Uchwała nr 189 Rady Ministrów z dnia 27 grudnia 2021 r. zmieniająca uchwałę w sprawie programu kompleksowego wsparcia dla rodzin "Za życiem"

MONITOR POLSKI DZIENNIK URZĘDOWY RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Warszawa, dnia 21 stycznia 2022 r. Poz. 64 UCHWAŁA NR 189 RADY MINISTRÓW z dnia 27 grudnia 2021 r. zmieniająca uchwałę w sprawie programu kompleksowego wsparcia dla rodzin „Za życiem” Na podstawie art. 12 ust. 1 ustawy z dnia 4 listopada 2016 r. o wsparciu kobiet w ciąży i rodzin „Za życiem” (Dz. U. z 2020 r. poz. 1329) Rada Ministrów uchwala, co następuje: §

1. W uchwale nr 160 Rady Ministrów z dnia 20 grudnia 2016 r. w sprawie programu kompleksowego wsparcia dla rodzin „Za życiem” (M.P. poz. 1250) wprowadza się następujące zmiany: 1) w § 3 ust. 1 otrzymuje brzmienie: „
2. Minister właściwy do spraw zabezpieczenia społecznego przedstawia Radzie Ministrów sprawozdanie z realizacji Programu wraz z wnioskami, w terminie do dnia 30 września roku następującego po roku, którego dotyczy sprawozdanie.”; 2) załączniki nr 1 i 2 do uchwały otrzymują brzmienie określone odpowiednio w załącznikach nr 1 i 2 do niniejszej uchwały. §
3. Uchwała wchodzi w życie z dniem następującym po dniu ogłoszenia, z mocą od dnia 1 stycznia 2022 r. Prezes Rady Ministrów: M. Morawiecki  Monitor Polski –2– Poz. 64 Załączniki do uchwały nr 189 Rady Ministrów Załączniki z dnia 27 grudnia 2021 r. (poz. 64) do uchwały nr 189 Załącznik nr 1 Rady Ministrów z dnia 27 grudnia 2021 r. Załącznik nr 1 PROGRAM KOMPLEKSOWEGO WSPARCIA DLA RODZIN „ZA ŻYCIEM”  Monitor Polski -3- –3– Poz. 64 SPIS TREŚCI WYKAZ SKRÓTÓW .............................................................................................................. 6 WSTĘP ...................................................................................................................................... 8 PODSTAWA PRAWNA PROGRAMU ............................................................................... 11 DIAGNOZA ............................................................................................................................ 12
4. Dane ogólne ...................................................................................................................... 12
5. Populacja niepełnosprawnych dzieci ................................................................................ 16
6. Zdrowie............................................................................................................................. 19
7. Wykształcenie................................................................................................................... 20
8. Rynek pracy ...................................................................................................................... 21
9. Zagrożenie ubóstwem ....................................................................................................... 27
10. Mieszkalnictwo................................................................................................................. 28 CELE PROGRAMU .............................................................................................................. 29 PRIORYTET I. WSPARCIE DLA KOBIET W CIĄŻY I ICH RODZIN ....................... 31 1.
11. Koordynowana opieka nad kobietą w ciąży, ze szczególnym uwzględnieniem ciąży powikłanej ........................................................................................................... 31 1.
12. Diagnostyka i terapia prenatalna ................................................................................... 31 1.
13. Opieka paliatywna i hospicyjna ..................................................................................... 32 1.
14. Rozwój sieci domów dla matek z małoletnimi dziećmi i kobiet w ciąży...................... 32 1.
15. Pomoc uczennicom w ciąży .......................................................................................... 32 1.
16. Prawo do korzystania z elastycznych form organizacji czasu pracy ............................. 33 PRIORYTET II. WCZESNE WSPOMAGANIE ROZWOJU DZIECKA I JEGO RODZINY .................................................................................................................... 35 2.
17. Koordynacja opieki neonatologiczno-pediatrycznej na rzecz dzieci, u których zdiagnozowano ciężkie i nieodwracalne upośledzenie albo nieuleczalną chorobę zagrażającą życiu, które powstały w prenatalnym okresie rozwoju lub w czasie porodu ........................................................................................................................... 35 2.
18. Odżywianie mlekiem kobiecym noworodków i niemowląt, ze szczególnym uwzględnieniem dzieci, u których zdiagnozowano ciężkie i nieodwracalne upośledzenie albo nieuleczalną chorobę zagrażającą życiu, które powstały w prenatalnym okresie rozwoju lub w czasie porodu ....................................................... 35  Monitor Polski -4- –4– Poz. 64 2.
19. Wczesna rehabilitacja dzieci, u których zdiagnozowano ciężkie i nieodwracalne upośledzenie albo nieuleczalną chorobę zagrażającą życiu, które powstały w prenatalnym okresie rozwoju lub w czasie porodu ....................................................... 36 2.
20. Wieloaspektowa i kompleksowa pomoc niepełnosprawnemu dziecku w okresie od
21. roku życia do rozpoczęcia nauki w szkole oraz jego rodzinie ............................. 36 2.
22. Uprawnienia osób ubezpieczonych chorobowo do zasiłku opiekuńczego w przypadku choroby dziecka do
23. roku życia.............................................................. 39 2.
24. Przyznanie i wypłata jednorazowego świadczenia w wysokości 4000 zł ..................... 39 PRIORYTET III. USŁUGI WSPIERAJĄCE I REHABILITACYJNE........................... 40 3.
25. Wsparcie wytchnieniowe dla rodziców lub opiekunów osób niepełnosprawnych ....... 40 3.
26. Rozwój sieci ŚDS, w tym rozwój bazy całodobowej w jednostkach już funkcjonujących, z przeznaczeniem dla osób z niepełnosprawnością sprzężoną oraz osób ze spektrum autyzmu .................................................................................... 41 3.
27. Wsparcie osób niepełnosprawnych, które opuściły warsztat terapii zajęciowej, w celu podjęcia zatrudnienia na rynku pracy oraz znajdujących się na liście osób niepełnosprawnych, których zgłoszenie do uczestnictwa w warsztacie zostało zatwierdzone i które nie rozpoczęły terapii w warsztacie ............................................ 41 3.
28. „Pomoc w domu” – w ramach prac społecznie użytecznych ........................................ 42 3.
29. Wspieranie aktywizacji zawodowej opiekunów osób niepełnosprawnych ................... 43 PRIORYTET IV. WSPARCIE MIESZKANIOWE ........................................................... 51 4.
30. Zwiększenie dostępności mieszkań dla rodzin wychowujących dzieci niepełnosprawne – budowa mieszkań na wynajem, w tym z możliwością docelowego uzyskania własności, m.in. z wykorzystaniem gruntów publicznych (I filar Programu Mieszkanie+) .................................................................................... 51 4.
31. Zwiększenie dostępności mieszkań dla rodzin wychowujących dzieci niepełnosprawne – mieszkania na wynajem o umiarkowanym czynszu wybudowane w ramach bezzwrotnego dofinansowania ze środków budżetu państwa społecznego budownictwa czynszowego ........................................................ 51 4.
32. Zwiększenie dostępności mieszkań dla rodzin wychowujących dzieci niepełnosprawne – najem mieszkania z mieszkaniowego zasobu gminy ..................... 52 4.
33. Tworzenie mieszkań chronionych dla osób niepełnosprawnych .................................. 53 PRIORYTET V. KOORDYNACJA, EDUKACJA, PORADNICTWO I INFORMACJA ........................................................................................................... 54 5.
34. Wzmocnienie profilaktycznego aspektu zadań asystenta rodziny ................................ 54 5.
35. Utworzenie i utrzymanie portalu informacyjnego oraz infolinii „Za życiem” .............. 54 5.
36. Doradca rodziny ............................................................................................................ 55 5.
37. Tranzycja na rynek pracy .............................................................................................. 56  Monitor Polski -5- –5– Poz. 64 5.
38. Świadome i odpowiedzialne rodzicielstwo – działania edukacyjne dla młodzieży szkół ponadpodstawowych ........................................................................................... 56 PRIORYTET VI. POZOSTAŁE INSTRUMENTY WSPARCIA .................................... 59 6.
39. Wspieranie działań na rzecz rodzin i systemu pieczy zastępczej w ramach konkursów Program Fundusz Inicjatyw Obywatelskich NOWEFIO na lata 2021– 2030............................................................................................................................... 59 6.
40. Spółdzielczość socjalna na rzecz opiekunów osób z niepełnosprawnością oraz ich rodzin ............................................................................................................................ 59 6.
41. „Pakiet alimentacyjny” – przeciwdziałanie zjawisku niealimentacji, które w znacznej mierze dotyka rodziców samotnie wychowujących dziecko niepełnosprawne ........................................................................................................... 61 6.
42. Wsparcie osób niepełnosprawnych w ramach Programu Operacyjnego Wiedza Edukacja Rozwój (PO WER)........................................................................................ 61 6.
43. Zwiększenie dostępności pomocy prawnej, poradnictwa obywatelskiego i edukacji prawnej dla rodzin wychowujących dzieci z niepełnosprawnością ............... 62 SPOSÓB WYKONYWANIA ZADAŃ W RAMACH PROGRAMU ............................... 63 Załącznik
44. Zasoby instytucjonalne .................................................................................... 64 Załącznik
45. Harmonogram działań Programu .................................................................. 99 Spis tabel i wykresów ........................................................................................................... 103
46. Tabele ............................................................................................................................. 103
47. Wykresy .......................................................................................................................... 104  -6- Monitor Polski –6– Poz. 64 WYKAZ SKRÓTÓW AOS – Ambulatoryjna Opieka Specjalistyczna BAEL – Badanie Aktywności Ekonomicznej Ludności BGK – Bank Gospodarstwa Krajowego DPS – dom pomocy społecznej EFS – Europejski Fundusz Społeczny EKSMOoN – Elektroniczny Krajowy System Monitoringu Orzekania o Niepełnosprawności FUS – Fundusz Ubezpieczeń Społecznych FP – Fundusz Pracy GOPS – gminny ośrodek pomocy społecznej GUS – Główny Urząd Statystyczny JST – jednostka samorządu terytorialnego KPRM – Kancelaria Prezesa Rady Ministrów MEiN – Ministerstwo Edukacji i Nauki MF – Ministerstwo Finansów MOPS – miejski ośrodek pomocy społecznej MRiPS – Ministerstwo Rodziny i Polityki Społecznej MRiT – Ministerstwo Rozwoju i Technologii MRPiT – Ministerstwo Rozwoju, Pracy i Technologii MS – Ministerstwo Sprawiedliwości MZ – Ministerstwo Zdrowia NFZ – Narodowy Fundusz Zdrowia NIW-CRSO – Narodowy Instytut Wolności – Centrum Rozwoju Społeczeństwa Obywatelskiego NPM – Narodowy Program Mieszkaniowy NPPiPO – Nieodpłatna pomoc prawna i nieodpłatne poradnictwo obywatelskie OPS – ośrodek pomocy społecznej PCPR – powiatowe centrum pomocy rodzinie PFRON – Państwowy Fundusz Rehabilitacji Osób Niepełnosprawnych POZ – podstawowa opieka zdrowotna PUP – powiatowy urząd pracy SIO – System Informacji Oświatowej SODiR – System Obsługi Dofinansowań i Refundacji ŚDS – środowiskowy dom samopomocy  Monitor Polski -7- –7– WDŻ – wychowanie do życia w rodzinie WOKRO – wiodący ośrodek koordynacyjno-rehabilitacyjno-opiekuńczy WUP – wojewódzki urząd pracy ZUS – Zakład Ubezpieczeń Społecznych Poz. 64  Monitor Polski -8- –8– Poz. 64 WSTĘP Wsparcie osób niepełnosprawnych i ich rodzin stanowi priorytetowe zadanie państwa wymagające podjęcia wieloaspektowych działań. Niepełnosprawność dotyka nie tylko samą osobę niepełnosprawną, ale także członków jej rodziny. Stąd też działania pomocowe państwa powinny być skierowane do całej rodziny. Niepełnosprawność wpływa na wiele obszarów życia rodziny, tj. na jej sytuację materialną, społeczną czy też zdrowotną. Przyjęte w programie rozwiązania prawno-organizacyjne oraz finansowe mają na celu umożliwienie rzeczywistej i pełnej integracji społecznej osób niepełnosprawnych oraz wsparcie psychologiczne, społeczne, funkcjonalne i ekonomiczne ich rodzin. Dostrzegając potrzebę pomocy rodzinom w Polsce oraz zapewnienia oczekiwanego wsparcia, w dniu 4 listopada 2016 r. została uchwalona, z inicjatywy Rady Ministrów, ustawa z dnia 4 listopada 2016 r. o wsparciu kobiet w ciąży i rodzin „Za życiem” (Dz. U. z 2020 r. poz. 1329). Ustawa ta była pierwszym elementem kompleksowych działań. Jej uchwalenie dało Radzie Ministrów możliwość przygotowania i wdrożenia programu kompleksowego wsparcia dla rodzin „Za życiem”, zwanego dalej „Programem”, dotyczącego w szczególności wczesnego wspomagania rozwoju dziecka, opieki, w tym paliatywnej, lub rehabilitacji dzieci, wsparcia dla kobiet w ciąży i ich rodzin w przypadku ciąży powikłanej, pomocy w zabezpieczeniu szczególnych potrzeb, w tym mieszkaniowych, rodzin z dzieckiem posiadającym stosowne zaświadczenie. Skuteczne, systemowe wsparcie osób niepełnosprawnych i ich rodzin wymaga zastosowania wielospecjalistycznych działań realizowanych w formule międzyresortowej. Dlatego też, w celu wypracowania jak najlepszych, horyzontalnych rozwiązań został powołany zarządzeniem nr 210 przez Prezesa Rady Ministrów z dnia 13 listopada 2020 r. Międzyresortowy Zespół do spraw opracowania projektu Rządowego Programu wsparcia dla rodzin „Za życiem” (M.P. poz. 1039). Program obejmuje kompleksowe rozwiązania, w szczególności w obszarach dotyczących wsparcia dla kobiet w ciąży i ich rodzin, wczesnego wspomagania dziecka i jego rodziny, usług wspierających i rehabilitacyjnych, wsparcia mieszkaniowego, a także koordynacji wsparcia, poradnictwa i informacji. Jednym z wiodących zadań, w zakresie usług wspierających i rehabilitacyjnych, jest m.in. zapewnienie wsparcia wytchnieniowego dla rodziców lub opiekunów osób niepełnosprawnych. Powyższe działanie polega na zabezpieczeniu opieki dla osób niepełnosprawnych oraz wsparciu członków rodziny w jej sprawowaniu przez umożliwienie uzyskania pomocy, np. w związku ze zdarzeniem losowym, pomocą w załatwieniu codziennych spraw lub potrzebą odpoczynku opiekuna. Istotnym elementem realizacji Programu jest rozwój sieci środowiskowych domów samopomocy, m.in. przez rozszerzenie ich typów w celu ułatwienia dostępu większej grupie osób. Pomocą zostaną objęte osoby z zaburzeniami psychicznymi, w tym z niepełnosprawnościami sprzężonymi, a także osoby ze spektrum autyzmu. Ważną rolę w systemie wsparcia pełnią powiatowe ośrodki koordynacyjno-rehabilitacyjnoopiekuńcze, umożliwiające objęcie wsparciem osób niepełnosprawnych, ze szczególnym uwzględnieniem dzieci w wieku 0–7 lat. Rozwiązanie to wzmocni istniejące formy pomocy i pozwoli skoordynować działalność różnych placówek funkcjonujących w powiecie.  