej na pomoc, której celem jest zwiększenie szans na aktywność społeczną i zawodową i dbałość o przeciwdziałanie różnym formom wykluczenia, dostępności dóbr i usług publicznych (zdefiniowanych, standaryzowanych, efektywnie dostarczanych) bez względu na status rodzinny i miejsce zamieszkania, •  Monitor Polski • • Poz. 121 otwartych warunków uczestnictwa w życiu publicznym, bezpieczeństwa dochodów na starość, środowiskowego poczucia równowagi w odniesieniu do warunków krajobrazowych, naturalnego stanu otoczenia oraz żywności, udziału w kulturze (co jest ważne dla prorozwojowego potencjału kreatywności), poczucia satysfakcji z życia. v.p l • • • – 43 – .go To, co wydaje się szczególnie ważne, wiąże się z dostrzeganiem powiązań między różnymi czynnikami i zjawiskami. Z jednej strony konsekwencją zmian demograficznych, w szczególności starzenia się społeczeństwa, będą nowe wyzwania w obszarze zdrowia, wymagające ponoszenia wyższych nakładów na system ochrony zdrowia (przy potrzebie efektywniejszej niż obecnie dystrybucji środków całościowo przeznaczanych na zdrowie przez podatników). Z drugiej natomiast strony, procesy demograficzne będą pozwalały zwiększać nakłady na edukację per capita i poprawiać jakość usług edukacyjnych bez wzrostu strumienia finansowego, gdyż w efekcie procesów demograficznych i obniżonej dzietności zmniejszy się liczba odbiorców tych usług. W efekcie poprawa jakości życia osiągana będzie różnymi sposobami. Wyznaczając ambitny cel – proponujemy, aby punktem odniesienia było PKB per capita Holandii, kraju o jednym z najwyższych wskaźników PKB na głowę w Europie, mierzonym wg parytetu siły nabywczej (Holandia jest druga po Luksemburgu w tym rankingu, ale ten z kolei kraj ze względu na specyfikę kompozycji PKB nie może być punktem odniesienia dla Polski). Wartość docelowa wskaźnika została przedstawiona w części dotyczącej mierników i wskaźników Strategii. w. rcl Nie ma sprzeczności między kierunkiem rozwoju zorientowanym na jakość życia a modernizacją i rosnącą konkurencyjnością gospodarki. Te dwa kierunki są współbieżne i współzależne w nowoczesnych społeczeństwach. Tym, co wydaje się w Polsce szczególnie istotne, to – po pierwsze – oparcie procesów rozwojowych na aspiracjach potencjalnie najsilniejszych liderów zmiany – podmiotów trzeciej fali nowoczesności: młodej generacji, środowisk innowatorów z obszarów niższego dzisiaj potencjału rozwojowego, kobiet podejmujących na coraz większą skalę zadania pełnego uczestnictwa we wszystkich wymiarach życia. Po drugie – tworzenie dla nich wszystkich warunków dla integracji ról, w jakich we współczesności człowiek występuje – obywatela, pracownika i konsumenta. Obszary strategiczne ww Analiza zmiany pozycji Polski w rankingach konkurencyjności (wg metodologii The Global Competitiveness Report – World Economic Forum) w latach 2007–2011 pokazuje, iż przejście z pozycji
115. na
116. związane było z poprawą wielu wskaźników składających się na ten ranking. Zmieniły się pozytywnie uwarunkowania instytucjonalne, także infrastruktura, radykalnie obniżył poziom marnotrawstwa wydatków publicznych, wzrosła zaś efektywność funkcjonowania wielu dziedzin, w tym rynku finansowego i niektórych wymiarów innowacyjności, poprawiły się warunki rozwoju edukacji, a także procedury otwierania działalności gospodarczej czy transfer technologii związany z zagranicznymi inwestycjami. Ale z drugiej strony relatywnemu