Uchwała Nr 16 Rady Ministrów z dnia 5 lutego 2013 r. w sprawie przyjęcia Długookresowej Strategii Rozwoju Kraju. Polska 2030. Trzecia Fala Nowoczesnoś

Elektronicznie podpisany przez Grzegorz Paczowski Data: 2013.03.01 13:58:49 +01'00' MONITOR POLSKI v.p l DZIENNIK URZĘDOWY RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Warszawa, dnia 1 marca 2013 r. Poz. 121 UCHWAŁA Nr 16 RADY MINISTRÓW .go z dnia 5 lutego 2013 r. w sprawie przyjęcia Długookresowej Strategii Rozwoju Kraju. Polska 2030. Trzecia Fala Nowoczesności Na podstawie art. 11 ust. 4 ustawy z dnia 6 grudnia 2006 r. o zasadach prowadzenia polityki rozwoju (Dz. U. z 2009 r. Nr 84, poz. 712, z późn. zm.1)) Rada Ministrów uchwala, co następuje: § 1. Przyjmuje się Długookresową Strategię Rozwoju Kraju. Polska 2030. Trzecia Fala Nowoczesności, stanowiącą załącznik do uchwały. ww w. rcl § 2. Uchwała wchodzi w życie z dniem następującym po dniu ogłoszenia. 1) Prezes Rady Ministrów: D. Tusk Zmiany tekstu jednolitego wymienionej ustawy zostały ogłoszone w Dz. U. z 2009 r. Nr 157, poz. 1241, z 2011 r. Nr 279, poz. 1644 oraz z 2012 r. poz. 1237.  Monitor Polski –2– Poz. 121 Załącznik do uchwały nr 16 Rady Ministrów zZałącznik dnia 5 lutego 2013 r. (poz. 121) v.p l do uchwały nr 8 Rady Ministrów z dnia 5 lutego 2013 r. w. rcl .go Ministerstwo Administracji i Cyfryzacji Trzecia fala nowoczesności ww Długookresowa Strategia Rozwoju Kraju Warszawa, 11 stycznia 2013 r.  Monitor Polski –3– Poz. 121 v.p l Spis treści Streszczenie ................................................................................................................................. 5 Wstęp i diagnoza ....................................................................................................................... 10 Kontekst wyzwań dla Polski do 2030 r. ............................................................................................ 11 Wyzwania dla Polski do 2030 r. ........................................................................................................ 20 Rozdział pierwszy – Charakterystyka modelu rozwoju Polski do 2030 r. ...................................... 22 Długookresowa Strategia Rozwoju Kraju – model dokumentu ........................................................ 23 Wizja państwa do 2030 r. .................................................................................................................. 24 .go Model rozwoju Polski do 2030 r. ....................................................................................................... 25 Geografia i generacje rozwoju jako kluczowe elementy rozwoju Polski do 2030 r. ......................... 27 Geografia rozwoju ......................................................................................................................... 27 Generacje rozwoju ........................................................................................................................ 32 Podsumowanie .................................................................................................................................. 40 Rozdział drugi – Cel główny i obszary strategiczne ...................................................................... 41 Cel główny ........................................................................................................................................ 42 Obszary strategiczne ........................................................................................................................ 43 w. rcl Obszar konkurencyjności i innowacyjności gospodarki – znaczenie dla rozwoju do 2030 r. ........... 46 Obszar równoważenia potencjału rozwojowego regionów – znaczenie dla rozwoju do 2030 r. ..... 57 Obszar efektywności i sprawności państwa – znaczenie dla rozwoju Polski do 2030 r. ................... 58 Rozdział trzeci – Warunki realizacji Strategii – ramy makroekonomiczne i harmonogram ............ 61 Przesłanki wzrostu gospodarczego do 2030 r. .................................................................................. 62 Wzrost poziomu wydatków rozwojowych ....................................................................................... 63 Wzrost zatrudnienia ......................................................................................................................... 68 Harmonogram i narzędzia realizacji Strategii ................................................................................... 71 Rozdział czwarty – Cele strategiczne i kierunki interwencji w obszarze konkurencyjności i innowacyjności gospodarki ...................................................................................................... 73 Makroekonomiczne ramy konkurencyjności i innowacyjności gospodarki ..................................... 74 ww Wizja konkurencyjnej i innowacyjnej gospodarki w 2030 r. ............................................................ 78 Innowacyjność gospodarki i kreatywność indywidualna ................................................................. 80 Cel 1 – Wspieranie prorozwojowej alokacji zasobów w gospodarce, stworzenie warunków dla wzrostu oszczędności oraz podaży pracy i innowacji ....................................................................... 80 Cel 2 – Zmniejszenie długu publicznego i kontrola deficytu w cyklu koniunkturalnym ................... 81  Monitor Polski –4– Poz. 121 v.p l Cel 3 – Poprawa dostępności i jakości edukacji na wszystkich etapach oraz podniesienie konkurencyjności nauki ..................................................................................................................... 83 Cel 4 – Wzrost wydajności i konkurencyjności gospodarki ............................................................... 88 Polska Cyfrowa ................................................................................................................................. 92 Cel 5 – Stworzenie Polski Cyfrowej ................................................................................................... 92 Kapitał Ludzki .................................................................................................................................... 95 Cel 6 – Rozwój kapitału ludzkiego poprzez wzrost zatrudnienia i stworzenie „workfare state” ..... 97 Bezpieczeństwo energetyczne i środowisko ................................................................................... 103 Cel 7 – Zapewnienie bezpieczeństwa energetycznego oraz ochrona i poprawa stanu środowiska .. 105 .go Rozdział piąty – Cele strategiczne i kierunki interwencji w obszarze równoważenia potencjałów rozwojowych regionów ............................................................................................................ 108 Cel 8 – Wzmocnienie mechanizmów terytorialnego równoważenia rozwoju dla rozwijania i pełnego wykorzystania potencjałów regionalnych ....................................................................................... 111 Cel 9 – Zwiększenie dostępności terytorialnej Polski poprzez utworzenie zrównoważonego, spójnego i przyjaznego użytkownikom systemu transportowego .................................................. 114 Rozdział szósty – Cele strategiczne i kierunki interwencji w obszarze efektywności i sprawności państwa .................................................................................................................................. 117 Sprawne Państwo ........................................................................................................................ 