Monitor Polski -9- –9– Poz. 64 Istotne jest również działanie dotyczące tworzenia mieszkań chronionych, które zapewnią całodobową pomoc dorosłym osobom niepełnosprawnym. Ta forma wsparcia pozwoli osobom niepełnosprawnym na usamodzielnianie się w przyjaznych, dostosowanych do ich potrzeb warunkach. Działanie to będzie stanowiło odpowiedź na oczekiwania środowiska osób niepełnosprawnych. W zakresie koordynacji wsparcia ważną rolę pełni asystent rodziny. Program poszerzył zakres zadań asystenta rodziny przez przypisanie mu funkcji koordynatora w zakresie objęcia wsparciem kobiet w ciąży i ich rodzin, ze szczególnym uwzględnieniem kobiet w ciąży powikłanej, kobiet w sytuacji niepowodzeń położniczych oraz wsparcia rodzin dzieci, u których zdiagnozowano ciężkie i nieodwracalne upośledzenie albo nieuleczalną chorobę zagrażającą ich życiu, które powstały w prenatalnym okresie rozwoju dziecka lub w czasie porodu, czyniąc asystenta rodziny ważnym ogniwem w systemie wsparcia rodzin. Z czasem zadania realizowane przez asystentów rodziny zostaną przejęte przez doradców rodziny, którzy będą świadczyć doradztwo i wsparcie kobietom w ciąży i ich rodzinom, a także rodzinom z osobą lub dzieckiem z niepełnosprawnością czy rodzinom, w których co najmniej jeden rodzic sprawujący bezpośrednią opiekę nad dzieckiem, do ukończenia przez niego nauki w szkole, legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Program stanowi projekt strategiczny Strategii na rzecz Odpowiedzialnego Rozwoju do roku 2020 (z perspektywą do 2030 r.)1) (SOR) w obszarze „Spójność społeczna”. Głównym celem SOR jest tworzenie warunków do wzrostu dochodów mieszkańców Polski przy jednoczesnym wzroście spójności w wymiarze społecznym, ekonomicznym, środowiskowym i terytorialnym. Program wpisuje się w cel szczegółowy II – Rozwój społecznie wrażliwy i terytorialnie zrównoważony, w ramach którego przewidziano działanie zakładające wdrażanie i aktualizację rozwiązań prawno-organizacyjnych oraz finansowych na rzecz wsparcia psychologicznego, zdrowotnego, społecznego, funkcjonalnego i ekonomicznego rodzin z osobami niepełnosprawnymi. Program wpisuje się również w przyjętą przez Radę Ministrów w dniu 16 lutego 2021 r. Strategię na rzecz Osób z Niepełnosprawnościami 2021–20302). Celem głównym Strategii jest włączenie osób z różnego rodzaju niepełnosprawnościami w życie społeczne i zawodowe, a tym samym zagwarantowanie im praw określonych w Konwencji o prawach osób niepełnosprawnych, sporządzonej w Nowym Jorku dnia 13 grudnia 2006 r. (Dz. U. z 2012 r. poz. 1169, z późn. zm.). Strategia uwzględnia postulaty środowiska osób z różnego rodzaju niepełnosprawnościami i zakłada kompleksowe, horyzontalne oraz ponadsektorowe podejście polityki publicznej do wsparcia osób z niepełnosprawnościami, uwzględniające ich potrzeby w zakresie niezależnego życia i włączenia społecznego. Działania zaplanowane w Programie wpisują się szczególnie w takie priorytety Strategii, jak: „Niezależne życie”, „Edukacja”, „Praca”, „Warunki życia i ochrona socjalna”, „Zdrowie”, „Koordynacja”, w ramach których przewidziano realizację m.in. takich działań, jak:  zapewnienie systemowej usługi opieki wytchnieniowej (działanie I.3.3.),  poprawa funkcjonowania środowiskowych domów samopomocy (działanie I.3.6),  wsparcie procesu przejścia pomiędzy etapami edukacyjnymi oraz przejścia z systemu edukacji na rynek pracy (działanie III.3.2.), 1) 2) Uchwała nr 8 Rady Ministrów z dnia 14 lutego 2017 r. w sprawie przyjęcia Strategii na rzecz Odpowiedzialnego Rozwoju do roku 2020 (z perspektywą do 2030 r.) (M.P. poz. 260). Uchwała nr 27 Rady Ministrów z dnia 16 lutego 2021 r. w sprawie przyjęcia dokumentu Strategia na rzecz Osób z Niepełnosprawnościami 2021–2030 (M.P. poz. 218).  Monitor Polski - 10 - – 10 – Poz. 64  aktywizacja zawodowa osób z niepełnosprawnościami w podmiotach ekonomii społecznej i solidarnej (działanie IV.2.2.),  rozwój rynku mieszkań na wynajem z niepełnosprawnościami (działanie V.2.1.), z uwzględnieniem potrzeb osób  objęcie specjalistyczną opieką lekarską oraz działaniami profilaktycznymi dzieci z niepełnosprawnościami lub zagrożonych trwałymi ograniczeniami sprawności (działanie VI.1.2.),  profilaktyka trwałych ograniczeń sprawności oraz wczesna i efektywna rehabilitacja (działanie VI.1.3.),  poprawa dostępu do usług rehabilitacyjnych i wyrobów medycznych najwyższej jakości (działanie VI.2.3.),  wczesne wykrywanie zaburzeń rozwojowych u dzieci oraz wczesna pomoc dziecku i rodzinie (działanie VIII. 1.8.). Proponowane w Programie formy działań, kierowane do osób niepełnosprawnych i ich rodzin, wynikają z diagnozy oraz analizy posiadanych zasobów. Funkcjonujące od wielu lat instrumenty systemu wsparcia wymagają modyfikacji i uzupełnienia o dodatkowe rozwiązania dedykowane osobom o szczególnych potrzebach. W powodzeniu realizacji Programu nie można pominąć istotnej roli samorządów. Jako najbliższe obywatelom wspierają osoby niepełnosprawne w społecznościach lokalnych. W tym kontekście Program przewiduje, że samorząd będzie ważnym ogniwem w realizacji przewidzianych w nim rozwiązań. Program gwarantuje wsparcie w jego realizacji i zapewnia dofinansowanie zadań. Program będzie wspierany przez realizację działań podejmowanych w ramach innych programów i źródeł finansowania. Działania będą poddawane stałemu monitorowaniu i ocenie skuteczności, co może skutkować zmianą zakresu Programu. Rzeczpospolita Polska będzie dążyć do stałej poprawy sytuacji rodzin, osób niepełnosprawnych i ich opiekunów, rozwijając istniejące formy wsparcia i tworząc warunki do powstawania nowych rozwiązań, mając na uwadze postanowienia Konwencji o prawach osób niepełnosprawnych.  Monitor Polski - 11 - – 11 – Poz. 64 PODSTAWA PRAWNA PROGRAMU Podstawę prawną Programu stanowi art. 12 ustawy z dnia 4 listopada 2016 r. o wsparciu kobiet w ciąży i rodzin „Za życiem”, zgodnie z którym Rada Ministrów w terminie do dnia 31 grudnia 2016 r. przyjmie program kompleksowego wsparcia dla rodzin „Za życiem”, opracowany na podstawie odrębnych przepisów. Program będący dokumentem rządowym w rozumieniu uchwały nr 190 Rady Ministrów z dnia 29 października 2013 r. – Regulamin pracy Rady Ministrów (M.P. z 2016 r. poz. 1006, z późn. zm.) został przyjęty w trybie określonym tą uchwałą. Program jest również skierowany do rodzin z dzieckiem legitymującym się orzeczeniem o niepełnosprawności albo orzeczeniem o lekkim lub umiarkowanym lub znacznym stopniu niepełnosprawności określonym w przepisach o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych oraz do dzieci i młodzieży posiadających odpowiednio opinię o potrzebie wczesnego wspomagania rozwoju dziecka, orzeczenie o potrzebie kształcenia specjalnego lub orzeczenie o potrzebie zajęć rewalidacyjno-wychowawczych, o których mowa w przepisach ustawy o systemie oświaty, i ich rodzin. W 2021 r. dokonano przeglądu działań Programu – zgodnie z § 3 ust. 2 uchwały nr 160 Rady Ministrów z dnia 20 grudnia 2016 r. w sprawie programu kompleksowego wsparcia dla rodzin „Za życiem” (M.P. poz. 1250). Rada Ministrów została zobligowana do przeglądu ww. Programu oraz określenia jego zakresu w poszczególnych latach nie rzadziej niż raz na pięć lat. Pierwszy przegląd został wyznaczony na 2021 r. W listopadzie 2020 r. zarządzeniem nr 210 Prezesa Rady Ministrów z dnia 13 listopada 2020 r. w sprawie Międzyresortowego Zespołu do spraw opracowania zmian Programu kompleksowego wsparcia dla rodzin „Za życiem” został powołany Międzyresortowy Zespół, który jest organem pomocniczym Prezesa Rady Ministrów. Rezultatem prac ww. Zespołu jest zmieniony Program. Zmiana obejmowała aktualizację, zmianę części działań, uchylenie tych, które nie są realizowane tak, jak to pierwotnie założono w Programie, oraz dodanie nowych działań.  - 12 - Monitor Polski – 12 – Poz. 64 DIAGNOZA
48. Dane ogólne Struktura osób niepełnosprawnych Obszerne dane dotyczące liczby i sytuacji osób niepełnosprawnych w Polsce pochodzą m.in. z Narodowego Spisu Powszechnego (NSP) przeprowadzonego w 2011 r. Na potrzeby przeprowadzenia ww. spisu zbiorowość osób niepełnosprawnych została podzielono na dwie podstawowe grupy:  osoby niepełnosprawne prawnie, tj. takie, które posiadały odpowiednie, aktualne orzeczenie wydane przez organ do tego uprawniony,  osoby niepełnosprawne tylko biologicznie, tj. takie, które nie posiadały orzeczenia, ale miały (odczuwały) całkowicie lub poważnie ograniczoną zdolność do wykonywania czynności podstawowych stosownie do swojego wieku. Wyniki NSP w 2011 r. wykazały, że wśród ogółu ludności Polski żyło 4 697,0 tys. osób niepełnosprawnych i stanowili oni 12,2% ogólnej populacji. W porównaniu do Narodowego Spisu Powszechnego przeprowadzonego w 2002 r. liczba osób niepełnosprawnych zmniejszyła się o 759,7 tys., tj. o 13,9%. W 2011 r. wśród ogółu zbiorowości niepełnosprawnych nadal przeważały kobiety (53,9% wobec 46,1% mężczyzn), natomiast w 2002 r. udział kobiet niepełnosprawnych był nieco niższy (52,9%). W 2011 r. liczba osób niepełnosprawnych prawnie wyniosła 3 131,5 tys. i zmniejszyła się w stosunku do 2002 r. o blisko 30% (w 2002 r. zbiorowość ta liczyła 4 450,1 tys. osób). Natomiast zwiększyła się istotnie (o ponad 55,5%) – w stosunku do wyników NSP z 2002 r. – liczba osób niepełnosprawnych tylko biologicznie. Ich liczba wyniosła 1 565,6 tys. (w 2002 r. było 1 006,6 tys. osób niepełnosprawnych tylko biologicznie)3). Wykres
49. Osoby niepełnosprawne w Polsce w latach 2002 i 2011 (w tys.) 5 000,0 4 450,1 4 000,0 3 000,0 2 568,2 2 888,5 2 166,9 2002 2011 3 131,5 2 530,1 2 000,0 1 565,6 1 006,6 1 000,0 0,0 Mężczyźni Kobiety Niepełnosprawni prawnie Niepełnosprawni tylko biologicznie Źródło: Ludność i gospodarstwa domowe. Stan i struktura społeczno-ekonomiczna. Część I. Ludność, Narodowy Spis Powszechny Ludności i Mieszkań 2011, GUS, Tablice wynikowe – wersja przeglądowe (plik excel, Tab. IV). Istotnym czynnikiem różnicującym różne kategorie osób niepełnosprawnych jest wiek i płeć. Częstość występowania niepełnosprawności rośnie wraz z wiekiem. Największą grupę osób 3) Por. Ludność i gospodarstwa domowe. Stan i struktura społeczno-ekonomiczna. Część I. Ludność, Narodowy Spis Powszechny Ludności i Mieszkań 2011, GUS, str. 51, 53–
50.  - 13 - Monitor Polski – 13 – Poz. 64 niepełnosprawnych prawnie i biologicznie stanowią osoby w wieku 45 lat i więcej – 82% (3 852,8 tys. osób), dzieci i młodzież z niepełnosprawnością w wieku do
51. roku życia – tylko 5% populacji osób niepełnosprawnych (247,7 tys. osób), w tym osoby niepełnosprawne w wieku 0–15 lat – 4% (184,8 tys. osób). Wykres
52. Osoby niepełnosprawne według grup wieku w 2011 r. 45-59 lat 29% 30-44 lat 9% Inne 9% 60-74 lat 31% 75 lat i więcej 22% 0-15 lat 4% 16-19 lat 1% 20-29 lat 4% Źródło: Ludność i gospodarstwa domowe. Stan i struktura społeczno-ekonomiczna. Część I. Ludność (plik excel, Tab. 7). Wśród ogółu osób niepełnosprawnych prawnie udział mężczyzn i kobiet był podobny– 49,4% stanowili mężczyźni i 50,6% kobiety. W przypadku osób niepełnosprawnych biologicznie zdecydowanie dominowały kobiety – 60,4% wobec 39,6% mężczyzn. Wykres
53. Osoby niepełnosprawne według grup wieku, płci i kategorii niepełnosprawności w 2011 r. mężczyźni kobiety Źródło: Oprac. na podstawie: Ludność i gospodarstwa domowe. Stan i struktura społeczno-ekonomiczna. Część I. Ludność, Tablice wynikowe – wersja elektroniczna (plik excel, Tab. 7). Według wyników reprezentacyjnego Badania Aktywności Ekonomicznej Ludności (BAEL) prowadzonego przez GUS, w 2020 r. w Polsce zamieszkiwało 3 024 tys. osób niepełnosprawnych prawnie w wieku 16 lat i więcej (w 2015 r. – 3 252 tys. osób), tj. 10%  - 14 - Monitor Polski – 14 – Poz. 64 ogółu populacji Polski w tej grupie wiekowej. Mężczyźni stanowili 49,2% populacji osób niepełnosprawnych (1 489 tys. osób), a kobiety 50,8% (1 535 tys. osób). W miastach mieszkało 61,4% osób niepełnosprawnych (1 858 tys.), a na wsi – 38,6% (1 166 tys.). Wykresy 4–
54. Osoby niepełnosprawne prawnie w wieku 16 lat i więcej w 2020 r. według płci i miejsca zamieszkania według płci według miejsca zamieszkania 1 166 39% 1 489 49% 1 535 51% 1 858 61% Mężczyźni Miasta Wieś Kobiety Źródło: Dane BAEL GUS. Wśród osób niepełnosprawnych prawnie największą grupę stanowiły osoby w wieku 65 lat i więcej – 1 274 tys. osób, co stanowi 42,1% osób niepełnosprawnych w wieku 16 lat i więcej. Osoby w wieku 55–64 lata stanowiły 26,7% (809 tys.), w wieku 45–54 lata – 12,1% (366 tys.), a w wieku 35–44 lata – 8,5% (258 tys.). Najmniej liczne w tej zbiorowości były najmłodsze grupy wiekowe, tj. w wieku 25–34 lata – 6,8% (205 tys.) i w wieku 15–24 lata – 3,7% (113 tys.). Wykres
55. Osoby niepełnosprawne prawnie w wieku 16 lat i więcej, według grup wieku w 2015 i 2020 r. (w tys.) 0 500 2015 115 212 255 443 2020 113 205 258 366 16 - 24 lata 1 000 25 - 34 1 500 2 000 2 500 1 073 1 154 809 35 - 44 3 000 1274 45 - 54 55 - 64 65 lat i więcej Źródło: Dane BAEL GUS. Wśród osób niepełnosprawnych prawnie w wieku 16 lat i więcej są osoby o:  umiarkowanym stopniu niepełnosprawności – 46,9% (1 418 tys. osób),  znacznym stopniu niepełnosprawności – 28,5% (863 tys. osób),  lekkim stopniu niepełnosprawności – 24,6% (743 tys. osób). 3 500  - 15 - Monitor Polski – 15 – Poz. 64 Rodziny z osobami niepełnosprawnymi Według NSP z 2011 r. w Polsce średnio w 23,2% wszystkich gospodarstw rodzinnych występowały osoby niepełnosprawne. Istnieje znaczne zróżnicowanie odsetka gospodarstw z osobami niepełnosprawnymi w poszczególnych typach gospodarstw rodzinnych: w gospodarstwach samotnych rodziców z co najmniej jednym dzieckiem i innymi osobami – 32% stanowiły gospodarstwa z osobami niepełnosprawnymi; w gospodarstwach samotnych matek z co najmniej jednym dzieckiem na utrzymaniu i innymi osobami – 31,6% stanowiły gospodarstwa z co najmniej jedną osobą niepełnosprawną; w gospodarstwach samotnych matek z co najmniej 1 dzieckiem na utrzymaniu – 9,5% stanowiły gospodarstwa z osobami niepełnosprawnymi oraz w małżeństwach z dziećmi na utrzymaniu bez innych osób – 10,8% stanowiły gospodarstwa z osobą niepełnosprawną. Wykres
56. Odsetek gospodarstw rodzinnych z osobami niepełnosprawnymi i bez osób niepełnosprawnych w 2011 r. 0% 20% 40% 60% 80% OGÓŁEM 23,2 76,8 Małżeństwa/ związki nieformalne bez dzieci na utrzymaniu 26,4 73,6 Małżeństwa bez dzieci na utrzymaniu 27,8 72,2 Małżeństwa/ związki nieformalne z co najmniej 1 dzieckiem na utrzymaniu 10,8 89,2 Małżeństwa z co najmniej 1 dzieckiem na utrzymaniu 10,8 89,2 Samotni rodzice z co najmniej 1 dzieckiem na utrzymaniu 10 90 Samotne matki z co najmniej 1 dzieckiem na utrzymaniu 9,5 90,5 Małżeństwa/ związki nieformalne z co najmniej 1 dzieckiem na utrzymaniu i innymi osobami 29,9 70,1 Małżeństwa z co najmniej 1 dzieckiem na utrzymaniu i innymi osobami 30 70 Samotni rodzice z co najmniej 1 dzieckiem na utrzymaniu i innymi osobami 32 68 Samotne matki z co najmniej 1 dzieckiem na utrzymaniu i innymi osobami 31,6 68,4 Inne osoby z co najmniej 1 dzieckiem na utrzymaniu 33,6 66,4 Pozostałe bez dzieci na utrzymaniu 34,3 65,7 Z osobami niepełnosprawnymi Bez osób niepełnosprawnych Źródło: Oprac. na podstawie: Warunki życia rodzin w Polsce, Główny Urząd Statystyczny, Warszawa 2014, str.
