Uchwała nr 204 Rady Ministrów z dnia 17 października 2023 r. w sprawie przyjęcia Krajowego Planu Przeciwdziałania Przestępstwom Przeciwko Wolności Sek

MONITOR POLSKI DZIENNIK URZĘDOWY RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Warszawa, dnia 16 listopada 2023 r. Poz. 1235 UCHWAŁA NR 204 RADY MINISTRÓW z dnia 17 października 2023 r. w sprawie przyjęcia Krajowego Planu Przeciwdziałania Przestępstwom Przeciwko Wolności Seksualnej i Obyczajności na Szkodę Małoletnich na lata 2023–2026 Na podstawie art. 8 ustawy z dnia 28 lipca 2023 r. o zmianie ustawy – Kodeks rodzinny i opiekuńczy oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. poz. 1606) Rada Ministrów uchwala, co następuje: § 1. Przyjmuje się pierwszy Krajowy Plan Przeciwdziałania Przestępstwom Przeciwko Wolności Seksualnej i Obyczajności na Szkodę Małoletnich na lata 2023–2026, stanowiący załącznik do uchwały. § 2. Uchwała wchodzi w życie po upływie 14 dni od dnia ogłoszenia. Prezes Rady Ministrów: M. Morawiecki  Monitor Polski – 2 – Poz. 1235 Załącznik do uchwały nr 204 Rady Ministrów z dnia 17 października 2023 r. (M.P. poz. 1235)  Monitor Polski – 3 – Poz. 1235 Spis treści Wstęp .......................................................................................................................................... 3 1. Charakterystyka zjawiska wykorzystywania seksualnego i czynów nieobyczajnych na szkodę małoletnich............................................................................................................ 3 2. Skala występowania przestępstw z rozdziału XXV Kodeksu karnego ............................ 6 3. Krajowe i międzynarodowe ramy prawne ........................................................................ 8 4. Podsumowanie ................................................................................................................. 11 I. Cele Planu ............................................................................................................................. 12 A. Cel główny ...................................................................................................................... 12 B. Cele szczegółowe ............................................................................................................ 13 II. Założenia Planu ................................................................................................................... 15 III. Beneficjenci Planu .............................................................................................................. 17 IV. Realizatorzy Planu ............................................................................................................. 18 V. Obszary, działy i działania Planu ........................................................................................ 19 Obszar 1. Polityka i zarządzanie.......................................................................................... 19 Dział. 1.1. Badania, analizy, gromadzenie danych statystycznych ................................ 19 Dział 1.2. Działania legislacyjne .................................................................................... 25 Obszar 2. Organy ścigania i wymiar sprawiedliwości ........................................................ 27 Dział 2.1. Wyspecjalizowane organy ścigania ............................................................... 27 Dział 2.2. Wymiar sprawiedliwości i prokuratorzy ........................................................ 41 Dział 2.3. Strategia postępowania ze sprawcami przestępstw ........................................ 48 Dział 2.4. Dostęp do baz wizerunków ............................................................................ 54 Obszar 3. Wsparcie i ochrona osoby pokrzywdzonej oraz członków ich rodzin ................ 56 Dział 3.1. Kompleksowe wsparcie.................................................................................. 56 Dział 3.2. Służby i instytucje odpowiedzialne za ochronę dzieci ................................... 67 Dział 3.3. Środki kompensacyjne oraz procedury ich dochodzenia ............................... 73 Dział 3.4. Infolinia dla dzieci.......................................................................................... 75 Obszar 4. Profilaktyka ogólnospołeczna ............................................................................. 76 Dział 4.1. Program edukacyjny....................................................................................... 76  ϭ   Monitor Polski – 4 – Poz. 1235 Dział 4.2. Zawiadamianie o podejrzeniu popełnienia przestępstwa przeciwko wolności seksualnej i obyczajności na szkodę małoletniego, także w cyberprzestrzeni ............... 80 Dział 4.3. Uczestnictwo małoletnich .............................................................................. 81 Dział 4.4. Programy pracy ze sprawcami i osobami, co do których istnieje ryzyko popełnienia przestępstwa o charakterze seksualnym na szkodę osoby małoletniej. ...... 82 Obszar 5. Działania związane z przeciwdziałaniem przestępczości seksualnej na szkodę małoletnich prowadzone w sektorze gospodarki i usług ..................................................... 86 Dział 5.1. Przeciwdziałanie wykorzystywaniu usług społeczeństwa informacyjnego do podejmowania zachowań stanowiących czyny zabronione przeciwko wolności seksualnej i obyczajności na szkodę małoletnich ............................................................................. 86 Dział 5.2. Zawiadamianie o czynach zabronionych przeciwko wolności seksualnej i obyczajności na szkodę małoletnich przez podmioty sektora gospodarki i usług ........ 86 Obszar 6. Etyczny przekaz medialny ....................................................................................... 87 Dział 6.1. Etyczny i świadomy przekaz medialny .......................................................... 