118 w. rcl Cel 10 – Stworzenie sprawnego państwa jako modelu działania administracji publicznej ............ 119 Kapitał społeczny ............................................................................................................................. 122 Cel 11 – Wzrost społecznego kapitału rozwoju .............................................................................. 124 Rozdział siódmy – Monitorowanie realizacji Strategii ................................................................ 127 Wprowadzenie – uwagi metodologiczne ........................................................................................ 128 Proponowane wskaźniki monitoringu Strategii ............................................................................. 132 ww Definicje wykorzystanych wskaźników ........................................................................................... 140 Streszczenie  Monitor Polski –5– Poz. 121 v.p l Długookresowa Strategia Rozwoju Kraju – Polska 2030. Trzecia fala nowoczesności1 jest, zgodnie z przepisami ustawy z dnia 6 grudnia 2006 r. o zasadach prowadzenia polityki rozwoju (Dz. U. z 2009 r. Nr 84, poz. 712, z późn. zm.) (art. 9 ust. 1) – dokumentem określającym główne trendy, wyzwania i scenariusze rozwoju społeczno-gospodarczego kraju oraz kierunki przestrzennego zagospodarowania kraju, z uwzględnieniem zasady zrównoważonego rozwoju, obejmującym okres co najmniej 15 lat. Stanowi najszerszy i najbardziej ogólny element nowego systemu zarządzania rozwojem kraju, którego założenia zostały określone w ustawie z dnia 6 grudnia 2006 r. o zasadach prowadzenia polityki rozwoju kraju oraz przyjętym przez Radę Ministrów dnia 27 kwietnia 2009 r. dokumencie Założenia systemu zarządzania rozwojem Polski. W przypadku tej Strategii to okres prawie 20 lat, gdyż przyjętym przy jej konstruowaniu horyzontem czasowym jest rok 2030. Uzupełnieniem ramy strategicznej rozwoju Polski do 2030 roku jest Koncepcja Przestrzennego Zagospodarowania Kraju przyjęta przez Radę Ministrów w dniu 16 marca 2012 r. .go Polska 2030. Trzecia fala nowoczesności. Długookresowa Strategia Rozwoju Kraju powstawała w latach 2011 i 2012. Uwzględnia ona uwarunkowania wynikające ze zdarzeń i zmian w otoczeniu społecznym, politycznym i gospodarczym Polski w tym okresie. Opiera się również na diagnozie sytuacji wewnętrznej, przedstawionej w raporcie Polska 2030. Wyzwania rozwojowe z 2009 roku, w stosunku do diagnozy z lat 2008 i 2009 uzupełnione zostały o elementy, które wiążą się z trwającym na świecie i w Europie kryzysem finansowym i spowolnieniem gospodarczym. Szeroka diagnoza została przedstawiona we wstępie do dokumentu. w. rcl Założeniem wyjściowym przy konstruowaniu Strategii stała się konieczność przezwyciężenia kryzysu finansowego w jak najkrótszym czasie. Wolniejszy rozwój spowodowałby, że jakość życia ludzi poprawiałaby się bardzo wolno. Niezbędne jest zbudowanie przewag konkurencyjnych na kolejne dziesięć lat, czyli do 2030 r., tak aby po wyczerpaniu dotychczasowych sił rozwojowych Polska dysponowała nowymi potencjałami wzrostu w obszarach dotychczas nieeksploatowanych. Tym samym Strategia nie jest manifestem politycznym, a dokumentem rządu RP o charakterze analitycznym i rekomendacyjnym – stanowi opis nowego projektu cywilizacyjnego zorientowanego na przyszłość, w perspektywie do 2030 r. Opis założeń tego projektu zawiera rozdział pierwszy Strategii – Charakterystyka modelu rozwoju Polski do 2030. Celem głównym dokumentu Długookresowa Strategia Rozwoju Kraju – Polska 2030. Trzecia fala nowoczesności jest poprawa jakości życia Polaków mierzona zarówno wskaźnikami jakościowymi, jak i wartością oraz tempem wzrostu PKB w Polsce. Informacje o wskaźnikach i zasadach monitorowania postępu realizacji założeń i działań przedstawionych w Strategii zostały przedstawione w rozdziale siódmym – Monitorowanie efektów strategii. Z diagnozy przedstawionej w 2009 r. wynika, że rozwój Polski powinien odbywać się w trzech obszarach strategicznych równocześnie: konkurencyjności i innowacyjności gospodarki (modernizacji), równoważenia potencjału rozwojowego regionów Polski (dyfuzji), efektywności i sprawności państwa (efektywności). ww I. II. III. 1 Na potrzeby niniejszego dokumentu nazwa „Długookresowa Strategia Rozwoju Kraju – Polska 2030. Trzecia fala nowoczesności” jest stosowana wymiennie z innymi nazwami – Strategia, DSRK, Polska 2030.  Monitor Polski –6– Poz. 121 I. II. III. v.p l Proponowane w Strategii obszary strategiczne związane są z obszarami opisanymi w Strategii Rozwoju Kraju 2020 – Aktywne społeczeństwo, konkurencyjna gospodarka, sprawne państwo, przyjętej przez Radę Ministrów w dniu 25 września 2012 r. Łącznie stanowią podstawowe narzędzie wdrażania DSRK do 2020 r., czyli: sprawne i efektywne państwo (obszar pierwszy) – odpowiada mu obszar strategiczny trzeci DSRK, konkurencyjna gospodarka (obszar drugi) – odpowiada mu obszar strategiczny pierwszy DSRK, spójność społeczna i terytorialna (obszar trzeci) – odpowiada mu obszar strategiczny drugi DSRK. .go W każdym z obszarów strategicznych zostały określone strategiczne cele rozwojowe (od dwóch do czterech w zależności od obszaru). Cele strategiczne uzupełnione są sprecyzowanymi kierunkami interwencji. Przy każdym z tych kierunków określony został cel do realizacji. Zebrane razem służą nowatorskiemu i niestandardowemu przedstawieniu zadań stojących przed administracją publiczną – przede wszystkim rządem, ale także samorządami – które należy zrealizować, aby poprawić jakość życia mieszkańców Polski. Dokument składa się z dwóch części: I. w. rcl II. wstępu wraz z diagnozą i opisem kontekstu społecznego, gospodarczego i międzynarodowego Strategii (w tym szkicu proponowanych rozwiązań w trzech obszarach strategicznych) oraz prezentacji ram makroekonomicznych rozwoju Polski do 2030 r., charakterystyki proponowanych kierunków interwencji (czyli działań do podjęcia w perspektywie 2030 r. służących osiągnięciu celu głównego Strategii) oraz opisu zasad monitorowania i ewaluacji wdrażania projektu Polska 2030. Kierunki interwencji podporządkowane są schematowi trzech obszarów strategicznych, które zostały podzielone na osiem części (zgodnych ze strategicznymi celami rozwojowymi). Są to: I. II. ww III. W obszarze konkurencyjności i innowacyjności gospodarki: i. Innowacyjność gospodarki i kreatywność indywidualna ii. Polska Cyfrowa iii. Kapitał ludzki iv. Bezpieczeństwo energetyczne i środowisko W obszarze równoważenia potencjału rozwojowego regionów Polski: v. Rozwój regionalny vi. Transport W obszarze efektywności i sprawności państwa: vii. Kapitał społeczny viii. Sprawne państwo W części wstępnej poświęconej makroekonomicznym ramom rozwoju Polski zostały określone te kierunki działań, które stworzą ramę finansową – fiskalną i budżetową – realizacji pozostałych celów wskazanych w Strategii. W pierwszym okresie realizacji Strategii działania makroekonomiczne zostają podporządkowane konieczności stabilizacji finansów publicznych, obniżenia poziomu długu  Monitor Polski –7– Poz. 121 v.p l publicznego i deficytu budżetowego oraz przygotowaniom do przyjęcia przez Polskę wspólnej waluty (konwergencja). W drugim okresie, po osiągnięciu stabilizacji finansowej sektora publicznego, powinno następować stopniowe modernizowanie tego sektora wydatków, poprzez wzrost nakładów na działania prorozwojowe – w tym nakłady na B+R, ochronę zdrowia, reformy strukturalne. W efekcie w końcowych latach realizacji DSRK, struktura wydatków