57. 100%  - 16 - Monitor Polski – 16 – Poz. 64
58. Populacja niepełnosprawnych dzieci Według Europejskiego Ankietowego Badania Zdrowia z 2019 r. 13% osób w Polsce charakteryzowało się niepełnosprawnością, tj. wszystkie osoby niepełnosprawnie prawnie (10%), jak i osoby, które nie miały orzeczenia o niepełnosprawności, ale deklarowały występowanie poważnych ograniczeń w wykonywaniu zwykłych czynności (3%). Na koniec 2019 r. odsetek dzieci z niepełnosprawnością w wieku poniżej 15 lat, według kryterium statystycznego, wyniósł ponad 4%. W grupie tej było mniej niż 1% dzieci z niepełnosprawnością prawną i biologiczną, natomiast z prawnym orzeczeniem – niespełna 4%. Niepełnosprawność według kryterium statystycznego występuje relatywnie najczęściej wśród 10–14-latków – około 6%, w pozostałych dwóch grupach wieku (0–4 lata oraz 5–9 lat) – po niespełna 4%4). Wykres
59. Odsetki dzieci z niepełnosprawnością według kryterium statystycznego i grup wieku w 2019 r. (w %) 5,5 6,0 0-4 lata 4,5 4,0 3,6 3,7 2,9 2,0 0,5 0,7 0,9 0,2 prawnie i biologicznie 10-14 3,0 0,0 razem 5-9 tylko prawnie 0,0 0,1 tylko biologicznie Źródło: Stan zdrowia ludności Polski w 2019 r. Tablice w formacie xlsx, GUS, Warszawa 2021, Rozdział
60. Według danych Elektronicznego Krajowego Systemu Monitoringu Orzekania o Niepełnosprawności, zgodnie ze stanem na dzień 25 sierpnia 2021 r., w Polsce było 3 108,0 tys. osób niepełnosprawnych z aktualnym orzeczeniem o (stopniu) niepełnosprawności, w tym 311,2 tys. dzieci i młodzieży z niepełnosprawnościami w wieku 0–18 lat (stanowią oni 10,0% osób z aktualnym orzeczeniem o (stopniu) niepełnosprawności). Tabela 1 i wykres
61. Osoby niepełnosprawne w Polsce z aktualnym orzeczeniem o niepełnosprawności według grup wiekowych (stan na dzień 25 sierpnia 2021 r.) Wiek N (w tys.) % do 3 lat 49,1 1,6% 4–7 lat 63,4 2,0% 8–15 lat 104,5 3,4% 16–18 lat 94,2 3,0% 19–25 lat 106,3 3,4% 26–40 lat 240,9 7,8% 41–59 lat 866,5 27,9% 60 lat i więcej 1 583,1 50,9% RAZEM 3 108,0 100,0% 10,0% do 18 lat 11,2% 50,9% 19-40 lat 41-59 lat 27,9% Źródło: Dane EKSMOoN. 4) (stopniu) Stan zdrowia ludności Polski w 2019 r., Główny Urząd Statystyczny, Warszawa 2021, str.
62. 60 lat i więcej  - 17 - Monitor Polski – 17 – Poz. 64 Wśród dzieci i młodzieży w wieku 0–18 lat było:  96,7 tys. osób w wieku 0–15 lat z orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji (dalej osoby z orzeczeniami o niepełnosprawności „ze wskazaniami w pkt 7 i 8”) oraz  31,3 tys. osób w wieku 16–18 lat z orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. W przypadku osób w wieku do lat 15 mężczyźni z aktualnym orzeczeniem o niepełnosprawności stanowili 62,2%, a kobiety – 37,8%, natomiast w grupie wiekowej powyżej
63. roku życia, to więcej kobiet (54,4%) posiadało prawne potwierdzenie niepełnosprawności niż mężczyzn (45,6%). Tabela
64. Osoby niepełnosprawne w Polsce z aktualnym orzeczeniem o (stopniu) niepełnosprawności według płci (stan na dzień 25 sierpnia 2021 r.) Płeć w tym 0–15 lat z orzeczeniami o niepełnosprawności ze wskazaniami w pkt 7 i 8 0–15 lat ogółem N (w tys.) % N (w tys.) % 16 lat i więcej ogółem N (w tys.) % Kobieta 81,9 37,8% 35,2 36,4% 1 574,1 54,4% Mężczyzna 135,1 62,2% 61,5 63,6% 1 316,9 45,6% Razem 217,0 100,0% 96,7 100,0% 2 891,0 100,0% Źródło: Dane EKSMOoN W zbiorowości osób z orzeczeniem o stopniu niepełnosprawności w wieku 16 lat i więcej niemal co druga osoba (47,5%) legitymowała się orzeczeniem o umiarkowanym stopniu niepełnosprawności, natomiast osoby ze znacznym stopniem niepełnosprawności stanowiły 30,8%, a z lekkim – 21,7%. Tabela 3 i wykres
65. Osoby niepełnosprawne w Polsce w wieku 16 lat i więcej według stopnia niepełnosprawności (stan na dzień 25 sierpnia 2021 r.) stopień niepełnosprawności N (w tys.) % 889,1 30,8% 1 373,4 47,5% Lekki 628,5 21,7% Razem 2 891,0 100,0% Znaczny Umiarkowany 21,7% 30,8% Znaczny Umiarkowany 47,5% Lekki Źródło: Dane EKSMOoN. W grupie osób z orzeczeniem o niepełnosprawności w wieku do lat 15 łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji największą grupę stanowią osoby z orzeczeniami z symbolami: 12-C – całościowe zaburzenia  - 18 - Monitor Polski – 18 – Poz. 64 rozwojowe (22,7% wszystkich orzeczeń o niepełnosprawności; natomiast osoby z orzeczeniami o niepełnosprawności bez wskazań w pkt 7 i 8 stanowią 15,7% osób niepełnosprawnych, posiadających aktualne orzeczenie o niepełnosprawności), 10-N – choroby neurologiczne (17,2%, w przypadku osób bez wskazań w pkt 7 i 8 – 11,7%), 11-I – inne (odpowiednio 15,8% i 12,1%). Z kolei w zbiorowości osób w wieku 16 lat i więcej z orzeczeniem o stopniu niepełnosprawności największą grupę stanowią osoby z orzeczeniem o niepełnosprawności z symbolami: 05-R – upośledzenie narządu ruchu (30,9% wszystkich orzeczeń o stopniu niepełnosprawności w tej grupie wiekowej) oraz 07-S – choroby układu oddechowego i krążenia (odpowiednio 19,8%). Wykres
66. Osoby niepełnosprawne w Polsce z aktualnym orzeczeniem o (stopniu) niepełnosprawności według przyczyny niepełnosprawności (stan na dzień 25 sierpnia 2021 r.) 0,0% upośledzenie umysłowe 5,0% 10,0% 3,4% 5,8% 3,6% choroby narządu wzroku 3,6% 1,3% 30,9% 4,8% 5,2% 6,2% choroby układu oddechowego i krążenia 12,6% 19,8% 1,9% 2,0% 2,6% choroby układu pokarmowego 2,1% 3,2% 3,5% choroby układu moczowo-płciowego choroby neurologiczne 11,7% 14,1% inne 8,4% 0,4% Dzieci 0-15 lat ze wskazaniami w pkt 7 i 8 Osoby niepełnosprawne w wieku 16 lat i więcej 35,0% 10,3% 8,0% 10,3% epilepsja Źródło: Dane EKSMOoN. 30,0% 6,7% upośledzenie narządu ruchu całościowe zaburzenia rozwojowe 25,0% 6,0% 7,7% 6,3% zaburzenia głosu, mowy i choroby słuchu 20,0% 8,0% 4,2% 2,0% choroby psychiczne 15,0% 12,1% 17,2% 15,8% 15,7% 22,7% Dzieci 0-15 lat bez wskazań w pkt 7 i 8  - 19 - Monitor Polski – 19 – Poz. 64
67. Zdrowie Najczęstszą przyczynę niepełnosprawności, zarówno wśród kobiet, jak i mężczyzn, stanowią uszkodzenia i choroby narządu ruchu, układu krążenia oraz schorzenia neurologiczne. Relatywnie niższy jest udział procentowy osób z uszkodzeniami narządu wzroku i słuchu, z chorobą psychiczną i upośledzeniem umysłowym w zbiorowości osób niepełnosprawnych. Jednak są to osoby o obniżonej sprawności w codziennym funkcjonowaniu, a zatem wymagające szczególnego wsparcia w edukacji, na rynku pracy i w życiu codziennym. Wykres
68. Występowanie grup schorzeń u dorosłych osób niepełnosprawnych w 2019 r. (w %) 0,0 10,0 20,0 30,0 40,0 50,0 47,1 Uszkodzenia i choroby narządu ruchu 27,2 Uszkodzenia i choroby narządu wzroku 55,5 37,8 15,3 13,8 Uszkodzenia i choroby narządu słuchu 42,2 43,1 Schorzenia układu krążenia 27,3 28,3 Schorzenia neurologiczne 8,0 6,2 Schorzenia psychiczne Upośledzenie umysłowe 60,0 2,5 1,2 31,1 33,7 Inne schorzenia mężczyźni kobiety Źródło: Stan zdrowia ludności Polski w 2019 r. Tablice w formacie xlsx, Rozdział
69. Dane Europejskiego Ankietowego Badania Zdrowia z 2019 r. wskazują, że 49% mieszkańców Polski zadeklarowało występowanie długotrwałych problemów zdrowotnych lub chorób przewlekłych, które trwały co najmniej 6 miesięcy. Częstość występowania takich problemów rośnie wraz z wiekiem. O ile wśród ludzi młodych (do
70. roku życia) długotrwałe problemy zdrowotne nie występowały powszechnie (nie więcej niż 28%), o tyle wśród osób starszych (zwłaszcza po ukończeniu
71. roku życia) – bardzo często. Niemal 70% pięćdziesięciolatków wskazywało na wystąpienie takich problemów, wśród sześćdziesięciolatków odsetek ten wyniósł już 82%, a w grupie osób najstarszych – niemal 96%. Kobiety relatywnie częściej niż mężczyźni zgłaszały występowanie długotrwałych problemów zdrowotnych czy chorób przewlekłych (odpowiednio 53% i 45%). Dolegliwości przewlekłe częściej dotykały mieszkańców miast niż wsi (odpowiednio 52% i 44%)5). 5) Stan zdrowia ludności Polski w 2019 r., str. 33–
72.  - 20 - Monitor Polski – 20 – Poz. 64
73. Wykształcenie W ciągu ostatnich lat obserwuje się zmiany w strukturze poziomu wykształcenia osób niepełnosprawnych. W 2020 r. w zbiorowości osób niepełnosprawnych prawnie w wieku 16 lat i więcej największą grupę stanowiły osoby z wykształceniem zasadniczym zawodowym – 31,8% (w 2015 r. – 32,0%). Osoby z wykształceniem gimnazjalnym, podstawowym, niepełnym podstawowym oraz bez wykształcenia stanowiły łącznie 27,3% populacji osób niepełnosprawnych (w 2015 r. – 31,3%). Osoby z wykształceniem średnim ogólnokształcącym stanowiły 7,3% (w 2015 r. – 7,7%), policealnym i średnim zawodowym stanowiły 22,9% (w 2015 r. – 20,8%), natomiast z wykształceniem wyższym 10,6% (w 2015 r. – 8,2%). Wykres
74. Osoby niepełnosprawne w wieku 16 lat i więcej według poziomu wykształcenia w 2015 i 2020 r. (w %) 0% 2015 8,2 2020 10,6 10% 20% 2,8 18,0 3,2 30% 40% 50% 7,8 19,7 32,0 7,3 wyższe średnie ogólnokształcące podstawowe 60% 70% 80% 2,1 31,8 policealne zasadnicze zawodowe niepełne podstawowe i bez wyksz. 90% 100% 25,6 2,5 3,7 21,0 3,9 średnie zawodowe gimnazjum Źródło: Dane BAEL GUS. Poziom wykształcenia dorosłych osób niepełnosprawnych jest relatywnie niższy niż ludności ogółem w wieku 15 lat i więcej. W przypadku zbiorowości osób niepełnosprawnych w wieku 16 lat i więcej aż 59,2% osób legitymowało się wykształceniem co najwyżej zasadniczym zawodowym, podczas gdy wśród dorosłej ludności ogółem udział ten wynosił 39,9%. Różnice widoczne są także w przypadku osób z wykształceniem wyższym – w przypadku osób niepełnosprawnych tylko co dziesiąta miała wykształcenie wyższe, podczas gdy wśród ludności ogółem była to co czwarta osoba. Wykres
75. Ludność w wieku 15 lat i więcej oraz osoby niepełnosprawne w wieku 16 lat i więcej według poziomu wykształcenia w 2020 r. (w %) 0% Niepełnosprawni w wieku 16 lat i więcej Ludność w wieku 15 lat i więcej - ogółem wyższe średnie ogólnokształcące podstawowe Źródło: Dane BAEL GUS. 20% 11 3 26 20 3 40% 60% 7 32 2 21 22 10 23 4 policealne zasadnicze zawodowe niepełne podstawowe i bez wyksz. 80% średnie zawodowe gimnazjum 100% 4 11 1  - 21 - Monitor Polski – 21 – Poz. 64 Liczba lat spędzonych na edukacji w sposób istotny wpływa na sytuację (nie tylko osób niepełnosprawnych) na rynku pracy. Wykresy 15–
76. Współczynnik aktywności zawodowej oraz stopa bezrobocia osób niepełnosprawnych w wieku produkcyjnym według poziomu wykształcenia w 2020 r. Współczynnik aktywności zawodowej (w %) 0,0 50,0 ogółem 100,0 0,0 2,0 4,0 6,0 8,0 10,0 ogółem 30,0 wyższe Stopa bezrobocia (w %) 63,4 wyższe 5,2 3,9 Policealne i średnie zawodowe 37,3 Policealne i średnie zawodowe 6,3 średnie ogólnokształcące 42,3 średnie ogólnokształcące 6,4 zasadnicze zawodowe gimnazjalne, podstawowe i niepełne podstawowe 26,4 10,6 zasadnicze zawodowe gimnazjalne, podstawowe i niepełne podstawowe 4,6 7,7 Źródło: Dane BAEL GUS. W 2020 r. dla osób z wyższym wykształceniem współczynnik aktywności zawodowej kształtował się na poziomie – 63,4% (w 2015 r. – 52,9%), a dla osób o najniższym poziomie wykształcenia – 10,6% (w 2015 r. – 11,5%). Natomiast wskaźnik zatrudnienia wynosił odpowiednio – 60,9% (w 2015 r. – 48,2%) oraz 10,1% (w 2015 r. – 9,7%), a stopa bezrobocia, odpowiednio – 3,9% (w 2015 r. – 8,9%) oraz 7,7% (w 2015 r. – 15,1%).
77. Rynek pracy Praca zawodowa odgrywa ważną rolę w rehabilitacji zawodowej i społecznej osób niepełnosprawnych i ich integracji ze społeczeństwem. Jednakże osoby niepełnosprawne znajdują się w gorszej sytuacji na rynku pracy niż pozostałe grupy aktywnych zawodowo. Dla porównania warto wskazać na aktywność ekonomiczną osób sprawnych powyżej
78. roku życia w 2020 r.:  10 797 tys. osób było biernych zawodowo (w 2015 r. – 10 858 tys.),  16 475 tys. osób było aktywnych zawodowo (w 2015 r. – 16 852 tys.), w tym 15 938 tys. pracowało (w 2015 r. – 15 614 tys.), natomiast bezrobotni stanowili 512 tys. osób (w 2015 r. – 1 238 tys.). Wskaźnik zatrudnienia osób sprawnych w wieku produkcyjnym w 2020 r. kształtował się na poziomie 78,6% (w 2015 r. – 72,9%), stopa bezrobocia wyniosła 3,2% (w 2015 r. – 7,5%), współczynnik aktywności zawodowej wyniósł 81,2% (w 2015 r. – 78,8%). Jeżeli chodzi o osoby niepełnosprawne to:  2 495 tys. osób było biernych zawodowo (w 2015 r. – 2 716 tys. osób),  - 22 - Monitor Polski  – 22 – Poz. 64 529 tys. osób było aktywnych zawodowo (w 2015 r. – 536 tys. osób), w tym 504 tys. osób pracowało (w 2015 r. – 470 tys.), natomiast 25 tys. osób stanowili bezrobotni (w 2015 r. – 66 tys.). Osoby niepełnosprawne prawnie w wieku 16 lat i więcej w 2015 r. osiągnęły współczynnik aktywności zawodowej na poziomie 17,5% (w 2015 r. – 16,5%) i wskaźnik zatrudnienia – 16,7% (w 2015 r. – 14,5%), a stopa bezrobocia kształtowała się dla nich na poziomie 4,7% (w 2015 r. – 12,3%). Współczynnik aktywności zawodowej dla osób niepełnosprawnych mieszkających w miastach w 2020 r. osiągnął poziom 18,7% (w 2015 r. – 17,9%), wskaźnik zatrudnienia – 17,8% (w 2015 r. – 15,5%), a stopa bezrobocia – 4,9% (w 2015 r. – 13,6%). Dla mieszkańców wsi wskaźniki te kształtowały się, odpowiednio, następująco: 15,5%, 14,8%, 4,4% (w 2015 r.: 14,0%, 12,6%, 9,6%). Dla osób niepełnosprawnych w wieku produkcyjnym współczynnik aktywności zawodowej wynosił 30,0% (w 2015 r. – 25,9%), wskaźnik zatrudnienia – 28,5% (w 2015 r. – 22,5%), a stopa bezrobocia – 5,2% (w 2015 r. – 13,0%). Większość osób niepełnosprawnych w wieku produkcyjnym wciąż pozostaje poza rynkiem pracy. W 2020 r. osoby niepełnosprawne bierne zawodowo stanowiły 82,5% (w 2015 r. – 83,5%) wszystkich osób niepełnosprawnych w wieku 16 lat i więcej. W przypadku osób niepełnosprawnych w wieku produkcyjnym osoby bierne zawodowo stanowiły 70,0% tej grupy wiekowej (w 2015 r. – 74,1%). Wykresy 17–
79. Wskaźniki aktywności ekonomicznej osób niepełnosprawnych w wieku 16 lat i więcej oraz ludności ogółem w wieku 15 lat i więcej w latach 2015 i 2020 (w %) osoby niepełnosprawne w wieku 16 lat i więcej 60,0 2015 60,0 56,2 56,1 51,9 54,3 2015 2020 40,0 20,0 ludność ogółem w wieku 15 lat i więcej 2020 40,0 16,5 17,5 14,5 16,7 20,0 12,3 7,5 4,7 Współczynnik Wskaźnik aktywności zatrudnienia zawodowej Stopa bezrobocia 3,2 Współczynnik aktywności zawodowej Wskaźnik zatrudnienia Stopa bezrobocia Źródło: Dane BAEL GUS. Wskaźnik aktywności zawodowej był najwyższy dla grupy osób, u których orzeczono lekki stopień niepełnosprawności – w 2020 r. wynosił 44,3% (wzrost o 8,0% w stosunku do 2015 r. – 36,3%). Podobnie jest ze wskaźnikiem zatrudnienia i stopą bezrobocia, wskaźniki te w 2020 r. kształtowały się odpowiednio na poziomie 42,4% (w 2015 r. – 31,0%) i 4,2% (w 2015 r. – 14,8%).  - 23 - Monitor Polski – 23 – Poz. 64 Wskaźnik zatrudnienia 2020 Współczynnik aktywności Stopa bezrobocia zawodowej Wykres
80. Wskaźniki aktywności zawodowej dla osób niepełnosprawnych w wieku produkcyjnym według stopnia niepełnosprawności w 2020 r. (w %) 2020 9,6 2015 31,0 24,2 7,5 44,3 33,9 10,1 2015 42,4 31,9 27,3 9,0 36,3 4,2 5,8 4,8 2020 lekki umiarkowany 14,8 2015 11,4 13,2 - 20,0 znaczny 40,0 60,0 Źródło: Dane BAEL GUS. Jeżeli chodzi o status zatrudnienia osób niepełnosprawnych, to w 2020 r. większość zatrudniona była jako pracownicy najemni – 384 tys., tj. 86,9% (w 2015 r. – 345 tys., tj. 82,6%). W sektorze prywatnym pracujący na własny rachunek stanowili 11,1% (49 tys.) pracujących osób niepełnosprawnych w wieku produkcyjnym (w 2015 r. było to 59 tys. osób, tj. 14,1%), w tym 10 tys. osób było pracodawcami (w 2015 r. – 9 tys. osób). Pracujące osoby niepełnosprawne w wieku produkcyjnym jako pomagający członkowie rodzin stanowili 2,0% (9 tys. osób) (w 2015 r. było to 16 tys. osób, tj. 3,8%)6). Wśród pracodawców zarejestrowanych w Systemie Obsługi Dofinansowań i Refundacji (SODiR), prowadzonym przez PFRON, w maju 2021 r. osoby niepełnosprawne zatrudnione w zakładach pracy chronionej (ZPCH) stanowiły 38,8% (90 191 osób), natomiast osoby zatrudnione na otwartym rynku pracy stanowiły 61,2% (142 041 osób). W 2015 r. (dane za grudzień 2015 r.) proporcje między ZPCH a otwartym rynkiem pracy były podobne – w ZPCH zatrudnionych było 124 467 osób i stanowiły one 50,6% pracowników zarejestrowanych w SODiR, a na otwartym rynku – 121 611 (49,4%)7). Wśród zarejestrowanych w SODiR pracodawców przeważały podmioty gospodarcze działające na otwartym rynku pracy w 2015 r. – było to 25 036 podmiotów gospodarczych, podczas gdy ZPCH –
81. W porównaniu do danych z 2021 r. liczba podmiotów gospodarczych działających na otwartym rynku pracy wzrosła do 32 002, podczas gdy liczba ZPCH zmalała do 7658). 6) 7) 8) Dane na podstawie Badania Aktywności Ekonomicznej Ludności (BAEL), dane publikowane na stronie Biura Pełnomocnika Rządu do Spraw Osób Niepełnosprawnych: http://www.niepelnosprawni.gov.pl/p,81,bael dostęp: 11.08.