87 VI. Skutki społeczne rozwiązań wynikających z Planu ........................................................... 89 VII. Źródła finansowania ......................................................................................................... 95 VIII. Sposób koordynacji, monitorowania i sprawozdawczości .............................................. 96  Ϯ   Monitor Polski – 5 – Poz. 1235 Wstęp 1. Charakterystyka zjawiska wykorzystywania seksualnego i czynów nieobyczajnych na szkodę małoletnich Wykorzystanie seksualne dzieci (małoletnich) określane jest jako wciąganie osoby najmłodszej w sferę aktywności seksualnej, nieadekwatnej do jego etapu rozwoju, w sferę działań, których dziecko nie rozumie i nie jest w stanie zaakceptować i które naruszają jednocześnie normy prawne i społeczne1. Wykorzystywanie seksualne może polegać na: • nakłanianiu lub zmuszaniu małoletniego do angażowania się w czynności seksualne; • wykorzystywaniu małoletniego do wytwarzania treści pornograficznych; • prezentowaniu i ułatwianiu małoletniemu dostępu do treści pornograficznych; • wykorzystywaniu małoletniego do prostytucji lub innych czynności o charakterze seksualnym. Czynniki ryzyka występowania zjawiska wykorzystywania seksualnego małoletnich w dużej mierze obejmują przede wszystkim ogólne czynniki ryzyka istnienia przemocy i zachowań agresywnych wobec dzieci, natomiast dużo mniej jest czynników specyficznych dla przemocy seksualnej. Za nieuzasadnione należy uznać niektóre z rozpowszechnianych przekonań na temat problemu wykorzystania seksualnego małoletnich, które niestety rzutują na jego ocenę. Jednym z nich jest przeświadczenie, iż tylko niektórzy małoletni mogą zostać skrzywdzeni czynem o charakterze seksualnym (co implicite może niesłusznie sugerować ich przyczynienie się w jakiś sposób do zaistnienia czynu zabronionego)2. Kolejnym, również nieuprawnionym, przekonaniem jest to, że do wykorzystywania seksualnego dochodzi tylko w środowiskach przejawiających patologię społeczną, w szczególności, gdy chodzi o przypadki kazirodztwa. Postawy te mogą kształtować negatywny stosunek do pokrzywdzonych wykorzystaniem i wpływać na kwestionowanie ich relacji o zdarzeniach. Tymczasem bez wątpienia zjawisko wykorzystywania seksualnego małoletnich może wystąpić w każdym środowisku, a wykształcenie czy też poziom zamożności  Definicję podali R. Krugman i D. Jones (1994 r.); za: J. Brągiel, Zrozumieć dziecko skrzywdzone, Opole 1998, s. 51. 2 T. Jaśkiewicz-Obydzińska, E. Wach, Czynniki ryzyka wystąpienia przemocy seksualnej wobec małoletnich, opracowanie dla Zespołu do spraw przeciwdziałania przestępczości przeciwko wolności seksualnej i obyczajności na szkodę osób małoletnich. 1  ϯ   Monitor Polski – 6 – Poz. 1235 osoby pokrzywdzonej i sprawcy są tutaj bez znaczenia. Jak wynika z praktyki, do wydarzeń takich dochodzi w bardzo różnych środowiskach i każde dziecko może być narażone na wykorzystanie seksualne. Co istotne, w większości przypadków sprawcami tych czynów są osoby znane małoletniemu, co jest sprzeczne z częstym poglądem, iż osoby bliskie rzadko wykorzystują seksualnie dzieci3. Wreszcie w opiniach społecznych często występuje także utożsamianie sprawców wykorzystania seksualnego z osobami określanymi mianem „pedofilów”. Tymczasem zgodnie z ustaleniami naukowymi fakt wykorzystania seksualnego dziecka nie musi pociągać za sobą rozpoznania pedofilii, czyli zaburzenia preferencji seksualnych polegających na uzyskaniu lub podtrzymaniu podniecenia seksualnego przez kontakt z dzieckiem4. Istnieje bowiem spora grupa takich sprawców, którzy podejmują czyny z dziećmi z powodów pozaseksualnych. Mogą to być np. osoby o specyficznych cechach osobowości, które włączają dzieci w aktywność seksualną dla rozładowania swojego napięcia emocjonalnego czy też np. z powodów materialnych5 (Bocheński 2015)6 i w takich przypadkach motywacja dorosłego ma charakter zastępczy7. Narastające zagrożenie wiąże się też z powszechnym dostępem i korzystaniem z Internetu, z wykorzystywaniem dzieci w celach komercyjnych (Commercial sexual exploitation of children – CSEC) – powiązanym lub występującym niezależnie od Internetu. To ostatnie zjawisko zostało zidentyfikowane i nagłośnione podczas I Światowego Kongresu Przeciwko Seksualnemu Wykorzystywaniu Dzieci w Celach Komercyjnych (World Congress against Commercial Sexual Exploitation of Children), który odbył się w 1996 r. w Sztokholmie. Przechodząc do korzystania z Internetu, to zgodnie z raportem Global Kids Online przygotowanym dla UNICEF 1/3 dzieci na świecie korzysta z Internetu, a 1/3 użytkowników Internetu ma mniej niż 18 lat. Dane przedstawione w raporcie EU Kids Online 2020 zebrane na podstawie ankiet przeprowadzonych w 19 państwach europejskich wskazują, że 57% badanych w wieku 9–17 lat jest cały czas podłączonych do Internetu za pomocą telefonów komórkowych, a kolejne 23% korzysta z Internetu przynajmniej raz dziennie8. Aż 81% nastolatków w wieku  3 4 5 6 7 8 M. Beisert, A. Izdebska, Wykorzystanie seksualne dzieci, „Dziecko Krzywdzone” 2012/2(39), s. 54–55. I. Kałka, Dzieci krzywdzone i wykorzystywane seksualnie, Sosnowiec 2007, s. 92–93. M. Beisert, A. Izdebska, op. cit. T. Jaśkiewicz-Obydzińska, E. Wach, op. cit. I. Kałka, op. cit., s. 92. D. Smahel, H. Machackova, G. Mascheroni, L. Dedkova, E. Staksrud, K. Ólafsson, S. Livingstone, U. Hasebrink, EU Kids Online 2020: Survey results from 19 countries, London 2020,  ϰ   Monitor Polski – 7 – Poz. 1235 15–16 lat i 68% w wieku 12–14 lat jest online przez cały czas lub kilkanaście razy w ciągu dnia. Czas spędzany w sieci w ciągu dnia różni się w zależności od grupy wiekowej i wynosi średnio dwie godziny w przypadku dzieci w wieku 9–11 lat, ponad trzy godziny w wieku 12–14 lat i prawie cztery godziny w przypadku nastolatków 15–16-letnich. Korzystanie z