pogorszeniu uległy: przejrzystość rządowego procesu podejmowania decyzji, sztywność reguł zatrudniania i zwalniania na rynku pracy (to oznacza, iż wiele krajów uelastyczniło rynek pracy o wiele bardziej), nie poprawiała  Monitor Polski – 44 – Poz. 121 v.p l się jakość dróg, gotowość do stosowania nowych technologii, jakość infrastruktury transportu powietrznego. Traktując ranking konkurencyjności jako punkt odniesienia dla reform instytucjonalnych, widać, w jakich obszarach działania naprawcze są niezbędne: mimo poprawy inwestycji wymaga sfera infrastruktury, ale także w obszarach innowacyjności, gotowości do absorpcji technologii, zróżnicowania struktury biznesowej oraz funkcjonowania instytucji. Tabela
117. Polska w rankingu globalnej konkurencyjności Global Competetiveness Index Miejsce (na 142) Wynik (1-7) Etapy rozwoju GCI 2011-2012 41 4,5 Napędzane przez czynniki GCI 2010-2011 (na 139) 39 4,3 GCI 2009-2010 (na 133) 46 Podstawowe czynniki 56 Instytucje 52 Infrastruktura 74 Stabilność makroekonomiczna 74 Przejście z 1 do 2 4,3 Napędzane przez wydajność Polska 4,2 3,9 4,7 6,1 Czynniki sprzyjające efektywności 30 4,6 Edukacja szkolenia 31 4,9 Zróżnicowanie struktury biznesowej w. rcl 40 Efektywność rynku dóbr 52 4,4 Efektywność rynku pracy 58 4,5 Zróżnicowanie kapitału źródeł 34 4,6 Gotowość do absorbcji technologii 48 4,2 Rozmiary rynku 20 5,1 Czynniki sprzyjające innowacyjności 57 3,6 Zróżnicowanie struktury biznesowej 60 4,1 Innowacyjność 58 3,2 ww Napędzane przez innowacje Gospodarki na etapie przejścia z 2 do 3 Innowacyjność i 3 4,7 Podstawowa edukacja i ochrona zdrowia wyższa Przejście z 2 do 3 2 .go 1 Rozmiary rynku Gotowość do absorbcji technologii Zróżnicowanie źródeł kapitału Instytucje 7 6 5 4 3 2 1 0 Infrastruktura Stabilność makroekonomicz na Podstawowa edukacja i ochrona zdrowia Edukacja wyższa i szkolenia Efektywność rynku pracy Efektywność rynku dóbr Źródło: World Economic Forum.
118. The Global Competitiveness Report 2011–
119. Geneva: WEF.  Monitor Polski – 45 – Poz. 121 • • • v.p l Osiąganie strategicznego celu kluczowego będzie możliwe dzięki podjęciu działań w trzech obszarach zadaniowych: konkurencyjności i innowacyjności (modernizacji), równoważenia potencjału rozwojowego regionów Polski (dyfuzji), efektywności i sprawności państwa. .go CEL GŁÓWNY: poprawa jakości życia Polaków (wzrost PKB na mieszkańca w relacji do najbogatszego państwa UE i zwiększenie spójności społecznej) dzięki stabilnemu, wysokiemu wzrostowi gospodarczemu, co pozwala na modernizację kraju Makroekonomiczne warunki rozwoju Polski do 2030 roku obszar konkurencyjności i innowacyjności gospodarki (modernizacji) Zgodnie z zasadami rozbudzania potencjału rozwojowego odpowiednich obszarów mechanizmami dyfuzji i absorbcji oraz polityką spójności społecznej, co daje w efekcie zwiększenie potencjału konkurencyjności Polski w. rcl Nastawiony na zbudowanie nowych przewag konkurencyjnych Polski opartych o wzrost KI (wzrost kapitału ludzkiego, społecznego, relacyjnego, strukturalnego) i wykorzystanie impetu cyfrowego, co daje w efekcie większą konkurencyjność obszar równoważenia potencjału rozwojowego regionów (dyfuzji) obszar efektywności i sprawności państwa (efektywności) Usprawniający funkcje przyjaznego i pomocnego państwa (nie nadodpowiedzialnego) działającego efektywnie w kluczowych obszarach interwencji ww Istotna jest synergia między nimi, ale i precyzyjne oraz spójne wewnętrznie rozpisanie zadań operacyjnych.  