publicznych powinna odzwierciedlać ambicje Polski jako kraju nowoczesnego, rozwiniętego, ze strukturą podatków umożliwiającą skuteczną konkurencję globalną o kapitał, technologie i pracę. .go W obszarze innowacyjnej gospodarki i kreatywności indywidualnej opisywane cele i kierunki interwencji obejmują zagadnienia związane z pobudzaniem innowacyjności, efektywności gospodarki i kreatywności ludzi. Przede wszystkim dotyczą edukacji – od wczesnej opieki przedszkolnej po szkolnictwo wyższe i procesy uczenia się przez całe życie. Dotyczą także badań i nauki – w tym powiązań między nauką i gospodarką, nakładami na naukę oraz reform systemowych służących zwiększeniu międzynarodowego znaczenia, podniesieniu jakości i efektywności badań naukowych oraz przedsiębiorczości. W tym ostatnim obszarze nacisk jest położony na kształtowanie kompetencji przedsiębiorców, które pozwolą im rozwijać firmy i konkurować na globalnym, gwałtownie zmieniającym się rynku. Ważne jest też tworzenie instrumentów inżynierii finansowej i wzmacnianie instytucji otoczenia biznesu służących przedsiębiorcom w Polsce. Istotnym elementem działań na rzecz przedsiębiorców powinna być poprawa sprawności funkcjonowania administracji państwowej oraz zniesienie barier legislacyjnych i administracyjnych blokujących lub spowalniających rozwój firm. w. rcl Istotność drugiego elementu tego obszaru strategicznego – Polska Cyfrowa – wynika z konieczności przyspieszenia w Polsce przemian technologicznych. Trzy podstawowe elementy powinny posłużyć rozwojowi technologicznemu Polski. Przede wszystkim niezbędne są inwestycje infrastrukturalne w szerokopasmowy Internet dostępny dla wszystkich. To zwiększy szanse rozwoju obszarów peryferyjnych, przyczyniając się do równoważenia terytorialnego rozwoju. Drugim elementem są działania na rzecz zwiększania potrzeb używania Internetu poprzez rozwój e-usług oraz e-gospodarki i wzrost sprawności państwa. Kluczowe będzie podejście w ramach zintegrowanej informatyzacji, opartej na logicznym i skutecznym obiegu informacji, wprowadzeniu zasad zarządzania procesowego, neutralności technologicznej państwa oraz efektywności kosztowej. Jeżeli te warunki zostaną spełnione, będzie można także działać na rzecz trzeciego elementu Polski Cyfrowej, jakim jest zwiększenie kompetencji cyfrowych społeczeństwa, zapobiegających nowym typom wykluczeń, np. osób starszych nieużywających obecnie Internetu. ww Trzeci obszar – kapitał ludzki – obejmuje opis tych celów i kierunków interwencji, które są powiązane z systemem ochrony zdrowia oraz zapewnieniem spójności społecznej – edukacją i transferem absolwentów na rynek pracy oraz samą aktywnością zawodową. Dzięki aktywnej polityce rodzinnej oraz polityce imigracyjnej nastawionej na uzupełnianie niedoborów na rynku pracy Polska ma szansę w zdecydowanym stopniu ograniczyć zagrożenia związane z przemianami demograficznymi w najbliższych dwudziestu latach. Dłuższa aktywność zawodowa połączona z efektywnym systemem ochrony zdrowia, w tym profilaktyki oraz rehabilitacji, pozwoli zmniejszyć ryzyko utraty potencjałów osób starszych oraz zwiększy udział osób niepełnosprawnych np. w rynku pracy. Lepszemu dostosowaniu do dynamicznie zmieniających się potrzeb rynku pracy będzie służył system edukacji, w tym uczenie się przez całe życie dostosowane do poszczególnych etapów życia i kariery Polaków.  Monitor Polski –8– Poz. 121 .go v.p l Ważnym z punktu widzenia bezpieczeństwa Polski, ale także udziału w światowych procesach, jest obszar bezpieczeństwa energetycznego oraz ochrony środowiska. Polska ma ogromne potrzeby energetyczne. Należy je zabezpieczyć w perspektywie nie tylko długookresowej – do 2030 r., ale także w średniookresowej do lat 2020–2022. Wskazane są działania i kierunki interwencji dotyczące inwestycji energetycznych, np. w gazoport, elektrownie wykorzystujące energię jądrową, ale także poprawa jakości sieci przesyłowych i dystrybucyjnych. Ważnym z punktu widzenia uczestnictwa w UE jest modyfikacja i coraz szersze wykorzystywanie odnawialnych źródeł energii (tak aby ich udział w gospodarce stawał się coraz większy), ograniczenie wykorzystania węgla oraz dbałość o stan środowiska w Polsce. Te działania wiążą się także z potrzebą zapewnienia obywatelom bezpieczeństwa w przypadku nagłych zjawisk przyrodniczych czy zmian klimatycznych. Istotne jest również, aby do 2030 r. Polska umiejętnie wykorzystywała zasoby naturalne, np. węgiel, gaz łupkowy czy miedź. Mając jedne z największych na świecie złóż kopalin, Polska ma szansę budować w oparciu o nie swoje przewagi konkurencyjne. w. rcl W kolejnych obszarach, które składają się na drugi obszar strategiczny DSRK – równoważenia potencjału rozwojowego regionów Polski, podkreślana jest istotność równomiernego rozwoju regionalnego. W przypadku rozwoju regionalnego, Długookresowa Strategia Rozwoju Kraju rozwija i modyfikuje zaproponowany w raporcie diagnostycznym Polska 2030 – wyzwania rozwojowe model polaryzacyjno-dyfuzyjny równoważenia rozwoju i zastępuje go modelem terytorialnego równoważenia rozwoju (dyfuzji). Model terytorialnego równoważenia rozwoju jest również tym modelem, który charakteryzuje pozostałe dokumenty strategiczne dotyczące rozwoju regionalnego w perspektywie do 2030 r. – Koncepcję Przestrzennego Zagospodarowania Kraju oraz Średniookresową Strategię Rozwoju Kraju 2020. Wskazuje na szansę związaną z nowym rozumieniem europejskiej polityki spójności, jako narzędzia służącego rozwojowi regionalnemu, oraz na system transportowy jako klucz – techniczny – do zapewnienia dostępności, spójności oraz rozwoju poszczególnych regionów. Strategia nie rezygnuje z zaproponowanego w modelu polaryzacyjno-dyfuzyjnym rozwoju metropolii jako klucza do konkurencji światowej i europejskiej Polski. W o wiele większym stopniu podkreśla jednak istotność mechanizmów włączających obszary wciąż peryferyjne do światowej gry sił. ww Trzeci obszar strategiczny – efektywności i sprawności państwa, składa się z dwóch części. Pierwszy z nich – kapitał społeczny, to zestaw kierunków interwencji służący osiągnięciu celu, jakim jest wzrost społecznego kapitału rozwoju. Jednym ze zdiagnozowanych problemów blokujących szybszy rozwój Polski jest bowiem brak zaufania ludzi do siebie oraz do instytucji publicznych. Na stosunki społeczne wpływa także brak zaufania instytucji do ludzi, czego efektem jest wciąż rosnąca biurokracja, tworzenie nowych procedur, nieskuteczność i niespójność rozrastającego się prawa. Kierunki interwencji służą poprawie jakości kompetencji społecznych i obywatelskich Polaków (zwiększeniu zdolności do współpracy), wzrostowi aktywności i partycypacji obywatelskiej, aktywności kulturalnej oraz wzmacnianiu potencjału kreatywnego Polski – przemysłów kulturowych i kreatywnych. Z punktu widzenia obecności Polski w świecie ważne jest także podkreślenie istotności działań na rzecz współpracy międzynarodowej i ponadregionalnej. Kierunki interwencji obejmują tak zróżnicowane działania jak: wprowadzenie nowych programów edukacji obywatelskiej do szkół, ułatwienia w finansowaniu organizacji pozarządowych, zmianę formuły działania Państwowej Komisji Wyborczej, której zadania zostałyby uzupełnione o promocję aktywności wyborczej i obywatelskiej, a nawet cyfryzację zasobów kultury i rozszerzenie tradycyjnych ról instytucji kultury. Kierunki  Monitor Polski –9– Poz. 121 v.p l interwencji obejmują także rozwój mediów publicznych oraz wzmacnianie kompetencji językowych Polaków. Tak jak na początku Strategii przedstawione są ramy makroekonomiczne