Internetu przez małoletnich, obok pozytywnych aspektów tej aktywności, wiąże się z wieloma zagrożeniami, przede wszystkim z narażeniem na nielegalne lub niechciane treści, cyberprzemoc oraz naruszanie prywatności i danych osobowych. Wraz ze wzrostem czasu spędzanego w sieci zwiększa się także ryzyko styczności z materiałami o charakterze pornograficznym, przedstawiającymi wykorzystywanie seksualne dzieci, treściami szkodliwymi, mową nienawiści i dezinformacją, jak również ryzyko niechcianego kontaktu, uwodzenia, wykorzystywania i przemocy. Zgodnie ze statystykami aż 20% dzieci w wieku 9–11 lat miało w ciągu ostatniego roku przykre lub negatywne doświadczenie w czasie korzystania z sieci, a w przypadku starszych nastolatków odsetek ten wzrasta do 34%9. W literaturze przedmiotu10 wskazuje się na wielorakie zróżnicowanie reakcji dzieci na doświadczenie seksualnego wykorzystania, a co więcej, brak jednego wzorca, określającego sposób funkcjonowania w przyszłości osób najmłodszych, które doświadczyły wykorzystania seksualnego. Podnosi się, że przekroczenie granic intymności dziecka jest dla jego rozwoju wysoce niekorzystne – zarówno w okresie bezpośrednio po wystąpieniu traumatycznych przeżyć, jak i w dalekiej przyszłości. Konsekwencje tego doświadczenia ujawniają się u większości osób skrzywdzonych praktycznie we wszystkich sferach ich życia, tj. somatycznej, psychicznej, seksualnej oraz społecznej, zaburzając możliwość ich prawidłowego funkcjonowania. W świetle powyższego niezwykle ważne jest skupienie się na zapobieganiu problemowi, podejmowaniu działań interwencyjnych, zanim jeszcze dojdzie do skrzywdzenia dziecka, a także podejmowanie aktywności zmierzających do udzielania wsparcia i pomocy w przypadku pokrzywdzenia osoby najmłodszej i jej bliskich, gdyż doznana trauma ma charakter ponadjednostkowy, naznacza relacje tworzone przez osoby, które ją przeżyły.  9 10 https://doi.org/10.21953/lse.47fdeqj01ofo, s. 46; za: K. Groszkowska, Ochrona praw małoletnich w nowym unijnym pakiecie dotyczącym usług cyfrowych, opinia dla Zespołu do spraw przeciwdziałania przestępczości przeciwko wolności seksualnej i obyczajności. Ibidem. M. Beisert, A. Izdebska, op. cit., s. 48, 61.  ϱ   Monitor Polski – 8 – Poz. 1235 Przeciwdziałanie wykorzystywaniu seksualnemu dzieci wymaga skoordynowanych działań w wielu obszarach i przy zaangażowaniu podmiotów/instytucji o różnorodnych kompetencjach. Najistotniejsze jest tutaj skupienie się na zapobieganiu problemowi, podejmowaniu działań interwencyjnych, zanim jeszcze dojdzie do krzywdzenia dziecka. Jeśli jednak do skrzywdzenia doszło, należy też uwzględnić, że konsekwencje nie będą dotyczyć wyłącznie osoby najmłodszej, doznana trauma ma charakter ponadjednostkowy, naznacza relacje tworzone przez osoby, które ją przeżyły. 2. Skala występowania przestępstw z rozdziału XXV Kodeksu karnego Mierzenie skali i charakteru wykorzystywania seksualnego dzieci może być trudne, ponieważ zazwyczaj są one niewidoczne. Ofiary często czują, że nie są w stanie zgłosić swoich traumatycznych doświadczeń odpowiednim organom, a dorośli nie zawsze mogą rozpoznać, że miała miejsce przemoc seksualna11. Ponadto nie zawsze ujawnienie czynu zabronionego skutkuje ustaleniem sprawcy czy też wydaniem wobec niego wyroku skazującego. Odwołując się do danych statystycznych, na podstawie informacji o orzeczeniach sądów powszechnych wydanych w sprawach o przestępstwa z rozdziału XXV Kodeksu karnego na szkodę małoletnich w latach 2018–2021, stwierdzono, że w sądach I instancji przeprowadzono 8524 postępowań o przestępstwa popełnione przeciw wolności seksualnej. 7870 postępowań przeprowadzono na poziomie sądów rejonowych, zaś 654 postępowania zostały przeprowadzone na szczeblu sądów okręgowych. Wyroki skazujące wydano w przypadku 7698 sprawców. W 251 przypadkach umorzono postępowanie, a w 76 warunkowo umorzono postępowanie. Uniewinniono 492 podejrzanych, zaś wobec 7 sprawców odstąpiono od wymierzenia kary. Spośród 8774 osób pokrzywdzonych przestępstwem przeciw wolności seksualnej małoletni stanowili aż 4433 pokrzywdzonych – przeszło 50% wszystkich osób dotkniętych przemocą seksualną w Polsce.  11 M. Rau, Mechanizmy prowadzenia śledztw w przypadku przestępstw przeciwko wolności seksualnej i obyczajności popełnianych na szkodę małoletnich przez obywateli polskich za granicą. Zagadnienia wybrane, badanie wykonane przez Instytut Wymiaru Sprawiedliwości.  ϲ   Monitor Polski – 9 – Poz. 1235 Dane szczegółowe dotyczące przestępstw przeciwko wolności seksualnej kształtują się następująco: • W roku 2018 w I instancji przeprowadzono 2005 postępowań: 1815 oskarżonych uznano za winnych, 60 postępowań umorzono, 12 kolejnych warunkowo umorzono. Uniewinniono 117 podejrzanych, zaś wobec 1 skazanego odstąpiono od wymierzenia kary. Wobec 1493 sprawców orzeczono karę pozbawienia wolności (w tym 543 z warunkowym zawieszeniem jej wykonania), 88 – karę ograniczenia wolności, 157 – karę mieszaną12, zaś 73 – samoistną grzywnę (w tym 3 w warunkowym zawieszeniu). Wobec 3 sprawców orzeczono środki wychowawcze bądź poprawczy, zaś wobec 1 – samoistne środki karne. Pokrzywdzonych zostało 2171 osób, w tym 1127 małoletnich. • W roku 2019 w I instancji przeprowadzono 2215 postępowań: 1980 oskarżonych uznano za winnych, 66 postępowań umorzono, kolejnych 26 warunkowo umorzono. Uniewinniono 140 podejrzanych, zaś wobec 3 skazanych odstąpiono od wymierzenia kary. Wobec 1590 sprawców orzeczono karę pozbawienia wolności (w tym 508 z warunkowym zawieszeniem jej wykonania), 123 – karę ograniczenia wolności, 180 – karę mieszaną, zaś 86 – samoistną grzywnę (w tym 1 w warunkowym zawieszeniu). Wobec 2 sprawców orzeczono samoistne środki karne. Pokrzywdzonych zostało 2202 osób, w tym 1126 małoletnich. • W roku 2020 w I instancji przeprowadzono 1899 postępowań: 1755 oskarżonych uznano za winnych, 49 