Uchwała Nr 16 Rady Ministrów z dnia 5 lutego 2013 r. w sprawie przyjęcia Długookresowej Strategii Rozwoju Kraju. Polska 2030. Trzecia Fala Nowoczesności

Elektronicznie podpisany przez Grzegorz Paczowski Data: 2013.03.01 13:58:49 +01'00' MONITOR POLSKI v.p l DZIENNIK URZĘDOWY RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Warszawa, dnia 1 marca 2013 r.

Poz. 121 UCHWAŁA Nr 16 RADY MINISTRÓW .go z dnia 5 lutego 2013 r. w sprawie przyjęcia Długookresowej Strategii Rozwoju Kraju. Polska 2030. Trzecia Fala Nowoczesności Na podstawie art. 11 ust. 4 ustawy z dnia 6 grudnia 2006 r. o zasadach prowadzenia polityki rozwoju (Dz. U. z 2009 r.

Nr 84, poz. 712, z późn. zm.1)) Rada Ministrów uchwala, co następuje:

§ 1Przyjmuje się Długookresową Strategię Rozwoju Kraju. Polska 2030. Trzecia Fala Nowoczesności, stanowiącą

załącznik do uchwały. ww w. rcl

§ 2Uchwała wchodzi w życie z dniem następującym po dniu ogłoszenia

w. rcl Obszar konkurencyjności i innowacyjności gospodarki – znaczenie dla rozwoju do 2030 r. ........... 46 Obszar równoważenia potencjału rozwojowego regionów – znaczenie dla rozwoju do 2030 r. ..... 57 Obszar efektywności i sprawności państwa – znaczenie dla rozwoju Polski do 2030 r. ................... 58 Rozdział trzeci – Warunki realizacji Strategii – ramy makroekonomiczne i harmonogram ............ 61 Przesłanki wzrostu gospodarczego do 2030 r. .................................................................................. 62 Wzrost poziomu wydatków rozwojowych ....................................................................................... 63 Wzrost zatrudnienia ......................................................................................................................... 68 Harmonogram i narzędzia realizacji Strategii ................................................................................... 71 Rozdział czwarty – Cele strategiczne i kierunki interwencji w obszarze konkurencyjności i innowacyjności gospodarki ...................................................................................................... 73 Makroekonomiczne ramy konkurencyjności i innowacyjności gospodarki ..................................... 74 ww Wizja konkurencyjnej i innowacyjnej gospodarki w 2030 r. ............................................................ 78 Innowacyjność gospodarki i kreatywność indywidualna ................................................................. 80 Cel 1 – Wspieranie prorozwojowej alokacji zasobów w gospodarce, stworzenie warunków dla wzrostu oszczędności oraz podaży pracy i innowacji ....................................................................... 80 Cel 2 – Zmniejszenie długu publicznego i kontrola deficytu w cyklu koniunkturalnym ................... 81  Monitor Polski –4– Poz. 121 v.p l Cel 3 – Poprawa dostępności i jakości edukacji na wszystkich etapach oraz podniesienie konkurencyjności nauki ..................................................................................................................... 83 Cel 4 – Wzrost wydajności i konkurencyjności gospodarki ............................................................... 88 Polska Cyfrowa ................................................................................................................................. 92 Cel 5 – Stworzenie Polski Cyfrowej ................................................................................................... 92 Kapitał Ludzki .................................................................................................................................... 95

Cel 6 – Rozwój kapitału ludzkiego poprzez wzrost zatrudnienia i stworzenie „workfare state” ..... 97 Bezpieczeństwo energetyczne i środowisko ................................................................................... 103 Cel 7 – Zapewnienie bezpieczeństwa energetycznego oraz ochrona i poprawa stanu środowiska .. 105 .go Rozdział piąty – Cele strategiczne i kierunki interwencji w obszarze równoważenia potencjałów rozwojowych regionów ............................................................................................................ 108 Cel 8 – Wzmocnienie mechanizmów terytorialnego równoważenia rozwoju dla rozwijania i pełnego wykorzystania potencjałów regionalnych ....................................................................................... 111 Cel 9 – Zwiększenie dostępności terytorialnej Polski poprzez utworzenie zrównoważonego, spójnego i przyjaznego użytkownikom systemu transportowego .................................................. 114 Rozdział szósty – Cele strategiczne i kierunki interwencji w obszarze efektywności i sprawności państwa .................................................................................................................................. 117 Sprawne Państwo ........................................................................................................................ 118 w. rcl Cel 10 – Stworzenie sprawnego państwa jako modelu działania administracji publicznej ............ 119 Kapitał społeczny ............................................................................................................................. 122 Cel 11 – Wzrost społecznego kapitału rozwoju .............................................................................. 124 Rozdział siódmy – Monitorowanie realizacji Strategii ................................................................ 127 Wprowadzenie – uwagi metodologiczne ........................................................................................ 128 Proponowane wskaźniki monitoringu Strategii ............................................................................. 132 ww Definicje wykorzystanych wskaźników ........................................................................................... 140 Streszczenie  Monitor Polski –5– Poz. 121 v.p l Długookresowa Strategia Rozwoju Kraju – Polska 2030. Trzecia fala nowoczesności1 jest, zgodnie z przepisami ustawy z dnia 6 grudnia 2006 r. o zasadach prowadzenia polityki rozwoju (Dz. U. z 2009 r. Nr 84, poz. 712, z późn. zm.) (art. 9 ust. 1) – dokumentem określającym główne trendy,

wyzwania i scenariusze rozwoju społeczno-gospodarczego kraju oraz kierunki przestrzennego zagospodarowania kraju, z uwzględnieniem zasady zrównoważonego rozwoju, obejmującym okres co najmniej 15 lat. Stanowi najszerszy i najbardziej ogólny element nowego systemu zarządzania rozwojem kraju, którego założenia zostały określone w ustawie z dnia 6 grudnia 2006 r. o zasadach prowadzenia polityki rozwoju kraju oraz przyjętym przez Radę Ministrów dnia 27 kwietnia 2009 r. dokumencie Założenia systemu zarządzania rozwojem Polski. W przypadku tej Strategii to okres prawie 20 lat, gdyż przyjętym przy jej konstruowaniu horyzontem czasowym jest rok 2030.

Uzupełnieniem ramy strategicznej rozwoju Polski do 2030 roku jest Koncepcja Przestrzennego Zagospodarowania Kraju przyjęta przez Radę Ministrów w dniu 16 marca 2012 r. .go Polska 2030. Trzecia fala nowoczesności. Długookresowa Strategia Rozwoju Kraju powstawała w latach 2011 i 2012. Uwzględnia ona uwarunkowania wynikające ze zdarzeń i zmian w otoczeniu społecznym, politycznym i gospodarczym Polski w tym okresie. Opiera się również na diagnozie sytuacji wewnętrznej, przedstawionej w raporcie Polska 2030. Wyzwania rozwojowe z 2009 roku, w stosunku do diagnozy z lat 2008 i 2009 uzupełnione zostały o elementy, które wiążą się z trwającym na świecie i w Europie kryzysem finansowym i spowolnieniem gospodarczym. Szeroka diagnoza została przedstawiona we wstępie do dokumentu. w. rcl Założeniem wyjściowym przy konstruowaniu Strategii stała się konieczność przezwyciężenia kryzysu finansowego w jak najkrótszym czasie. Wolniejszy rozwój spowodowałby, że jakość życia ludzi poprawiałaby się bardzo wolno. Niezbędne jest zbudowanie przewag konkurencyjnych na kolejne dziesięć lat, czyli do 2030 r., tak aby po wyczerpaniu dotychczasowych sił rozwojowych Polska dysponowała nowymi potencjałami wzrostu w obszarach dotychczas nieeksploatowanych.

Tym samym Strategia nie jest manifestem politycznym, a dokumentem rządu RP o charakterze analitycznym i rekomendacyjnym – stanowi opis nowego projektu cywilizacyjnego zorientowanego na przyszłość, w perspektywie do 2030 r. Opis założeń tego projektu zawiera rozdział pierwszy Strategii – Charakterystyka modelu rozwoju Polski do 2030.

Celem głównym dokumentu Długookresowa Strategia Rozwoju Kraju – Polska 2030. Trzecia fala nowoczesności jest poprawa jakości życia Polaków mierzona zarówno wskaźnikami jakościowymi, jak i wartością oraz tempem wzrostu PKB w Polsce. Informacje o wskaźnikach i zasadach monitorowania postępu realizacji założeń i działań przedstawionych w Strategii zostały przedstawione w rozdziale siódmym – Monitorowanie efektów strategii.

Z diagnozy przedstawionej w 2009 r. wynika, że rozwój Polski powinien odbywać się w trzech obszarach strategicznych równocześnie: konkurencyjności i innowacyjności gospodarki (modernizacji), równoważenia potencjału rozwojowego regionów Polski (dyfuzji), efektywności i sprawności państwa (efektywności). ww I.

II.

III.

1 Na potrzeby niniejszego dokumentu nazwa „Długookresowa Strategia Rozwoju Kraju – Polska 2030. Trzecia fala nowoczesności” jest stosowana wymiennie z innymi nazwami – Strategia, DSRK, Polska 2030.  Monitor Polski –6– Poz. 121 I.

II.

III. v.p l Proponowane w Strategii obszary strategiczne związane są z obszarami opisanymi w Strategii Rozwoju Kraju 2020 – Aktywne społeczeństwo, konkurencyjna gospodarka, sprawne państwo, przyjętej przez Radę Ministrów w dniu 25 września 2012 r. Łącznie stanowią podstawowe narzędzie wdrażania DSRK do 2020 r., czyli: sprawne i efektywne państwo (obszar pierwszy) – odpowiada mu obszar strategiczny trzeci DSRK, konkurencyjna gospodarka (obszar drugi) – odpowiada mu obszar strategiczny pierwszy DSRK, spójność społeczna i terytorialna (obszar trzeci) – odpowiada mu obszar strategiczny drugi DSRK. .go W każdym z obszarów strategicznych zostały określone strategiczne cele rozwojowe (od dwóch do czterech w zależności od obszaru). Cele strategiczne uzupełnione są sprecyzowanymi kierunkami interwencji. Przy każdym z tych kierunków określony został cel do realizacji. Zebrane razem służą nowatorskiemu i niestandardowemu przedstawieniu zadań stojących przed administracją publiczną

Dokument składa się z dwóch części:

I. w. rcl II. wstępu wraz z diagnozą i opisem kontekstu społecznego, gospodarczego i międzynarodowego Strategii (w tym szkicu proponowanych rozwiązań w trzech obszarach strategicznych) oraz prezentacji ram makroekonomicznych rozwoju Polski do 2030 r., charakterystyki proponowanych kierunków interwencji (czyli działań do podjęcia w perspektywie 2030 r. służących osiągnięciu celu głównego Strategii) oraz opisu zasad monitorowania i ewaluacji wdrażania projektu Polska 2030.

Kierunki interwencji podporządkowane są schematowi trzech obszarów strategicznych, które zostały podzielone na osiem części (zgodnych ze strategicznymi celami rozwojowymi). Są to:

I.