82. Dane pochodzące z Systemu Obsługi Dofinansowań i Refundacji (SODiR) PFRON, dane publikowane na stronie Biura Pełnomocnika Rządu do Spraw Osób Niepełnosprawnych: http://www.niepelnosprawni.gov.pl/p,83,sodir-pfron dostęp: 11.08.
83. Dane pochodzące z Systemu Obsługi Dofinansowań i Refundacji (SODiR) PFRON według stanu na dzień 4 sierpnia 2021 r. (Tab. 2, dane za grudzień 2015 i maj 2021).  - 24 - Monitor Polski – 24 – Poz. 64 Jednym z zadań instytucji państwowych działających w obszarze rynku pracy jest ograniczenie zjawiska wykluczenia zawodowego osób niepełnosprawnych, wynikającego z ich bierności i bezrobocia. Służą temu aktywne formy zatrudnienia, których celem jest bezpośrednie oddziaływanie na szanse znalezienia zatrudnienia przez osoby niepełnosprawne. Oferowane są m.in. takie formy wsparcia, jak np. staż, szkolenia, bon szkoleniowy, bon na zasiedlenie, jednorazowe środki na podjęcie działalności gospodarczej, refundacja kosztów wyposażenia lub doposażenia stanowiska pracy. W 2019 r. bezrobotni niepełnosprawni korzystali najczęściej z porad indywidualnych (11 800 osób, tj. 5,5% osób bezrobotnych ogółem). Co trzeci bezrobotny niepełnosprawny podjął pracę po skorzystaniu z porad indywidualnych, podczas gdy w grupie osób bezrobotnych ogółem pracę podjęła blisko co druga osoba. Z porad indywidualnych częściej korzystali także bezrobotni posiadający co najmniej jedno dziecko niepełnosprawne do
84. roku życia. Staż, to druga w kolejności forma wsparcia, z której korzystali bezrobotni niepełnosprawni. Spośród 3506 bezrobotnych niepełnosprawnych, którzy skorzystali ze stażu, pracę podjęło 2815 osób (tj. 86,2% osób, które skorzystały z tej formy wsparcia). Ze stażu skorzystało 222 bezrobotnych posiadających co najmniej jedno dziecko niepełnosprawne do
85. roku życia, natomiast 192 osoby z ww. grupy podjęły pracę w trakcie lub po ukończeniu stażu. Bezrobotne osoby niepełnosprawne korzystały ponadto z takich usług rynku pracy lub instrumentów rynku pracy, jak:  prace społecznie użyteczne (1782 osoby),  prace interwencyjne (1458 osób),  roboty publiczne (1268 osób),  szkolenia (1036 osób),  zatrudnienie w ramach refundacji pracodawcy kosztów wyposażenia lub doposażenia stanowiska pracy (996 osób). Tabela
86. Bezrobotni uczestniczący w wybranych formach wsparcia w 2019 r. z bezrobotnych Wyszczególnienie ukończyły szkolenie – podjęły pracę w trakcie lub po ukończeniu szkolenia Osoby, które ukończyły staż – podjęły pracę w trakcie lub po ukończeniu stażu otrzymały bon na zasiedlenie – podjęły pracę w wyniku skorzystania z bonu na zasiedlenie otrzymały bon zatrudnieniowy – podjęły pracę w wyniku skorzystania z bonu zatrudnieniowego Osoby bezrobotne ogółem posiadające co najmniej jedno dziecko niepełnosprawne do 18 r. ż. niepełnosprawni w liczbach bezwzgl. w liczbach bezwzgl. %z bezrobotnych ogółem w liczbach bezwzgl. %z bezrobotnych ogółem 33 403 1 036 3,1 76 0,2 24 490 640 2,6 56 0,2 95 434 3 506 3,7 222 0,2 82 296 2 815 3,4 192 0,2 9 232 151 1,6 3 0,0 9 054 146 1,6 3 0,0 651 13 2,0 0 0,0 595 11 1,8 0 0,0  Monitor Polski ukończyły prace interwencyjne - 25 - – 25 – Poz. 64 34 226 1 458 4,3 84 0,2 33 086 1 409 4,3 83 0,3 18 005 1 268 7,0 54 0,3 16 810 1 190 7,1 51 0,3 17 276 1 782 10,3 89 0,5 – podjęły pracę w trakcie lub po ukończeniu prac społecznie użytecznych 2 806 257 9,2 28 1,0 zakończyły zatrudnienie w ramach dofinansowania wynagrodzenia 2 305 167 7,2 2 0,1 – podjęły pracę w trakcie lub po ukończeniu dofinansowania wynagrodzenia 2 156 156 7,2 2 0,1 zakończyły określony w umowie okres prowadzenia działalności gospodarczej 33 753 653 1,9 72 0,2 – prowadziły działalność gospodarczą 3 miesiące po zakończeniu umowy 30 777 587 1,9 70 0,2 zakończyły zatrudnienie w ramach refundacji pracodawcy kosztów wyposażenia lub doposażenia stanowiska pracy 20 949 996 4,8 47 0,2 – pracowały 3 miesiące po zakończeniu umowy 18 147 873 4,8 41 0,2 213 914 11 800 5,5 563 0,3 – podjęły pracę po skorzystaniu z porad indywidualnych 99 910 3 951 4,0 236 0,2 ukończyły szkolenie z zakresu umiejętności poszukiwania pracy 740 74 10,0 3 0,4 188 23 12,2 1 0,5 – podjęły pracę w trakcie lub po pracach interwencyjnych ukończyły roboty publiczne – podjęły pracę w trakcie lub po robotach publicznych ukończyły prace społecznie użyteczne skorzystały z porad indywidualnych – podjęły pracę w trakcie lub po zakończeniu szkolenia z zakresu umiejętności poszukiwania pracy Źródło: Bezrobocie w Polsce w 2019 roku. Raport tabelaryczny, Ministerstwo Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej, Warszawa, lipiec
87. W 2020 r. w urzędach pracy zgłoszonych było 1 115 658 miejsc pracy (w 2015 r. – 1 278 994, z czego 2,4% (tj. 26 372) było adresowanych do osób niepełnosprawnych (w 2015 r. – 4,4%, tj. 55 460). Subsydiowane miejsca pracy w liczbie 2166 stanowiły 1,2% ogółu wolnych miejsc pracy w tym sektorze (w 2015 r. – 6340, tj. 1,6%). W sektorze publicznym zgłoszono 1 785 miejsc pracy dla osób niepełnosprawnych, co stanowi 1,7% ogółu wolnych miejsc pracy w tym sektorze (w 2015 r. – 2660, tj. 1,5%). Zgłoszono również 7094 miejsc pracy przy pracach sezonowych (w 2015 r. – 16 200 miejsc, tj. 4,3% ogólnej liczby wolnych miejsc pracy w tym sektorze)9). W końcu 2020 r. w ewidencji bezrobotnych było zarejestrowanych   9) 1987 bezrobotnych posiadających co najmniej 1 dziecko niepełnosprawne do
88. roku życia i stanowili oni 0,2% bezrobotnych zarejestrowanych (w 2019 r. było to 2 317 tys. osób, tj. 0,3%), 55 669 bezrobotnych niepełnosprawnych, którzy stanowili 5,3% bezrobotnych zarejestrowanych (w 2019 r. było to 57 479 tys. osób, tj. 6,6%)10). Bezrobocie w Polsce w 2015 roku. Raport tabelaryczny, Ministerstwo Pracy i Polityki Społecznej, Warszawa, czerwiec 2016; Bezrobocie w Polsce w 2020 roku. Raport tabelaryczny, Ministerstwo Rozwoju, Pracy i Technologii, Warszawa, lipiec
89. 10) Bezrobocie w Polsce w 2019 roku. Raport tabelaryczny, Ministerstwo Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej, Warszawa, lipiec 2020; Bezrobocie w Polsce w 2020 roku. Raport tabelaryczny.  - 26 - Monitor Polski – 26 – Poz. 64 W ramach sprawozdawczości bezrobocia rejestrowanego dostępne są również informacje na temat długości okresu pozostawania bez pracy oraz wieku bezrobotnych. W grudniu 2020 r. wśród bezrobotnych niepełnosprawnych zarejestrowanych w urzędach pracy przeważały osoby w wieku 45–54 lata, które stanowiły 27,1% bezrobotnych osób niepełnosprawnych (w 2015 r. – 26,9%) i 55–59 lat – odpowiednio 20,8% (w 2015 r. – 24,9%). W zbiorowości osób sprawnych największą grupę osób bezrobotnych stanowią osoby w wieku 25–34 lata – 27,9% (w 2015 r. – 28,4%) oraz 35–44 lata – 25,2% (w 2015 r. – 21,6%). Osoby niepełnosprawne Osoby sprawne Wykres
90. Bezrobocie rejestrowane wśród osób niepełnosprawnych według wieku w grudniu 2015 i 2020 r. (w %) XII 2020 12,9 XII 2015 15,8 27,9 4,9 12,9 19,8 XII 2015 5,2 12,8 17,2 18-24 10% 18,3 9,7 6,0 21,6 17,9 11,0 5,3 28,4 XII 2020 0% 25,2 20% 25-34 27,1 26,9 30% 40% 35-44 50% 45-54 60% 20,8 14,5 24,9 13,1 70% 55-59 80% 90% 100% 60 i wiecej Źródło: Dane z bezrobocia rejestrowanego, MRiPS-
91. Pod względem długości stażu pracy w populacji bezrobotnych osób niepełnosprawnych największą grupę stanowiły osoby, których staż pracy wynosi 10–20 lat – 20,3% (w 2015 r. – 21,6%), natomiast w zbiorowości osób sprawnych największą grupę stanowią osoby z niewielkim stażem pracy – do
92. roku (20,5%, w 2015 r. – 18,1%) oraz 1–5 lat (26,0%, w 2015 r. – 22,4%). Biorąc pod uwagę liczbę miesięcy pozostawania bez pracy, najliczniejszą grupę stanowiły osoby długotrwale bezrobotne, tj. powyżej 24 miesięcy – 27,8% (w 2015 r. – 29,3%) oraz bezrobotne od 12 do 24 miesięcy – 20,2% (w 2015 r. – 17,3%).  - 27 - Monitor Polski – 27 – Poz. 64 Osoby niepełnosprawne Osoby sprawne Wykres
93. Bezrobocie rejestrowane wśród osób niepełnosprawnych według czasu pozostawania bez pracy w grudniu 2015 i 2020 r. (w %) XII 2020 7,6 XII 2015 10,3 XII 2020 6,3 XII 2015 7,9 0,0 16,5 15,5 19,4 13,2 do 1 m-ca 15,2 13,3 15,5 10,0 21,2 15,8 19,1 13,2 20,0 1-3 m-cy 30,0 16,8 40,0 3-6 m-cy 50,0 6-12 m-cy 18,2 21,1 15,3 23,9 20,2 27,8 17,3 29,3 60,0 70,0 12-24 m-cy 80,0 90,0 100,0 pow. 24 m-cy Źródło: Dane z bezrobocia rejestrowanego, MRiPS-
94. Na koniec 2019 r. stopa bezrobocia rejestrowanego wyniosła 5,2%. W urzędach pracy zarejestrowanych było 866,4 tys. bezrobotnych, tj. o 102,5 tys. (10,6%) mniej niż rok wcześniej i o prawie 700 tys. osób (44,6%) mniej niż w końcu 2015 r. Prawo do zasiłku posiadało 142,5 tys. osób (tj. 16,4% ogółu zarejestrowanych bezrobotnych). Bezrobotni mieszkający w mieście stanowili 53,2% (460,5 tys. osób), a na wsi – 46,8% (405,9 tys. osób) ogółu zarejestrowanych bezrobotnych. W urzędach pracy zarejestrowało się więcej bezrobotnych kobiet niż mężczyzn (liczba kobiet – 479,4 tys., mężczyzn – 386,9 tys.). W przypadku osób niepełnosprawnych proporcje są odwrócone – w rejestrach ww. urzędów więcej jest bezrobotnych mężczyzn (31,7 tys. osób, tj. 55,2%) niż kobiet (25,7 tys. osób, tj. 44,8%).
95. Zagrożenie ubóstwem Obecność w gospodarstwie domowym osoby niepełnosprawnej jest czynnikiem zwiększającym ryzyko zagrożenia ubóstwem. Stopa ubóstwa skrajnego określa udział osób żyjących w gospodarstwach domowych o wydatkach niższych niż minimum egzystencji. Według danych GUS w 2020 r. stopa ubóstwa skrajnego wynosiła 5,2%. (w 2015 r – 6,5%). Stopa ubóstwa skrajnego w gospodarstwach domowych z co najmniej 1 osobą niepełnosprawną wyniosła 7,5% (w 2015 r. – 9,1%), podczas gdy w gospodarstwach domowych bez osób niepełnosprawnych wskaźnik ten wyniósł 4,7% (w 2015 r. – 5,8%). W grupie gospodarstw domowych z przynajmniej 1 dzieckiem do lat 16 posiadającym orzeczenie o niepełnosprawności ubóstwa skrajnego doświadczało 7% osób. Nieco niższą stopę ubóstwa zaobserwowano w gospodarstwach z osobą niepełnosprawną będącą głową gospodarstwa domowego – 6,5% (w 2015 r. – 9,1%)11). 11) Ubóstwo w Polsce w latach 2015 i 2016, GUS, Warszawa 2017, s. 15; Aneks do opracowania sygnalnego „Zasięg ubóstwa ekonomicznego w Polsce w 2020 r.”, GUS, [Warszawa 2021], str.