rozwoju Polski, tak końcową ramę stanowi część poświęcona sprawności państwa i służb publicznych. Efektywność administracji, wymiaru sprawiedliwości oraz spójność i stabilność stanowionego prawa stanowią bowiem nie tylko wyzwania rozwojowe, ale także warunki zapewnienia tego rozwoju w tak istotnych obszarach jak: wzmacnianie kapitału ludzkiego, rozwój przedsiębiorczości czy dbałość o kapitał społeczny. Dla sprawności państwa najważniejsze jest zrealizowanie czterech zaleceń: II. III. IV. pomocności państwa, które zapewnia ludziom realizację praw i swobód obywatelskich, dba o ich niczym nieskrępowaną kreatywność, niezależność działania (w aktywności gospodarczej, publicznej, społecznej), ale jednocześnie szanuje ich prywatność, przyjazności państwa, które zmienia formułę działania na bardziej otwartą, opartą na dwustronnej komunikacji, partycypacyjności państwa, które zapewnia dostęp do wiedzy, gwarantuje możliwość udziału w sprawowaniu władzy poprzez konsultacje i debatę publiczną, przejrzystości państwa, które nie tylko podejmuje decyzje, ale również tłumaczy je w sposób przejrzysty i zrozumiały dla wszystkich obywateli. .go I. Ważnym elementem zmian w kolejnych dwudziestu latach powinno być, zgodnie z zasadą pomocniczości, zapewnienie swobody obywatelom i samorządom terytorialnym, dobra współpraca administracji rządowej z nimi, deregulacja sprzyjająca postawom przedsiębiorczym i kreatywnym oraz zapewnienie wysokiej jakości stanowionego prawa. ww w. rcl Długookresowa Strategia Rozwoju Kraju – Polska 2030. Trzecia fala nowoczesności, ze względu na wielość zagadnień oraz prawie dwudziestoletni horyzont czasowy, jest dokumentem, który może i powinien podlegać modyfikacjom. Przedstawione kierunki interwencji, cele i działania mogą być osiągane i realizowane w różnych okresach i czasie. W miarę monitorowania wskaźników przedstawionych w Strategii, formuła osiągania celów może podlegać zmianom i być dostosowywana do zmieniających się okoliczności czy sytuacji makroekonomicznej. Modyfikacje i zmiany powinny być wprowadzone zgodnie z przepisami ustawy z dnia 6 grudnia 2006 r. o zasadach prowadzenia polityki rozwoju, na podstawie wyników ewaluacji śródokresowych oraz na podstawie wyników realizacji celów określonych w dokumentach średniookresowych – do 2020 r.  – 10 – ww w. rcl .go Wstęp i diagnoza Poz. 121 v.p l Monitor Polski  Monitor Polski – 11 – Poz. 121 v.p l Kontekst wyzwań dla Polski do 2030 r. Przedstawiony latem 2009 roku raport „Polska 2030. Wyzwania rozwojowe” stał się okazją do debaty o przyszłości kraju oraz o zasadach prowadzenia polityki rozwoju. Pozwolił również na wprowadzenie nowych reguł przygotowywania dokumentów o charakterze strategicznym. Wcześniej dokumenty miały krótszą perspektywę czasową, podporządkowane były w większości rytmowi prac Unii Europejskiej i programom operacyjnym, tworzącym ramy absorpcji środków unijnych. Dominowało sektorowe podejście, czego rezultatem była swoista nadprodukcja dokumentów mających w nazwie atrybut „strategii” (przeszło 200 dokumentów tego rodzaju istniało jeszcze w 2008 roku). w. rcl .go Kluczowa dla dyskusji nad raportem „Polska 2030” okazała się sposobność podsumowania doświadczeń i dorobku polskiej transformacji zainicjowanej w 1989 roku. Raport, zdając relację ze stanu rzeczy w wielu dziedzinach, stawiał tezę o zakończeniu procesów transformacji oraz o potrzebie odnalezienia nowych sił rozwojowych, innych niż te, które stanowiły fundament transformacji. Istotą propozycji „Polski 2030” był nowy projekt cywilizacyjny zorientowany na przyszłość, w wymiarze czasowym o jedno pokolenie więcej niż to, które aktualnie spełnia rolę wiodącą w określaniu ważnych zadań dla kraju. Dokument przygotowany przez Zespół Doradców Strategicznych Premiera RP, właśnie w oparciu o analizę, charakterystykę i ocenę 20 lat transformacji – przedstawił 10 kluczowych dla przyszłości wyzwań oraz dylematy wymagające rozstrzygnięć, aby wyzwania te podjąć. Stworzone zostały zatem przesłanki do myślenia w kategoriach realnie strategicznych, innowacyjnych, z formułowaniem wizji, celów oraz narzędzi niezbędnych dla osiągania wyznaczanych celów. Tabela 1. Wyzwania i dylematy z Raportu „Polska 2030. Wyzwania rozwojowe” Dylemat 1. Wzrost konkurencyjności Wykorzystanie szans rozwojowych vs Dryf rozwojowy 2. Sytuacja demograficzna Wykorzystanie potencjału ze zwiększania się długości trwania życia vs Kosztowne społeczno-ekonomiczne skutki zmian w sferze struktury wieku 3. Wysoka aktywność pracy oraz adaptacyjność zasobów pracy Adaptacyjna mobilność vs Niepewna stabilność 4. Odpowiedni potencjał infrastruktury Przyspieszenie wymiany, rozwoju i poprawy relacji społecznych vs Infrastrukturalne bariery wymiany gospodarczej i więzi społecznych ww Wyzwanie 5. Bezpieczeństwo energetyczno-klimatyczne Harmonizacja wyzwań klimatycznych i energetycznych czynnikiem rozwoju vs Poza bezpieczeństwem energetycznym i bez jasnych celów w ochronie środowiska  Monitor Polski – 12 – Poz. 121 Kapitał intelektualny jako główne źródło konkurencyjności Polski w globalnej gospodarce vs Powiększający się dystans Polski wobec rozwiniętych gospodarek świata w obszarze kapitału intelektualnego 7. Solidarność i spójność regionalna Efektywne wykorzystanie szans wszystkich regionów vs Trwała polaryzacja rozwoju 8. Poprawa spójności społecznej Spójność społeczna odpowiadająca na wyzwania vs Spójność społeczna czasu transformacji 9. Sprawne państwo Kompleksowy i aktywnie wdrażany program reform na rzecz państwa, które daje obywatelowi poczucie bezpieczeństwa oraz możliwość realizacji swoich praw i indywidualnych aspiracji vs Niesprawne państwo jako bariera rozwoju oraz niewłaściwa relacja państwo – obywatel v.p l 6. Gospodarka oparta na wiedzy i rozwój kapitału intelektualnego rozwojowych .go nowe 10. Wzrost kapitału społecznego Polski Szanse kapitału rozwojowego 2030 vs Pułapka kapitału przetrwania i adaptacji w. rcl Praktycznym rezultatem dyskusji oraz zmian w ustawie z dnia 6 grudnia 2006 r. o zasadach prowadzenia polityki rozwoju było stworzenie nowego porządku strategicznego. W spójności z oczekiwaniami Unii Europejskiej co do zakresu dokumentów o charakterze strategicznym powstał nowy model. Ramę stanowią: Długookresowa Strategia Rozwoju Kraju (perspektywa 2030 roku2) oraz Koncepcja Przestrzennego Zagospodarowania Kraju (zawsze w układzie 20 lat do przodu). W tak zdefiniowanych granicach mieścić się powinna Średniookresowa Strategia Rozwoju Kraju 2020 (10-letni horyzont czasowy) w korelacji z europejskim dokumentem programowym (Europa 2020) oraz 9 zintegrowanymi strategiami dotyczącymi: Innowacyjności i Efektywności Gospodarki, Rozwoju Transportu, Bezpieczeństwa Energetycznego i Środowiska, Rozwoju Regionalnego, Rozwoju Kapitału Ludzkiego, Rozwoju Kapitału Społecznego, Zrównoważonego Rozwoju Wsi, Rolnictwa i Rybactwa, Sprawnego Państwa, Rozwoju Systemu Bezpieczeństwa Narodowego RP. ww • • • • • • • • • 2 Zgodnie z opinią Głównego Dyrektora Ochrony Środowiska nie trzeba wykonywać dla Długookresowej Strategii Rozwoju Kraju projekcji oddziaływania na środowisko.  