II. ww III.

W obszarze konkurencyjności i innowacyjności gospodarki: i. Innowacyjność gospodarki i kreatywność indywidualna ii. Polska Cyfrowa iii. Kapitał ludzki iv. Bezpieczeństwo energetyczne i środowisko W obszarze równoważenia potencjału rozwojowego regionów Polski: v. Rozwój regionalny vi. Transport W obszarze efektywności i sprawności państwa: vii. Kapitał społeczny viii. Sprawne państwo W części wstępnej poświęconej makroekonomicznym ramom rozwoju Polski zostały określone te kierunki działań, które stworzą ramę finansową – fiskalną i budżetową – realizacji pozostałych celów wskazanych w Strategii. W pierwszym okresie realizacji Strategii działania makroekonomiczne zostają podporządkowane konieczności stabilizacji finansów publicznych, obniżenia poziomu długu  Monitor Polski –7– Poz. 121 v.p l publicznego i deficytu budżetowego oraz przygotowaniom do przyjęcia przez Polskę wspólnej waluty (konwergencja). W drugim okresie, po osiągnięciu stabilizacji finansowej sektora publicznego, powinno następować stopniowe modernizowanie tego sektora wydatków, poprzez wzrost nakładów na działania prorozwojowe – w tym nakłady na B+R, ochronę zdrowia, reformy strukturalne.

W efekcie w końcowych latach realizacji DSRK, struktura wydatków publicznych powinna odzwierciedlać ambicje Polski jako kraju nowoczesnego, rozwiniętego, ze strukturą podatków umożliwiającą skuteczną konkurencję globalną o kapitał, technologie i pracę. .go W obszarze innowacyjnej gospodarki i kreatywności indywidualnej opisywane cele i kierunki interwencji obejmują zagadnienia związane z pobudzaniem innowacyjności, efektywności gospodarki i kreatywności ludzi. Przede wszystkim dotyczą edukacji – od wczesnej opieki przedszkolnej po szkolnictwo wyższe i procesy uczenia się przez całe życie. Dotyczą także badań i nauki – w tym powiązań między nauką i gospodarką, nakładami na naukę oraz reform systemowych służących zwiększeniu międzynarodowego znaczenia, podniesieniu jakości i efektywności badań naukowych oraz przedsiębiorczości. W tym ostatnim obszarze nacisk jest położony na kształtowanie kompetencji przedsiębiorców, które pozwolą im rozwijać firmy i konkurować na globalnym, gwałtownie zmieniającym się rynku. Ważne jest też tworzenie instrumentów inżynierii finansowej i wzmacnianie instytucji otoczenia biznesu służących przedsiębiorcom w Polsce. Istotnym elementem działań na rzecz przedsiębiorców powinna być poprawa sprawności funkcjonowania administracji państwowej oraz zniesienie barier legislacyjnych i administracyjnych blokujących lub spowalniających rozwój firm. w. rcl Istotność drugiego elementu tego obszaru strategicznego – Polska Cyfrowa – wynika z konieczności przyspieszenia w Polsce przemian technologicznych. Trzy podstawowe elementy powinny posłużyć rozwojowi technologicznemu Polski. Przede wszystkim niezbędne są inwestycje infrastrukturalne w szerokopasmowy Internet dostępny dla wszystkich. To zwiększy szanse rozwoju obszarów peryferyjnych, przyczyniając się do równoważenia terytorialnego rozwoju. Drugim elementem są działania na rzecz zwiększania potrzeb używania Internetu poprzez rozwój e-usług oraz e-gospodarki i wzrost sprawności państwa. Kluczowe będzie podejście w ramach zintegrowanej informatyzacji, opartej na logicznym i skutecznym obiegu informacji, wprowadzeniu zasad zarządzania procesowego, neutralności technologicznej państwa oraz efektywności kosztowej. Jeżeli te warunki zostaną spełnione, będzie można także działać na rzecz trzeciego elementu Polski Cyfrowej, jakim jest zwiększenie kompetencji cyfrowych społeczeństwa, zapobiegających nowym typom wykluczeń, np. osób starszych nieużywających obecnie Internetu. ww Trzeci obszar – kapitał ludzki – obejmuje opis tych celów i kierunków interwencji, które są powiązane

z systemem ochrony zdrowia oraz zapewnieniem spójności społecznej – edukacją i transferem absolwentów na rynek pracy oraz samą aktywnością zawodową. Dzięki aktywnej polityce rodzinnej oraz polityce imigracyjnej nastawionej na uzupełnianie niedoborów na rynku pracy Polska ma szansę w zdecydowanym stopniu ograniczyć zagrożenia związane z przemianami demograficznymi w najbliższych dwudziestu latach. Dłuższa aktywność zawodowa połączona z efektywnym systemem ochrony zdrowia, w tym profilaktyki oraz rehabilitacji, pozwoli zmniejszyć ryzyko utraty potencjałów osób starszych oraz zwiększy udział osób niepełnosprawnych np. w rynku pracy. Lepszemu dostosowaniu do dynamicznie zmieniających się potrzeb rynku pracy będzie służył system edukacji, w tym uczenie się przez całe życie dostosowane do poszczególnych etapów życia i kariery Polaków.  Monitor Polski –8– Poz. 121 .go v.p l Ważnym z punktu widzenia bezpieczeństwa Polski, ale także udziału w światowych procesach, jest obszar bezpieczeństwa energetycznego oraz ochrony środowiska. Polska ma ogromne potrzeby energetyczne. Należy je zabezpieczyć w perspektywie nie tylko długookresowej – do 2030 r., ale także w średniookresowej do lat 2020–2022. Wskazane są działania i kierunki interwencji dotyczące inwestycji energetycznych, np. w gazoport, elektrownie wykorzystujące energię jądrową, ale także poprawa jakości sieci przesyłowych i dystrybucyjnych. Ważnym z punktu widzenia uczestnictwa w UE jest modyfikacja i coraz szersze wykorzystywanie odnawialnych źródeł energii (tak aby ich udział w gospodarce stawał się coraz większy), ograniczenie wykorzystania węgla oraz dbałość o stan środowiska w Polsce. Te działania wiążą się także z potrzebą zapewnienia obywatelom bezpieczeństwa w przypadku nagłych zjawisk przyrodniczych czy zmian klimatycznych. Istotne jest również, aby do 2030 r. Polska umiejętnie wykorzystywała zasoby naturalne, np. węgiel, gaz łupkowy czy miedź. Mając jedne z największych na świecie złóż kopalin, Polska ma szansę budować w oparciu o nie swoje przewagi konkurencyjne. w. rcl W kolejnych obszarach, które składają się na drugi obszar strategiczny DSRK – równoważenia potencjału rozwojowego regionów Polski, podkreślana jest istotność równomiernego rozwoju regionalnego. W przypadku rozwoju regionalnego, Długookresowa Strategia Rozwoju Kraju rozwija i modyfikuje zaproponowany w raporcie diagnostycznym Polska 2030 – wyzwania rozwojowe model polaryzacyjno-dyfuzyjny równoważenia rozwoju i zastępuje go modelem terytorialnego równoważenia rozwoju (dyfuzji). Model terytorialnego równoważenia rozwoju jest również tym

modelem, który charakteryzuje pozostałe dokumenty strategiczne dotyczące rozwoju regionalnego w perspektywie do 2030 r. – Koncepcję Przestrzennego Zagospodarowania Kraju oraz Średniookresową Strategię Rozwoju Kraju 2020. Wskazuje na szansę związaną z nowym rozumieniem europejskiej polityki spójności, jako narzędzia służącego rozwojowi regionalnemu, oraz na system transportowy jako klucz – techniczny – do zapewnienia dostępności, spójności oraz rozwoju poszczególnych regionów. Strategia nie rezygnuje z zaproponowanego w modelu polaryzacyjno-dyfuzyjnym rozwoju metropolii jako klucza do konkurencji światowej i europejskiej Polski. W o wiele większym stopniu podkreśla jednak istotność mechanizmów włączających obszary wciąż peryferyjne do światowej gry sił. ww Trzeci obszar strategiczny – efektywności i sprawności państwa, składa się z dwóch części. Pierwszy z nich – kapitał społeczny, to zestaw kierunków interwencji służący osiągnięciu celu, jakim jest wzrost społecznego kapitału rozwoju. Jednym ze zdiagnozowanych problemów blokujących szybszy rozwój Polski jest bowiem brak zaufania ludzi do siebie oraz do instytucji publicznych. Na stosunki społeczne wpływa także brak zaufania instytucji do ludzi, czego efektem jest wciąż rosnąca biurokracja, tworzenie nowych procedur, nieskuteczność i niespójność rozrastającego się prawa. Kierunki interwencji służą poprawie jakości kompetencji społecznych i obywatelskich Polaków (zwiększeniu zdolności do współpracy), wzrostowi aktywności i partycypacji obywatelskiej, aktywności kulturalnej oraz wzmacnianiu potencjału kreatywnego Polski – przemysłów kulturowych i kreatywnych. Z punktu widzenia obecności Polski w świecie ważne jest także podkreślenie istotności działań na rzecz współpracy międzynarodowej i ponadregionalnej. Kierunki interwencji obejmują tak zróżnicowane działania jak: wprowadzenie nowych programów edukacji obywatelskiej do szkół, ułatwienia w finansowaniu organizacji pozarządowych, zmianę formuły działania Państwowej Komisji Wyborczej, której zadania zostałyby uzupełnione o promocję aktywności wyborczej i obywatelskiej, a nawet cyfryzację zasobów kultury i rozszerzenie tradycyjnych ról instytucji kultury. Kierunki  Monitor Polski –9– Poz. 121 v.p l interwencji obejmują także rozwój mediów publicznych oraz wzmacnianie kompetencji językowych Polaków.

Tak jak na początku Strategii przedstawione są ramy makroekonomiczne rozwoju Polski, tak końcową ramę stanowi część poświęcona sprawności państwa i służb publicznych. Efektywność administracji, wymiaru sprawiedliwości oraz spójność i stabilność stanowionego prawa stanowią bowiem nie tylko wyzwania rozwojowe, ale także warunki zapewnienia tego rozwoju w tak istotnych obszarach jak: wzmacnianie kapitału ludzkiego, rozwój przedsiębiorczości czy dbałość o kapitał społeczny.

Dla sprawności państwa najważniejsze jest zrealizowanie czterech zaleceń:

II.

III.

IV. pomocności państwa, które zapewnia ludziom realizację praw i swobód obywatelskich, dba o ich niczym nieskrępowaną kreatywność, niezależność działania (w aktywności gospodarczej, publicznej, społecznej), ale jednocześnie szanuje ich prywatność, przyjazności państwa, które zmienia formułę działania na bardziej otwartą, opartą na dwustronnej komunikacji, partycypacyjności państwa, które zapewnia dostęp do wiedzy, gwarantuje możliwość udziału w sprawowaniu władzy poprzez konsultacje i debatę publiczną, przejrzystości państwa, które nie tylko podejmuje decyzje, ale również tłumaczy je w sposób przejrzysty i zrozumiały dla wszystkich obywateli. .go I.

Ważnym elementem zmian w kolejnych dwudziestu latach powinno być, zgodnie z zasadą pomocniczości, zapewnienie swobody obywatelom i samorządom terytorialnym, dobra współpraca administracji rządowej z nimi, deregulacja sprzyjająca postawom przedsiębiorczym i kreatywnym oraz zapewnienie wysokiej jakości stanowionego prawa. ww w. rcl Długookresowa Strategia Rozwoju Kraju – Polska 2030. Trzecia fala nowoczesności, ze względu na wielość zagadnień oraz prawie dwudziestoletni horyzont czasowy, jest dokumentem, który może i powinien podlegać modyfikacjom. Przedstawione kierunki interwencji, cele i działania mogą być osiągane i realizowane w różnych okresach i czasie. W miarę monitorowania wskaźników przedstawionych w Strategii, formuła osiągania celów może podlegać zmianom i być dostosowywana do zmieniających się okoliczności czy sytuacji makroekonomicznej. Modyfikacje i zmiany powinny być wprowadzone zgodnie z przepisami ustawy z dnia 6 grudnia 2006 r. o zasadach prowadzenia polityki rozwoju, na podstawie wyników ewaluacji śródokresowych oraz na podstawie wyników realizacji celów określonych w dokumentach średniookresowych – do 2020 r. 