postępowań umorzono, kolejnych 11 warunkowo umorzono. Uniewinniono 82 podejrzanych, zaś wobec 2 skazanych odstąpiono od wymierzenia kary. Wobec 1442 sprawców orzeczono karę pozbawienia wolności (w tym 455 z warunkowym zawieszeniem jej wykonania), 94 – karę ograniczenia wolności, 151 – karę mieszaną, zaś 65 – samoistną grzywnę. Wobec 1 sprawcy orzeczono środki wychowawcze bądź poprawczy, zaś wobec 2 – samoistne środki karne. Pokrzywdzonych zostało 2091 osób, w tym 1020 małoletnich. • W roku 2021 w I instancji przeprowadzono 2405 postępowań: 2148 oskarżonych uznano za winnych, 76 postępowań umorzono, kolejnych 27 warunkowo umorzono. Uniewinniono 153 podejrzanych, zaś wobec 1 skazanego odstąpiono od wymierzenia kary. Wobec 1691 sprawców orzeczono karę pozbawienia wolności (w tym 613 z warunkowym zawieszeniem  12 Termin „kara mieszana” – odnosi się do art. 37b Kodeksu karnego [Orzeczenie kary ograniczenia wolności wraz z karą pozbawienia wolności] – w sprawie o występek zagrożony karą pozbawienia wolności, niezależnie od dolnej granicy ustawowego zagrożenia przewidzianego w ustawie za dany czyn, sąd może orzec jednocześnie karę pozbawienia wolności w wymiarze nieprzekraczającym 3 miesięcy, a jeżeli górna granica ustawowego zagrożenia wynosi przynajmniej 10 lat – 6 miesięcy, oraz karę ograniczenia wolności do lat 2.  ϳ   Monitor Polski – 10 – Poz. 1235 jej wykonania), 145 – karę ograniczenia wolności, 208 – karę mieszaną, zaś 101 – samoistną grzywnę. Wobec 1 sprawcy orzeczono środki wychowawcze bądź poprawczy, zaś wobec 2 – samoistne środki karne. Pokrzywdzonych zostało 2310 osób, w tym 1160 małoletnich. Zarazem w latach 2018–2019 za przestępstwa przeciw wolności seksualnej popełnione wyłącznie wobec małoletnich skazano prawomocnie łącznie 2365 osób. Wśród nich 1820 sprawców skazano na karę pozbawienia wolności, z czego 779 z warunkowym zawieszeniem jej wykonania, a wobec 253 orzeczono karę mieszaną. Wobec 138 zastosowano karę samoistnej grzywny. • W roku 2018 skazano prawomocnie 1112 sprawców, z czego 865 na karę pozbawienia wolności (w tym 392 z warunkowym zawieszeniem jej wykonania), 73 – karę ograniczenia wolności, 115 – karę mieszaną, zaś 59 – samoistną grzywnę. • W roku 2019 skazano prawomocnie 1253 sprawców, z czego 955 na karę pozbawienia wolności (w tym 387 z warunkowym zawieszeniem jej wykonania), 81 – karę ograniczenia wolności, 138 – karę mieszaną, zaś 79 – samoistną grzywnę. Samodzielną karę bezwzględnego pozbawienia wolności orzeczono wobec 44% sprawców przemocy seksualnej wobec małoletnich. Aż 33% wszystkich prawomocnie skazanych otrzymało karę pozbawienia wolności z warunkowym zawieszeniem jej wykonania. Niemal 6% orzeczonych kar ograniczało się do wymierzenia samoistnej grzywny. 3. Krajowe i międzynarodowe ramy prawne Zgodnie z art. 72 Konstytucji Rzeczpospolita Polska zapewnia ochronę praw dziecka, a każdy ma prawo żądać od organów władzy publicznej ochrony dziecka przed przemocą, okrucieństwem, wyzyskiem i demoralizacją. Umiejscowienie tego przepisu w Konstytucji pokazuje znaczenie, jakie Rzeczpospolita Polska nadaje ochronie najmłodszej części społeczeństwa. Jednocześnie jego implikacją jest obowiązek podejmowania przez państwo wszelkich niezbędnych działań w celu zapewnienia, aby prawa dzieci, tj. osób, które nie ukończyły 18 lat, były należycie chronione i respektowane. Jednym z tych praw jest prawo do życia w bezpiecznych warunkach, wolnych od krzywdzenia w jakiejkolwiek formie.  ϴ   Monitor Polski – 11 – Poz. 1235 Polska jest również uczestnikiem ogólnoświatowych i regionalnych inicjatyw, odnoszących się do podnoszenia standardu ochrony praw dziecka (WeProtect Global Alliance, grupa Chidren at Risk (CAR), działająca w ramach Rady Państw Morza Bałtyckiego). A. Prawo krajowe Przestępstwa przeciwko wolności seksualnej i obyczajności są penalizowane w rozdziale XXV ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks karny (Dz. U. z 2022 r. poz. 1138, z późn. zm., dalej jako „k.k.”). Do przestępstw tych zalicza się: zgwałcenie (art. 197 k.k.), wykorzystanie seksualne osoby bezradnej, upośledzonej umysłowo lub niepoczytalnej (art. 198 k.k.), wykorzystanie seksualne z nadużyciem stosunku zależności lub krytycznego położenia (art. 199 k.k.), czynności seksualne z małoletnim poniżej lat 15 (art. 200 § 1 k.k.), nawiązanie kontaktu z małoletnim za pośrednictwem systemu teleinformatycznego lub sieci telekomunikacyjnej (art. 200a k.k.), publiczne propagowanie zachowań o charakterze pedofilskim (art. 200b k.k.) lub rozpowszechnianie treści pornograficznych (art. 202 k.k.), prezentowanie małoletniemu treści pornograficznych bądź wykonanie czynności seksualnej (art. 200 § 3–5 k.k.), kazirodztwo (art. 201 k.k.), doprowadzenie innej osoby do uprawiania prostytucji (art. 203 k.k.) oraz stręczycielstwo, sutenerstwo i kuplerstwo (art. 204 k.k.). Jednocześnie ustawodawca w art. 240 k.k. penalizuje niezawiadomienie organów ścigania o karalnym przygotowaniu albo usiłowaniu lub dokonaniu czynu zabronionego określonego w art. 197 § 3 lub 4 k.k., art. 198 k.k., art. 200 k.k., wskazując tym samym na konieczność reagowania na przypadki wykorzystania seksualnego dzieci. B. Międzynarodowe ramy prawne Polska jest stroną Konwencji o prawach dziecka (Dz. U. z 1991 r. poz. 526) nazywanej „światową konstytucją praw dziecka”. W stosunku do Polski weszła ona w życie 7 lipca 1991 r. (Dz. U. z 1991 r. poz. 526). Polska ratyfikowała również dwa Protokoły fakultatywne do Konwencji, w tym Protokół fakultatywny w sprawie handlu dziećmi, dziecięcej prostytucji i dziecięcej pornografii przyjęty w Nowym Jorku 25 maja 2000 r., który wszedł w życie w stosunku do Polski 4 marca 2005 r. (Dz. U. z 2007 r. poz. 494). Konwencja o prawach dziecka, formułując katalog praw, które Państwa-Strony mają zapewnić wszystkim osobom, które nie ukończyły 18 lat, nakłada na