Monitor Polski – 13 – Poz. 121 w. rcl .go Rysunek 1. Nowy porządek strategiczny v.p l Cele rozwojowe Długookresowej Strategii Rozwoju Kraju (DSRK) będą realizowane za pośrednictwem strategii zintegrowanych, a przede wszystkim przez Średniookresową Strategię Rozwoju Kraju do 2020 roku. ww Istotą tego pomysłu jest odejście od wąskiego i sektorowego podejścia w tworzeniu ram strategicznych – na rzecz integracji obszarów, dostrzeżenia procesu przenikania się zjawisk i problemów, uzyskania synergii w poszukiwaniu najbardziej efektywnych i adekwatnych narzędzi prowadzących do osiągania spójnych celów. Niesłychanie ważne wydaje się podkreślenie w spójnej polityce rozwoju roli przestrzeni czy generalnie – wymiaru terytorialnego, w znaczeniu podwójnym: ładu przestrzennego w zagospodarowywaniu kraju jako całości (co wymaga odpowiednich instrumentów planowania, w tym planowania fizycznego i ekonomicznego) oraz ładu i spójności w rozwoju potencjału regionalnego, które powinny być dostosowane do lokalnych i właśnie regionalnych uwarunkowań. Trzeba też mocniej uświadamiać sobie, iż planowanie przestrzenne jest narzędziem nowoczesnej polityki ochrony środowiska naturalnego. Członkostwo Polski w Unii Europejskiej oznacza, iż ważnym punktem odniesienia dla konstruowania strategii rozwoju Polski jest perspektywa europejska. Dokument programowy „Europa 2020” wskazuje na trzy cele: • Rozwój inteligentny: rozwój gospodarki opartej na wiedzy i innowacji,  Monitor Polski • Poz. 121 Rozwój zrównoważony: wspieranie gospodarki efektywniej korzystającej z zasobów, bardziej przyjaznej środowisku i bardziej konkurencyjnej, Rozwój sprzyjający włączeniu społecznemu: wspieranie gospodarki o wysokim poziomie zatrudnienia, zapewniającej spójność społeczną i terytorialną. v.p l • – 14 – Wyznaczone trzy cele przekładają się operacyjnie na 10 zintegrowanych wytycznych do działań, dotyczących skali makro i mikro w gospodarce oraz zatrudnienia. Ich uzupełnieniem jest 7 inicjatyw o charakterze flagowym, które są istotne, gdyż przekładają się na konkretne projekty przewodnie. Tabela 2. Zintegrowane wytyczne i inicjatywy przewodnie Strategii „Europa 2020” 10 zintegrowanych wytycznych 7 inicjatyw przewodnich 1. Zapewnienie jakości i stabilności finansów publicznych 2. Mobilna młodzież .go 2. Rozwiązanie problemu nierównowagi makroekonomicznej 1. Europejska agenda cyfrowa 3. Unia innowacji 4. Optymalizacja pomocy na rzecz badań i rozwoju oraz innowacji, wzmocnienie trójkąta wiedzy i uwolnienie potencjału gospodarki cyfrowej 4. Polityka przemysłowa w erze globalizacji 5. Bardziej efektywne korzystanie z zasobów i ograniczenie emisji gazów cieplarnianych 5. Program na rzecz nowych umiejętności i zatrudnienia 6. Poprawa otoczenia biznesu i środowiska konsumenckiego oraz modernizacja i rozwój bazy przemysłowej, aby zapewnić funkcjonowanie rynku wewnętrznego w pełnym zakresie 6. Europejski program walki z ubóstwem w. rcl 3. Zmniejszenie nierównowagi w strefie euro 7. Zwiększenie uczestnictwa kobiet i mężczyzn w rynku pracy, ograniczanie bezrobocia strukturalnego i promowanie jakości zatrudnienia 7. Europa efektywnie korzystająca z zasobów 8. Rozwijanie zasobów wykwalifikowanej siły roboczej odpowiadającej potrzebom rynku pracy oraz promowanie uczenia się przez całe życie 9. Poprawa jakości i skuteczności systemów kształcenia i szkolenia na wszystkich poziomach oraz zwiększenie liczby osób podejmujących studia wyższe lub ich odpowiedniki 10. Promowanie włączenia społecznego i zwalczanie ubóstwa Żeby Strategia była skuteczna, wyznaczyliśmy cele i mierniki ich osiągania w 5 obszarach: zatrudnienia, badania i rozwoju, ochrony środowiska, ww • • • • • edukacji, ubóstwa. Cele te i wskaźniki zawarte zostały w Krajowym Programie Reform, a dokumentami dodatkowymi są: Wieloletni Plan Finansowy Państwa oraz Program Konwergencji, aktualizowane każdego roku. Przewidziana w ramach tzw. Europejskiego Semestru coroczna aktualizacja Krajowego Programu  Monitor Polski – 15 – Poz. 121 v.p l Reform umożliwia elastyczne reagowanie na zmieniające się warunki realizacji priorytetów określonych w Średniookresowej Strategii Rozwoju Kraju. Tabela 3. Priorytety dla Unii Europejskiej i przyjęte przez Polskę związane z realizacją Strategii Europa 2020 Priorytet dla Polski 75% zatrudnienia osób w wieku 20–64 lat 71% zatrudnienia osób w wieku 20–64 lat 3% PKB UE na inwestycje w B+R 1,7% PKB na inwestycje w B+R Cele 20/20/20 w zakresie klimatu i energii Wzrost efektywności energetycznej, wykorzystanie OZE, redukcja emisji CO2 Ograniczenie liczby osób wcześnie kończących naukę do 10% oraz zwiększenie do co najmniej 40% liczby osób z młodego pokolenia posiadających wykształcenie wyższe lub równoważne Zmniejszenie do 4,5% odsetka osób wcześnie kończących naukę oraz zwiększenie do 45% odsetka osób z wykształceniem wyższym w wieku 30–34 lat Zmniejszenie liczby osób zagrożonych ubóstwem o 20 mln Obniżenie o 1,5 mln liczby osób zagrożonych ubóstwem i/lub deprywacją materialną i/lub żyjących w gospodarstwach domowych bez osób pracujących lub o niskiej intensywności pracy .go Priorytet dla całej Unii Europejskiej w. rcl Prace nad europejską czy polską koncepcją rozwoju nie toczą się w próżni. Największy od 1929 r. kryzys gospodarczy z lat 2008 i 2009, powracający w 2011 r. i 2012 r. ze zwiększoną siłą i wciąż istniejące napięcia w krajach południa Europy – Grecji, Hiszpanii, Włoszech, wpłynęły w niewątpliwy sposób na zasoby rozwojowe całego świata. W kontekście europejskim oznacza to wzrost trudności zarządzania Unią Europejską jako całością przy tak olbrzymiej skali zróżnicowań: • • • ww • między krajami północy charakteryzującymi się istotnie lepszymi wskaźnikami makroekonomicznymi w latach 2010 i 2011 (Club North) a krajami południa (Club Med), w zasadniczy sposób dotkniętymi kryzysem finansowym (m.in. Grecja, Hiszpania, Włochy), między krajami ze strefy euro a krajami aspirującymi do euro (co wymaga spełnienia określonych kryteriów), między nowymi a starymi krajami UE (m.in.: różnice w podejściu do polityki spójności i potrzeb dotyczących wspierania inwestycji infrastrukturalnych), między gospodarkami, których struktura zadłużenia publicznego powoduje, że jest to zadłużenie strukturalne i głębokie, wymagające w niektórych przypadkach już podjętej interwencji i pomocy zewnętrznej, i o wysokim deficycie sektora publicznego (m.in. Grecja, Hiszpania, Włochy, a także Portugalia i Irlandia) a krajami zadłużonymi w mniejszym stopniu, z szansą uzyskania nadwyżek budżetowych w krótkiej perspektywie (Niemcy, Szwecja). Konkurencyjność gospodarki europejskiej w kolejnych latach będzie testowana nie tylko w porównaniu z USA (jak pisano w 2000 r. w Strategii Lizbońskiej), ale także z krajami BRIC czy całej prawie Azji (największe kraje Azji uzyskały pozytywne wyniki gospodarcze w 2009 r. i 2010 r.) i z krajami tzw. Grupy E7, do której należą: Brazylia, Rosja, Indie, Chiny, Indonezja, Meksyk, Turcja. Kraje należące do E7 wykazują się w ocenie ekonomistów największym potencjałem wzrostowym na  Monitor Polski – 16 – Poz. 121 v.p l świecie w kolejnych latach (patrz tabela 4). A z czasem konkurencyjność ta będzie również porównywana w relacjach z częścią państw afrykańskich – nie w prostej rywalizacji, ale w grze o napływ inwestycji, miejsca produkcji i rozwój usług prostych czy wreszcie w wykorzystywaniu dopiero co odkrywanych, nowych zasobów. Potwierdzeniem tego trendu i jego politycznym wyrazem jest deklaracja z Sanja, z 2011 r., fundująca BRICS, czyli zaproszenie przez kraje szybko rozwijające się Republiki Południowej Afryki (ang. S – South Africa) do współpracy. Tabela 4. Dziesięć największych gospodarek świata w latach 2010, 2020, 2030 i 2050 Lp. 2010 2020 2030 2050 USA Chiny Chiny Chiny 2 Chiny USA USA Indie 3 Japonia Indie Indie USA 4 Indie Japonia Japonia Brazylia 5 Niemcy Rosja Brazylia Japonia 6 Rosja Niemcy Rosja Rosja 7 Brazylia Brazylia Niemcy Meksyk 8 Wielka Brytania Wielka Brytania Meksyk Indonezja 9 Francja Francja Francja Niemcy 10 Włochy Meksyk Wielka Brytania Wielka Brytania w. rcl .go 1 Źródło: HM Government. 