Przedstawiony latem 2009 roku raport „Polska 2030. Wyzwania rozwojowe” stał się okazją do debaty o przyszłości kraju oraz o zasadach prowadzenia polityki rozwoju. Pozwolił również na wprowadzenie nowych reguł przygotowywania dokumentów o charakterze strategicznym. Wcześniej dokumenty miały krótszą perspektywę czasową, podporządkowane były w większości rytmowi prac Unii Europejskiej i programom operacyjnym, tworzącym ramy absorpcji środków unijnych. Dominowało sektorowe podejście, czego rezultatem była swoista nadprodukcja dokumentów mających w nazwie atrybut „strategii” (przeszło 200 dokumentów tego rodzaju istniało jeszcze w 2008 roku). w. rcl .go Kluczowa dla dyskusji nad raportem „Polska 2030” okazała się sposobność podsumowania doświadczeń i dorobku polskiej transformacji zainicjowanej w 1989 roku. Raport, zdając relację ze stanu rzeczy w wielu dziedzinach, stawiał tezę o zakończeniu procesów transformacji oraz o potrzebie odnalezienia nowych sił rozwojowych, innych niż te, które stanowiły fundament transformacji. Istotą propozycji „Polski 2030” był nowy projekt cywilizacyjny zorientowany na przyszłość, w wymiarze czasowym o jedno pokolenie więcej niż to, które aktualnie spełnia rolę wiodącą w określaniu ważnych zadań dla kraju. Dokument przygotowany przez Zespół Doradców Strategicznych Premiera RP, właśnie w oparciu o analizę, charakterystykę i ocenę 20 lat transformacji

Tabela 1. Wyzwania i dylematy z Raportu „Polska 2030. Wyzwania rozwojowe”

Dylemat 1. Wzrost konkurencyjności Wykorzystanie szans rozwojowych vs Dryf rozwojowy 2. Sytuacja demograficzna Wykorzystanie potencjału ze zwiększania się długości trwania życia vs Kosztowne społeczno-ekonomiczne skutki zmian w sferze struktury wieku 3. Wysoka aktywność pracy oraz adaptacyjność zasobów pracy Adaptacyjna mobilność vs Niepewna stabilność 4. Odpowiedni potencjał infrastruktury Przyspieszenie wymiany, rozwoju i poprawy relacji społecznych vs Infrastrukturalne bariery wymiany gospodarczej i więzi społecznych ww Wyzwanie 5. Bezpieczeństwo energetyczno-klimatyczne Harmonizacja wyzwań klimatycznych i energetycznych czynnikiem rozwoju vs Poza bezpieczeństwem energetycznym i bez jasnych celów w ochronie środowiska  Monitor Polski

Innowacyjności i Efektywności Gospodarki, Rozwoju Transportu, Bezpieczeństwa Energetycznego i Środowiska, Rozwoju Regionalnego, Rozwoju Kapitału Ludzkiego, Rozwoju Kapitału Społecznego, Zrównoważonego Rozwoju Wsi, Rolnictwa i Rybactwa, Sprawnego Państwa, Rozwoju Systemu Bezpieczeństwa Narodowego RP. ww • • • • • • • • • 2 Zgodnie z opinią Głównego Dyrektora Ochrony Środowiska nie trzeba wykonywać dla Długookresowej Strategii Rozwoju Kraju projekcji oddziaływania na środowisko.  Monitor Polski

Członkostwo Polski w Unii Europejskiej oznacza, iż ważnym punktem odniesienia dla konstruowania strategii rozwoju Polski jest perspektywa europejska. Dokument programowy „Europa 2020” wskazuje na trzy cele: • Rozwój inteligentny: rozwój gospodarki opartej na wiedzy i innowacji,  Monitor Polski • Poz. 121 Rozwój zrównoważony: wspieranie gospodarki efektywniej korzystającej z zasobów, bardziej przyjaznej środowisku i bardziej konkurencyjnej, Rozwój sprzyjający włączeniu społecznemu: wspieranie gospodarki o wysokim poziomie zatrudnienia, zapewniającej spójność społeczną i terytorialną. v.p l •

Tabela 2. Zintegrowane wytyczne i inicjatywy przewodnie Strategii „Europa 2020”

10 zintegrowanych wytycznych 7 inicjatyw przewodnich 1. Zapewnienie jakości i stabilności finansów publicznych 2. Mobilna młodzież .go 2. Rozwiązanie problemu nierównowagi makroekonomicznej 1. Europejska agenda cyfrowa 3. Unia innowacji 4. Optymalizacja pomocy na rzecz badań i rozwoju oraz innowacji, wzmocnienie trójkąta wiedzy i uwolnienie potencjału gospodarki cyfrowej 4. Polityka przemysłowa w erze globalizacji 5. Bardziej efektywne korzystanie z zasobów i ograniczenie emisji gazów cieplarnianych 5. Program na rzecz nowych umiejętności i zatrudnienia 6. Poprawa otoczenia biznesu i środowiska konsumenckiego oraz modernizacja i rozwój bazy przemysłowej, aby zapewnić funkcjonowanie rynku wewnętrznego w pełnym zakresie 6. Europejski program walki z ubóstwem w. rcl 3. Zmniejszenie nierównowagi w strefie euro 7. Zwiększenie uczestnictwa kobiet i mężczyzn w rynku pracy, ograniczanie bezrobocia strukturalnego i promowanie jakości zatrudnienia 7. Europa efektywnie korzystająca z zasobów 8. Rozwijanie zasobów wykwalifikowanej siły roboczej odpowiadającej potrzebom rynku pracy oraz promowanie uczenia się przez całe życie 9. Poprawa jakości i skuteczności systemów kształcenia i szkolenia na wszystkich poziomach oraz zwiększenie liczby osób podejmujących studia wyższe lub ich odpowiedniki 10. Promowanie włączenia społecznego i zwalczanie ubóstwa Żeby Strategia była skuteczna, wyznaczyliśmy cele i mierniki ich osiągania w 5 obszarach: zatrudnienia, badania i rozwoju, ochrony środowiska, ww • • • • • edukacji, ubóstwa.

Cele te i wskaźniki zawarte zostały w Krajowym Programie Reform, a dokumentami dodatkowymi są:

Wieloletni Plan Finansowy Państwa oraz Program Konwergencji, aktualizowane każdego roku.

Przewidziana w ramach tzw. Europejskiego Semestru coroczna aktualizacja Krajowego Programu  Monitor Polski

Tabela 3. Priorytety dla Unii Europejskiej i przyjęte przez Polskę związane z realizacją Strategii Europa 2020 Priorytet dla Polski 75% zatrudnienia osób w wieku 20–64 lat 71% zatrudnienia osób w wieku 20–64 lat 3% PKB UE na inwestycje w B+R 1,7% PKB na inwestycje w B+R Cele 20/20/20 w zakresie klimatu i energii Wzrost efektywności energetycznej, wykorzystanie OZE, redukcja emisji CO2 Ograniczenie liczby osób wcześnie kończących naukę do 10% oraz zwiększenie do co najmniej 40% liczby osób z młodego pokolenia posiadających wykształcenie wyższe lub równoważne Zmniejszenie do 4,5% odsetka osób wcześnie kończących naukę oraz zwiększenie do 45% odsetka osób z wykształceniem wyższym w wieku 30–34 lat Zmniejszenie liczby osób zagrożonych ubóstwem o 20 mln Obniżenie o 1,5 mln liczby osób zagrożonych ubóstwem i/lub deprywacją materialną i/lub żyjących w gospodarstwach domowych bez osób pracujących lub o niskiej intensywności pracy .go Priorytet dla całej Unii Europejskiej w. rcl Prace nad europejską czy polską koncepcją rozwoju nie toczą się w próżni. Największy od 1929 r. kryzys gospodarczy z lat 2008 i 2009, powracający w 2011 r. i 2012 r. ze zwiększoną siłą i wciąż istniejące napięcia w krajach południa Europy – Grecji, Hiszpanii, Włoszech, wpłynęły w niewątpliwy sposób na zasoby rozwojowe całego świata. W kontekście europejskim oznacza to wzrost trudności zarządzania Unią Europejską jako całością przy tak olbrzymiej skali zróżnicowań: • • • ww • między krajami północy charakteryzującymi się istotnie lepszymi wskaźnikami makroekonomicznymi w latach 2010 i 2011 (Club North) a krajami południa (Club Med), w zasadniczy sposób dotkniętymi kryzysem finansowym (m.in. Grecja, Hiszpania, Włochy), między krajami ze strefy euro a krajami aspirującymi do euro (co wymaga spełnienia określonych kryteriów), między nowymi a starymi krajami UE (m.in.: różnice w podejściu do polityki spójności i potrzeb dotyczących wspierania inwestycji infrastrukturalnych), między gospodarkami, których struktura zadłużenia publicznego powoduje, że jest to zadłużenie strukturalne i głębokie, wymagające w niektórych przypadkach już podjętej interwencji i pomocy zewnętrznej, i o wysokim deficycie sektora publicznego (m.in. Grecja, Hiszpania, Włochy, a także Portugalia i Irlandia) a krajami zadłużonymi w mniejszym stopniu, z szansą uzyskania nadwyżek budżetowych w krótkiej perspektywie (Niemcy, Szwecja).

Konkurencyjność gospodarki europejskiej w kolejnych latach będzie testowana nie tylko w porównaniu z USA (jak pisano w 2000 r. w Strategii Lizbońskiej), ale także z krajami BRIC czy całej prawie Azji (największe kraje Azji uzyskały pozytywne wyniki gospodarcze w 2009 r. i 2010 r.) i z krajami tzw. Grupy E7, do której należą: Brazylia, Rosja, Indie, Chiny, Indonezja, Meksyk, Turcja.

Kraje należące do E7 wykazują się w ocenie ekonomistów największym potencjałem wzrostowym na  Monitor Polski

Tabela 4. Dziesięć największych gospodarek świata w latach 2010, 2020, 2030 i 2050 Lp.