96.  - 28 - Monitor Polski – 28 – Poz. 64 Wykres
97. Wskaźniki zasięgu ubóstwa skrajnego w gospodarstwach domowych według obecności osób z orzeczeniem o niepełnosprawności w latach 2014–2020 (% osób w gospodarstwach domowych) 15 14,6 10,7 12 9 6 8,3 10,8 6,7 9,1 7,5 6,5 4,9 5,8 3 4,2 3,7 2016 2017 7,8 5,7 6,5 7,5 7 5,5 4,8 3,7 4,7 0 2014 2015 2018 2019 2020 Gospodarstwa domowe z co najmniej 1 osobą z niepełnosprawnością przynajmniej z 1 dzieckiem do lat 16 posiadającym orzeczenie o niepełnosprawności Gospodarstwa domowe bez osób z niepełnosprawnością Źródło: Aneks do opracowania sygnalnego „Zasięg ubóstwa ekonomicznego w Polsce w 2017 r., GUS, [Warszawa 2018], str. 5; Aneks do opracowania sygnalnego „Zasięg ubóstwa ekonomicznego w Polsce w 2020 r.”, GUS, [Warszawa 2021], str.
99. Mieszkalnictwo Rodziny wychowujące dzieci niepełnosprawne mają większe trudności z zaspokojeniem potrzeb mieszkaniowych niż gospodarstwa domowe bez osób niepełnosprawnych. Związane jest to z niższymi dochodami, które są spowodowane koniecznością zapewnienia opieki nad niepełnosprawnym dzieckiem. Niskie dochody powodują problem z nabyciem lub wynajmem mieszkania na warunkach rynkowych. Według danych GUS za 2019 r. przeciętny dochód rozporządzalny na 1 osobę w rodzinach bez osób niepełnosprawnych wynosił 1885 zł (w 2015 r. – 1447,80 zł). W przypadku gospodarstw domowych z osobami niepełnosprawnymi dochód ten był o ok. 24% niższy i wynosił przeciętnie 1520 zł (w 2015 r. – 1166,35 zł na 1 osobę). Ponadto wśród gospodarstw domowych z osobami niepełnosprawnymi dominuje dochód ze świadczeń społecznych, stanowiąc 52,6% dochodu (w 2015 r. – 52,3%), podczas gdy w gospodarstwach domowych bez osób niepełnosprawnych dochody te stanowiły 28,5% przeciętnego miesięcznego dochodu rozporządzalnego na osobę12). Podstawowe problemy polskiego mieszkalnictwa zostały zidentyfikowane w części diagnostycznej Narodowego Programu Mieszkaniowego – dokumentu przyjętego uchwałą Rady Ministrów nr 115/2016 z dnia 27 września 2016 r.13). Dokument ten nie odnosi się w szczegółowy sposób do rodzin wychowujących dzieci niepełnosprawne, jednak można stwierdzić, że w przypadku rodzin wychowujących osoby niepełnosprawne potrzeby mieszkaniowe są zazwyczaj wyższe (wynikają one np. z potrzeby przystosowania technicznego mieszkania do potrzeb osób niepełnosprawnych), zaś możliwości płatnicze są niższe (ze względu na konieczność opieki nad osobą niepełnosprawną). 12) 13) Budżety gospodarstw domowych w 2019 r., Główny Urząd Statystyczny, Warszawa 2020, str.
100. Uchwała Rady Ministrów nr 115/2016 z dnia 27 września 2016 r. w sprawie przyjęcia Narodowego Programu Mieszkaniowego.  Monitor Polski - 29 - – 29 – Poz. 64 CELE PROGRAMU Głównym celem Programu kompleksowego wsparcia dla rodzin „Za życiem” jest umożliwienie rzeczywistej i pełnej integracji społecznej osób niepełnosprawnych oraz wsparcie psychologiczne, społeczne, funkcjonalne i ekonomiczne ich rodzin. Cel ten będzie realizowany przez następujące cele szczegółowe:
101. zapewnienie dostępu do wszechstronnej opieki nad kobietą w okresie ciąży (w tym powikłanej), porodu i połogu;
102. rozwój wsparcia środowiskowego dla matek z małoletnimi dziećmi i kobiet w ciąży;
103. zagwarantowanie wsparcia rodzin i dzieci z wadą letalną;
104. zapewnienie interdyscyplinarnego wczesnego wspomagania rozwoju umożliwiającego objęcie specjalistyczną opieką dziecka oraz jego rodziny;
105. utworzenie oraz funkcjonowanie wiodących ośrodków koordynacyjno-rehabilitacyjnoopiekuńczych (WOKRO);
106. podniesienie jakości i dostępności świadczeń opieki zdrowotnej oraz zwiększenie efektywności i dostępności do rehabilitacji dzieci, u których zdiagnozowano ciężkie i nieodwracalne upośledzenie albo nieuleczalną chorobę zagrażającą życiu, powstałych w prenatalnym okresie rozwoju lub w czasie porodu;
107. wsparcie rodziny i opiekunów osób niepełnosprawnych w opiece nad osobą niepełnosprawną przez możliwość uzyskania pomocy w formie usług w zakresie wsparcia wytchnieniowego;
108. wsparcie rodziców i opiekunów osób niepełnosprawnych w realizacji codziennych obowiązków domowych;
109. zabezpieczenie potrzeb mieszkaniowych rodzin wychowujących dzieci niepełnosprawne; dziecka,
110. tworzenie i rozwój mieszkalnictwa chronionego na rzecz osób niepełnosprawnych;
111. wsparcie osób niepełnosprawnych przez rozwój sieci samorządowych placówek działających na rzecz osiągania przez te osoby samodzielności i niezależności w życiu społecznym i zawodowym;
112. wsparcie rodziców i opiekunów dzieci i osób niepełnosprawnych w podejmowaniu i utrzymywaniu aktywności zawodowej;
113. umożliwienie opiekunom osób niepełnosprawnych łączenia pracy ze sprawowaniem opieki nad osobą niepełnosprawną;
114. wsparcie opiekunów pracujących w przypadku choroby dziecka niepełnosprawnego;
115. zapewnienie dostępu do informacji i poradnictwa na temat form wsparcia, z których mogą skorzystać rodziny, osoby niepełnosprawne i ich opiekunowie;
116. przygotowanie dzieci i młodzieży do odpowiedzialnego rodzicielstwa;
117. przygotowanie uczniów z niepełnosprawnościami do aktywnego uczestnictwa w rynku pracy;
118. promowanie wartości rodzinnych w społeczności lokalnej;
119. aktywizacja organizacji pozarządowych w budowie systemu wsparcia dziecka i rodziny;  Monitor Polski - 30 - – 30 – Poz. 64
120. aktywizacja i wsparcie samorządów w wypełnianiu zadań własnych na rzecz osób niepełnosprawnych;
121. tworzenie prawa odpowiadającego potrzebom osób niepełnosprawnych i ich rodzinom;
122. zwiększenie dostępności pomocy prawnej, poradnictwa obywatelskiego i edukacji prawnej dla rodzin wychowujących dzieci z niepełnosprawnością.  - 31 - Monitor Polski – 31 – Poz. 64 PRIORYTET I. WSPARCIE DLA KOBIET W CIĄŻY I ICH RODZIN 1.
123. Koordynowana opieka nad kobietą w ciąży, ze szczególnym uwzględnieniem ciąży powikłanej Cel działania usługi: zapewnienie wszechstronnej opieki zdrowotnej nad kobietą w okresie ciąży, porodu i połogu. Grupa docelowa: kobiety w ciąży, w tym powikłanej i noworodki. Podmioty realizujące: oddziały położniczo-ginekologiczne, oddziały położniczo-ginekologiczne II i III poziomu referencyjnego, poradnie ginekologicznopołożnicze, oddziały neonatologiczne III poziomu referencyjnego, położne POZ. Sposób realizacji, w tym propozycje aktów prawnych:
124. Zapewnienie koordynacji świadczeń udzielanych kobiecie w ciąży, ze szczególnym uwzględnieniem ciąży powikłanej, przez zawieranie umów o udzielanie świadczeń ze świadczeniodawcami realizującymi wspólnie świadczenia szpitalne z zakresu położnictwo i ginekologia II i III poziom referencyjny i ambulatoryjne z zakresu położnictwa oraz z zakresu neonatologii; w ramach opieki koordynowanej kobieta w ciąży i w połogu będzie miała zapewnioną opiekę położniczą, w tym w razie potrzeby zabiegi wewnątrzmaciczne, zgodnie ze standardami opieki położniczej nad ciążą i ciążą patologiczną, a noworodek opiekę neonatologiczną. Jednym z zadań ww. świadczeniodawców będzie zapewnienie opieki psychologicznej nad kobietami w ciąży z rozpoznanymi nieuleczalnymi wadami płodu, realizowanej przez odpowiednio przygotowany personel.
125. Umożliwienie prowadzenia ciąży fizjologicznej przez położne POZ.
126. Zapewnienie zwiększonego dostępu do świadczeń psychologicznych i psychiatrycznych skierowanych do kobiet w ciąży powikłanej i w okresie jednego roku od porodu. Akt prawny: zarządzenie Prezesa NFZ. Formy realizacji: umowa o udzielanie świadczeń opieki zdrowotnej. 1.
127. Diagnostyka i terapia prenatalna Cel działania usługi: zwiększenie dostępności do diagnostyki i terapii prenatalnej. Grupa docelowa: kobiety w ciąży ze zwiększonym ryzykiem wystąpienia wad wrodzonych. Podmioty realizujące: podmioty realizujące program badań prenatalnych, podmioty realizujące terapię wewnątrzmaciczną. Sposób realizacji: przeprowadzenie specjalistycznych badań w kierunku wad wrodzonych przez podmioty realizujące program badań prenatalnych, zgodnie z zasadami określonymi w tym programie. Przeprowadzanie terapii wewnątrzmacicznych. Akt prawny: zarządzenie Prezesa NFZ. Formy realizacji: umowa o udzielanie świadczeń opieki zdrowotnej.  Monitor Polski - 32 - – 32 – Poz. 64 1.
128. Opieka paliatywna i hospicyjna Cel działania: wsparcie rodzin i dzieci z wadą letalną, przez zapewnienie możliwości opieki psychologicznej rodzinie i godnych warunków umierania dzieciom z nieuleczalną wadą letalną. Grupa docelowa: rodziny z dzieckiem z nieuleczalną wadą letalną. Podmioty realizujące: hospicja stacjonarne i domowe, podmioty realizujące koordynowaną opiekę nad kobietą w ciąży, ze szczególnym uwzględnieniem ciąży powikłanej. Sposób realizacji: zwiększenie dostępności do świadczeń z zakresu opieki paliatywnej i hospicyjnej dla wymagających takiej formy opieki dzieci, z uwzględnieniem świadczeń udzielanych na rzecz dzieci z nieuleczalną wadą letalną. Zapewnienie opieki psychologicznej matce w ciąży z płodem z nieuleczalną wadą letalną i po porodzie przez wykwalifikowany zespół psychologów. Akt prawny: zarządzenie Prezesa NFZ. Formy realizacji: umowa o udzielanie świadczeń opieki zdrowotnej. 1.
129. Rozwój sieci domów dla matek z małoletnimi dziećmi i kobiet w ciąży Cel działania: rozwój wsparcia środowiskowego dla matek z małoletnimi dziećmi i kobiet w ciąży. Grupa docelowa: kobiety w ciąży oraz matki z małoletnimi dziećmi, jak również ojcowie z małoletnimi dziećmi i inne osoby sprawujące opiekę nad małoletnimi dziećmi. Podmioty realizujące: samorządy powiatowe, podmioty niepubliczne działające na zlecenie samorządów. Sposób realizacji, w tym propozycje aktów prawnych:
130. remonty, modernizacja i doposażenie istniejących domów dla matek z małoletnimi dziećmi i kobiet w ciąży, skutkujące zwiększeniem liczby miejsc w placówce lub podniesieniem standardu placówki;
131. utworzenie nowych placówek gwarantujących dostępność do tej formy wsparcia. Formy realizacji: w ramach zadania własnego samorządów gminnych, powiatowych lub zlecenia realizacji zadania podmiotom niepublicznym. 1.
132. Pomoc uczennicom w ciąży Cel działania: zapewnienie przez szkołę lub placówkę możliwości kontynuowania nauki przez uczennicę w ciąży. Grupa docelowa: uczennice w ciąży. Podmioty realizujące: szkoły i placówki systemu oświaty, jednostki prowadzące ww. szkoły i placówki. Sposób realizacji: w przypadku niewydolności opiekuńczej lub wychowawczej występującej w rodzinie uczennicy w ciąży, w szczególności braku akceptacji ciąży przez rodziców uczennicy, istnieje możliwość zmiany szkoły przez uczennicę na szkołę z internatem lub skorzystania z bursy.  Monitor Polski - 33 - – 33 – Poz. 64 Warunkiem koniecznym do wykorzystania potencjału ww. placówek przez małoletnią w ciąży, która nie powinna „wypadać” z systemu kształcenia, jest: – możliwość zmiany szkoły przez uczennicę w czasie trwania roku szkolnego, – gotowość organizacyjna placówek (wolne miejsca, wyposażenie, specjaliści), – przyjazny klimat szkoły i placówki przygotowany przez uczniów/wychowanków i nauczycieli/wychowawców (zajęcia wychowawcze). Akt prawny: art. 90v ust. 1 ustawy z dnia 7 września 1991 r. o systemie oświaty (Dz. U. z 2021 r. poz. 1915) w związku z art. 75 ustawy z dnia 27 października 2017 r. o finansowaniu zadań oświatowych (Dz. U. z 2021 r. poz. 1930, z późn. zm.). Formy realizacji: Według danych GUS w 2015 r. 3454 matki w wieku do
133. roku życia urodziły dzieci. W 2019 r. było to 4860 matek. Elementem zaplanowanym do realizacji i finansowania w ramach programu jest przygotowanie ok. 250 miejsc w bursach lub internatach dla uczennic w ciąży, w formie odrębnego pokoju, w którym zapewnione zostaną maksymalnie komfortowe warunki pobytu uczennicy do czasu urodzenia dziecka. Rozwiązanie takie związane jest ze zjawiskiem braku akceptacji ciąży przez rodziców uczennicy, negatywnego stosunku najbliższego środowiska, obawy przed potępieniem itp., które w przypadku pozostania w miejscu dotychczasowego zamieszkania mogłyby prowadzić do podjęcia prób usunięcia ciąży lub wpływałyby na jej prawidłowy przebieg. Kurator oświaty posiadałby wiedzę o dostępnych miejscach dla uczennic w ciąży. 1.
134. Prawo do korzystania z elastycznych form organizacji czasu pracy Cel działania:
135. wsparcie kobiet w ciąży powikłanej w korzystaniu z opieki zdrowotnej;
136. wsparcie rodziców dziecka posiadającego zaświadczenie o ciężkim i nieodwracalnym upośledzeniu albo nieuleczalnej chorobie zagrażającej życiu, które powstały w prenatalnym okresie rozwoju dziecka lub w czasie porodu;
137. wsparcie dla rodzin z dzieckiem niepełnosprawnym lub ze szczególnymi potrzebami edukacyjnymi. Grupa docelowa:
138. pracownik-małżonek albo pracownik-rodzic dziecka w fazie prenatalnej, w przypadku ciąży powikłanej;
139. pracownicy-rodzice dziecka posiadającego zaświadczenie o ciężkim i nieodwracalnym upośledzeniu albo nieuleczalnej chorobie zagrażającej życiu, które powstały w prenatalnym okresie rozwoju dziecka lub w czasie porodu;
140. pracownicy-rodzice dziecka niepełnosprawnego lub ze szczególnymi potrzebami edukacyjnymi. Podmioty realizujące: pracodawcy Sposób realizacji, w tym propozycje aktów prawnych:
141. Stworzenie możliwości pracownikowi-małżonkowi albo pracownikowi-rodzicowi dziecka w fazie prenatalnej, w przypadku ciąży powikłanej prawa do korzystania z indywidualnego rozkładu czasu pracy lub ruchomego czasu pracy lub wykonywania pracy w systemie  Monitor Polski - 34 - – 34 – Poz. 64 przerywanego czasu pracy, na podstawie wniosku wiążącego pracodawcę; pracodawca może odmówić uwzględnienia wniosku, jeżeli nie będzie to możliwe ze względu na organizację pracy lub rodzaj pracy wykonywanej przez pracownika.
142. Stworzenie możliwości pracownikom-rodzicom dziecka posiadającego zaświadczenie o ciężkim i nieodwracalnym upośledzeniu albo nieuleczalnej chorobie zagrażającej życiu, które powstały w prenatalnym okresie rozwoju dziecka lub w czasie porodu lub dziecka niepełnosprawnego lub ze szczególnymi potrzebami edukacyjnymi prawa do korzystania z indywidualnego rozkładu czasu pracy lub ruchomego czasu pracy lub wykonywania pracy w systemie przerywanego czasu pracy oraz wykonywanie pracy w formie telepracy, na podstawie wniosku wiążącego pracodawcę; pracodawca może odmówić uwzględnienia wniosku, jeżeli nie będzie to możliwe ze względu na organizację pracy lub rodzaj pracy wykonywanej przez pracownika. Formy realizacji: przepisy ustawy z dnia 10 maja 2018 r. o zmianie ustawy o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. poz. 1076) wprowadziły m.in. do ustawy z dnia 26 czerwca 1974 r. – Kodeks pracy (Dz. U. z 2020 r. poz. 1320, z późn. zm.) zmiany, które zaczęły obowiązywać od dnia 6 czerwca 2018 r. Do Kodeksu pracy wprowadzono wówczas nowe przepisy § 5–7 w art. 676 oraz art.
143. W wyniku tych zmian stworzono możliwość ułatwienia pracownikom łączenia pracy zawodowej z opieką nad niepełnosprawnym dzieckiem.  - 35 - Monitor Polski – 35 – Poz. 64 PRIORYTET II. WCZESNE WSPOMAGANIE ROZWOJU DZIECKA I JEGO RODZINY 2.