Monitor Polski – 46 – Poz. 121 v.p l Przedstawianym trzem obszarom strategicznym podporządkowane są cele strategiczne oraz kierunki interwencji w podziale tematycznym w sposób następujący: W obszarze konkurencyjności i innowacyjności gospodarki (modernizacji) Innowacyjność gospodarki i kreatywnośc indywidualna Polska Cyfrowa Bezpieczeństwo Energetyczne i Środowisko Kapitał Ludzki Rozwój regionalny .go W obszarze równoważenia potencjału rozwojowego regionów Polski (dyfuzji) Transport W obszarze efektywności i sprawności państwa (efektywności) Sprawne Państwo w. rcl Kapitał Społeczny Trzeba jednak równocześnie mieć świadomość wzajemnego przenikania się obszarów strategicznych oraz narzędzi – kierunków interwencji przypisanych do poszczególnych celów strategicznych. Dla wzmocnienia terytorialnego równoważenia rozwoju jest także istotny rozwój kapitału społecznego, a innowacyjność wymaga odpowiednich ram makroekonomicznych. Obszar konkurencyjności i innowacyjności gospodarki – znaczenie dla rozwoju do 2030 r. ww Znaczenie obszaru konkurencyjności i innowacyjności gospodarki (poświęcamy mu szczególną uwagę, ze względu na jego znaczenie oraz fakt, że obejmuje de facto połowę obszarów tematycznych całości drugiej części POLSKI 2030), wiąże się bezpośrednio z tworzeniem nowych przewag konkurencyjnych, opartych o wiedzę, kapitał intelektualny, możliwość impetu cyfrowego w rozwoju. Z analizy wynika, że Polska dysponuje silnym potencjałem innowacyjnym – istotne jest by go uruchomić. Jednym z najważniejszych elementów konkurencyjności i innowacyjności jest edukacja. W okresie transformacji wykształcenie pozostaje czynnikiem kształtującym kulturę społeczną. Zarazem może być, dzięki prowadzeniu odpowiedniej polityki, najlepszym narzędziem wyrównującym szanse i możliwości poprzez wzrost kapitału kulturowego, na czym powinna skupiać się szkoła i system nauczania. Należy przyspieszyć procesy zmian w edukacji tak, by wczesna edukacja przedszkolna,  Monitor Polski – 47 – Poz. 121 v.p l indywidualizacja nauczania, uczenie z wykorzystaniem technik cyfrowych, różnorodność i nowoczesność oferty programowej szkół wyższych, poprawa transferu: edukacja/rynek pracy, nowoczesne warunki dla uczenia się przez całe życie, zaowocowały rozwojem nowych kompetencji. Jest ważne, by system edukacji, z jednej strony, tworzył warunki dla wyrównywania szans między osobami o różnym statusie społecznym, z drugiej zaś, by sprzyjał wyławianiu talentów. Szczególnie istotne wydaje się dalsze dążenie do poprawy jakości w obszarach związanych z naukami przyrodniczymi, matematycznymi i studiami inżynierskimi – co wymaga nakładów, ale zwiększy dopasowanie podaży pracy do potrzeb rynku i gospodarki. .go Podobnego wsparcia wymagają, przy rosnącym znaczeniu usług, studia oraz kształcenie i szkolenie zawodowe obejmujące szeroko pojęte usługi. Trudno też wyobrazić sobie rozwój kapitału ludzkiego bez radykalnej przebudowy warunków (w tym wskazania źródeł finansowania) dla uczenia się przez całe życie (ang. life long learning), w różnych postaciach i formach: od edukacji formalnej dorosłych, poprzez wykorzystywanie nieformalnych sposobów uczenia się, codziennego (z zastosowaniem najnowocześniejszych technik cyfrowych i interaktywności) oraz w miejscu pracy. w. rcl Obok edukacji, zmiany zachodzą w obszarze nauki (wprowadzane nowymi ustawami