2010 2020 2030 2050 USA Chiny Chiny Chiny 2 Chiny USA USA Indie 3 Japonia Indie Indie USA 4 Indie Japonia Japonia Brazylia 5 Niemcy Rosja Brazylia Japonia 6 Rosja Niemcy Rosja Rosja 7 Brazylia Brazylia Niemcy Meksyk 8 Wielka Brytania Wielka Brytania Meksyk Indonezja 9 Francja Francja Francja Niemcy 10 Włochy Meksyk Wielka Brytania Wielka Brytania w. rcl .go 1 Źródło: HM Government. 2011. Let’s choose growth. Why we need reform to unlock Europe’s potential. za:

2020 Euromonitor, prognozy 2030 i 2050 PwC na podst. parytetu siły nabywczej wg danych MFW.

W strategii rozwojowej Europy do 2020 r. prawdopodobnie co najmniej kilka lat zajmie porządkowanie obszaru finansów publicznych i powrót do spełniania przez większość krajów europejskich kryteriów z Maastricht. Pogłębiający się kryzys finansowy części krajów strefy euro oraz pojawiające się pomysły i narzędzia walki z kryzysem – np. wspólny nadzór bankowy, powodują, że realnym zagrożeniem staje się pogłębiona integracja krajów należących do tej strefy, z wyłączeniem krajów pozostających poza nią, a więc także Polski. Tymczasem to cała gospodarka europejska w wyniku kryzysu utraciła swoją dynamikę wzrostu. Trwała odbudowa, uniknięcie „stracenia dekady” i negatywnych efektów nazbyt spowolnionej odbudowy wymagają wspólnego europejskiego wysiłku i z punktu widzenia Polski przyjęcia rozwiązań w takim modelu, który pozwoli krajom obecnie poza unią walutową przystąpić do niej w przyszłości na dogodnych warunkach. ww W tym kontekście trzeba zwrócić uwagę na kilka kwestii ważnych dla debaty o europejskiej przyszłości. Dotyczą one zasad zarządzania gospodarczego, tak aby skutecznie egzekwować zobowiązania traktatu z Maastricht, a tym samym poprzez wzmocnione mechanizmy kontroli (europejskie semestry, podczas których instytucje UE badają programy, w których państwa członkowskie przedstawiają swoje zamierzenia dotyczące np. polityk budżetowych oraz strukturalnych) wymuszać efektywność. Widać wyraźnie, jak coraz bardziej na efektywność i osiąganie rezultatów nastawia się Komisja Europejska. Proponowane w nowym modelu rozwiązanie  Monitor Polski

Warunkiem przyszłej konkurencyjności Europy jest wzrost produktywności i powiązanie możliwych wzrostów wynagrodzeń w krajach europejskich ze wzrostem tej właśnie produktywności. Rosnące koszty pracy uniemożliwiają konkurowanie z państwami, gdzie te koszty pozostają na niskim poziomie, a produktywność systematycznie rośnie. Podobnie określa się wyraziste rygory dotyczące równowagi w finansach publicznych, zwracając uwagę nie tylko na zagrożenia przyrostu jawnego długu publicznego, ale i przyszłe bariery wzrostu. Bariery te wynikają z olbrzymiej skali zobowiązań na przyszłość w postaci tzw. ukrytego długu publicznego, wynikającego np. z systemów emerytalnych. Kiedy zaś mowa o miernikach konkurencyjności, podkreśla się poziom udziału wydatków na rozwój infrastruktury (w transport, w ICT3 i sieci energetyczne) oraz B+R w relacji do PKB.

Tak definiowane wyznaczniki wzrostu – konkurencyjność, produktywność, udział wydatków rozwojowych – na infrastrukturę oraz B+R zawarte są w „PAKCIE EURO PLUS”, gdzie również zaznacza się kwestie dotyczące wydłużania aktywności zawodowej (wiek emerytalny) oraz bezpieczeństwa strefy euro. w. rcl Z punktu widzenia rozwoju Polski sprawą fundamentalną jest próba dążenia do łączenia celów i zasad europejskiej polityki spójności oraz polityki konkurencyjności. Jest to bowiem jedyny sposób, aby zabiegając o wysoki poziom środków z Unii Europejskiej na rozwój infrastrukturalny, zarazem współtworzyć w UE nowe wymiary przyszłych przewag konkurencyjnych, opartych o kapitał intelektualny. Najlepszą formą jest w tym obszarze taki model prowadzenia polityki na rzecz regionów i terytorialnego równoważenia rozwoju (dyfuzji), który skupia się na budowie potencjałów rozwojowych odpowiednich obszarów i podmiotów. ww Trudno opisać dzisiaj zagrożenia, szanse, słabości i ewentualne przewagi Unii Europejskiej po 2020 roku. Tym bardziej, że debata o poprawie, redefinicji zarządzania ekonomiczną spójnością Unii Europejskiej, tocząca się od końca 2008 roku, nie przyniosła jeszcze trwałych, systemowych rezultatów. Z jednej strony oczywista wydaje się konieczność dopasowywania się Polski do polityki europejskiej ze względu na ewentualne odzyskiwanie przez Unię sił rozwojowych i zdolności do przywództwa. Z drugiej jednak, dostrzegać już dzisiaj należy możliwe przesunięcia dominant rozwojowych, np. w stronę szybciej adaptujących się do nowych wymogów konkurencyjności globalnej krajów północy czy w ogóle przesunięcie energii sprawczej przyszłego rozwoju świata w zupełnie nowe miejsca. Polska musi mieć gotowość odnalezienia własnej drogi w każdych warunkach. Wspierając wspólnotę europejską i spójność instytucjonalną UE, Polska musi mieć własną wizję i parametry rozwoju. Jednocześnie zwracać należy uwagę na efektywną koordynację polityki zagranicznej na szczeblu europejskim. Jest to mechanizm, który zapewnia Polsce korzystne miejsce na arenie międzynarodowej i zwiększa jej szanse rozwojowe.

3 ICT – technologie informacyjno-komunikacyjne.  Monitor Polski

Strategiczny raport przygotowany przez Komisję Europejską „Global Europe 2050”4 prezentuje dziewięć scenariuszy rozwojowych dla świata przy różnych wariantach wpływu UE. W scenariuszu pozytywnym – „renesans Unii” warunkiem powodzenia jest skuteczne zarządzanie polityką na rzecz B+R i innowacyjnością na poziomie europejskim. Tylko w tym scenariuszu wpływ UE na arenie międzynarodowej wzrośnie, pomimo mniej dynamicznie zachodzących procesów demograficznych (gwałtowne starzenie się społeczeństw Europy po 2020 r.). Europa i USA nadal mogą być większe niż Chiny i Indie łącznie w 2050 roku. Różnica między realizacją scenariusza pozytywnego i negatywnego, jeżeli chodzi o wielkość światowego PKB, jest taka jak udział Unii w scenariuszu negatywnym. w. rcl Rysunek 2. Globalne PKB w trzech scenariuszach rozwoju Global Europe 2050 (ceny stałe 2005, USD) 180000 160000 140000 Reszta świata Pozostałe kraje Azji Afryka Sub-Saharyjska 120000 Bliski Wsch. - Afryka Płn.

100000 Ameryka Łac.

80000 60000 Chiny Indie Rosja Brazylia 20000 Unia Europejska ww 40000 0 Scenariusz negatywny Scenariusz bazowy Scenariusz pozytywny Japonia USA Źródło: Komisja Europejska. 2011. Global Europe 2050. Executive Summary. Brussels: KE.

4 Komisja Europejska. 2011. Global Europe 2050. Executive Summary. Brussels: KE.  Monitor Polski

Kluczowe będzie również współzawodnictwo o różnego typu deficytowe zasoby, w tym i te, które warunkują rozwój rolnictwa i spełnianie potrzeb żywnościowych – do 2025 roku wzrośnie liczba osób żyjących bez ziemi uprawnej i bez dostępu do wody z 600 mln do 1,4 mld w 36 państwach (obecnie w 21 krajach)6. Deficytowe mogą także okazać się zasoby kapitału – środków finansowych na rozwój.

Nawet jeżeli w wyniku rozprzestrzeniania się bogactwa jako wyniku rozwoju zmniejszy się zasięg tzw. łuku niestabilności (państwa z młodą populacją od Ameryki Płd. przez Afrykę Subsaharyjską, Bliski Wschód aż do Azji Centralnej i Wschodniej) – to problemy ludzi młodych w krajach nasycenia demograficznego będą konfrontowane z problemami starzejących się społeczeństw świata zachodniego. Pokazują to doświadczenia Arabskiej Zimy i Wiosny 2011 roku, kiedy młode generacje upominały się o lepsze warunki życia i szanse na pracę, ale głównie wyraziły swoje demokratyczne aspiracje. Jednocześnie wydarzenia polityczne i społeczne w tamtych krajach ze względu na duży udział młodych ludzi przebiegają niezwykle dynamicznie i trudno jest je kontrolować. Istotnym elementem wpływającym na poziom napięć społecznych będzie więc także rosnąca presja migracyjna z krajów południa. ww Pomyślny rozwój Polski może dokonywać się tylko wtedy, gdy zapewnione będzie bezpieczeństwo zewnętrzne i wewnętrzne. Czynnikami wzmagającymi ryzyko konfliktów są m.in. rozprzestrzenianie broni jądrowej i innych rodzajów broni masowego rażenia oraz środków ich przenoszenia, liczne ogniska zapalne w świecie, „zamrożone” konflikty, rywalizacja między mocarstwami, rosnący handel uzbrojeniem, niejasne cele wzrostu wydatków zbrojeniowych niektórych państw, nieprzewidywalna polityka rządów w państwach niedemokratycznych, narastająca rywalizacja o dostęp do surowców naturalnych, napięcia międzykulturowe, aktywność środowisk radykalnych, masowe naruszenia praw człowieka i inne niekorzystne zjawiska. Ze względu na zobowiązania sojusznicze Polska może stać się stroną konfliktu, nawet w stosunkowo odległym rejonie.

5 Don Tapscott, Anthony D. Williams. 2006. Wikinomics, How Mass Collaboration Changes Everything. New York: Penguin Group; 2010. Macrowikinomics, Rebooting Business and the World, New York: Penguin Group.

6 Oxfam International, June 2011.  Monitor Polski

Jak wynika z analizy, o możliwych scenariuszach rozwoju Polski zdecydują: demografia, nowe technologie, energetyka – jej zasoby i źródła wytwarzania, warunki środowiskowe, oraz układ sił w świecie – zależny nie tylko od dotychczasowego status quo, ale i od zmienności wskazanych czynników. .go W takim kontekście należy postrzegać polskie problemy demograficzne, energetyczne czy związane z twórczą absorpcją nowych technologii oraz ochroną środowiska jako kluczowe dla polskiego rozwoju, konkurencyjności gospodarki czy zagrożenia peryferyzacją. Z jednej strony odpowiedź na te problemy musi być skorelowana ze stanowiskiem wspólnym dla Unii Europejskiej, z drugiej jednak musi być samodzielna.

W perspektywie 2030 roku należy zatem uniknąć trzech rodzajów zagrożeń dla Polski: • w. rcl • związanych z pokryzysowymi barierami rozwoju generowanymi przez problem wysokiego zadłużenia i deficytu, czyli niestabilność finansów publicznych w długiej perspektywie, co może być pogłębiane globalnymi napięciami walutowymi i powstaniem nowych barier w światowym handlu oraz przez brak jasnej polityki oszczędności i rozwoju (przy niezbędności rozumnej alokacji zasobów w kierunkach najbardziej prorozwojowych), związanych z dryfem rozwojowym opisanym już w raporcie „POLSKA 2030”, który polegać miałby na „uśrednieniu” tempa wzrostu w wyniku nie tyle nieskutecznej polityki krajowej, co czynników zewnętrznych (np. kryzys finansowy krajów strefy euro), nierozwiązaniu problemów demograficznych oraz braku stymulacji dla wzrostu zatrudnienia, związanych z przyjętym nadmiernym założeniem o peryferyjnym charakterze udziału Polski w globalnym układzie sił, co skutkować będzie brakiem podejmowania wyzwań i zaniechaniami modernizacyjnymi, przy równoczesnym wzroście sił rozwojowych krajów „wschodzących”, w tym E7. • Na tym tle, podobnie jak w wielu innych krajach, dylematy rozwojowe Polski dotyczą następujących spraw: • ww • Jak wyjść ze spowolnienia, budując nowe przewagi konkurencyjne, oparte o kapitał intelektualny, wiedzę, impet cyfryzacyjny, rozbudzony potencjał kreatywności, siłę młodej generacji i innowacyjność przedsiębiorstw?