144. Koordynacja opieki neonatologiczno-pediatrycznej na rzecz dzieci, u których zdiagnozowano ciężkie i nieodwracalne upośledzenie albo nieuleczalną chorobę zagrażającą życiu, które powstały w prenatalnym okresie rozwoju lub w czasie porodu Cel działania usługi: podniesienie jakości i dostępności świadczeń opieki zdrowotnej na rzecz dzieci, u których zdiagnozowano ciężkie i nieodwracalne upośledzenie albo nieuleczalną chorobę zagrażającą życiu, które powstały w prenatalnym okresie rozwoju lub w czasie porodu, przez umożliwienie koordynacji udzielanych świadczeń przez poradnie neonatologiczno-pediatryczne przy wsparciu informatycznych środków wymiany i gromadzenia dokumentacji medycznej. Grupa docelowa: niemowlęta oraz dzieci, u których zdiagnozowano ciężkie i nieodwracalne upośledzenie albo nieuleczalną chorobę zagrażającą życiu, które powstały w prenatalnym okresie rozwoju lub w czasie porodu do
145. roku życia; świadczenia te dedykowane są także noworodkom urodzonym przedwcześnie z ciąży o czasie trwania poniżej 33 tygodni, klasyfikowanym jako noworodki VLBW (z ang. very low birth weight). Podmioty realizujące: poradnie neonatologiczne, inne poradnie dla dzieci, poradnie/ośrodki rehabilitacji dla dzieci. Sposób realizacji:
146. wprowadzenie rozwiązań prawnych umożliwiających koordynację świadczeń udzielanych przez wyspecjalizowane ośrodki neonatologiczne na terenie całej Polski, na rzecz dzieci, u których zdiagnozowano ciężkie i nieodwracalne upośledzenie albo nieuleczalną chorobę zagrażającą życiu, które powstały w prenatalnym okresie rozwoju lub w czasie porodu;
147. wyposażenie ośrodków koordynujących w odpowiedni sprzęt komputerowy oraz narzędzia informatyczne, umożliwiające szyfrowane przekazywanie danych medycznych przez podmioty udzielające świadczeń tym dzieciom oraz prowadzenie przez przedmiotowe ośrodki zbiorczej dokumentacji medycznej;
148. zatrudnienie koordynatora (pielęgniarki lub rejestratorki lub sekretarki medycznej) udzielanych świadczeń;
149. nałożenie obowiązku przekazywania danych medycznych przez podmioty udzielające świadczeń grupie docelowej do ośrodków koordynujących opiekę zdrowotną. Akt prawny: zarządzenie Prezesa NFZ. Formy realizacji: umowa o udzielanie świadczeń opieki zdrowotnej. 2.
150. Odżywianie mlekiem kobiecym noworodków i niemowląt, ze szczególnym uwzględnieniem dzieci, u których zdiagnozowano ciężkie i nieodwracalne upośledzenie albo nieuleczalną chorobę zagrażającą życiu, które powstały w prenatalnym okresie rozwoju lub w czasie porodu Cel działania usługi: zapewnienie dostępu do odżywiania mlekiem kobiecym noworodków i niemowląt, ze szczególnym uwzględnieniem dzieci, u których zdiagnozowano ciężkie  Monitor Polski - 36 - – 36 – Poz. 64 i nieodwracalne upośledzenie albo nieuleczalną chorobę zagrażającą życiu, które powstały w prenatalnym okresie rozwoju lub w czasie porodu. Grupa docelowa: noworodki i niemowlęta, ze szczególnym uwzględnieniem dzieci, u których zdiagnozowano ciężkie i nieodwracalne upośledzenie albo nieuleczalną chorobę zagrażającą życiu, które powstały w prenatalnym okresie rozwoju lub w czasie porodu. Podmioty realizujące: podmioty prowadzące Banki Mleka lub przygotowane do ich prowadzenia. Sposób realizacji: zwiększenie liczby Banków Mleka w Polsce przez zapewnienie finansowania powstania Banków Mleka w województwach, w których banki mleka nie funkcjonują, jak również kontynuacja możliwości dofinansowania sprzętu stanowiącego wyposażenie wszystkich funkcjonujących Banków Mleka. Zapewnienie finansowania działalności Banków Mleka oraz podejmowanie działań wspierających rozwój ich współpracy z podmiotami leczniczymi, w których funkcjonuje oddział neonatologiczny o II lub III stopniu referencyjności. Akt prawny: zarządzenie Prezesa NFZ. Formy realizacji: przetarg publiczny, umowa o udzielanie świadczeń opieki zdrowotnej. 2.
151. Wczesna rehabilitacja dzieci, u których zdiagnozowano ciężkie i nieodwracalne upośledzenie albo nieuleczalną chorobę zagrażającą życiu, które powstały w prenatalnym okresie rozwoju lub w czasie porodu Cel działania usługi: zwiększenie efektywności i dostępności do rehabilitacji dzieci, u których zdiagnozowano ciężkie i nieodwracalne upośledzenie albo nieuleczalną chorobę zagrażającą życiu, które powstały w prenatalnym okresie rozwoju lub w czasie porodu. Grupa docelowa: dzieci, u których zdiagnozowano ciężkie i nieodwracalne upośledzenie albo nieuleczalną chorobę zagrażającą życiu, które powstały w prenatalnym okresie rozwoju lub w czasie porodu. Podmioty realizujące: ośrodki rehabilitacji dla dzieci. Sposób realizacji:
152. wyposażenie ośrodków rehabilitacji dla dzieci udzielających świadczeń w ramach zakresu: dziecięca opieka koordynowana w urządzenia do rehabilitacji zaburzeń funkcji poznawczych i zaburzeń mowy;
153. zwiększenie dostępności do świadczeń rehabilitacyjnych przez wprowadzenie jako jednego z elementów dziecięcej opieki koordynowanej, świadczeń w ośrodkach dziennej rehabilitacji wieku rozwojowego oraz zwiększenie poziomu finansowania tych świadczeń. Akt prawny: zarządzenie Prezesa NFZ. Formy realizacji: przetarg publiczny, umowa o udzielanie świadczeń opieki zdrowotnej. 2.
154. Wieloaspektowa i kompleksowa pomoc niepełnosprawnemu dziecku w okresie od
155. roku życia do rozpoczęcia nauki w szkole oraz jego rodzinie Cel działania: zapewnienie interdyscyplinarnego wczesnego wspomagania rozwoju dziecka, umożliwiającego objęcie specjalistyczną opieką dziecka oraz jego rodziny.  Monitor Polski - 37 - – 37 – Poz. 64 Cel szczegółowy: zapewnienie dziecku niepełnosprawnemu dostępu do aktywnej pomocy ze strony państwa (służby zdrowia, pomocy społecznej, oświaty), a jego rodzicom fachowej informacji dotyczącej ich dziecka oraz jego problemów rozwojowych (w perspektywie diagnoza funkcjonalna) oraz fachowej opieki i wsparcia w procesach rehabilitacji i rewalidacji oraz pomocy w życiu codziennym – w formie wczesnego wspomagania rozwoju dziecka, jako interdyscyplinarnego podejścia, umożliwiającego objęcie specjalistyczną opieką dziecka oraz jego rodziny, od chwili rozpoznania pierwszych niepokojących symptomów zaburzeń. Grupa docelowa: dzieci od
156. roku życia do czasu podjęcia nauki szkolnej, u których występują wybrane schorzenia wg ICD-
157. Podmioty realizujące: przedszkola, oddziały przedszkolne zorganizowane w szkołach podstawowych, inne formy wychowania przedszkolnego, szkoły podstawowe, specjalne ośrodki szkolno-wychowawcze, specjalne ośrodki wychowawcze, ośrodki rewalidacyjno-wychowawcze, poradnie psychologiczno-pedagogiczne. Sposób realizacji, w tym propozycje aktów prawnych: w przypadku już funkcjonujących wiodących ośrodków koordynacyjno-rehabilitacyjnych (WOKRO) działania byłyby kontynuowane na zasadach spójnych z tymi realizowanymi w latach 2017–
158. W przypadku kolejnych placówek pozostaje konieczność dokonania weryfikacji i uzupełnienia stosowanych metod pracy z małym dzieckiem z problemami rozwojowymi. Wymaga to przygotowania kadry do prowadzenia zajęć oraz wybrania z już istniejących placówek wczesnego wspomagania rozwoju dziecka tych, które w sposób najszybszy i najpełniejszy osiągną zakładany poziom przygotowania do pełnionej funkcji. Należy zakładać, że w procesie przygotowania do pracy z małym dzieckiem placówki te będą zdobywały kolejne poziomy/stopnie akredytacji, uprawniające do stosowania kolejnych metod pracy. Jako podstawę placówek realizujących zadanie należy uznać placówki pełniące rolę WOKRO. Za szczególnie istotne należy uznać wsparcie ukierunkowane na poradzenie sobie przez rodzinę z sytuacją kryzysową spowodowaną informacją o wadzie rozwojowej dziecka. Podjęcie działań stymulujących dziecko we wczesnym etapie jego rozwoju ma bezpośredni wpływ na osiągnięcie większej niezależności, samodzielności i lepszej jakości życia w okresie dorosłości. Celem oddziaływań jest:  jak najwcześniejsze wykrycie i zlikwidowanie bądź korygowanie zaobserwowanych u dziecka nieprawidłowości w rozwoju oraz odpowiednie dobranie ćwiczeń do jego indywidualnych potrzeb,  zapobieganie nieprawidłowościom rozwojowym, które można określić w trakcie diagnozy funkcjonowania dziecka i warunków, w jakich się ono rozwija,  ustalenie wieloprofilowego programu usprawniania dziecka z wielorakimi zaburzeniami,  wczesna – kompleksowa profilaktyka niepełnosprawności, przygotowanie i pomoc rodzinom w rehabilitowaniu dziecka w domu oraz świadomym, prawidłowym pielęgnowaniu dziecka (profilaktyka),  kształtowanie pozytywnych relacji rodzic – profesjonalista. Praca z rodziną dziecka z niepełnosprawnością oraz terapia dziecka musi mieć charakter wieloprofilowego oddziaływania na zaburzenia, jak również oddziaływania środowiskowego i wspierania rodziny – zgodnie z podejściem skoncentrowanym na rodzinie. W Polsce jest 380 powiatów (w tym 314 powiatów ziemskich i 66 miast na prawach powiatu).  Monitor Polski - 38 - – 38 – Poz. 64 Zadania wiodącego ośrodka koordynacyjno-rehabilitacyjnego Prowadzenie bazy danych o zasobach na terenie powiatu – zbieranie danych o podmiotach i specjalistach świadczących pomoc na terenie powiatu, działających w różnych resortach: systemie oświaty, zdrowia i pomocy społecznej, w szczególności w poradniach psychologiczno-pedagogicznych, ośrodkach interwencji kryzysowej. Podmioty publiczne i realizujące zadania ze środków publicznych są zobligowane do przekazywania informacji o ofercie i specjalistach, niepubliczne mają możliwość zgłoszenia się do bazy danych. Monitorowanie zapotrzebowania na pomoc w ww. zakresie, koordynowanie udzielania pomocy w zakresie pozostającym w kompetencji zadań danego podmiotu (finansowanych w ramach zadań danego podmiotu) oraz zawieranie umów z podmiotami lub specjalistami udzielającymi wsparcia w obszarach nieobjętych ww. zadaniami. Kontaktowanie się z osobami potrzebującymi pomocy. Udzielanie wsparcia osobom oraz podmiotom, do których zgłaszają się osoby potrzebujące pomocy, w szczególności lekarzom, szkołom – udzielanie informacji, w jaki sposób rozmawiać z osobami potrzebującymi pomocy, kontaktowanie z osobami odpowiedzialnymi za udzielenie pomocy konkretnej rodzinie/osobie. Uzupełnienie działań podejmowanych przez zespoły wczesnego wspomagania rozwoju dziecka o działania dostępne w systemie zdrowia (rehabilitacja). Osoby mogłyby otrzymać pomoc zarówno bezpośrednio, zgłaszając się po pomoc do ośrodka, jak i uzyskać informację o możliwości wsparcia ze strony innego podmiotu, np. lekarza czy ośrodka interwencji kryzysowej, Policji. Akt prawny: art. 90v ust. 1 ustawy z dnia 7 września 1991 r. o systemie oświaty w związku z art. 75 ustawy z dnia 27 października 2017 r. o finansowaniu zadań oświatowych. Planuje się uzupełnienie art. 90v ust. 3 ustawy z dnia 7 września 1991 r. o systemie oświaty w zakresie wskazania przez samorząd szkoły podstawowej, w tym specjalnej, specjalnego ośrodka szkolno-wychowawczego, specjalnego ośrodka wychowawczego dla dzieci i młodzieży wymagających stosowania specjalnej organizacji nauki, metod pracy albo poradni i wychowania, ośrodka rewalidacyjno-wychowawczego psychologiczno-pedagogicznej, w tym poradni specjalistycznej, nieprowadzonej przez jednostkę samorządu terytorialnego, jako WOKRO na terenie powiatu. Formy realizacji: w ramach Programu przewiduje się wyodrębnienie (lub kontynuację funkcjonowania) 380 powiatowych placówek, pełniących rolę wiodących ośrodków koordynacyjno-rehabilitacyjnych, których stan kadrowy oraz zaplecze techniczne i merytoryczne zapewni kompleksowość działań, a tym samym będzie odzwierciedlać interdyscyplinarny charakter świadczonych usług. W skład pracowników placówki powinni wchodzić:       terapeuta zajęciowy, psycholog, inni terapeuci, pedagog, logopeda (neurologopeda, surdologopeda), pracownik socjalny. Placówki te zapewniają dostęp (na zasadzie współpracy) do lekarzy różnych specjalności oraz fizjoterapeutów.  Monitor Polski - 39 - – 39 – Poz. 64 Placówki, po podpisaniu umowy z powiatem (wojewodą), prowadziłyby dodatkowe zajęcia dla dzieci i ich rodzin w wymiarze do co najmniej 5 godzin tygodniowo dla dziecka dla ok. 20% obecnie objętych wspomaganiem dzieci – legitymujących się najcięższymi schorzeniami i zaburzeniami przy jednoczesnym podejmowaniu pracy z dziećmi zagrożonymi niepełnosprawnością, w miarę możliwości. 2.
159. Uprawnienia osób ubezpieczonych chorobowo do zasiłku opiekuńczego w przypadku choroby dziecka do
160. roku życia Cel działania: wsparcie opiekuna pracującego w przypadku choroby dziecka. Grupa docelowa: aktywni zawodowo, podlegający ubezpieczeniu chorobowemu opiekunowie dzieci ze znacznym stopniem niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji. Podmioty realizujące: ZUS, płatnicy zasiłków. Sposób realizacji, w tym propozycje aktów prawnych: wydłużenie zasiłku opiekuńczego z 14 do 30 dni w przypadku opieki nad dzieckiem chorym ze znacznym stopniem niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji dziecka. Formy realizacji: zmiana ustawy z dnia 25 czerwca 1999 r. o świadczeniach pieniężnych z ubezpieczenia społecznego w razie choroby i macierzyństwa (Dz. U. z 2021 r. poz. 1133, z późn. zm.). 2.
161. Przyznanie i wypłata jednorazowego świadczenia w wysokości 4000 zł Cel działania: wsparcie materialne rodzin z dzieckiem niepełnosprawnym. Grupa docelowa: rodziny z dzieckiem posiadającym zaświadczenie o ciężkim i nieodwracalnym upośledzeniu albo nieuleczalną chorobę zagrażającą życiu, które powstały w prenatalnym okresie rozwoju dziecka lub w czasie porodu. Podmioty realizujące: gminne organy właściwe w rozumieniu ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2020 r. poz. 111, z późn. zm.) (wójt, burmistrz, prezydent miasta) i wojewodowie w zakresie realizacji przepisów o unijnej koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego. Sposób realizacji: ustalenie prawa i wypłata jednorazowego świadczenia w wysokości 4000 zł wprowadzonego ustawą z dnia 4 listopada 2016 r. o wsparciu kobiet w ciąży i rodzin „Za życiem”. Akt prawny: ustawa z dnia 4 listopada 2016 r. o wsparciu kobiet w ciąży i rodzin „Za życiem”. Formy realizacji: świadczenie pieniężne wypłacane przez gminy, zadanie zlecone z zakresu administracji rządowej.  - 40 - Monitor Polski – 40 – Poz. 64 PRIORYTET III. USŁUGI WSPIERAJĄCE I REHABILITACYJNE 3.