2011. Let’s choose growth. Why we need reform to unlock Europe’s potential. za: 2020 Euromonitor, prognozy 2030 i 2050 PwC na podst. parytetu siły nabywczej wg danych MFW. W strategii rozwojowej Europy do 2020 r. prawdopodobnie co najmniej kilka lat zajmie porządkowanie obszaru finansów publicznych i powrót do spełniania przez większość krajów europejskich kryteriów z Maastricht. Pogłębiający się kryzys finansowy części krajów strefy euro oraz pojawiające się pomysły i narzędzia walki z kryzysem – np. wspólny nadzór bankowy, powodują, że realnym zagrożeniem staje się pogłębiona integracja krajów należących do tej strefy, z wyłączeniem krajów pozostających poza nią, a więc także Polski. Tymczasem to cała gospodarka europejska w wyniku kryzysu utraciła swoją dynamikę wzrostu. Trwała odbudowa, uniknięcie „stracenia dekady” i negatywnych efektów nazbyt spowolnionej odbudowy wymagają wspólnego europejskiego wysiłku i z punktu widzenia Polski przyjęcia rozwiązań w takim modelu, który pozwoli krajom obecnie poza unią walutową przystąpić do niej w przyszłości na dogodnych warunkach. ww W tym kontekście trzeba zwrócić uwagę na kilka kwestii ważnych dla debaty o europejskiej przyszłości. Dotyczą one zasad zarządzania gospodarczego, tak aby skutecznie egzekwować zobowiązania traktatu z Maastricht, a tym samym poprzez wzmocnione mechanizmy kontroli (europejskie semestry, podczas których instytucje UE badają programy, w których państwa członkowskie przedstawiają swoje zamierzenia dotyczące np. polityk budżetowych oraz strukturalnych) wymuszać efektywność. Widać wyraźnie, jak coraz bardziej na efektywność i osiąganie rezultatów nastawia się Komisja Europejska. Proponowane w nowym modelu rozwiązanie  Monitor Polski – 17 – Poz. 121 v.p l dotyczące polityki spójności wprowadza do istniejących już zasad przyznawania środków na rozwój z funduszy europejskich zasadę warunkowości. Chodzi o spełnianie przez dany kraj warunków realizacji celów i osiągania rezultatów jako podstawy do otrzymania nowego wsparcia. W ten sposób powstanie wymóg przejrzystego zakontraktowania środków na projekty i inwestycje w porozumieniu między KE i krajem członkowskim. .go W debacie o europejskiej przyszłości powrócił także przeformułowany wątek konkurencyjności. Warunkiem przyszłej konkurencyjności Europy jest wzrost produktywności i powiązanie możliwych wzrostów wynagrodzeń w krajach europejskich ze wzrostem tej właśnie produktywności. Rosnące koszty pracy uniemożliwiają konkurowanie z państwami, gdzie te koszty pozostają na niskim poziomie, a produktywność systematycznie rośnie. Podobnie określa się wyraziste rygory dotyczące równowagi w finansach publicznych, zwracając uwagę nie tylko na zagrożenia przyrostu jawnego długu publicznego, ale i przyszłe bariery wzrostu. Bariery te wynikają z olbrzymiej skali zobowiązań na przyszłość w postaci tzw. ukrytego długu publicznego, wynikającego np. z systemów emerytalnych. Kiedy zaś mowa o miernikach konkurencyjności, podkreśla się poziom udziału wydatków na rozwój infrastruktury (w transport, w ICT3 i sieci energetyczne) oraz B+R w relacji do PKB. Tak definiowane wyznaczniki wzrostu – konkurencyjność, produktywność, udział wydatków rozwojowych – na infrastrukturę oraz B+R zawarte są w „PAKCIE EURO PLUS”, gdzie również zaznacza się kwestie dotyczące wydłużania aktywności zawodowej (wiek emerytalny) oraz bezpieczeństwa strefy euro. w. rcl Z punktu widzenia rozwoju Polski sprawą fundamentalną jest próba dążenia do łączenia celów i zasad europejskiej polityki spójności oraz polityki konkurencyjności. Jest to bowiem jedyny sposób, aby zabiegając o wysoki poziom środków z Unii Europejskiej na rozwój infrastrukturalny, zarazem współtworzyć w UE nowe wymiary przyszłych przewag konkurencyjnych, opartych o kapitał intelektualny. Najlepszą formą jest w tym obszarze taki model prowadzenia polityki na rzecz regionów i terytorialnego równoważenia rozwoju (dyfuzji), który skupia się na budowie potencjałów rozwojowych odpowiednich obszarów i podmiotów. ww Trudno opisać dzisiaj zagrożenia, szanse, słabości i ewentualne przewagi Unii Europejskiej po 2020 roku. Tym bardziej, że debata o poprawie, redefinicji zarządzania ekonomiczną spójnością Unii Europejskiej, tocząca się od końca 2008 roku, nie przyniosła jeszcze trwałych, systemowych rezultatów. Z jednej strony oczywista wydaje się konieczność dopasowywania się Polski do polityki europejskiej ze względu na ewentualne odzyskiwanie przez Unię sił rozwojowych i zdolności do przywództwa. Z drugiej jednak, dostrzegać już dzisiaj należy możliwe przesunięcia dominant rozwojowych, np. w stronę szybciej adaptujących się do nowych wymogów konkurencyjności globalnej krajów północy czy w ogóle przesunięcie energii sprawczej przyszłego rozwoju świata w zupełnie nowe miejsca. Polska musi mieć gotowość odnalezienia własnej drogi w każdych warunkach. Wspierając wspólnotę europejską i spójność instytucjonalną UE, Polska musi mieć własną wizję i parametry rozwoju. Jednocześnie zwracać należy uwagę na efektywną koordynację polityki zagranicznej na szczeblu europejskim. Jest to mechanizm, który zapewnia Polsce korzystne miejsce na arenie międzynarodowej i zwiększa jej szanse rozwojowe. 3 ICT – technologie informacyjno-komunikacyjne.  Monitor Polski – 18 – Poz. 121 v.p l Perspektywa długoterminowa musi zakładać analizę ryzyk i niepewności. Jest kilka czynników, które w horyzoncie 2030 roku należy brać pod uwagę: 1. widoczne już obecnie ujawnianie się nowych sił w polityce i gospodarce może spowodować dekoncentrację władzy w świecie w stosunku do modelu dzisiejszego, 2. będzie rosło znaczenie wschodniej części globu, 3. przyspieszenia rozwojowego nabiorą kraje E7, gdzie wzrośnie nie tylko PKB, zdobywając przewagę nad wielkością PKB krajów G7, 4. inicjowanie procesów budowania trwałych podstaw przyszłego rozwoju również odbywa się sprawniej w krajach tej grupy (np. poprzez inwestycje w edukację – wyniki badań PISA pokazują, że największa poprawa w ostatnim 10-leciu widoczna jest w takich krajach jak Meksyk i Turcja). .go W perspektywie globalnej ważne jest także spojrzenie na scenariusze stojące przed Unią Europejską. Strategiczny raport przygotowany przez Komisję Europejską „Global Europe 2050”4 prezentuje dziewięć scenariuszy rozwojowych dla świata przy różnych wariantach wpływu UE. W scenariuszu pozytywnym – „renesans Unii” warunkiem powodzenia jest skuteczne zarządzanie polityką na rzecz B+R i innowacyjnością na poziomie europejskim. Tylko w tym scenariuszu wpływ UE na arenie międzynarodowej wzrośnie, pomimo mniej dynamicznie zachodzących procesów demograficznych (gwałtowne starzenie się społeczeństw Europy po 2020 r.). Europa i USA nadal mogą być większe niż Chiny i Indie łącznie w 2050 roku. Różnica między realizacją scenariusza pozytywnego i negatywnego, jeżeli chodzi o wielkość światowego PKB, jest taka jak udział Unii w scenariuszu negatywnym. w. rcl Rysunek 2. Globalne PKB w trzech scenariuszach rozwoju Global Europe 2050 (ceny stałe 2005, USD) 180000 160000 140000 Reszta świata Pozostałe kraje Azji Afryka Sub-Saharyjska 120000 Bliski Wsch. - Afryka Płn. 100000 Ameryka Łac. 80000 60000 Chiny Indie Rosja Brazylia 20000 Unia Europejska ww 40000 0 Scenariusz negatywny Scenariusz bazowy Scenariusz pozytywny Japonia USA Źródło: Komisja Europejska. 2011. Global Europe 2050. Executive Summary. Brussels: KE. 4 Komisja Europejska. 