Jak odrobić zaległości rozwojowe (dystans infrastrukturalny: transport, energetyka, zasoby cyfrowe) w tym samym czasie, w którym należy w jak najszybszym tempie tworzyć nowe przewagi konkurencyjne (rola środków UE jako generatora kapitału na inwestycje w tym zakresie)?

Jak zaktywizować zawodowo rezerwy zasobów pracy (więcej pracujących, więcej podatków z ich pracy oraz samodzielności gospodarstw domowych – większa równowaga w finansach publicznych)?

Jak podjąć długoterminowy wysiłek w celu wyrównywania szans i równoważenia rozwoju w wymiarze terytorialnym oraz utrzymania dostępności zasobów naturalnych? • •  Monitor Polski Poz. 121 Jak harmonizować perspektywę rozwoju (niezbędne nakłady) i perspektywę stabilności finansowej (oszczędności, redukcje nakładów)? v.p l •

W perspektywie 2030 roku konieczne jest dokonanie analizy funkcjonalności oraz efektywności istniejących rozwiązań. Dopiero w wyniku takiego przeglądu i ewaluacji można definiować zakres i obszary potrzebnych zmian. Jeżeli natomiast chodzi o filozofię rządzenia oraz filozofię państwa, to warto zaznaczyć, iż po 1989 roku jednym z najważniejszych elementów tej filozofii jest waga pojęcia wolności oraz skala jego praktycznego stosowania – wolności człowieka jako obywatela, pracownika i konsumenta ze wszystkimi rygorami praw związanych z tymi rolami, jak i wymogami odpowiedzialności. W takim pojmowaniu wartości fundamentalnych dla rządzenia państwo jest strażnikiem wolności, zarazem jednak pełni określone funkcje interwencyjne w ramach różnych polityk publicznych. Jest zatem selektywnie aktywne w obszarach, które wymagają wsparcia ze strony państwa na rzecz obywateli. Dotyczy to sfery bezpieczeństwa, przestrzegania prawa oraz zasad równości i sprawiedliwości, ochrony przed zagrożeniami zarówno naturalnymi, wywołanymi działalnością człowieka, oraz tymi, jakie stwarza świat przestępczy, pomocy w wyrównywaniu szans, gwarancji w dostępie do dóbr i usług określanych jako usługi dobra publicznego (m.in. zabezpieczenie społeczne, ochrona zdrowia, edukacja i kultura szeroko pojmowana czy w niedalekiej przyszłości – prawdopodobnie dostęp do Internetu). Pełniąc te funkcje, państwo wyzwala energię społeczną i obywatelską, nie blokuje inicjatyw i samodzielności działań. Jest państwem pomocnym (w nawiązaniu do tradycji zasady pomocniczości), a nie nadodpowiedzialnym (paternalistycznym czy wręcz quasi totalitarnym).

Warto podkreślić, że dla tworzenia optymalnych warunków rozwoju w XXI wieku, państwo musi spełniać kilka krytycznych funkcji, w szczególności: odpowiedzialnie zarządzać finansami publicznymi, posiadać sprawnie funkcjonującą administrację publiczną, efektywnie dostarczać wysokiej jakości, pożądane usługi publiczne, zapewnić spójne prawo dobrej jakości, bez nadregulacji, posiadać sprawnie funkcjonujący wymiar sprawiedliwości, zapewnić obywatelowi stabilność prawną i bezpieczeństwo, prowadzić nowoczesną komunikację z obywatelem oraz wewnątrz administracji, zapewnić właściwe warunki edukacji, zapewnić efektywną opiekę zdrowotną i profilaktykę w kontekście nowych wyzwań demograficznych, odpowiedzialnie zarządzać środowiskiem naturalnym. ww • • • • • • • • • •  Monitor Polski

Jedną z ważniejszych kwestii jest przyjęcie spójnego modelu rozwoju. • • fundamentalny z punktu widzenia równoczesności odpowiedzi na dwa wyzwania: odrabianie zaległości cywilizacyjnych (infrastruktura czy modernizacja gospodarki) oraz budowanie nowych przewag konkurencyjnych opartych o szeroko pojęty kapitał intelektualny, czyli budowanie podstaw dla innowacyjności kraju: model solidarności między zasadą wyrównywania szans a konkurencyjnością, model solidarności innowacyjnej, gdzie w celu realnego wzrostu znaczenia innowacji i stworzenia nowych przewag konkurencyjnych należy inwestować w edukację i kreatywność, priorytetowy ze względu na dysproporcje w rozwoju terytorialnym model równoważenia rozwoju , czyli solidarności między regionami, kluczowy ze względu na przebieg procesów społecznych oraz wyzwania demograficzne model solidarności międzypokoleniowej. w. rcl • .go Przedstawiony w raporcie „Polska 2030. Wyzwania rozwojowe” model polaryzacyjno-dyfuzyjny odpowiada wymogom metodologicznym związanym z wypracowaniem racjonalnych reguł rozwojowych, szczególnie w perspektywie terytorialnej. Wzbudził on jednak liczne kontrowersje.

Biorąc pod uwagę zgłaszane podczas dyskusji nad raportem „Polska 2030” sugestie, uznaliśmy potrzebę zmian i redefinicji modelu rozwoju. Długoterminowa perspektywa rozwoju Polski musi uwzględniać dodatkowe aspekty:

Przyjęty zatem model rozwoju w dokumencie Długookresowa Strategia Rozwoju Kraju – Polska 2030. Trzecia fala nowoczesności – opiera się o zasadę solidarności pokoleniowej, terytorialnej oraz innowacyjnej (solidarność zasady wyrównywania szans i konkurencyjności w celu innowacyjności).

Istnieje znacząca współzależność między tymi rodzajami solidarności. ww Pojęcie „trzeciej fali” kojarzy się ze słynną książką Alvina Tofflera z 1980 roku7. Praca ta inicjowała 30 lat temu dyskusję nad zdefiniowaniem fazy rozwoju ludzkości po okresie rozwoju agrarnego oraz industrialnego, kiedy wyłaniały się w procesach gospodarczych i społecznych zręby fazy postindustrialnej. W tym samym czasie w Polsce, dzięki „Solidarności”, zapoczątkowano proces przemian, prowadzący do powrotu kraju na trakt rozwojowy zgodny z procesami cywilizacyjnymi świata. Przez ostatnie 30 lat zmieniło się wiele w świecie i w Polsce. Zmiany technologiczne i gospodarcze przesądziły o postindustrialnym modelu rozwoju, chociaż niekoniecznie w wymiarach prognozowanych przez Tofflera. Z kolei zmiany ustrojowe w Polsce po 1989 roku przesądziły o trybie przekształceń naszego kraju. Dlatego można powiedzieć, uznając wszystkie zastrzeżenia i ogólny charakter twierdzeń Tofflera, że odrabiając zaległości rozwojowe w stosunku do świata, Polska zarazem musi wzmacniać własne siły przyspieszające przemiany w sensie pozytywnym. Przejmując określenie Tofflera w sensie metaforycznym, można obecnie, po zakończeniu procesu transformacji 7 Alvin Toffler. 1980. The Third Wave. New York: Morrow.  Monitor Polski

Polska jest także w szczególnym momencie, jeżeli chodzi o świadomość skali zróżnicowania terytorialnego w Polsce – dysproporcji w szansach rozwojowych. Ale zarazem, dzięki krajowemu wkładowi i długoterminowej polityce regionalnej oraz dzięki środkom z Unii Europejskiej w ramach szeroko pojmowanej polityki spójności, możemy nakreślać cele i działania na rzecz neutralizacji różnic i wyrównywania tych szans. ww w. rcl Polska jest również w szczególnym momencie, kiedy pierwszy powojenny wyż demograficzny będzie powoli zmniejszał zaangażowanie publiczne i aktywność zawodową, zaś drugi powojenny wyż demograficzny lat 70. i 80. XX wieku wkracza już w pełni w życie zawodowe i społeczne. Relacja między tymi pokoleniami, umiejętność dzielenia się zadaniami oraz kooperacja będą wyznacznikiem uzyskiwanej lub nie wartości dodanej z pozytywnej wymiany generacyjnej.  Monitor Polski

Z punktu widzenia długofalowych wyzwań, jakie stoją przed Polską, warto zauważyć szczególną rolę geografii rozwoju oraz generacji rozwoju. .go Problem różnic między obszarami kraju, nierównomierność tempa rozwoju – to sprawa fundamentalna. Jej rozwiązanie stanowić powinno priorytet rozwojowy w sensie rozumienia wagi wymiaru terytorialnego w rozwoju. Nie można przecież nie dostrzegać faktu istniejącej polaryzacji między centrami wzrostu, takimi jak duże miasta (10 obszarów metropolitalnych – w 2007 r. stanowiło o 51,3% PKB Polski) a obszarami z mniejszym dzisiaj potencjałem: infrastrukturalnym, ekonomicznym, ludzkim, intelektualnym, społecznym etc. Peryferyjność nie jest cechą zawinioną – ani przez mieszkańców, ani przez obecne, działające od 1989 roku, władze publiczne. Wynika przede wszystkim z wielowarstwowych doświadczeń i zapóźnień historycznych. W przedstawianej koncepcji perspektywa polaryzacyjna nie jest więc na pewno preferencją „warszawocentryzmu”, wręcz odwrotnie. Docelowo chodzi bowiem o szeroką sieć metropolitalną związaną wspólnymi funkcjami, co precyzyjnie nazwać można „policentryzmem metropolii sieciowej”. w. rcl Poszukiwanie odpowiednich i skutecznych narzędzi dla realizacji tego zadania oznacza tworzenie warunków dla szerokiego promieniowania i rozprzestrzeniania się sukcesów centrów wzrostu, jak i wysiłek na rzecz wyrównywania szans poprzez rozbudzanie potencjałów rozwojowych obszarów i centrów lokalnych oraz regionalnych.

Dla terytorialnego równoważenia rozwoju niezbędny jest efekt synergii rozwojowej płynący ze wzrostu znaczenia Warszawy w układzie konkurencji europejskiej, wzrostu znaczenia i pozytywnego promieniowania miast na regiony i obszary w określonej, geograficznej odległości (co może się odnosić do koncepcji regionu metropolitalnego), ale i twórczej wymiany między terytoriami o różnym stopniu rozwoju ekonomiczno-społecznego. ww Drugim, najważniejszym zadaniem w perspektywie 2030 r. jest pomniejszenie skali zróżnicowań (w średniej długości trwania życia, w jakości życia i potencjale wzrostu) występujących między poszczególnymi częściami terytorium kraju oraz neutralizacja społecznych skutków tych różnic, rzutujących na nierówności społeczne między generacjami. Równie istotne jest stworzenie warunków do dobrego życia dla młodego pokolenia (drugiego wyżu demograficznego po wojnie), dzielącego się na kilka kręgów generacyjnych, wchodzącego w życie dorosłe od pewnego czasu, a po 2020 roku najpewniej przejmującego w pełni rolę przywódczą w życiu publicznym. Od tego pokolenia zależy, czy damy sobie radę z wyzwaniami demograficznymi, poprzez jego większą aktywność zawodową, ale i otwartość na wymianę międzygeneracyjną w duchu solidarności pokoleń, czyli warunkami dla „silver economy” (zwaną niekiedy w spolszczonej wersji „srebrną gospodarką”) dla starszej części populacji (dłuższa praca, ale i lepsze warunki życia na starość). Ważne jest również włączanie starszej części społeczeństwa w budowanie nowych i nowoczesnych przewag konkurencyjnych (neutralizacja  Monitor Polski

8 PwC. 2011. Raport na temat wielkich miast Polski. Warszawa: PwC.

European Commission, Joint Research Centre, Institute for Prospective Technological Studies. 2010. Transport demand projections until 2030. Reference scenario draft version 16/4/2010.