od 2010 roku). Muszą być dokonywane stopniowo, ale prowadzić w maksymalnie krótkim czasie do wzrostu konkurencyjności w dostępie do środków na badania naukowe oraz zwiększenia nakładów prywatnych na B+R. Wywołanie konkurencyjności jest najprostszym sposobem poprawy jakości prowadzonych w Polsce badań naukowych oraz mechanizmem reformy i różnicowania szkół wyższych i jednostek naukowych. Konieczność konkurowania o środki spowoduje, że uczelnie będą zmuszone do zatrudniania coraz lepszych badaczy, zróżnicowania oferty edukacyjnej oraz prowadzenia efektywnej polityki kadrowej. Warunkiem sukcesu jest wprowadzenie zdrowych zasad oceny zarówno instytucji badawczych, jak i osiągnięć poszczególnych badaczy. Ewaluacja spowoduje, że to kompetencje, osiągnięcia i kwalifikacje staną się sposobem uzyskiwania samodzielności naukowej, a nie formalne stopnie naukowe. Zmiany w systemie nauki muszą być powiązane ze wzrostem świadomości przedsiębiorców z korzyści jakie mogą przynieść dobrze wykorzystane badania naukowe i ich wyniki. Promocja innowacyjności technologicznych, podnoszenie zdolności do współpracy sektorów nauki i gospodarki, tworzenie specjalnych mechanizmów finansowych i bodźców zachęcających przedsiębiorców do podejmowania ryzyka i inwestycji prywatnych w sferę B+R, połączone z poprawą efektywności uczelni, będą stanowiły element przyspieszający modernizację gospodarki i podstawę trzeciej fali nowoczesności. ww Rozwijając potencjał innowacyjny i kreatywny należy mieć na względzie również innowacje nietechnologiczne, które w dużej mierze oparte są na potencjale kulturowym i są domeną sektora przemysłów kultury i przemysłów kreatywnych. W związku z tym istotne jest również wsparcie studiów na kierunkach kreatywnych, które zasilają gospodarkę kadrami niezbędnymi w dobie dynamicznie zmieniającej się sytuacji na rynku pracy i gospodarki opartej na wiedzy. Model współzależności różnych czynników wpływających na rozwój potencjału innowacyjności i kreatywności gospodarki pokazuje poniższy rysunek:  Monitor Polski – 48 – Poz. 121 .go v.p l Rysunek
120. Czynniki wpływające na rozwój potencjału innowacyjności i kreatywności gospodarki w. rcl Dla konkurencyjności i innowacyjności szczególnie istotna jest także możliwość swoistego „turbodoładowania”, czyli zwiększenia efektu i uzyskania specjalnej wartości dodanej wynikającej z uruchomienia działań na rzecz impetu cyfrowego. W pełni wykorzystując potencjał e-państwa, infrastrukturę teleinformatyczną oraz otwarte zasoby, stwarzamy nowe ramy dla wspierania kreatywności obywateli oraz odpowiadamy na potrzeby zmieniającej się rzeczywistości. ww Dodatkowo – dla rozwoju tzw. „trójkąta wiedzy” (badania – edukacja – innowacje) z punktu widzenia edukacji istotny jest ponadto wzrost zastosowania technik cyfrowych w nauczaniu i uczeniu się (co zaowocuje rozwojem kompetencji cyfrowych przyszłych pracowników), bowiem w tej dziedzinie Polska zajmuje jedną z niższych pozycji w Unii Europejskiej, co przedstawia poniższy wykres:  Monitor Polski – 49 – Poz. 121 v.p l Rysunek
121. Ocena umiejętności korzystania z mediów cyfrowych w państwach UE .go UE Rumunia Bułgaria Cypr Grecja Słowacja Polska Łotwa Słowenia Litwa Portugalia Węgry Włochy Malta Czechy Hiszpania Niemcy Estonia Belgia Irlandia Austria Luksemburg Francja Szwecja Holandia Wielka Brytania Dania Finlandia 160 140 120 100 80 60 40 20 0 Źródło: EVI, Clemi, UAB, UCL, UTA.