2011. Global Europe 2050. Executive Summary. Brussels: KE.  Monitor Polski – 19 – Poz. 121 v.p l Znaczenia w kolejnych latach nabiorą też podmioty niepaństwowe. Było to już widoczne w procesie globalizacji w ostatnich 20 latach, ale nie wiadomo wciąż, jakiej funkcji nabiorą np. nowe typy społeczności, jak choćby społeczność Facebooka (licząca w połowie 2012 r. już przeszło 900 mln osób) czy społeczności innych sieci. Będzie rosło znaczenie nowych technologii, rozwijających cyfrowy charakter współczesnego świata, ze wszystkimi pochodnymi m.in. dla systemu ochrony zdrowia i życia codziennego, a przede wszystkim dla powstania nowych zasad ekonomicznych, jakimi stają się: współpraca, otwartość, dzielenie się, integracja, współzależność, co opisują D. Tapscott i A. Williams w pracach o „wikinomii”5. w. rcl .go Zarazem nie ma pewności, że technologie rozwiną się tak, aby na szeroką skalę udostępnić nowe źródła energii, co jest istotne ze względu na wyzwania klimatyczne. Jest to również ważne dla tego, czy tradycyjne źródła jak ropa i gaz będą miały konkurencję, czy nie – i czy ich producenci wzmocnią widoczne już dzisiaj przewagi, czy je utracą. Z punktu widzenia Polski ważne jest, czy dostępność gazu łupkowego okaże się realna i czy zmieni to bilans energetyczny Polski lub nawet prowadzić będzie do eksportu tego surowca. Nie mówiąc już o możliwościach stworzenia, na wzór norweski, odpowiedniego funduszu z dywidendy od wydobycia i sprzedaży tego dobra, przeznaczonego np. na wsparcie przyszłych celów społecznych, być może w związku z zagrożeniem demograficznym. Kluczowe będzie również współzawodnictwo o różnego typu deficytowe zasoby, w tym i te, które warunkują rozwój rolnictwa i spełnianie potrzeb żywnościowych – do 2025 roku wzrośnie liczba osób żyjących bez ziemi uprawnej i bez dostępu do wody z 600 mln do 1,4 mld w 36 państwach (obecnie w 21 krajach)6. Deficytowe mogą także okazać się zasoby kapitału – środków finansowych na rozwój. Nawet jeżeli w wyniku rozprzestrzeniania się bogactwa jako wyniku rozwoju zmniejszy się zasięg tzw. łuku niestabilności (państwa z młodą populacją od Ameryki Płd. przez Afrykę Subsaharyjską, Bliski Wschód aż do Azji Centralnej i Wschodniej) – to problemy ludzi młodych w krajach nasycenia demograficznego będą konfrontowane z problemami starzejących się społeczeństw świata zachodniego. Pokazują to doświadczenia Arabskiej Zimy i Wiosny 2011 roku, kiedy młode generacje upominały się o lepsze warunki życia i szanse na pracę, ale głównie wyraziły swoje demokratyczne aspiracje. Jednocześnie wydarzenia polityczne i społeczne w tamtych krajach ze względu na duży udział młodych ludzi przebiegają niezwykle dynamicznie i trudno jest je kontrolować. Istotnym elementem wpływającym na poziom napięć społecznych będzie więc także rosnąca presja migracyjna z krajów południa. ww Pomyślny rozwój Polski może dokonywać się tylko wtedy, gdy zapewnione będzie bezpieczeństwo zewnętrzne i wewnętrzne. Czynnikami wzmagającymi ryzyko konfliktów są m.in. rozprzestrzenianie broni jądrowej i innych rodzajów broni masowego rażenia oraz środków ich przenoszenia, liczne ogniska zapalne w świecie, „zamrożone” konflikty, rywalizacja między mocarstwami, rosnący handel uzbrojeniem, niejasne cele wzrostu wydatków zbrojeniowych niektórych państw, nieprzewidywalna polityka rządów w państwach niedemokratycznych, narastająca rywalizacja o dostęp do surowców naturalnych, napięcia międzykulturowe, aktywność środowisk radykalnych, masowe naruszenia praw człowieka i inne niekorzystne zjawiska. Ze względu na zobowiązania sojusznicze Polska może stać się stroną konfliktu, nawet w stosunkowo odległym rejonie. 5 Don Tapscott, Anthony D. Williams. 2006. Wikinomics, How Mass Collaboration Changes Everything. New York: Penguin Group; 2010. Macrowikinomics, Rebooting Business and the World, New York: Penguin Group. 6 Oxfam International, June 2011.  Monitor Polski – 20 – Poz. 121 v.p l Wyzwania dla Polski do 2030 r. Jak wynika z analizy, o możliwych scenariuszach rozwoju Polski zdecydują: demografia, nowe technologie, energetyka – jej zasoby i źródła wytwarzania, warunki środowiskowe, oraz układ sił w świecie – zależny nie tylko od dotychczasowego status quo, ale i od zmienności wskazanych czynników. .go W takim kontekście należy postrzegać polskie problemy demograficzne, energetyczne czy związane z twórczą absorpcją nowych technologii oraz ochroną środowiska jako kluczowe dla polskiego rozwoju, konkurencyjności gospodarki czy zagrożenia peryferyzacją. Z jednej strony odpowiedź na te problemy musi być skorelowana ze stanowiskiem wspólnym dla Unii Europejskiej, z drugiej jednak musi być samodzielna. W perspektywie 2030 roku należy zatem uniknąć trzech rodzajów zagrożeń dla Polski: • w. rcl • związanych z pokryzysowymi barierami rozwoju generowanymi przez problem wysokiego zadłużenia i deficytu, czyli niestabilność finansów publicznych w długiej perspektywie, co może być pogłębiane globalnymi napięciami walutowymi i powstaniem nowych barier w światowym handlu oraz przez brak jasnej polityki oszczędności i rozwoju (przy niezbędności rozumnej alokacji zasobów w kierunkach najbardziej prorozwojowych), związanych z dryfem rozwojowym opisanym już w raporcie „POLSKA 2030”, który polegać miałby na „uśrednieniu” tempa wzrostu w wyniku nie tyle nieskutecznej polityki krajowej, co czynników zewnętrznych (np. kryzys finansowy krajów strefy euro), nierozwiązaniu problemów demograficznych oraz braku stymulacji dla wzrostu zatrudnienia, związanych z przyjętym nadmiernym założeniem o peryferyjnym charakterze udziału Polski w globalnym układzie sił, co skutkować będzie brakiem podejmowania wyzwań i zaniechaniami modernizacyjnymi, przy równoczesnym wzroście sił rozwojowych krajów „wschodzących”, w tym E7. • Na tym tle, podobnie jak w wielu innych krajach, dylematy rozwojowe Polski dotyczą następujących spraw: • ww • Jak wyjść ze spowolnienia, budując nowe przewagi konkurencyjne, oparte o kapitał intelektualny, wiedzę, impet cyfryzacyjny, rozbudzony potencjał kreatywności, siłę młodej generacji i innowacyjność przedsiębiorstw? Jak odrobić zaległości rozwojowe (dystans infrastrukturalny: transport, energetyka, zasoby cyfrowe) w tym samym czasie, w którym należy w jak najszybszym tempie tworzyć nowe przewagi konkurencyjne (rola środków UE jako generatora kapitału na inwestycje w tym zakresie)? Jak zaktywizować zawodowo rezerwy zasobów pracy (więcej pracujących, więcej podatków z ich pracy oraz samodzielności gospodarstw domowych – większa równowaga w finansach publicznych)? Jak podjąć długoterminowy wysiłek w celu wyrównywania szans i równoważenia rozwoju w wymiarze terytorialnym oraz utrzymania dostępności zasobów naturalnych? • •  Monitor Polski Poz. 121 Jak harmonizować perspektywę rozwoju (niezbędne nakłady) i perspektywę stabilności finansowej (oszczędności, redukcje nakładów)? v.p l • – 21 – Należy również odpowiedzieć na pytanie, w jakiej perspektywie czasowej tego dokonywać. Lata 2013–2016 wydają się kluczowym okresem dla zbudowania fundamentów potransformacyjnego, modernizacyjnego rozwoju Polski ze względu na konieczność podejmowania decyzji przynoszących efekty także w późniejszym okresie realizacji Strategii. ww w. rcl .go Długookresowa Strategia Rozwoju Kraju – Polska 2030. Trzecia fala nowoczesności ma za zadanie odpowiedzieć na te pytania i stworzyć ramy dla działań oraz przedstawić harmonogram realizacji strategicznych kierunków interwencji.  – 22 – Poz. 121 .go v.p l Monitor Polski ww w. rcl Rozdział pierwszy - Charakterystyka modelu rozwoju Polski do 2030 r.  