10 John D. Kasarda, Greg Lindsay. 2011. Aeorotropolis: The Way we’ll live next. London: Allen Lane Uk.

9  Monitor Polski

Niezbędny jest odpowiedni poziom integracji tego regionu z pozostałymi częściami kraju, w tym i z pasem północno nadmorskim. Trzeba zresztą na nowo postawić kwestie dotyczące wykorzystania Morza Bałtyckiego jako czynnika rozwoju, ewentualnie bezpieczeństwa energetycznego (wymiana handlowa wzdłuż wybrzeża, w basenie tego morza, ze światem czy np. europejsko konkurencyjne porty jako okna na świat i bramy do handlu z całą Europą Środkowo-Wschodnią, budowa gazoportu). w. rcl .go Kiedy obserwujemy, jak w ostatnich 10 latach zmieniła się struktura społeczno-zawodowa mieszkańców obszarów wiejskich, i dostrzegamy, że udział osób z wyższym wykształceniem wzrósł z 1,8% do 7,5%, a rolników jest 13%, gdy pracowników usług 15%, robotników niżej i wyżej wykwalifikowanych 17%, a przedsiębiorców i przedstawicieli nowej klasy średniej 7%, to rozumiemy olbrzymią skalę zmian społecznych polskiej wsi. Do tej pory najczęściej definiowaliśmy „wiejskość” przez rolnictwo – obecnie należy zadać pytanie o to, co składa się na nową kompozycję „wiejskości”, czyli, jak rodzi się nowe otoczenie dla modernizującego się rolnictwa w różnych dziedzinach gospodarki i aktywności zawodowej. Należy także mocno podkreślać kwestię szans, które tworzą nowe typy miejsc pracy na obszarach wiejskich, zorientowane np. na turystykę, ekologię czy te powiązane z telepracą w różnych dziedzinach. Z jednej zatem strony stymulacji wymaga dalsza modernizacja rolnictwa dla zapewnienia bezpieczeństwa żywnościowego Polski (wzrost wydajności produkcji, zachowanie potencjału produkcyjnego oraz promocja produkcji i konsumpcji żywności wysokiej jakości), co wydaje się we współczesnym świecie kluczowe przy rosnącej konkurencji o żywność wraz ze wzrostem populacji globu (wg najnowszych raportów ONZ, ok. 10 mld ludności w 2100 roku11). Z drugiej strony stałe pobudzanie wzrostu poziomu cywilizacyjnego życia na wsi oraz tworzenie warunków do powstawania produktywnych, nowych miejsc pracy, powiązane z poprawą jakości kapitału ludzkiego (od wczesnej edukacji przedszkolnej poczynając, po upowszechnienie dostępu do kultury m.in. przez lokalne biblioteki i domy kultury). W rezultacie takich działań oraz dzięki promieniowaniu efektów rozwojowych z ośrodków miejskich szybciej zaczną rosnąć dochody, co zarazem sprawi, że potrzeba modernizacji systemu zabezpieczenia społecznego (KRUS) stanie się bardziej realna. ww Dla tak pojmowanej geografii rozwoju istotne mogą okazać się zarówno procesy migracji związane z mobilnością przestrzenno-zawodową, jak i alokacja zasobów w stronę zamieszkiwania na terenach

wiejskich (proces obserwowany obecnie). Nie ma więc prognozy przewidującej na większą skalę zmiany, jeżeli chodzi o proporcję mieszkających na wsi czy w miastach, aczkolwiek ze względu na procesy integracji terenów definiowanych dziś administracyjnie jako wiejskie, wzrośnie poziom urbanizacji.

11 UNFPA. 2011. The State of World Population 2011. New York: UNFPA.  Monitor Polski

Jest fenomenem, iż różne roczniki tego pokolenia sprawują władzę od 1989 roku i mają szansę czynić to jeszcze przez kilka lat, a być może – nawet dwie kadencje parlamentarne. Jednak w perspektywie połowy czasu do 2030 roku rozpocząć się powinny zmiany i przepływy pokoleniowe w instytucjach publicznych. W obszarze zarządzania gospodarką widać je już obecnie. .go Dla rozwoju ważne jest, jakie wartości i siły niesie ze sobą nowe pokolenie, na które (zgodnie z metodologią badań nad pokoleniami) składa się kilka generacji. Niewątpliwie jest to pokolenie, którego doświadczenia mają specjalny charakter. Będący jego udziałem awans społeczny nie mieści się w istniejących ramach dotychczasowych stosunków społecznych. Zostało ono zmuszone do samodzielnych, odpowiedzialnych decyzji i wyborów bez możliwości wsparcia ze strony dorosłych, których wyobraźnia w niewystarczającym stopniu przystaje do wyzwań dynamicznie zmieniającego się świata. W tym sensie można mówić o nich „porzucona (pozostawiona własnym wyborom i odpowiedzialności) generacja”. Z badań prowadzonych na potrzeby raportu Młodzi 2011 wynika, że choć są oni konsumpcyjnie nastawieni, wyznają coraz wyraźniej postmaterialistyczny profil wartości.

Pragmatyzm życiowego postępowania łączą z roszczeniem szczerości i prawdy. Demonstrowany na zewnątrz indyferentyzm skrywa głęboką nieobojętność wobec modelu społeczeństwa i gospodarki. w. rcl Skrótową charakterystykę tego pokolenia można ująć następująco: • ww • Dominująca jego część przejawia wysokie aspiracje edukacyjne i życiowe, co zasadniczo zmienia i będzie zmieniało stosunek do państwa, jakości życia, zdrowia, jak również będzie przekształcało dalej strukturę społeczną i wzorce aktywności ekonomicznej. Jednym z kluczowych doświadczeń transformacji jest to, iż wykształcenie stało się najistotniejszym czynnikiem dywersyfikującym społecznie, a zarazem – przy efektywnej edukacyjnej polityce publicznej – staje się głównym narzędziem wyrównywania szans, poprzez redukcję deficytów w kapitale kulturowym, jaką nieść może szkoła i nauczanie.

Zarazem widać, jak niedawno zaczęły zmieniać się i racjonalizować strategie edukacyjne młodych, co ujawnia się w przemianach preferencji w wyborze szkoły dokonywanym ze względu na status rodziny pochodzenia.  Monitor Polski

To pokolenie nie ma kompleksów wobec rówieśników ze świata – jest to pierwsze od stuleci polskie pokolenie bez doświadczenia luki kulturowej czy technologicznej w porównaniu z młodymi z innych, rozwiniętych krajów.

Ma umiejętność indywidualizacji strategii życiowych.

Kapitały wyniesione z domu rodzinnego, ale i osobisty wysiłek oraz ambicje młodych ludzi sprawiają, że w pokoleniu tym istnieją grupy innowacyjnie zorientowane nie tylko tam, gdzie są korzystne warunki startu życiowego, ale wewnątrz różnych kategorii społecznych i środowisk.

W tym pokoleniu widać, jak dalece zaawansowane są – typowe dla krajów rozwiniętych – procesy deinstytucjonalizacji rodziny. Zmiany w kulturowych wzorcach seksualności, wysokie wartościowanie wolności i indywidualności w połączeniu z nowymi cywilizacyjnymi wyzwaniami i problemami (nieokreślona i niepewna przyszłość, strukturalne – związane z sytuacją na rynku pracy – ograniczenia w osiąganiu statusu dorosłej osoby) sprawiają, że podstawowym dylematem młodego Polaka staje się dziś wybór między samodzielnością życiową (którą gwarantuje znalezienie pracy i dbałość o karierę zawodową), a założeniem rodziny (uważanej za warunek życiowego szczęścia). Wybór pada na samodzielność życiową i – coraz częściej – testowanie alternatywnych form życia rodzinnego (bycia razem) bez formalizowania związków.

Problem ten, stanowiący część szerszego syndromu zjawisk, określanego mianem „kryzysu ćwierćwiecza” (niepokoju ludzi w wieku 25+ wynikającego z ciężaru decyzji, jakie muszą podjąć w obliczu trudnych dylematów życiowych i barier w realizacji celów), coraz częściej znajduje ujście w strategii nieopuszczania lub szybkiego powrotu dorosłych ludzi do rodzinnego gniazda (kwestia, której problematyczność rośnie w całej UE). w. rcl • .go Źródło: Jarosław Domalewski. 2010. Społeczne i środowiskowe uwarunkowania dróg szkolnych młodzieży – dynamika zmian, Warszawa: IRWiR PAN. • • ww • •  Monitor Polski Narasta problem transferu między edukacją a rynkiem pracy i podjęciem samodzielnego życia (co wynika i z barier w systemie edukacji, ciągle słabo dostosowanym do wymogów zmiennego rynku pracy, i z problemów rynku pracy, wciąż wykazującego się niską absorpcyjnością młodej siły roboczej). Jest szczególnie ważne, aby start zawodowy młodej generacji – jakkolwiek w warunkach maksymalnie elastycznych, bo to zwiększa szansę znalezienia pracy, z czasem przekształcał się w ścieżkę stabilizacji zawodowej i pozycji na rynku pracy (zagrożeniem jest trwały dualizm na rynku pracy), co pozwoliłoby zwiększyć poczucie pewności (dostęp do kredytów, możliwości stałego podnoszenia kwalifikacji etc.), tak istotne dla samodzielności i np. decyzji prokreacyjnych.

Pokolenie to cechuje wysoki (wyższy niż w krajach zachodnich) poziom deklaracji chęci posiadania dzieci, ale i większa ostrożność w strategiach życiowych, jeżeli chodzi o decyzje dotyczące dzietności. Decyzje te uzależniane są od warunków do opieki, wychowania i stworzenia dzieciom szans rozwojowych w przyszłości. Średni wiek matki w chwili porodu jest w Polsce ciągle niższy od przeciętnego w UE (Polska – 28,6, a UE – 30 lat w 2009 r.), ale trend w przesuwaniu tego wieku jest wyraźny. Zarazem w UE poza formalnymi małżeństwami rodzi się ok. 40%, a w Polsce 20% dzieci. Relatywnie stabilna jest liczba małżeństw na 1000 mieszkańców i przeciętna dynamika wzrostu rozwodów. Wszystkie te czynniki zwiększają siłę potencjału demograficznego Polski, mimo zachodzących zmian kulturowych, ale nie uchronią jej przed negatywnymi skutkami starzenia się społeczeństwa w trzeciej dekadzie XXI wieku. .go • Poz. 121 v.p l •

Jest to pokolenie, które cechuje inne sytuowanie roli i obszaru wolności. Dla nich oazą wolności (o największym znaczeniu) oraz obszarem kreowania więzi społecznych jest sfera Internetu. Zarazem Internet w sposób konwergentny organizuje dostęp do innych mediów (dla osób do 25. roku życia źródłem informacji o świecie i Polsce w większym stopniu jest Internet niż telewizja). W Polsce to młode pokolenie jest pierwszym tzw. pokoleniem sieci.