162. Wsparcie wytchnieniowe dla rodziców lub opiekunów osób niepełnosprawnych Cel działania: wsparcie rodzin lub opiekunów sprawujących bezpośrednią opiekę nad osobami niepełnosprawnymi przez możliwość uzyskania pomocy w formie usług w zakresie wsparcia wytchnieniowego, poszerzonego o inne usługi wspierające w oparciu o indywidualną diagnozę potrzeb rodziny. Grupa docelowa: rodzice lub opiekunowie osób niepełnosprawnych oraz – pośrednio – osoby niepełnosprawne. Podmioty realizujące: samorząd gminny, samorząd powiatowy, organizacje pozarządowe, o których mowa w art. 3 ust. 2 oraz ust. 3 pkt 1 ustawy z dnia 24 kwietnia 2003 r. o działalności pożytku publicznego i o wolontariacie (Dz. U. z 2020 r. poz. 1057, z późn. zm.), posiadające statutowy zapis o prowadzeniu działań na rzecz osób z niepełnosprawnością. Sposób realizacji: Wsparcie wytchnieniowe ma za zadanie zapewnienie rodzicom lub opiekunom osób niepełnosprawnych pomocy w codziennych obowiązkach lub czasowego zastępstwa w opiece nad osobą niepełnosprawną. Dzięki temu wsparciu osoby zaangażowane na co dzień w sprawowanie opieki dysponować będą czasem, który będą mogły przeznaczyć na odpoczynek i regenerację, jak również na załatwienie niezbędnych spraw. Usługi w zakresie wsparcia wytchnieniowego mogą służyć również okresowemu zabezpieczeniu potrzeb osoby niepełnosprawnej w sytuacji, gdy opiekunowie z różnych powodów nie będą mogli wykonywać swoich obowiązków. Ważnym aspektem wsparcia wytchnieniowego jest także wzmocnienie osobistego potencjału rodziców lub opiekunów zaangażowanych w sposób stały w codzienne wspomaganie osób niepełnosprawnych oraz ograniczenie wpływu na ich kondycję psychofizyczną wiążących się z tym obciążeń. Jest to istotne z uwagi na fakt, iż osoby te są w dużej mierze zdane na własne zasoby ze względu na utrudniony dostęp do specjalistycznego wsparcia psychologicznego i terapeutycznego oraz wsparcia pozwalającego na podnoszenie swoich umiejętności w zakresie sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną oraz udzielania jej wsparcia w procesie włączenia społecznego, samostanowienia i dążenia do niezależnego życia. Szczegółowe zasady realizacji wsparcia wytchnieniowego będą określane w warunkach programów w zakresie ww. usługi na dany rok. Akt prawny: art. 7 ust. 5 ustawy z dnia 23 października 2018 r. o Funduszu Solidarnościowym (Dz. U. z 2020 r. poz. 1787). Formy realizacji: Nabór wniosków o dofinansowanie lub postępowanie konkursowe będzie się odbywać zgodnie z art. 13 lub art. 14 ustawy z dnia 23 października 2018 r. o Funduszu Solidarnościowym.  Monitor Polski - 41 - – 41 – Poz. 64 3.
163. Rozwój sieci ŚDS, w tym rozwój bazy całodobowej w jednostkach już funkcjonujących, z przeznaczeniem dla osób z niepełnosprawnością sprzężoną oraz osób ze spektrum autyzmu Cel działania: ułatwienie dostępu do tej formy wsparcia większej grupie osób z zaburzeniami psychicznymi, w tym dla osób ze spektrum autyzmu lub z niepełnosprawnościami sprzężonymi, rozwój bazy całodobowej umożliwiającej pobyt całodobowy z przyczyn losowych lub na czas odpoczynku opiekuna. Grupa docelowa: osoby dorosłe z zaburzeniami psychicznymi, z niepełnosprawnościami sprzężonymi i osoby ze spektrum autyzmu. w tym Podmioty realizujące: samorząd gminny, samorząd powiatowy, podmioty niepubliczne działające na zlecenie samorządów. Sposób realizacji: Tworzenie ŚDS dla osób z grupy docelowej i finansowanie w danym roku nowych miejsc w tych ośrodkach oraz tworzenie i finansowanie miejsc dla tej grupy osób w istniejących ośrodkach, a także finansowanie przystosowania istniejących ŚDS do świadczenia usług dla osób z grupy docelowej, w ramach środków rezerwy celowej budżetu państwa. Ponadto finansowanie z rezerwy celowej budżetu państwa uzupełnienia budżetów wojewodów o środki na podwyższenie miesięcznej kwoty dotacji dla ŚDS w związku z uczestnictwem w zajęciach osób ze spektrum autyzmu i niepełnosprawnościami sprzężonymi (na podstawie art. 51c ust. 5 ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej (Dz. U. z 2021 r. poz. 2268, z późn. zm.)) w przypadku wykazania przez wojewodów braków w powyższym zakresie. Akt prawny: ustawa z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej, rozporządzenie Ministra Pracy i Polityki Społecznej z dnia 9 grudnia 2010 r. w sprawie środowiskowych domów samopomocy (Dz. U. z 2020 r. poz. 249). Formy realizacji: dostosowanie ŚDS do potrzeb osób z niepełnosprawnościami sprzężonymi oraz spektrum autyzmu. 3.
164. Wsparcie osób niepełnosprawnych, które opuściły warsztat terapii zajęciowej, w celu podjęcia zatrudnienia na rynku pracy oraz znajdujących się na liście osób niepełnosprawnych, których zgłoszenie do uczestnictwa w warsztacie zostało zatwierdzone i które nie rozpoczęły terapii w warsztacie Cel działania: wsparcie byłych uczestników warsztatów terapii zajęciowej w utrzymaniu samodzielności i niezależności w życiu społecznym i zawodowym oraz osób zakwalifikowanych do uczestnictwa w warsztacie, a nieobjętych jeszcze terapią. Grupa docelowa: byli uczestnicy warsztatów terapii zajęciowej, którzy podjęli zatrudnienie na rynku pracy oraz osoby niepełnosprawne znajdujące się na liście osób, których zgłoszenie do uczestnictwa w warsztacie zostało zatwierdzone i które nie rozpoczęły terapii w warsztacie. Podmioty realizujące: jednostki prowadzące warsztaty terapii zajęciowej. Sposób realizacji: Uczestnictwo w zajęciach klubowych należy do podstawowych form aktywności wspomagającej proces rehabilitacji zawodowej i społecznej osób niepełnosprawnych. Zgodnie z art. 10g ustawy z dnia 27 sierpnia 1997 r. o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych (Dz. U. z 2021 r. poz.  Monitor Polski - 42 - – 42 – Poz. 64 573, z późn. zm.) zajęcia klubowe oznaczają zorganizowaną formę rehabilitacji mającą na celu wspieranie osób niepełnosprawnych w utrzymaniu samodzielności i niezależności w życiu społecznym i zawodowym. Mogą one obejmować aktywne formy wspierania osoby niepełnosprawnej w podjęciu lub utrzymaniu zatrudnienia. Ponadto zgodnie z art. 10h ustawy z dnia 27 sierpnia 1997 r. o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych czas trwania zajęć klubowych wynosi nie mniej niż 5 godzin miesięcznie. Szczegółowy zakres i organizację tych zajęć ustala warsztat. Podstawą prawną uruchomienia i realizacji programu służącego finansowaniu zajęć klubowych pn. „Zajęcia klubowe w WTZ” jest art. 47 ust. 1 pkt 4a ustawy z dnia 27 sierpnia 1997 r. o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych. Program realizowany jest ze środków Państwowego Funduszu Rehabilitacji Osób Niepełnosprawnych (PFRON). Realizatorami programu są samorządy powiatowe, a adresatami podmioty prowadzące warsztaty terapii zajęciowej. Program pn. „Zajęcia klubowe w WTZ” realizowany jest na terenie całego kraju w cyklu lat realizacyjnych trwających od dnia 1 lutego danego roku kalendarzowego do dnia 31 stycznia kolejnego roku kalendarzowego. W każdym roku realizacyjnym programu obowiązują dwie tury naboru wystąpień samorządów powiatowych o przyznanie środków finansowych na realizację programu. Pierwsza tura dotyczy zajęć klubowych w WTZ, które odbywać się będą przez pełen rok realizacyjny. Druga tura odbywa się w okresie od dnia 1 czerwca do dnia 30 czerwca danego roku i dotyczy zajęć klubowych, które mają zostać uruchomione i prowadzone od drugiej połowy roku realizacyjnego. Akt prawny: ustawa z dnia 27 sierpnia 1997 r. o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych. Formy realizacji: program Rady Nadzorczej PFRON pn. „Zajęcia Klubowe w WTZ”. 3.
165. „Pomoc w domu” – w ramach prac społecznie użytecznych Cel działania: 1) wsparcie rodziców i opiekunów osób niepełnosprawnych w realizacji codziennych obowiązków domowych; 2) aktywizacja osób bezrobotnych w ramach prac społecznie użytecznych. Grupa docelowa: rodzice i opiekunowie dzieci z orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji oraz osobą niepełnosprawną ze znacznym stopniem niepełnosprawności. Podmioty realizujące: PUP we współpracy z GOPS/MOPS/OPS. Sposób realizacji: W celu wsparcia opiekunów osób niepełnosprawnych w realizacji codziennych obowiązków domowych przewidziano możliwość skorzystania z pracy osoby wykonującej prace społecznie użyteczne w wymiarze nie więcej niż 10 godzin tygodniowo. Świadczenie należne z tytułu wykonywania tych prac może być do 100% finansowane ze środków FP. Realizacja działania „Pomoc w domu” odbywa się w oparciu o porozumienie zawarte między starostą a gminą. Porozumienie to dotyczy wykonywania prac społecznie użytecznych.  - 43 - Monitor Polski – 43 – Poz. 64 Opiekun osoby niepełnosprawnej wniosek o udzielenie pomocy w ramach prac społecznie użytecznych składa do ośrodka pomocy społecznej (MOPS/OPS/GOPS). MOPS/OPS/GOPS współpracuje z urzędem pracy w celu wyboru odpowiedniej osoby do wsparcia opiekuna osoby niepełnosprawnej. Osobami wykonującymi prace społecznie użyteczne mogą być osoby bezrobotne, a także osoby uczestniczące w kontrakcie socjalnym, indywidualnym programie usamodzielnienia, lokalnym programie pomocy społecznej lub indywidualnym programie zatrudnienia socjalnego, jeżeli podjęły uczestnictwo w tych formach w wyniku skierowania powiatowego urzędu pracy. Opiekun, wyrażający chęć skorzystania z pomocy, może wybrać spośród wskazanych osób jedną, która będzie w sposób stały świadczyć prace na jej rzecz. Warunki jakie powinna spełniać rodzina/opiekun wnioskujący do MOPS/OPS/GOPS o wsparcie w realizacji codziennych obowiązków domowych, zostały określone na poziomie ustawy z dnia 20 kwietnia 2004 r. o promocji zatrudnienia i instytucjach rynku pracy (Dz. U. z 2021 r. poz. 1100, z późn. zm.). Opiekun osoby niepełnosprawnej, wnioskując o udzielenie pomocy w ramach prac społecznie użytecznych, winien złożyć oświadczenie potwierdzające posiadanie statusu opiekuna osoby niepełnosprawnej. Formy realizacji: umowa zawarta między GOPS/MOPS/OPS a PUP. 3.
166. Wspieranie aktywizacji zawodowej opiekunów osób niepełnosprawnych 3.5.
167. Wspieranie niepełnosprawną zatrudnienia członków rodzin opiekujących się osobą Cel działania: celem takiego rozwiązania jest umożliwienie opiekunom osób niepełnosprawnych łączenia pracy ze sprawowaniem opieki nad osobą niepełnosprawną. Grupa docelowa: członkowie rodzin opiekujący się dziećmi z orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji oraz osobą niepełnosprawną ze znacznym stopniem niepełnosprawności, zarejestrowani w powiatowych urzędach pracy jako osoby bezrobotne. Podmioty realizujące: PUP. Sposób realizacji: wsparcie zatrudnienia opiekunów osób niepełnosprawnych zarejestrowanych w powiatowych urzędach pracy jako bezrobotni obejmuje m.in.: 1) ułatwienia związane bezpośrednio z powrotem do aktywności zawodowej opiekunów osób niepełnosprawnych przez wprowadzenie preferencyjnych warunków w zakresie zakładania przez opiekunów działalności gospodarczej (jednorazowe środki na podjęcie działalności gospodarczej oraz pożyczka na podjęcie działalności gospodarczej); 2) ułatwienia dla przedsiębiorców zatrudniających opiekunów osób niepełnosprawnych przez wprowadzenie korzystniejszych warunków w zakresie tworzenia nowych stanowisk pracy:  refundacja kosztów wyposażenia lub doposażenia stanowiska pracy utworzonego dla opiekuna osoby niepełnosprawnej,  pożyczka dla podmiotu na utworzenie stanowiska pracy dla opiekuna osoby niepełnosprawnej;  Monitor Polski - 44 - – 44 – Poz. 64 3) wsparcie bezrobotnych opiekunów osób niepełnosprawnych przez subsydiowane zatrudnienie, obejmujące w szczególności podjęcie zatrudnienia w ramach:  prac interwencyjnych,  robót publicznych,  telepracy; 4) inne formy wsparcia, tj.:  prace społecznie użyteczne, wykonywane przez osoby bezrobotne,  udział w programach specjalnych, łączących usługi i instrumenty rynku pracy ze specyficznymi elementami wspierającymi zatrudnienie,  szkolenia (w tym szkolenia na podstawie umów trójstronnych),  pośrednictwo pracy i poradnictwo zawodowe. Formy realizacji: podjęcie zatrudnienia na podstawie umowy o pracę. 3.5.
168. Dostęp do usług i instrumentów rynku pracy członków rodzin opiekujących się osobą niepełnosprawną Cel działania: celem tego rozwiązania jest godzenie opieki nad osobą niepełnosprawną, o której mowa poniżej, z pracą zawodową, przez umożliwienie członkom rodziny, z wyłączeniem opiekunów pobierających świadczenie lub zasiłek opiekuńczy:  nabycia umiejętności jakich potrzebują (przez udział w szkoleniu),  podjęcia zatrudnienia w pełnym lub niepełnym wymiarze czasu pracy, o ile opiekun lub opiekunowie tego chcą. Grupa docelowa: członkowie rodzin opiekujący się dziećmi z orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji oraz osobą niepełnosprawną ze znacznym stopniem niepełnosprawności, zarejestrowane w powiatowych urzędach pracy jako poszukujący pracy. Podmioty realizujące: PUP. Sposób realizacji: opiekunowie osób niepełnosprawnych zarejestrowani w powiatowych urzędach pracy jako poszukujący pracy, niepozostający w zatrudnieniu i niewykonujący innej pracy zarobkowej, z wyłączeniem opiekunów osób niepełnosprawnych pobierających świadczenie pielęgnacyjne, specjalny zasiłek opiekuńczy lub zasiłek dla opiekuna, mogą korzystać na zasadach takich jak bezrobotni z form wsparcia określonych w art. 61aa ustawy z dnia 20 kwietnia 2004 r. o promocji zatrudnienia i instytucjach rynku pracy. Formy realizacji: 1) pośrednictwo pracy i poradnictwo zawodowe; 2) szkolenia; 3) staż; 4) prace interwencyjne; 5) przygotowanie zawodowe dorosłych;  Monitor Polski - 45 - – 45 – Poz. 64 6) badania lekarskie lub psychologiczne mające na celu stwierdzenie zdolności do wykonywania pracy, uczestnictwa w szkoleniu lub przygotowaniu zawodowym dorosłych, odbywania stażu lub określenie szczególnych predyspozycji psychofizycznych wymaganych do wykonywania zawodu; 7) studia podyplomowe; 8) szkolenia realizowane na podstawie trójstronnych umów szkoleniowych zawieranych między starostą, pracodawcą i instytucją szkoleniową; 9) bon na zasiedlenie; 10) bon szkoleniowy; 11) bon stażowy. 3.5.
169. Stworzenie preferencyjnych warunków do zakładania działalności gospodarczej przez członków rodzin opiekujących się osobą niepełnosprawną, w tym na zakładanie żłobków lub klubów dziecięcych z miejscami dla dzieci niepełnosprawnych lub świadczenie usług rehabilitacyjnych dla dzieci niepełnosprawnych w miejscu zamieszkania, w tym usług mobilnych Cel działania: ułatwienie powrotu na rynek pracy bezrobotnym opiekunom osób niepełnosprawnych lub opiekunom osób niepełnosprawnych poszukującym pracy niepozostającym w zatrudnieniu lub niewykonującym innej pracy zarobkowej z wyłączeniem opiekunów osoby niepełnosprawnej pobierających świadczenie pielęgnacyjne lub specjalny zasiłek opiekuńczy na podstawie przepisów o świadczeniach rodzinnych, lub zasiłek dla opiekuna na podstawie przepisów o ustaleniu i wypłacie zasiłków dla opiekunów przez: – stworzenie preferencyjnych warunków dla zakładania działalności gospodarczej (jednorazowe środki na podjęcie działalności gospodarczej oraz pożyczka na podjęcie działalności gospodarczej), – zachęcanie bezrobotnych i poszukujących pracy opiekunów osób niepełnosprawnych do rozwijania miejsc opieki nad dziećmi niepełnosprawnymi w żłobkach lub klubach dziecięcych lub do świadczenia usług rehabilitacyjnych na ich rzecz przez ułatwienia zakładania działalności gospodarczej w tym zakresie (jednorazowe środki na podjęcie działalności gospodarczej, pożyczka na podjęcie działalności gospodarczej), – ułatwienia w podejmowaniu przez opiekuna działalności na zasadach określonych dla spółdzielni socjalnej, – ułatwienia dla przedsiębiorców zatrudniających opiekunów osób niepełnosprawnych przez wprowadzenie korzystniejszych warunków w zakresie tworzenia nowych stanowisk pracy (refundacja kosztów wyposażenia lub doposażenia stanowiska pracy utworzonego dla opiekuna osoby niepełnosprawnej oraz pożyczka dla podmiotu na utworzenie stanowiska pracy dla opiekuna osoby niepełnosprawnej). Grupa docelowa: Opiekunowie osób niepełnosprawnych: – bezrobotni lub  poszukujący pracy niepozostający w zatrudnieniu lub niewykonujący innej pracy zarobkowej z wyłączeniem opiekunów osoby niepełnosprawnej pobierających świadczenie pielęgnacyjne lub specjalny zasiłek opiekuńczy na podstawie przepisów o świadczeniach rodzinnych, lub zasiłek dla opiekuna na podstawie przepisów o ustaleniu i wypłacie zasiłków.  Monitor Polski - 46 - – 46 – Poz. 64 Podmioty realizujące: 1) PUP w przypadku: – jednorazowych środków na podjęcie działalności gospodarczej, – środków na podejmowanie działalności na zasadach określonych dla spółdzielni socjalnej, – refundacji kosztów wyposażenia lub doposażenia stanowiska pracy utworzonego dla opiekuna osoby niepełnosprawnej; 2) BGK w przypadku: – pożyczek na podjęcie działalności gospodarczej, – pożyczek dla podmiotu na utworzenie stanowiska pracy dla opiekuna osoby niepełnosprawnej. Sposób realizacji: Ustawa z dnia 20 kwietnia 2004 r. o promocji zatrudnienia i instytucjach rynku pracy zawiera rozwiązania w zakresie aktywizacji zawodowej opiekunów osób niepełnosprawnych przez wprowadzenie preferencyjnych warunków w przypadku zakładania działalności gospodarczej oraz ułatwienia dla przedsiębiorców zatrudniających opiekunów osób niepełnosprawnych przez wprowadzenie korzystniejszych warunków w zakresie tworzenia nowych stanowisk pracy.