Monitor Polski – 23 – Poz. 121 v.p l Długookresowa Strategia Rozwoju Kraju – model dokumentu Celem przedstawianego dokumentu jest wytyczenie podstawowych kierunków, analiza i charakterystyka warunków niezbędnych dla rozwoju Polski w kluczowych obszarach na tle Unii Europejskiej oraz procesów gospodarczych zachodzących w świecie, a następnie sformułowanie w oparciu o nie wyzwań i ich przełożenie na propozycje narzędzi i działań w ramach strategicznej interwencji polityki publicznej. .go W tym sensie istotne są uwarunkowania zewnętrzne i wewnętrzne o charakterze makroekonomicznym, czynniki powiązane z szeroko pojmowaną infrastrukturą (transportową, energetyczną, teleinformatyczną), ramy dla rozwoju kapitału intelektualnego, ludzkiego, społecznego, jako wyznaczające siłę potencjału twórczego narodu oraz jego innowacyjność, determinanty technologiczne, które nabierają we współczesnym świecie coraz większego znaczenia, czy wreszcie siły lub deficyty spójności społecznej i terytorialnej, które mogą realnie decydować o szansach rozwojowych. ww w. rcl Niniejszy dokument nie stanowi jednak zbioru narzędzi zaadresowanych do konkretnych sektorów gospodarki czy grup społecznych. Jest oczywiste np., że bez wsparcia i rozwoju innowacyjności szanse na nowe przewagi konkurencyjne Polski są znikome. Dlatego warunki wzmacniania innowacyjności i wreszcie skuteczne powiązanie sektorów nauki i gospodarki stanowią jeden z podstawowych elementów tego dokumentu. Zarazem wszystkie dziedziny polskiego życia powinny przeobrażać się w rytmie wyzwań cywilizacyjnych, tak aby poprzez trzecią falę nowoczesności równocześnie modernizować kraj oraz poprawiać jakość życia. Podobnie, jeżeli chodzi o przedsiębiorczość – bez warunków dla jej wzrostu i swobody funkcjonowania nie zmodernizujemy kraju. W DSRK opisane zostały generalne makroekonomiczne oraz instytucjonalne warunki dla rozwoju przedsiębiorczości, a tym samym też i dla pobudzenia nowoczesnego eksportu. Siła przedsiębiorczości i eksportu wynikać ma – jako efekt – właśnie z dobrego funkcjonowania kompleksowych warunków rozwojowych.  Monitor Polski – 24 – Poz. 121 v.p l Wizja państwa do 2030 r. w. rcl .go Wśród kluczowych warunków rozwoju jest i to, jak działa i jakie jest państwo. O tym z jednej strony decyduje model ustrojowy, z drugiej zaś sposoby i filozofia rządzenia. Polski model ustrojowy został wypracowany poprzez reformy samorządowe fundujące obecny poziom decentralizacji oraz reguły konstytucyjne określające też zakres kompetencji i współpracy podstawowych organów państwa. W perspektywie 2030 roku konieczne jest dokonanie analizy funkcjonalności oraz efektywności istniejących rozwiązań. Dopiero w wyniku takiego przeglądu i ewaluacji można definiować zakres i obszary potrzebnych zmian. Jeżeli natomiast chodzi o filozofię rządzenia oraz filozofię państwa, to warto zaznaczyć, iż po 1989 roku jednym z najważniejszych elementów tej filozofii jest waga pojęcia wolności oraz skala jego praktycznego stosowania – wolności człowieka jako obywatela, pracownika i konsumenta ze wszystkimi rygorami praw związanych z tymi rolami, jak i wymogami odpowiedzialności. W takim pojmowaniu wartości fundamentalnych dla rządzenia państwo jest strażnikiem wolności, zarazem jednak pełni określone funkcje interwencyjne w ramach różnych polityk publicznych. Jest zatem selektywnie aktywne w obszarach, które wymagają wsparcia ze strony państwa na rzecz obywateli. Dotyczy to sfery bezpieczeństwa, przestrzegania prawa oraz zasad równości i sprawiedliwości, ochrony przed zagrożeniami zarówno naturalnymi, wywołanymi działalnością człowieka, oraz tymi, jakie stwarza świat przestępczy, pomocy w wyrównywaniu szans, gwarancji w dostępie do dóbr i usług określanych jako usługi dobra publicznego (m.in. zabezpieczenie społeczne, ochrona zdrowia, edukacja i kultura szeroko pojmowana czy w niedalekiej przyszłości – prawdopodobnie dostęp do Internetu). Pełniąc te funkcje, państwo wyzwala energię społeczną i obywatelską, nie blokuje inicjatyw i samodzielności działań. Jest państwem pomocnym (w nawiązaniu do tradycji zasady pomocniczości), a nie nadodpowiedzialnym (paternalistycznym czy wręcz quasi totalitarnym). Warto podkreślić, że dla tworzenia optymalnych warunków rozwoju w XXI wieku, państwo musi spełniać kilka krytycznych funkcji, w szczególności: odpowiedzialnie zarządzać finansami publicznymi, posiadać sprawnie funkcjonującą administrację publiczną, efektywnie dostarczać wysokiej jakości, pożądane usługi publiczne, zapewnić spójne prawo dobrej jakości, bez nadregulacji, posiadać sprawnie funkcjonujący wymiar sprawiedliwości, zapewnić obywatelowi stabilność prawną i bezpieczeństwo, prowadzić nowoczesną komunikację z obywatelem oraz wewnątrz administracji, zapewnić właściwe warunki edukacji, zapewnić efektywną opiekę zdrowotną i profilaktykę w kontekście nowych wyzwań demograficznych, odpowiedzialnie zarządzać środowiskiem naturalnym. ww • • • • • • • • • •  Monitor Polski – 25 – Poz. 121 v.p l Model rozwoju Polski do 2030 r. Jedną z ważniejszych kwestii jest przyjęcie spójnego modelu rozwoju. • • fundamentalny z punktu widzenia równoczesności odpowiedzi na dwa wyzwania: odrabianie zaległości cywilizacyjnych (infrastruktura czy modernizacja gospodarki) oraz budowanie nowych przewag konkurencyjnych opartych o szeroko pojęty kapitał intelektualny, czyli budowanie podstaw dla innowacyjności kraju: model solidarności między zasadą wyrównywania szans a konkurencyjnością, model solidarności innowacyjnej, gdzie w celu realnego wzrostu znaczenia innowacji i stworzenia nowych przewag konkurencyjnych należy inwestować w edukację i kreatywność, priorytetowy ze względu na dysproporcje w rozwoju terytorialnym model równoważenia rozwoju , czyli solidarności między regionami, kluczowy ze względu na przebieg procesów społecznych oraz wyzwania demograficzne model solidarności międzypokoleniowej. w. rcl • .go Przedstawiony w raporcie „Polska 2030. Wyzwania rozwojowe” model polaryzacyjno-dyfuzyjny odpowiada wymogom metodologicznym związanym z wypracowaniem racjonalnych reguł rozwojowych, szczególnie w perspektywie terytorialnej. Wzbudził on jednak liczne kontrowersje. Biorąc pod uwagę zgłaszane podczas dyskusji nad raportem „Polska 2030” sugestie, uznaliśmy potrzebę zmian i redefinicji modelu rozwoju. Długoterminowa perspektywa rozwoju Polski musi uwzględniać dodatkowe aspekty: Przyjęty zatem model rozwoju w dokumencie Długookresowa Strategia Rozwoju Kraju – Polska 2030. Trzecia fala nowoczesności – opiera się o zasadę solidarności pokoleniowej, terytorialnej oraz innowacyjnej (solidarność zasady wyrównywania szans i konkurencyjności w celu innowacyjności). Istnieje znacząca współzależność między tymi rodzajami solidarności. ww Pojęcie „trzeciej fali” kojarzy się ze słynną książką Alvina Tofflera z 1980 roku7. Praca ta inicjowała 30 lat temu dyskusję nad zdefiniowaniem fazy rozwoju ludzkości po okresie rozwoju agrarnego oraz industrialnego, kiedy wyłaniały się w procesach gospodarczych i społecznych zręby fazy postindustrialnej. W tym samym czasie w Polsce, dzięki „Solidarności”, zapoczątkowano proces przemian, prowadzący do powrotu kraju na trakt rozwojowy zgodny z procesami cywilizacyjnymi świata. Przez ostatnie 30 lat zmieniło się wiele w świecie i w Polsce. Zmiany technologiczne i gospodarcze przesądziły o postindustrialnym modelu rozwoju, chociaż niekoniecznie w wymiarach prognozowanych przez Tofflera. Z kolei zmiany ustrojowe w Polsce po 1989 roku przesądziły o …