Państwa-Strony określone obowiązki co do sposobu ich realizacji. Stanowi m.in., że dla osiągnięcia celów takich jak ochrona dzieci przed wszelkimi formami wyzysku seksualnego i nadużyć seksualnych  ϵ   Monitor Polski – 12 – Poz. 1235 Państwa-Strony mają podjąć w szczególności wszelkie właściwe kroki o zasięgu krajowym, dwustronnym oraz wielostronnym dla przeciwdziałania: a) nakłanianiu lub zmuszaniu dziecka do jakichkolwiek nielegalnych działań seksualnych; b) wykorzystywaniu dzieci do prostytucji lub innych nielegalnych praktyk seksualnych; c) wykorzystywaniu dzieci w pornograficznych przedstawieniach i materiałach (art. 34). W ramach Rady Europy fundamentalnym aktem prawnym chroniącym prawa człowieka – w tym, co oczywiste, prawa dziecka – jest Konwencja o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności – tzw. Europejska Konwencja Praw Człowieka. Prawa małoletnich do wolności od każdej przemocy są chronione przez art. 2 (prawo do życia), art. 3 (zakaz tortur), a także art. 6 (prawo do rzetelnego procesu sądowego). Prawu do ochrony przed wykorzystywaniem seksualnym i niegodziwym traktowaniem jest poświęcona Konwencja o ochronie dzieci przed seksualnym wykorzystywaniem i niegodziwym traktowaniem w celach seksualnych (tzw. Konwencja z Lanzarote) z 25 października 2007 r. (Dz. U. z 2015 r. poz. 608). W stosunku do Polski weszła ona w życie 1 czerwca 2015 r. Konwencja wpisuje się w globalny nurt działań państw i organizacji międzynarodowych na rzecz promocji praw dzieci, ułatwienia wykonywania tych praw w różnych dziedzinach, ochrony dzieci przed wszelkimi formami wykorzystywania oraz zwalczania przestępstw seksualnych przeciwko dzieciom13. Przystępując do niej, Polska potwierdziła swoje stanowisko, jeśli chodzi o ten typ przestępczości i swoją gotowość do przeciwdziałania jej, w oparciu o standardy Konwencji. Ważnym źródłem wiedzy o prawach dzieci w procedurach prawnych są opracowane przez Komitet Ministrów Rady Europy „Wytyczne w sprawie wymiaru sprawiedliwości przyjaznego dzieciom” (http://coraminternational.org/wp-content/uploads/Guidelines_PL-1.pdf). Wskazują one na potrzebę zagwarantowania dzieciom krzywdzonym wsparcia i bezpieczeństwa w toku procedur prawnych dotyczących ich traumatycznych doświadczeń. Wyraźnie podkreśla się, że osoby najmłodsze wymagają szczególnej ochrony, regulacje prawne powinny być dla dzieci zrozumiałe, a uczestnicy postępowań prawnych z udziałem osób najmłodszych powinni  13 Uzasadnienie projektu ustawy o ratyfikacji Konwencji Rady Europy o ochronie dzieci przed seksualnym wykorzystywaniem i niegodziwym traktowaniem w celach seksualnych, sporządzonej w Lanzarote dnia 25 października 2007 r., druk sejmowy nr 2681/VII kadencja, https://www.sejm.gov.pl/sejm7.nsf/druk.xsp?nr=2681.  ϭϬ   Monitor Polski – 13 – Poz. 1235 posiadać wiedzę i umiejętności komunikacji z małoletnimi. Powyższe założenia wynikają z wiedzy naukowej wskazującej, że prawidłowo, przyjaźnie przeprowadzone postępowanie karne może pozytywnie modyfikować skutki urazowego doświadczenia u skrzywdzonych dzieci14. Z racji członkostwa w Unii Europejskiej do małoletnich pokrzywdzonych czynami zabronionymi, w tym przeciwko wolności seksualnej i obyczajności, ma zastosowanie dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady 2012/29/UE z 25 października 2012 r. ustanawiająca normy minimalne w zakresie praw, wsparcia i ochrony ofiar przestępstw oraz zastępująca decyzję ramową Rady 2001/220/WSiSW (Dz. Urz. UE L 315 z 14.11.2012, str. 57). Obowiązki szczególne w obszarze przestępczości seksualnej wynikają z dyrektywy Parlamentu Europejskiego i Rady 2011/93/UE z 13 grudnia 2011 r. w sprawie zwalczania niegodziwego traktowania w celach seksualnych i wykorzystywania seksualnego dzieci oraz pornografii dziecięcej, zastępującej decyzję ramową Rady 2004/68/WSiSW (Dz. Urz. UE L 335 z 17.12.2011, str. 1). 4. Podsumowanie Wykorzystywanie seksualne małoletnich jest bezspornie zjawiskiem niedopuszczalnym, którego nie można tolerować, zaś wobec sprawców, o ile nie zachodzą podstawy do orzeczenia środków zabezpieczających, należy stosować kary w sposób przemyślany, uwzględniając dyrektywy określone w art. 53 k.k.15 Jednak przede wszystkim trzeba podejmować starania, aby przestępczości seksualnej zapobiegać i minimalizować występowanie sytuacji stwarzających warunki do wyrządzenia dziecku krzywdy.  14 15 M. Czub, Zrozumieć dziecko wykorzystywane seksualnie, Sopot 2015, s. 72–73. Artykuł 53 k.k.: „§ 1. Sąd wymierza karę według swojego uznania, w granicach przewidzianych przez ustawę, bacząc, by jej dolegliwość nie przekraczała stopnia winy, uwzględniając stopień społecznej szkodliwości czynu oraz biorąc pod uwagę cele zapobiegawcze i wychowawcze, które ma osiągnąć w stosunku do skazanego, a także potrzeby w zakresie kształtowania świadomości prawnej społeczeństwa. § 2. Wymierzając karę, sąd uwzględnia w szczególności motywację i sposób zachowania się sprawcy, zwłaszcza w razie popełnienia przestępstwa na szkodę osoby nieporadnej ze względu na wiek lub stan zdrowia, popełnienie przestępstwa wspólnie z nieletnim, rodzaj i stopień naruszenia ciążących na sprawcy obowiązków, rodzaj i rozmiar ujemnych następstw przestępstwa, właściwości i warunki osobiste sprawcy, sposób życia przed popełnieniem przestępstwa i zachowanie się po jego popełnieniu, a zwłaszcza staranie o naprawienie szkody lub zadośćuczynienie w innej formie społecznemu poczuciu sprawiedliwości, a także zachowanie się pokrzywdzonego. § 3. Wymierzając karę sąd bierze także pod uwagę pozytywne wyniki przeprowadzonej mediacji pomiędzy pokrzywdzonym a sprawcą albo ugodę pomiędzy nimi osiągniętą w postępowaniu przed sądem lub prokuratorem”.  