122. Study on Assessment Criteria for Media Literacy Levels – A comprehensive view of the concept of media literacy and an understanding of how media literacy level in Europe should be assessed. Brussels: European Commission. w. rcl Generalnie, w różnych dziedzinach wykorzystywania zdobyczy cyfrowych, Polska zajmuje jedno z pośledniejszych miejsc, co z jednej strony może generować potrzebę szybkiej zmiany i poprawy, z drugiej natomiast pomaga jasno definiować konkretne zadania, by tę poprawę osiągnąć. Co ważniejsze, dotyczy to nie tylko kwestii technicznej dostępności narzędzi cyfrowych, ale głównie nawyków i postaw. Skalę tych zadań przedstawiają poniższe dane. Rysunek
123. Dostęp i wykorzystanie Internetu w państwach europejskich w 2010 r. (w %) Szerokopasmowy dostęp do internetu w krajach europejskich Pracownicy wykorzystujący w swojej pracy komputery z dostępem do internetu Osoby regularnie korzystające z internetu ww Rumania Grecja Bułgaria Portugalia Włochy Cypr Polska Litwa Czechy Hiszpania Malta Węgry Łotwa Irlandia Słowenia EU27 Austria Estonia Słowacja Niemcy Belgia Francja Wielka Brytania Finlandia Luksemburg Dania Szwecja Holandia 100 80 60 40 20 0 Źródło: opracowanie własne na podst. Eurostat. Z tego powodu niezbędna jest odpowiednia polityka makroekonomiczna (jej założenia zawarte zostały w rozdziale o uwarunkowaniach makroekonomicznych rozwoju Polski), w ramach której powinna następować alokacja środków publicznych w stronę celów prorozwojowych. Natomiast stymulacja współpracy między biznesem a światem nauki, wzrost nakładów na B+R i większy udział  Monitor Polski – 50 – Poz. 121 v.p l sektora prywatnego w finansowaniu nauki, a także rozwój „flexicurity” na rynku pracy oraz nowoczesne inwestycje energetyczne będą przyspieszały modernizację gospodarki. Ważnym elementem wprowadzania innowacji i nowoczesnych technologii jest energetyka. Na modernizację obszaru energetyki oddziałuje kilka czynników o istotnym znaczeniu dla całej gospodarki: • • • • • efekty inwestycji zmierzających do dywersyfikacji źródeł energii (budowa gazoportu w Świnoujściu oraz dwa projekty tworzące podstawy energetyki jądrowej w Polsce), potrzeby modernizacji elektrowni i linii przesyłowych oraz dystrybucyjnych ze względu na ich przestarzały charakter technologiczny, zmiana struktury wytwarzania energii, by odpowiedzieć na wyzwania i realizację celów klimatycznych (OZE oraz technologie czystego węgla), także w kontekście cen polskiej energii i ich wpływu na warunki wzrostu gospodarczego, konieczność jasnego zdefiniowania roli wydobycia i stosowania węgla w polskiej gospodarce (zasób nie do przecenienia jako przyszła przewaga konkurencyjna), przygotowanie polskiej energetyki do otwartości wymiany energetycznej i handlu energią w obrębie UE, przeprowadzenie realnego testu dotyczącego dostępności gazu łupkowego w Polsce, co przy scenariuszu pozytywnym radykalnie zmieniłoby w perspektywie najbliższych 20 lat pozycję Polski w układzie sił związanym z dobrami energetycznymi, nie mówiąc o potencjalnym efekcie w postaci stworzenia warunków dla funduszu rezerwy demograficznej, wspierającego przyszłe emerytury. .go • w. rcl Ważne dla zwiększenia innowacyjności gospodarki jest uświadomienie polskim przedsiębiorcom, iż warto zwiększać nakłady na innowacje i tworzyć strategie rozwojowe firm oparte o konkurowanie, nie tylko niskimi cenami w kraju i niskimi kosztami pracy w wymiarze międzynarodowym, lecz konkurowanie wartością dodaną wynikającą z przewag marketingowych, organizacyjnych, produktowych (jakość), czy realnie innowacyjnych. Sukcesem transformacji jest rozrost przedsiębiorczości, ale np. istotnym ograniczeniem rozwojowym jest niewystarczająca żywotność i wielkość polskich firm, z dominacją mikroprzedsiębiorstw (do 10 osób zatrudnionych), gdzie i tak najwięcej jest firm zatrudniających ledwie 2–3 osoby, i funkcjonujących w większości przypadków ledwie 3–5 lat. Brakuje woli przedsiębiorców do rozwoju firm, przez co większość z nich trwa przy małym biznesie. Niezbędna jest analiza, czy obecnie polska przedsiębiorczość nie znajduje się na granicy regresu, wyczerpując proste czynniki wzrostu. ww W rankingach innowacyjnych zajmujemy miejsce wśród krajów „moderate innovators”, których wskaźniki innowacyjności sytuują się poniżej średniej europejskiej:  – 51 – Rysunek
124. Innowacyjność w Europie innowacyjności 0,8 0,7 0,6 0,5 0,4 0,3 0,2 0,1 mierzona zagregowanym wskaźnikiem .go Łotwa Bułgaria Litwa Rumunia Polska Słowacja Malta Grecja Węgry Hiszpania Czechy Portugalia Włochy Estonia Cypr Słowenia EU27 Francja Irlandia Austria Luksemburg Holandia Wielka Brytania Belgia Finlandia Niemcy Dania Szwecja 0 Poz. 121 v.p l Monitor Polski Źródło: Pro Inno Europe.