170. Możliwość ubiegania się o jednorazowe środki na podjęcie działalności gospodarczej, w tym na pokrycie kosztów pomocy prawnej, konsultacji i doradztwa związanych z podjęciem tej działalności, w wysokości określonej w umowie, nie wyższej jednak od 6-krotnej wysokości przeciętnego wynagrodzenia. Przewidziane preferencyjne warunki:  zniesienie warunku nieposiadania wpisu do ewidencji działalności gospodarczej w okresie co najmniej 12 miesięcy bezpośrednio poprzedzających dzień złożenia wniosku o dofinansowanie,  zwrot jednorazowych środków otrzymanych na podjęcie działalności gospodarczej proporcjonalnie do okresu, jaki pozostał do 12 miesięcy prowadzenia działalności gospodarczej, bez odsetek, jeżeli działalność gospodarcza była prowadzona przez okres krótszy niż 12 miesięcy.
171. Możliwość ubiegania się o jednorazowe środki na założenie spółdzielni socjalnej lub przystąpienie do niej po jej założeniu, w tym na pokrycie kosztów pomocy prawnej, konsultacji i doradztwa związanych z podjęciem tej działalności, w wysokości określonej w umowie, nie wyższej jednak od 6-krotnej wysokości przeciętnego wynagrodzenia.
172. Możliwość ubiegania się przez bezrobotnych (w tym bezrobotnych opiekunów) oraz poszukujących pracy opiekunów osób niepełnosprawnych o środki na podjęcie działalności gospodarczej polegającej na prowadzeniu żłobków lub klubów dziecięcych z miejscami dla dzieci niepełnosprawnych lub świadczeniu usług rehabilitacyjnych dla dzieci niepełnosprawnych. Przewidziane preferencyjne warunki:  zwrot jednorazowych środków otrzymanych na podjęcie działalności gospodarczej polegającej na prowadzeniu żłobków lub klubów dziecięcych z miejscami dla dzieci niepełnosprawnych lub świadczeniu usług rehabilitacyjnych dla dzieci niepełnosprawnych proporcjonalnie do okresu jaki pozostał do 12 miesięcy  Monitor Polski - 47 - – 47 – Poz. 64 prowadzenia działalności gospodarczej, bez odsetek, jeżeli działalność gospodarcza była prowadzona przez okres krótszy niż 12 miesięcy.
173. Możliwość ubiegania się o pożyczkę na podjęcie działalności gospodarczej. Przewidziane preferencyjne warunki:  zwrot niespłaconej kwoty pożyczki na podjęcie działalności gospodarczej proporcjonalnie do okresu jaki pozostał do 12 miesięcy prowadzenia działalności gospodarczej, jeżeli działalność gospodarcza była prowadzona przez okres krótszy niż 12 miesięcy, bez odsetek oraz dodatkowych kosztów,  oprocentowanie pożyczki na podjęcie działalności gospodarczej jest stałe i wynosi aktualnie 0,01 proc. w skali roku.
174. Możliwość skierowania opiekuna osoby niepełnosprawnej na utworzone stanowisko pracy w ramach refundacji kosztów doposażenia lub wyposażenia stanowiska pracy. Przewidziane preferencyjne warunki:  możliwość zatrudnienia opiekuna osoby niepełnosprawnej na refundowanym stanowisku pracy co najmniej w połowie wymiaru czasu pracy; wysokość refundacji jak przy warunkach ogólnych, proporcjonalnie do części etatu.
175. Możliwość udzielenia pożyczki dla podmiotu na utworzenie stanowiska pracy dla opiekuna osoby niepełnosprawnej. Przewidziane preferencyjne warunki:  możliwość zatrudnienia osoby na utworzonym stanowisku pracy co najmniej w połowie wymiaru czasu pracy; wysokość pożyczki jak przy warunkach ogólnych, proporcjonalnie do części etatu,  oprocentowanie pożyczki jest stałe i wynosi aktualnie 0,01 proc. w skali roku. Zidentyfikowanym problemem w realizacji omawianego poddziałania jest wyłączenie opiekunów osoby niepełnosprawnej pobierających świadczenie pielęgnacyjne lub specjalny zasiłek opiekuńczy, na podstawie przepisów o świadczeniach rodzinnych, lub zasiłek dla opiekuna na podstawie przepisów o ustaleniu i wypłacie zasiłków dla opiekunów z możliwości wnioskowania m.in. o dofinansowanie podjęcia działalności gospodarczej czy możliwości skierowania opiekuna do pracy u przedsiębiorcy w ramach refundacji. Powyższy warunek stanowi dla poszukującego pracy niepozostającego w zatrudnieniu opiekuna osoby niepełnosprawnej barierę, ponieważ wymaga od niego rezygnacji ze świadczeń/zasiłków przy ubieganiu się o przyznanie środków na podjęcie działalności gospodarczej. Dofinansowanie podjęcia działalności gospodarczej jest instrumentem fakultatywnym, rezygnacja z pobierania przez opiekuna osoby niepełnosprawnej wspomnianych świadczeń/zasiłków (warunek przy wnioskowaniu o dofinansowanie) i nieuwzględnienie przez starostę wniosku o dofinansowanie może pozostawić opiekuna osoby niepełnosprawnej, przynajmniej na okres nabycia praw do ww. świadczeń/zasiłków, bez środków do życia. Rozwiązaniem powyższej sytuacji będzie usunięcie wyłączenia, dotyczącego opiekunów osoby niepełnosprawnej pobierających świadczenie pielęgnacyjne lub specjalny zasiłek opiekuńczy, na podstawie przepisów o świadczeniach rodzinnych lub zasiłek dla opiekuna na podstawie przepisów o ustaleniu i wypłacie zasiłków dla opiekunów. Skorzystanie z formy pomocy w postaci dofinansowania, przyznania środków na założenie lub przystąpienie do spółdzielni socjalnej czy skierowanie do pracy w ramach refundacji kosztów wyposażenia lub doposażenia stanowiska pracy, spowodowałoby automatyczną utratę prawa do ww.  Monitor Polski - 48 - – 48 – Poz. 64 świadczeń/zasiłków, nie ma więc potrzeby ograniczania dostępu do form pomocy dla opiekunów pobierających świadczenia czy zasiłki. Takie rozwiązanie powinno sprzyjać podejmowaniu przez opiekunów aktywności zawodowej, ponieważ nie powoduje wymogu rezygnacji z zasiłków przy braku pewności, czy uzyskają środki na rozpoczęcie działalności gospodarczej lub czy zostaną zatrudnieni. Formy realizacji: 1) dofinansowanie na podjęcie działalności gospodarczej; 2) środki na podjęcie działalności na zasadach określonych dla spółdzielni socjalnej; 3) refundacja kosztów wyposażenia lub doposażenia stanowiska pracy; 4) pożyczka na podjęcie działalności gospodarczej; 5) pożyczka na utworzenie stanowiska pracy. 3.5.
176. Stworzenie preferencyjnych warunków dla podmiotów prowadzących żłobki lub kluby dziecięce z miejscami dla dzieci niepełnosprawnych lub dla podmiotów świadczących usługi rehabilitacyjne dla dzieci niepełnosprawnych w miejscu zamieszkania, w tym usługi mobilne Cel działania: zachęcanie podmiotów prowadzących żłobki i kluby dziecięce do tworzenia nowych miejsc opieki nad dziećmi niepełnosprawnymi oraz do świadczenia usług rehabilitacyjnych dla dzieci niepełnosprawnych w miejscu zamieszkania. Grupa docelowa: podmioty prowadzące żłobki lub kluby dziecięce z miejscami dla dzieci niepełnosprawnych oraz żłobki/kluby dziecięce przekształcane w żłobki lub kluby dziecięce z miejscami dla dzieci niepełnosprawnych, a także podmioty świadczące usługi rehabilitacyjne dla dzieci niepełnosprawnych w miejscu zamieszkania, w tym usługi mobilne. Podmioty realizujące: 1) PUP w przypadku: – refundacji kosztów wyposażenia lub doposażenia stanowiska pracy; 2) BGK w przypadku: – pożyczek na utworzenie miejsca pracy. Sposób realizacji: Powyższe poddziałanie umożliwia wsparcie dla podmiotów już istniejących, tj. dla żłobków lub klubów dziecięcych oraz podmiotów świadczących usługi rehabilitacyjne. Podmioty te mogą ubiegać się o refundację kosztów wyposażenia lub doposażenia stanowiska pracy związanego bezpośrednio ze sprawowaniem opieki nad dziećmi niepełnosprawnymi lub prowadzeniem dla nich zajęć (żłobki lub kluby dziecięce) oraz stanowiska pracy związanego bezpośrednio ze świadczeniem usług rehabilitacyjnych dla dzieci niepełnosprawnych (podmioty świadczące usługi rehabilitacyjne). Dla tych samych typów podmiotów zostały zaplanowane analogiczne rozwiązania w zakresie tworzenia nowych stanowisk pracy zarówno w ramach środków bezzwrotnych, jak i zwrotnych. Realizacja powyższego poddziałania polegała na wprowadzeniu do ustawy z dnia 20 kwietnia 2004 r. o promocji zatrudnienia i instytucjach rynku pracy przepisów, które umożliwiają refundację kosztów wyposażenia lub doposażenia stanowiska pracy związanego bezpośrednio ze sprawowaniem opieki nad dziećmi niepełnosprawnymi lub prowadzeniem dla nich zajęć w przypadku żłobków lub klubów dziecięcych z miejscami integracyjnymi oraz stanowiska pracy  Monitor Polski - 49 - – 49 – związanego bezpośrednio ze świadczeniem usług rehabilitacyjnych dla niepełnosprawnych w przypadku podmiotów świadczących usługi rehabilitacyjne. Poz. 64 dzieci Przewidziane preferencyjne warunki:  możliwość zatrudnienia osoby co najmniej w połowie wymiaru czasu pracy; wysokość refundacji jak przy warunkach ogólnych, proporcjonalnie do części etatu,  jeżeli podmiot zatrudniał skierowaną osobę na wyposażonym lub doposażonym stanowisku pracy co najmniej w połowie wymiaru czasu pracy łącznie przez okres krótszy niż 24 miesiące – zwrot otrzymanych środków proporcjonalnie do okresu, jaki pozostał do 24 miesięcy zatrudnienia,  możliwość zatrudnienia nie tylko bezrobotnego lub poszukującego pracy niepozostającego w zatrudnieniu opiekuna osoby niepełnosprawnej, ale również poszukującego pracy absolwenta szkoły lub uczelni w okresie 48 miesięcy od dnia ukończenia szkoły lub uzyskania tytułu zawodowego. Ponadto w ustawie z dnia 20 kwietnia 2004 r. o promocji zatrudnienia i instytucjach rynku pracy wprowadzono przepis umożliwiający udzielenie na preferencyjnych warunkach pożyczki na utworzenie stanowiska pracy związanego bezpośrednio ze sprawowaniem opieki nad dziećmi niepełnosprawnymi lub prowadzeniem dla nich zajęć w przypadku żłobków lub klubów dziecięcych oraz stanowiska pracy związanego bezpośrednio ze świadczeniem usług rehabilitacyjnych dla dzieci niepełnosprawnych w przypadku podmiotów świadczących usługi rehabilitacyjne. Przewidziane preferencyjne warunki:  możliwość zatrudnienia osoby na utworzonym stanowisku pracy co najmniej w połowie wymiaru czasu pracy; wysokość pożyczki jak przy warunkach ogólnych, proporcjonalnie do części etatu,  jeżeli podmiot zatrudniał na utworzonym stanowisku pracy przez okres krótszy niż 12 miesięcy, zwrot niespłaconej kwoty pożyczki na utworzenie stanowiska pracy nastąpi proporcjonalnie do okresu, jaki pozostał do 12 miesięcy zatrudnienia, bez odsetek,  możliwość zatrudnienia nie tylko bezrobotnego lub poszukującego pracy opiekuna osoby niepełnosprawnej, ale również poszukującego pracy absolwenta szkoły lub uczelni w okresie 48 miesięcy od dnia ukończenia szkoły lub uzyskania tytułu zawodowego,  oprocentowanie pożyczki jest stałe i wynosi aktualnie 0,01 proc. w skali roku. Żłobki lub kluby dziecięce jako podmioty prowadzące działalność gospodarczą mogą również korzystać z refundacji lub pożyczek na utworzenie stanowiska pracy na zasadach ogólnych – dotyczy to pozostałych stanowisk pracy tworzonych w tych podmiotach. Formy realizacji: 1) refundacja kosztów wyposażenia lub doposażenia stanowiska pracy; 2) pożyczka na utworzenie miejsca pracy.  Monitor Polski - 50 - – 50 – Poz. 64 3.5.
177. Dodatkowe programy aktywizacji zawodowej powracających na rynek pracy bezrobotnych rodziców i opiekunów osób niepełnosprawnych Cel działania: przekazanie urzędom pracy dodatkowych środków na działania aktywizacyjne dla bezrobotnych rodziców i opiekunów osób niepełnosprawnych, niezbędne do podjęcia zatrudnienia lub rozpoczęcia działalności gospodarczej. Grupa docelowa: bezrobotni rodzice i opiekunowie prawni lub faktyczni osób z orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji oraz osobą niepełnosprawną ze znacznym stopniem niepełnosprawności. Podmioty realizujące: PUP. Sposób realizacji, w tym propozycje aktów prawnych: urzędy pracy w każdym roku budżetowym będą realizować działania aktywizacyjne kierowane do bezrobotnych i innych uprawnionych osób, finansowane ze środków FP z kwot określonych rocznymi limitami na finansowanie programów na rzecz promocji zatrudnienia, łagodzenia skutków bezrobocia i aktywizacji zawodowej. Środki na powyższy cel trafiają od początku roku na konta PUP w miesięcznych transzach (co miesiąc 1/12 limitu rocznego). Powyższe środki zapewnią aktywizację bezrobotnych w formach określonych w obowiązujących przepisach prawa oraz przewidzianych do wprowadzenia w roku przyszłym. Co roku minister właściwy do spraw pracy będzie ogłaszać nabory wniosków o dodatkowe środki rezerwy FP na finansowanie wsparcia osób, o których mowa w Programie. W celu uzyskania dodatkowych środków, po ogłoszeniu naboru wniosków starosta opracowuje program aktywizacji zawodowej dla wskazanej wyżej grupy docelowej. Wniosek o przyznanie środków rezerwy FP na realizację programu do ministra właściwego do spraw pracy składa marszałek województwa. Formy realizacji: formy aktywizacji przewidziane w ustawie z dnia 20 kwietnia 2004 r. o promocji zatrudnienia i instytucjach rynku pracy.  Monitor Polski - 51 - – 51 – Poz. 64 PRIORYTET IV. WSPARCIE MIESZKANIOWE 4.
178. Zwiększenie dostępności mieszkań dla rodzin wychowujących dzieci niepełnosprawne – budowa mieszkań na wynajem, w tym z możliwością docelowego uzyskania własności, m.in. z wykorzystaniem gruntów publicznych (I filar Programu Mieszkanie+) Cel działania: zwiększenie dostępności mieszkań, w tym dla rodzin wychowujących dzieci niepełnosprawne. Grupa docelowa: gospodarstwa domowe o dochodach uniemożliwiających zakup lub wynajem mieszkania na zasadach rynkowych, w tym rodziny z dziećmi niepełnosprawnymi. Podmioty realizujące: PFR Nieruchomości S.A. (PFRN) we współpracy z samorządami gminnymi, spółkami Skarbu Państwa i podmiotami prywatnymi zainteresowanymi rozwojem rynku mieszkaniowego. Sposób realizacji: Spółka PFRN samodzielnie organizuje proces inwestycyjny i poszukuje partnerów do prowadzenia poszczególnych inwestycji, w wyniku których powstaną mieszkania na wynajem z możliwością dojścia do własności przez najemcę. Zakładanym modelem realizacji i finansowania inwestycji jest wykorzystanie funduszu inwestycyjnego zamkniętego zarządzanego przez PFRN (bez angażowania środków budżetu państwa). O najem wybudowanego mieszkania mogą ubiegać wszystkie zainteresowane gospodarstwa domowe. W przypadku nadwyżki chętnych nad liczbę dostępnych mieszkań w danej lokalizacji brane są pod uwagę kryteria pierwszeństwa, zapewniające pierwszeństwo w zawarciu umowy najmu m.in. przez rodziny wychowujące dzieci niepełnosprawne. Formy realizacji: organizacja procesu inwestycyjnego przez spółkę PFRN we współpracy z podmiotami posiadającymi grunt pod zabudowę, w tym przede wszystkim samorządami gminnymi, spółkami Skarbu Państwa i podmiotami prywatnymi. 4.
179. Zwiększenie dostępności mieszkań dla rodzin wychowujących dzieci niepełnosprawne – mieszkania na wynajem o umiarkowanym czynszu wybudowane w ramach bezzwrotnego dofinansowania ze środków budżetu państwa społecznego budownictwa czy