ϭϭ   Monitor Polski – 14 – Poz. 1235 W celu skutecznego przeciwdziałania i zwalczania przestępczości seksualnej, właściwego wsparcia skrzywdzonego już małoletniego i uchronienia go przed wyrządzeniem dodatkowej krzywdy konieczne jest wielopłaszczyznowe działanie według szczegółowo opracowanego Planu. Jego wykonanie ma również służyć pełnemu wdrożeniu wiążących Polskę międzynarodowych i unijnych aktów prawnych. Te idee przyświecały przygotowaniu niniejszego dokumentu, nad którym pracowali eksperci w ramach interdyscyplinarnej współpracy. Opracowanie Planu jest również wypełnieniem zobowiązań, jakie nakładają na Polskę wiążąca ją Konwencja z Lanzarote oraz Konwencja o prawach dziecka w jej aspekcie prawnokarnym. Należy przy tym podkreślić, że zgodnie z art. 10 Konwencji z Lanzarote każda ze Stron podejmuje środki niezbędne do zapewnienia koordynacji, zarówno na szczeblu krajowym, jak i lokalnym, między różnymi instytucjami zajmującymi się ochroną, zapobieganiem i walką z seksualnym wykorzystywaniem dzieci i niegodziwym traktowaniem dzieci w celach seksualnych, w tym zwłaszcza instytucjami związanymi ze szkolnictwem, służbą zdrowia, pomocą społeczną oraz organami ścigania i organami sądowymi. Mając na uwadze karnoprawny charakter Konwencji z Lanzarote oraz rolę Ministra Sprawiedliwości w jej ratyfikowaniu16 oraz wdrażaniu, opracowanie Planu było koordynowane przez Ministerstwo Sprawiedliwości. I. Cele Planu A. Cel główny Zapewnienie warunków niezbędnych dla skutecznego przeciwdziałania przestępczości przeciwko wolności seksualnej i obyczajności na szkodę małoletnich oraz zmniejszenie skali tego zjawiska w Polsce przez: 1) koordynację prac organów administracji rządowej, innych instytucji i jednostek zaangażowanych w działania objęte Planem; 2) spójną i kompletną ochronę małoletnich przez przepisy z obszaru prawa karnego; 3) zintensyfikowanie działań profilaktycznych w obszarze przeciwdziałania przestępczości przeciwko wolności seksualnej i obyczajności na szkodę małoletnich;  16 Do prezentowania stanowiska Rządu w sprawie ratyfikacji Konwencji w toku prac parlamentarnych zostali upoważnieni Minister Sprawiedliwości i Minister Spraw Zagranicznych.  ϭϮ   Monitor Polski – 15 – Poz. 1235 4) zwiększenie wykrywalności czynów zabronionych przeciwko wolności seksualnej i obyczajności popełnionych na szkodę małoletnich, w tym również w cyberprzestrzeni; 5) tworzenie wymiaru sprawiedliwości przyjaznego małoletnim; 6) zwiększenie dostępności oraz efektywności ochrony i wsparcia małoletnich pokrzywdzonych czynami zabronionymi przeciwko wolności seksualnej i obyczajności oraz ich rodzin i bliskich; 7) zwiększenie skuteczności oddziaływania wobec osób dorosłych oraz nieletnich, które dopuściły się czynów zabronionych przeciwko wolności seksualnej i obyczajności na szkodę małoletnich, oraz obarczonych ryzykiem ich popełnienia; 8) podwyższenie kompetencji przedstawicieli instytucji i podmiotów realizujących zadania z zakresu przeciwdziałania przestępczości przeciwko wolności seksualnej i obyczajności na szkodę małoletnich; 9) podnoszenie społecznej świadomości na temat istniejących zagrożeń czynami zabronionymi przeciwko wolności seksualnej i obyczajności popełnionych na szkodę małoletnich; 10) uwzględnianie we wszelkich działaniach potrzeb osób niepełnosprawnych, szczególnie wrażliwych na wykorzystanie i przemoc. B. Cele szczegółowe 1) Systematyczna i skoordynowana analiza zagrożeń występowania czynów zabronionych przeciwko wolności seksualnej i obyczajności na szkodę małoletnich. 2) Opracowanie kompleksowego, dostosowanego do potrzeb odbiorcy, programu edukacyjnego dla dzieci, młodzieży, rodziców / opiekunów, nauczycieli, dyrektorów szkół i innych placówek oświatowych, personelu pomocowego oraz medycznego na temat czynów zabronionych przeciwko wolności seksualnej i obyczajności popełnianych na szkodę małoletnich. 3) Wyposażenie personelu pracującego z małoletnimi w kompetencje rozpoznawania symptomów krzywdzenia małoletniego czynem zabronionym przeciwko wolności seksualnej, udzielania pomocy i wsparcia umiejętnie, adekwatnie do indywidualnej sytuacji małoletniego oraz zapewnienie przestrzegania przez ten personel procedur pracy z dziećmi i młodzieżą. 4) Infolinia dla małoletnich umożliwiająca także zawiadamianie o czynach zabronionych przeciwko wolności seksualnej i obyczajności na szkodę małoletnich. 5) Zapewnienie spełniającego standardy dostępności mechanizmu zawiadamiania o czynach zabronionych przeciwko wolności seksualnej i obyczajności na szkodę małoletnich, w tym  ϭϯ   Monitor Polski – 16 – Poz. 1235 o treściach przedstawiających wykorzystywanie seksualne małoletnich zamieszczanych w cyberprzestrzeni, obejmującego organy ścigania, infolinię Dyżurnet.pl oraz dostawców produktów i usług internetowych. 6) Wprowadzenie procedur i narzędzi służących przeciwdziałaniu wykorzystywania usług społeczeństwa informacyjnego do podejmowania zachowań stanowiących czyny zabronione przeciwko wolności seksualnej i obyczajności na szkodę małoletnich. 7) Stworzenie ram prawnych umożliwiających: prowadzenie skutecznych postępowań w sprawach o czyny zabronione przeciwko wolności seksualnej i obyczajności na szkodę małoletnich; stosowanie wobec sprawców adekwatnych kar lub środków; zapewnienie ochrony i wsparcia małoletnim. 8) Zapewnienie funkcjonariuszom organów ścigania warunków do sprawnego i prawidłowego prowadzenia śledztw w sprawach o przestępstwa przeciwko wolności seksualnej i obyczajności na szkodę małoletnich oraz zapewnienie efektywnej współpracy międzynarodowej. 9) Wyposażenie funkcjonariuszy wymiaru sprawiedliwości w kompetencje ustalania indywidualnych potrzeb małoletnich pokrzywdzonych przestępstwami przeciwko wolności seksualnej i obyczajności, podmiotowego traktowania osób najmłodszych w toku procedur prawnych oraz prawidłowego przesłuchiwania małoletnich. 