125. Innovation Union Scoreboard
126. The Innovation Union's performance scoreboard for Research and Innovation. Brussels: European Commission. w. rcl Kluczem do poprawy konkurencyjności i innowacyjności gospodarki jest jednak przejście od społeczeństwa informacyjnego do cyfrowego i odejście od modelu ciągłego nadrabiania zapóźnień w sferze cyfrowej na rzecz prymatu wykorzystywania nowych technologii w czynnikach rozwojowych. Dopiero wtedy bowiem zbudować będzie można nie tylko nowe przewagi konkurencyjne polskiej gospodarki, ale i zmodernizować ją we wszystkich wymiarach, co przedstawia symbolicznie poniższy rysunek: ww Rysunek
127. Wykorzystanie impetu cyfrowego  Monitor Polski – 52 – Poz. 121 v.p l Cyfryzacja ma sens tylko jako podejście kompleksowe. Aby jednak zapewnić takie podejście konieczne jest: zwiększenie dostępności do Internetu (projekty infrastrukturalne – wzrost gęstości o każde 10% to potencjał wzrostu PKB o 1–1,5% PKB12, zwiększenie potrzeby używania Internetu poprzez rozwój i udostępnianie treści – zasobów publicznych (wzrost sprawności państwa i e-gospodarki) oraz zwiększenie kompetencji cyfrowych społeczeństwa – promocja i edukacja, co wpływa na innowacyjny rozwój Polski. Myśląc o e-państwie jako kluczowym obszarze rozwoju, nie możemy zapominać o tym, że choć Polska notuje średnio lepsze wyniki w stosunku do całego świata w rankingach ONZ, to biorąc pod uwagę tylko Europę wskaźnik e-government, usług online i infrastruktury telekomunikacyjnej, jest poniżej średniej. Regionalnie jedynie indeks kapitału społecznego jest wyższy
128. Pokazuje to istotne cele związane z dostępnością i rozwojem e-administracji, jako elementach cywilizacyjnego przełomu, który wymaga kompleksowości, synergii i zrozumienia pozatechnicznego aspektu przeobrażeń. .go Dodatkowym czynnikiem wspierającym rozwój będzie swoista renta z tytułu wzrostu produktywności. Polska, w przeciwieństwie do wielu krajów rozwiniętych, które w latach 1995–2010 opierały wzrost produktywności głównie na wpływie informatyzacji i internetyzacji na organizację pracy, produkcji i usług, jest jeszcze przed tą fazą pożytkowania rozwoju procesów cyfryzacyjnych. w. rcl Jeśli zakładamy, że jednym z najsilniejszych czynników rozwojowych mają być procesy cyfryzacji, połączone z innowacyjnością w wykorzystaniu tych technologii, to bierze się to z głębokiego przekonania o zasadniczym przełomie zachodzącym w procesach rozwojowych, jakim podlegają ludzie. Istotą tego przełomu są nowe zasady ekonomii (reguł zarządzania, mechanizmów podejmowania decyzji, dystrybucji wiedzy, rozkładu energii i pracy etc.), które D. Tapscott i A. Williams charakteryzują poprzez rosnącą radykalnie dzięki Internetowi rolę reguł: współpracy, otwartości, dzielenia się, integracji oraz współzależności. Zdefiniowane przez nich reguły stanowią kwintesencję innowacyjności i podstawę modernizacji procesów społecznych i gospodarczych
129. ww Istotnym czynnikiem uzupełniającym rozwój innowacyjności i zmiany cywilizacyjne na rzecz trzeciej fali nowoczesności, jest wzmocnienie warunków dla wzrostu potencjału kreatywności. Kreatywność społeczeństwa rośnie wraz z rozwojem grup/klas (w rozumieniu Richarda Floridy15) kreatywnych. Wiąże się to z coraz większym udziałem w społeczeństwie ludzi z wykształceniem wyższym, ale też i zmieniającymi się oczekiwaniami wobec umiejętności pracowników, co pokazuje poniższy wykres: 12 Nina Czernich, Oliver Falck, Tobias Kretschmer, Ludger Woessmann,
130. “Broadband Infrastructure and Economic Growth," Economic JournalEconomic Journal, Royal Economic Society, vol. 121