O wiele większy niż w generacjach starszych i przeciętnie w Polsce jest w młodym pokoleniu poziom otwartości i zaufania, co świadczy o wyższym potencjalnie kapitale społecznym i możliwościach jego wzrostu. v.p l • Poz. 121 .go •

Turcja Bułgaria Portugalia Ukraina Słowacja Rosja Węgry Polska Grecja Rumunia Łotwa Chorwacja Słowenia Cypr Francja Niemcy Zaufanie do innych ludzi Średnia Czechy Hiszpania Izrael Estonia Wielka Brytania Belgia Szwajcaria Szwecja Holandia Dania Finlandia 0% Norwegia 10%  Monitor Polski

Pokolenie to cechuje bardzo duże wewnętrzne zróżnicowanie, czego konsekwencją jest obecność również takich grup młodzieży, które nie radzą sobie z nowymi wyzwaniami. Jeżeli nawet stanowią one w tym momencie mniejszość, musimy o nich myśleć, aby mieli szansę włączenia się w główny nurt życia społecznego i nie stanowili w przyszłości problemu. ww Te cechy generacyjne są istotne dla stworzenia energii społecznej ewolucyjnych przemian w Polsce, pozwalającej z jednej strony kreować nowe przewagi konkurencyjne, z drugiej nowy model życia społecznego. W perspektywie 2030 roku ma to znaczenie fundamentalne. Ale trzeba mieć świadomość, że wymaga to efektywnej polityki edukacji, poprawionych warunków startu zawodowego, wspierania rozwoju rodziny i dzietności – co powiązane jest z rozwinięciem tych projektów, które zainicjowano w tych obszarach od 2008 roku. Po 1989 roku nie podjęto działań na rzecz wsparcia drugiego, powojennego wyżu demograficznego, który przechodził przez kolejne fazy, budując własne strategie dostosowawcze – dzisiaj jednak wydaje się niezbędna odpowiednia polityka. Z jednej strony, wspierająca start zawodowy i dzietność, z drugiej zaś, wyciągająca lekcje z „zaniechań” systemowych, tak aby kolejne roczniki dzieci i młodych ludzi funkcjonowały w lepszych rozwojowo warunkach, bo taka inwestycja jest opłacalna.  Monitor Polski

Rysunek 8. Liczba studiujących kobiet przypadająca na 100 studiujących mężczyzn z uwzględnieniem różnych poziomów studiowania (2009 r.) 450 400 350 300 250 Wyższe studia zawodowe; Studia magisterskie; Studia uzupełniające magisterskie; Studia podyplomowe .go 500 Kolegium Nauczycielskie; Nauczycielskie Kolegium Języków Obcych Studia doktoranckie 200 150 100 50 EU27 Belgia Bułgaria Czechy Dania Niemcy Estonia Irlandia Grecja Hiszpania Francja Włochy Cypr Łotwa Litwa Węgry Malta Holandia Austria Polska Portugalia Rumania Słowenia Słowacja Finlandia Szwecja Wielka Brytania Islandia Norwegia Chorwacja Stany Zjednoczone Japonia w. rcl 0 Źródło: Opracowanie własne na podst. Eurostat. ww Poprawiają się, choć nie bez wielu jeszcze barier prawnych, instytucjonalnych czy mentalnych, warunki wykorzystania potencjału kobiet w rozwoju kraju. W przygotowanym w 2010 roku po raz pierwszy indeksie i rankingu ekonomicznych szans kobiet, Polska zajęła 33. miejsce na 113 krajów.

Porównywano tam sytuację kobiet w wymiarach: przepisy prawa i rynku pracy (Polska na 34. miejscu), realna sytuacja na rynku pracy (31. pozycja), dostęp do zdobycia finansowania (31. miejsce w rankingu), udział i pozycja w edukacji i szkoleniach (18. pozycja), społeczny i prawny status kobiet (27. miejsce), warunki rozwoju kobiet w środowisku biznesu (44. miejsce). Od krajów o najlepszych wynikach najbardziej odstajemy w dziedzinie praktyk stosowanych na rynku pracy (m.in. warunki dla łączenia pracy i opieki nad dziećmi), dostępu do finansów i udziału w rozwoju biznesu. Przedstawia to poniższy zestaw danych:  Monitor Polski

Tak wygląda ten proces w w większości krajów świata. Wydaje się, że głęboki sens ma radykalne jego przyspieszenie, co oznacza, iż poprawa warunków rozwoju pozycji kobiet, wykorzystanie ich potencjału niesie szansę na zwielokrotnienie siły pozytywnych czynników rozwojowych. Tym bardziej, że luka w zatrudnieniu między kobietami a mężczyznami wynosi w Polsce ok. 15%, co oznacza, że istnieją rezerwy pozwalające na wzrost aktywności zawodowej kobiet i pełniejsze wykorzystanie ich potencjału.  Podsumowanie

Wyraźnie postawionym zadaniem powinno być przesunięcie wydatków publicznych w kierunku wydatków prorozwojowych. Wysiłek na rzecz oszczędności musi być bowiem połączony z odpowiedzialnym ponoszeniem nakładów na inwestycje prorozwojowe o szczególnie priorytetowym charakterze. Wyznacznikiem takiego działania jest dostosowanie i połączenie tempa konwergencji z potrzebami inwestycyjnymi, zapobiegającymi nadmiernemu spowolnieniu gospodarczemu czy stagnacji na rynku pracy.

Warto zauważyć, iż formułowanie poprawy jakości życia – jako celu rozwoju – niesie za sobą pewne konsekwencje. Dotyczą one kompleksowego rozumienia „jakości życia” (ang. „well-being”) jako dobrostanu w różnych obszarach życia: • • ww • • • długości życia w ogóle, długości życia w zdrowiu (co wiąże się z poprawą stanu zdrowia Polaków jako rezultatu międzysektorowych działań prozdrowotnych, a w szczególności sprawnie funkcjonującego systemu ochrony zdrowia), większej satysfakcji z wykonywania pracy, lepszych warunków łączenia kariery zawodowej z życiem prywatnym i rodzinnym, sprawnej sieci bezpieczeństwa socjalnego nastawionej na pomoc, której celem jest zwiększenie szans na aktywność społeczną i zawodową i dbałość o przeciwdziałanie różnym formom wykluczenia, dostępności dóbr i usług publicznych (zdefiniowanych, standaryzowanych, efektywnie dostarczanych) bez względu na status rodzinny i miejsce zamieszkania, •  Monitor Polski • • Poz. 121 otwartych warunków uczestnictwa w życiu publicznym, bezpieczeństwa dochodów na starość, środowiskowego poczucia równowagi w odniesieniu do warunków krajobrazowych, naturalnego stanu otoczenia oraz żywności, udziału w kulturze (co jest ważne dla prorozwojowego potencjału kreatywności), poczucia satysfakcji z życia. v.p l • • •

Wyznaczając ambitny cel – proponujemy, aby punktem odniesienia było PKB per capita Holandii, kraju o jednym z najwyższych wskaźników PKB na głowę w Europie, mierzonym wg parytetu siły nabywczej (Holandia jest druga po Luksemburgu w tym rankingu, ale ten z kolei kraj ze względu na specyfikę kompozycji PKB nie może być punktem odniesienia dla Polski). Wartość docelowa wskaźnika została przedstawiona w części dotyczącej mierników i wskaźników Strategii. w. rcl Nie ma sprzeczności między kierunkiem rozwoju zorientowanym na jakość życia a modernizacją i rosnącą konkurencyjnością gospodarki. Te dwa kierunki są współbieżne i współzależne w nowoczesnych społeczeństwach. Tym, co wydaje się w Polsce szczególnie istotne, to – po pierwsze – oparcie procesów rozwojowych na aspiracjach potencjalnie najsilniejszych liderów zmiany – podmiotów trzeciej fali nowoczesności: młodej generacji, środowisk innowatorów z obszarów niższego dzisiaj potencjału rozwojowego, kobiet podejmujących na coraz większą skalę zadania pełnego uczestnictwa we wszystkich wymiarach życia. Po drugie – tworzenie dla nich wszystkich warunków dla integracji ról, w jakich we współczesności człowiek występuje – obywatela, pracownika i konsumenta.

Obszary strategiczne ww Analiza zmiany pozycji Polski w rankingach konkurencyjności (wg metodologii The Global Competitiveness Report – World Economic Forum) w latach 2007–2011 pokazuje, iż przejście z pozycji 53. na 41. związane było z poprawą wielu wskaźników składających się na ten ranking.

Zmieniły się pozytywnie uwarunkowania instytucjonalne, także infrastruktura, radykalnie obniżył poziom marnotrawstwa wydatków publicznych, wzrosła zaś efektywność funkcjonowania wielu dziedzin, w tym rynku finansowego i niektórych wymiarów innowacyjności, poprawiły się warunki rozwoju edukacji, a także procedury otwierania działalności gospodarczej czy transfer technologii związany z zagranicznymi inwestycjami. Ale z drugiej strony relatywnemu pogorszeniu uległy: przejrzystość rządowego procesu podejmowania decyzji, sztywność reguł zatrudniania i zwalniania na rynku pracy (to oznacza, iż wiele krajów uelastyczniło rynek pracy o wiele bardziej), nie poprawiała  Monitor Polski

Tabela 7. Polska w rankingu globalnej konkurencyjności Global Competetiveness Index Miejsce (na 142) Wynik (1-7) Etapy rozwoju GCI 2011-2012 41 4,5 Napędzane przez czynniki GCI 2010-2011 (na 139) 39 4,3 GCI 2009-2010 (na 133) 46 Podstawowe czynniki 56 Instytucje 52 Infrastruktura 74 Stabilność makroekonomiczna 74 Przejście z 1 do 2 4,3 Napędzane przez wydajność Polska 4,2 3,9 4,7 6,1 Czynniki sprzyjające efektywności 30 4,6 Edukacja szkolenia 31 4,9 Zróżnicowanie struktury biznesowej w. rcl 40 Efektywność rynku dóbr 52 4,4 Efektywność rynku pracy 58 4,5 Zróżnicowanie kapitału źródeł 34 4,6 Gotowość do absorbcji technologii 48 4,2 Rozmiary rynku 20 5,1 Czynniki sprzyjające innowacyjności 57 3,6 Zróżnicowanie struktury biznesowej 60 4,1 Innowacyjność 58 3,2 ww Napędzane przez innowacje Gospodarki na etapie przejścia z 2 do 3 Innowacyjność i 3 4,7 Podstawowa edukacja i ochrona zdrowia wyższa Przejście z 2 do 3 2 .go 1 Rozmiary rynku Gotowość do absorbcji technologii Zróżnicowanie źródeł kapitału Instytucje 7 6 5 4 3 2 1 0 Infrastruktura Stabilność makroekonomicz na Podstawowa edukacja i ochrona zdrowia Edukacja wyższa i szkolenia Efektywność rynku pracy Efektywność rynku dóbr Źródło: World Economic Forum. 2011. The Global Competitiveness Report 2011–2012. Geneva: WEF.  Monitor Polski

W obszarze konkurencyjności i innowacyjności gospodarki (modernizacji) Innowacyjność gospodarki i kreatywnośc indywidualna Polska Cyfrowa Bezpieczeństwo Energetyczne i Środowisko Kapitał Ludzki Rozwój regionalny .go W obszarze równoważenia potencjału rozwojowego regionów Polski (dyfuzji) Transport W obszarze efektywności i sprawności państwa (efektywności) Sprawne Państwo w. rcl Kapitał Społeczny Trzeba jednak równocześnie mieć świadomość wzajemnego przenikania się obszarów strategicznych oraz narzędzi – kierunków interwencji przypisanych do poszczególnych celów strategicznych.