10) Stworzenie krajowej bazy danych hash17 i zapewnienie dostępu do tej bazy oraz do bazy Interpolu (ICSE) policjantom służb kryminalnej (zajmującym się sprawami z zakresu handlu ludźmi) oraz zwalczania cyberprzestępczości z Komendy Głównej Policji, koordynatorom w Komendach Wojewódzkich Policji / Komendzie Stołecznej Policji, prowadzącym czynności w sprawach o przestępstwa przeciwko wolności seksualnej i obyczajności na szkodę małoletnich. 11) Zapewnienie małoletniemu pokrzywdzonemu przestępstwem przeciwko wolności seksualnej i obyczajności oraz jego rodzicom / opiekunom kompleksowego wsparcia. 12) Zwiększenie skuteczności procedur uzyskiwania prawa do świadczeń kompensacyjnych związanych z popełnieniem czynu zabronionego przeciwko wolności seksualnej i obyczajności na szkodę małoletniego oraz jego skuteczna realizacja.  17 Hash jest to określona wartość przyporządkowana do pliku cyfrowego dzięki zastosowaniu do niego funkcji skrótu. Hash to ciąg liter i cyfr o stałej długości, stanowiący niepowtarzalny identyfikator pliku komputerowego.  ϭϰ   Monitor Polski – 17 – Poz. 1235 13) Uwzględnianie, z zachowaniem należytej ostrożności i poszanowaniem zasady dobra dziecka, opinii dzieci i młodzieży przy opracowywaniu programów mających na celu przeciwdziałanie przestępczości przeciwko wolności seksualnej i obyczajności na ich szkodę. 14) Poprawa dostępności i właściwego stosowania mechanizmów: zapobiegania powrotowi do przestępstwa o charakterze seksualnym na szkodę małoletnich; resocjalizacji nieletnich sprawców czynów karalnych tego rodzaju. 15) Zapewnienie bezpłatnego wsparcia medycznego i psychologicznego dla sprawców przestępstw oraz nieletnich sprawców czynów karalnych przeciwko wolności seksualnej i obyczajności na szkodę małoletnich oraz osób zagrożonych ryzykiem ich popełnienia (edukacja, uświadamianie). 16) Zwiększenie zaangażowania sektora gospodarki i usług w działania mające na celu profilaktykę oraz ujawnianie czynów zabronionych przeciwko wolności seksualnej i obyczajności na szkodę małoletnich. 17) Realizacja przez sektor gospodarki i usług polityk wewnętrznych służących ochronie małoletnich przed czynami zabronionymi przeciwko wolności seksualnej i obyczajności na ich szkodę. 18) Zapewnienie etycznego przekazu medialnego w sprawach związanych z popełnianiem czynów zabronionych przeciwko wolności seksualnej i obyczajności na szkodę małoletnich, w poszanowaniu prawa do prywatności i godności osób pokrzywdzonych. II. Założenia Planu Wzorując się na Modelu Działań Krajowych (Model National Response) opracowanym przez WePROTECT Global Alliance, w Planie wyodrębniono sześć głównych obszarów interwencji, zaś w ramach każdego z nich określono działy z przypisanymi im zadaniami, wyznaczając jednocześnie podmioty odpowiedzialne za ich realizację. Zastosowane przy budowie Planu interdyscyplinarne podejście ma na celu opracowanie systemowej odpowiedzi na zjawisko przestępczości przeciwko wolności seksualnej i obyczajności na szkodę małoletnich. Sprawność funkcjonowania całego systemu ma zapewnić prowadzona przez Ministra Sprawiedliwości koordynacja oraz stały monitoring postępów w realizacji zadań. Wspomniana koordynacja, a także regularne przekazywanie informacji zaangażowanym podmiotom  ϭϱ   Monitor Polski – 18 – Poz. 1235 o aktualnym na dany moment status quo, pozwoli również uniknąć dublowania się przedsięwzięć, a przez to zminimalizować lub wykluczyć ryzyko odmiennego podejścia do tego samego problemu. Uzyskany dzięki temu efekt ma szansę przyczynić się do zwiększania efektywności całego systemu i dostosowywania go do zmieniających się realiów. Generalną wytyczną Planu jest uwzględnianie w każdym obszarze potrzeb osób niepełnosprawnych. Jest to istotne przy działaniach profilaktycznych, ale także komunikacji podczas zetknięcia tych osób z organami ścigania, wymiaru sprawiedliwości, jednostkami, podmiotami, które udzielają wsparcia i pomocy. Obszar 1: Polityka i zarządzanie Obszar kierowany do przedstawicieli administracji rządowej i instytucji realizujących zadania z zakresu ochrony i wsparcia małoletnich. Obszar 2: Organy ścigania i wymiar sprawiedliwości Obszar kierowany do przedstawicieli Policji, Straży Granicznej18, prokuratur i sądów powszechnych wykonujących zadania z zakresu przeciwdziałania przestępstwom przeciwko wolności seksualnej i obyczajności na szkodę małoletnich. Obszar 3: Wsparcie i ochrona osoby pokrzywdzonej oraz członków ich rodzin Obszar kierowany do małoletnich dotkniętych przestępstwami przeciwko wolności seksualnej i obyczajności, jak również do właściwych służb lub podmiotów zajmujących się ochroną i pomocą tym osobom, w tym zainteresowanych organizacji pozarządowych. Obszar 4: Profilaktyka ogólnospołeczna, diagnoza społeczna i edukacja społeczna Obszar przeznaczony dla: • ogółu społeczeństwa, małoletnich zagrożonych czynami zabronionymi przeciwko wolności seksualnej i obyczajności, w tym w cyberprzestrzeni; • sprawców lub potencjalnych sprawców czynów zabronionych albo czynów karalnych przeciwko wolności seksualnej i obyczajności na szkodę małoletnich; • właściwych służb lub podmiotów/ekspertów prowadzących terapię lub programy wsparcia.  18 Straż Graniczna uprawniona jest do realizacji czynności z obszaru wykorzystania małoletnich w prostytucji, pornografii i innych formach seksualnego wykorzystania, w rozumieniu definicji handlu ludźmi, z art. 115 § 22 k.k.  