Dla wzmocnienia terytorialnego równoważenia rozwoju jest także istotny rozwój kapitału społecznego, a innowacyjność wymaga odpowiednich ram makroekonomicznych.

Obszar konkurencyjności i innowacyjności gospodarki

Jednym z najważniejszych elementów konkurencyjności i innowacyjności jest edukacja. W okresie transformacji wykształcenie pozostaje czynnikiem kształtującym kulturę społeczną. Zarazem może być, dzięki prowadzeniu odpowiedniej polityki, najlepszym narzędziem wyrównującym szanse i możliwości poprzez wzrost kapitału kulturowego, na czym powinna skupiać się szkoła i system nauczania. Należy przyspieszyć procesy zmian w edukacji tak, by wczesna edukacja przedszkolna,  Monitor Polski

Jest ważne, by system edukacji, z jednej strony, tworzył warunki dla wyrównywania szans między osobami o różnym statusie społecznym, z drugiej zaś, by sprzyjał wyławianiu talentów. Szczególnie istotne wydaje się dalsze dążenie do poprawy jakości w obszarach związanych z naukami przyrodniczymi, matematycznymi i studiami inżynierskimi – co wymaga nakładów, ale zwiększy dopasowanie podaży pracy do potrzeb rynku i gospodarki. .go Podobnego wsparcia wymagają, przy rosnącym znaczeniu usług, studia oraz kształcenie i szkolenie zawodowe obejmujące szeroko pojęte usługi. Trudno też wyobrazić sobie rozwój kapitału ludzkiego bez radykalnej przebudowy warunków (w tym wskazania źródeł finansowania) dla uczenia się przez całe życie (ang. life long learning), w różnych postaciach i formach: od edukacji formalnej dorosłych, poprzez wykorzystywanie nieformalnych sposobów uczenia się, codziennego (z zastosowaniem najnowocześniejszych technik cyfrowych i interaktywności) oraz w miejscu pracy. w. rcl Obok edukacji, zmiany zachodzą w obszarze nauki (wprowadzane nowymi ustawami od 2010 roku).

Muszą być dokonywane stopniowo, ale prowadzić w maksymalnie krótkim czasie do wzrostu konkurencyjności w dostępie do środków na badania naukowe oraz zwiększenia nakładów prywatnych na B+R. Wywołanie konkurencyjności jest najprostszym sposobem poprawy jakości prowadzonych w Polsce badań naukowych oraz mechanizmem reformy i różnicowania szkół wyższych i jednostek naukowych. Konieczność konkurowania o środki spowoduje, że uczelnie będą zmuszone do zatrudniania coraz lepszych badaczy, zróżnicowania oferty edukacyjnej oraz prowadzenia efektywnej polityki kadrowej. Warunkiem sukcesu jest wprowadzenie zdrowych zasad oceny zarówno instytucji badawczych, jak i osiągnięć poszczególnych badaczy. Ewaluacja spowoduje, że to kompetencje, osiągnięcia i kwalifikacje staną się sposobem uzyskiwania samodzielności naukowej, a nie formalne stopnie naukowe. Zmiany w systemie nauki muszą być powiązane ze wzrostem świadomości przedsiębiorców z korzyści jakie mogą przynieść dobrze wykorzystane badania naukowe i ich wyniki. Promocja innowacyjności technologicznych, podnoszenie zdolności do współpracy sektorów nauki i gospodarki, tworzenie specjalnych mechanizmów finansowych i bodźców zachęcających przedsiębiorców do podejmowania ryzyka i inwestycji prywatnych w sferę B+R, połączone z poprawą efektywności uczelni, będą stanowiły element przyspieszający modernizację gospodarki i podstawę trzeciej fali nowoczesności. ww Rozwijając potencjał innowacyjny i kreatywny należy mieć na względzie również innowacje nietechnologiczne, które w dużej mierze oparte są na potencjale kulturowym i są domeną sektora przemysłów kultury i przemysłów kreatywnych. W związku z tym istotne jest również wsparcie studiów na kierunkach kreatywnych, które zasilają gospodarkę kadrami niezbędnymi w dobie dynamicznie zmieniającej się sytuacji na rynku pracy i gospodarki opartej na wiedzy. Model współzależności różnych czynników wpływających na rozwój potencjału innowacyjności i kreatywności gospodarki pokazuje poniższy rysunek:  Monitor Polski

Co ważniejsze, dotyczy to nie tylko kwestii technicznej dostępności narzędzi cyfrowych, ale głównie nawyków i postaw. Skalę tych zadań przedstawiają poniższe dane.

Rysunek 12. Dostęp i wykorzystanie Internetu w państwach europejskich w 2010 r. (w %) Szerokopasmowy dostęp do internetu w krajach europejskich Pracownicy wykorzystujący w swojej pracy komputery z dostępem do internetu Osoby regularnie korzystające z internetu ww Rumania Grecja Bułgaria Portugalia Włochy Cypr Polska Litwa Czechy Hiszpania Malta Węgry Łotwa Irlandia Słowenia EU27 Austria Estonia Słowacja Niemcy Belgia Francja Wielka Brytania Finlandia Luksemburg Dania Szwecja Holandia 100 80 60 40 20 0 Źródło: opracowanie własne na podst. Eurostat.

Z tego powodu niezbędna jest odpowiednia polityka makroekonomiczna (jej założenia zawarte zostały w rozdziale o uwarunkowaniach makroekonomicznych rozwoju Polski), w ramach której powinna następować alokacja środków publicznych w stronę celów prorozwojowych. Natomiast stymulacja współpracy między biznesem a światem nauki, wzrost nakładów na B+R i większy udział  Monitor Polski

Ważnym elementem wprowadzania innowacji i nowoczesnych technologii jest energetyka.

Na modernizację obszaru energetyki oddziałuje kilka czynników o istotnym znaczeniu dla całej gospodarki: • • • • • efekty inwestycji zmierzających do dywersyfikacji źródeł energii (budowa gazoportu w Świnoujściu oraz dwa projekty tworzące podstawy energetyki jądrowej w Polsce), potrzeby modernizacji elektrowni i linii przesyłowych oraz dystrybucyjnych ze względu na ich przestarzały charakter technologiczny, zmiana struktury wytwarzania energii, by odpowiedzieć na wyzwania i realizację celów klimatycznych (OZE oraz technologie czystego węgla), także w kontekście cen polskiej energii i ich wpływu na warunki wzrostu gospodarczego, konieczność jasnego zdefiniowania roli wydobycia i stosowania węgla w polskiej gospodarce (zasób nie do przecenienia jako przyszła przewaga konkurencyjna), przygotowanie polskiej energetyki do otwartości wymiany energetycznej i handlu energią w obrębie UE, przeprowadzenie realnego testu dotyczącego dostępności gazu łupkowego w Polsce, co przy scenariuszu pozytywnym radykalnie zmieniłoby w perspektywie najbliższych 20 lat pozycję Polski w układzie sił związanym z dobrami energetycznymi, nie mówiąc o potencjalnym efekcie w postaci stworzenia warunków dla funduszu rezerwy demograficznej, wspierającego przyszłe emerytury. .go • w. rcl Ważne dla zwiększenia innowacyjności gospodarki jest uświadomienie polskim przedsiębiorcom, iż warto zwiększać nakłady na innowacje i tworzyć strategie rozwojowe firm oparte o konkurowanie, nie tylko niskimi cenami w kraju i niskimi kosztami pracy w wymiarze międzynarodowym, lecz konkurowanie wartością dodaną wynikającą z przewag marketingowych, organizacyjnych, produktowych (jakość), czy realnie innowacyjnych. Sukcesem transformacji jest rozrost przedsiębiorczości, ale np. istotnym ograniczeniem rozwojowym jest niewystarczająca żywotność i wielkość polskich firm, z dominacją mikroprzedsiębiorstw (do 10 osób zatrudnionych), gdzie i tak najwięcej jest firm zatrudniających ledwie 2–3 osoby, i funkcjonujących w większości przypadków ledwie 3–5 lat. Brakuje woli przedsiębiorców do rozwoju firm, przez co większość z nich trwa przy małym biznesie. Niezbędna jest analiza, czy obecnie polska przedsiębiorczość nie znajduje się na granicy regresu, wyczerpując proste czynniki wzrostu. ww W rankingach innowacyjnych zajmujemy miejsce wśród krajów „moderate innovators”, których wskaźniki innowacyjności sytuują się poniżej średniej europejskiej: 

Myśląc o e-państwie jako kluczowym obszarze rozwoju, nie możemy zapominać o tym, że choć Polska notuje średnio lepsze wyniki w stosunku do całego świata w rankingach ONZ, to biorąc pod uwagę tylko Europę wskaźnik e-government, usług online i infrastruktury telekomunikacyjnej, jest poniżej średniej. Regionalnie jedynie indeks kapitału społecznego jest wyższy13. Pokazuje to istotne cele związane z dostępnością i rozwojem e-administracji, jako elementach cywilizacyjnego przełomu, który wymaga kompleksowości, synergii i zrozumienia pozatechnicznego aspektu przeobrażeń. .go Dodatkowym czynnikiem wspierającym rozwój będzie swoista renta z tytułu wzrostu produktywności. Polska, w przeciwieństwie do wielu krajów rozwiniętych, które w latach 1995–2010 opierały wzrost produktywności głównie na wpływie informatyzacji i internetyzacji na organizację pracy, produkcji i usług, jest jeszcze przed tą fazą pożytkowania rozwoju procesów cyfryzacyjnych. w. rcl Jeśli zakładamy, że jednym z najsilniejszych czynników rozwojowych mają być procesy cyfryzacji, połączone z innowacyjnością w wykorzystaniu tych technologii, to bierze się to z głębokiego przekonania o zasadniczym przełomie zachodzącym w procesach rozwojowych, jakim podlegają ludzie. Istotą tego przełomu są nowe zasady ekonomii (reguł zarządzania, mechanizmów podejmowania decyzji, dystrybucji wiedzy, rozkładu energii i pracy etc.), które D. Tapscott i A. Williams charakteryzują poprzez rosnącą radykalnie dzięki Internetowi rolę reguł: współpracy, otwartości, dzielenia się, integracji oraz współzależności. Zdefiniowane przez nich reguły stanowią kwintesencję innowacyjności i podstawę modernizacji procesów społecznych i gospodarczych14. ww Istotnym czynnikiem uzupełniającym rozwój innowacyjności i zmiany cywilizacyjne na rzecz trzeciej fali nowoczesności, jest wzmocnienie warunków dla wzrostu potencjału kreatywności. Kreatywność społeczeństwa rośnie wraz z rozwojem grup/klas (w rozumieniu Richarda Floridy15) kreatywnych.

Wiąże się to z coraz większym udziałem w społeczeństwie ludzi z wykształceniem wyższym, ale też i zmieniającymi się oczekiwaniami wobec umiejętności pracowników, co pokazuje poniższy wykres:

12 Nina Czernich, Oliver Falck, Tobias Kretschmer, Ludger Woessmann, 2011. “Broadband Infrastructure and Economic Growth," Economic JournalEconomic Journal, Royal Economic Society, vol. 121(552).

13 UNPAN. 2012. United Nations E-government Survey 2012. E-government for the People. New York: UNPAN.

14 Don Tapscott, Anthony D. Williams. 2006. Wikinomics, How Mass Collaboration Changes Everything. New York: Penguin Group; 2010. Macrowikinomics, Rebooting Business and the World, New York: Penguin Group.

15 Richard Florida. 2004. Rise of the Creative Class. New York: Penguin Group.  Monitor Polski