ϭϲ   Monitor Polski – 19 – Poz. 1235 Obszar 5: Działania związane z przeciwdziałaniem przestępstwom seksualnym na szkodę małoletnich prowadzone w sektorze gospodarki Obszar kierowany do zainteresowanych podmiotów sektora gospodarki i usług, których charakter stwarza ryzyko wystąpienia sytuacji stwarzających warunki do popełnienia czynu zabronionego przeciwko wolności seksualnej i obyczajności na szkodę małoletnich. Obszar 6: Etyczny przekaz medialny Obszar kierowany do zainteresowanych mediów, w tym wydawców, dziennikarzy, redaktorów oraz instytucji zawodowych związanych z mediami, które odpowiedzialne są za przekaz medialny związany z czynami zabronionymi popełnionymi przeciwko wolności seksualnej i obyczajności na szkodę małoletnich. III. Beneficjenci Planu Plan jest kierowany do: 1) ogółu społeczeństwa; 2) małoletnich narażonych lub pokrzywdzonych czynem zabronionym / czynem karalnym przeciwko wolności seksualnej i obyczajności oraz ich rodzin i bliskich; 3) świadków czynów zabronionych / czynów karalnych przeciwko wolności seksualnej i obyczajności na szkodę małoletnich; 4) osób, które dopuściły się czynów zabronionych oraz czynów karalnych przeciwko wolności seksualnej i obyczajności na szkodę małoletnich, oraz osób, co do których występuje ryzyko ich popełnienia; 5) profesjonalistów pracujących z małoletnimi, w tym małoletnimi pokrzywdzonymi czynami zabronionymi / czynami karalnymi przeciwko wolności seksualnej i obyczajności; 6) profesjonalistów pracujących ze sprawcami lub potencjalnymi sprawcami czynów zabronionych albo czynów karalnych przeciwko wolności seksualnej i obyczajności na szkodę małoletnich; 7) organów ścigania oraz wymiaru sprawiedliwości; 8) instytucji, służb, pracowników systemu ochrony zdrowia, instytucji zajmujących się wsparciem i udzielaniem pomocy pokrzywdzonym czynami zabronionymi / czynami karalnymi przeciwko wolności seksualnej i obyczajności oraz ich rodzinom i bliskim; 9) sektora gospodarki i usług; 10) mediów.  ϭϳ   Monitor Polski – 20 – Poz. 1235 IV. Realizatorzy Planu Plan działań, wzorem Konwencji z Lanzarote oraz Modelu Działań Krajowych, obejmuje swoim zakresem wiele obszarów tematycznych, dlatego do jego realizacji konieczne jest aktywne zaangażowanie administracji na poziomie centralnym, zainteresowanych jednostek samorządu terytorialnego, instytucji badawczych, środowisk naukowych oraz zainteresowanych organizacji pozarządowych. Najistotniejszą rolę mają tutaj do wypełnienia te organizacje, których misją jest ochrona małoletnich przed skrzywdzeniem, ale także wsparcie w resocjalizacji. Realizacja Planu nie może się dokonać także bez udziału podmiotów prywatnych, w tym przedsiębiorców i organizacji gospodarczych, a także mediów, które, korzystając i broniąc wolności słowa, mają także możliwość uświadamiania społeczeństwa, że to słowo musi respektować godność i prawo do prywatności innych osób. Realizatorzy Planu to: 1) organy administracji rządowej i samorządowej; 2) podmioty i profesjonaliści pracujący na rzecz małoletnich, w tym małoletnich pokrzywdzonych czynami zabronionymi / czynami karalnymi przeciwko wolności seksualnej i obyczajności; 3) instytucje, służby, pracownicy systemu edukacji, ochrony zdrowia, organizacji pozarządowych zajmujący się profilaktyką ogólnospołeczną, wsparciem i udzielaniem pomocy pokrzywdzonym czynami zabronionymi / czynami karalnymi przeciwko wolności seksualnej i obyczajności oraz ich rodzinom i bliskim; 4) pracownicy ochrony zdrowia, służby, eksperci, zainteresowane instytucje i organizacje pozarządowe zajmujący się udzielaniem wsparcia oraz oddziaływaniami dla sprawców lub potencjalnych sprawców czynów zabronionych albo czynów karalnych; 5) podmioty sektora gospodarki i usług oraz mediów.  ϭϴ   Monitor Polski – 21 – Poz. 1235 V. Obszary, działy i działania Planu Obszar 1. Polityka i zarządzanie Dział. 1.1. Badania, analizy, gromadzenie danych statystycznych Cel: Systematyczna i skoordynowana analiza zagrożeń występowania czynów zabronionych przeciwko wolności seksualnej i obyczajności na szkodę małoletnich Rodzaje działań: 1.1.1. Kompleksowe gromadzenie danych statystycznych dotyczących czynów zabronionych / czynów karalnych przeciwko wolności seksualnej i obyczajności na szkodę małoletnich, w tym w cyberprzestrzeni Realizator działania: Ministerstwo Sprawiedliwości Podmioty współpracujące: Policja, Komenda Główna Straży Granicznej, Ministerstwo Rodziny i Polityki Społecznej, Prokuratura Krajowa, NASK – PIB/Dyżurnet.pl, Biuro Rzecznika Praw Dziecka, zainteresowane organizacje pozarządowe Wskaźniki: a) schemat zasad pozyskiwania oraz gromadzenia danych i ustalenie ich zakresu, b) liczba przekazanych do Ministerstwa Sprawiedliwości sprawozdań z ww. danymi statystycznymi, c) liczba sprawozdań zawierających ww. dane statystyczne Termin realizacji: a) I etap (wskaźnik a) 2023 r., b) II etap (wskaźnik b i c) realizowany corocznie w latach 2024–2026 Określenie skali czynów zabronionych przeciwko wolności seksualnej i obyczajności na szkodę małoletnich jest bardzo trudne, zważywszy, że nie wszystkie są ujawnione, stają się podstawą wszczęcia postępowania karnego czy też kończą wydaniem orzeczenia przez sąd. Obecnie brak również skoordynowanego gromadzenia wszelkich dostępnych danych statystycznych związanych z tym zjawiskiem, mogącego poprawić monitorowanie jego charakteru. Mając na uwadze istotność tych informacji dla analiz, formułowania wniosków i rekomendacji dla decyzji kierunkowych, wprowadzono do Planu działanie 1.1.1.  ϭϵ   Monitor Polski – 22 – Poz. 1235 Podmiotem realizującym – zbierającym dane statystyczne – będzie Ministerstwo Sprawiedliwości, do którego dane będą przesyłać inne podmioty w ramach cyklicznej sprawozdawczości. Planuje się pozyskiwanie danych pozostających we właściwości Policji, Ministra Rodziny i Polityki Społecznej, Prokuratury Krajowej, NASK – PIB/Dyżurnet.pl, Biura Rzecznika Praw Dziecka m.in. o liczbie: • małoletnich, którzy zwrócili się o wsparcie za pośrednictwem działających w kraju infolinii lub innych podmiotów dla kategorii czyny zabronione przeciwko wolności seksualnej i obyczajności na szkodę małoletnich; • wszystkich połączeń z krajowymi Infoliniami, zgłoszeń do innych podmiotów (w celu sprawdzenia odsetka zgłoszeń dotyczących czynów zabronionych przeciwko wolności seksualnej i obyczajności); • osób, które zwracały się o wsparcie do ośrodków Funduszu Sprawiedliwości oraz jednostek pomocy społecznej dla kategorii czyny zabronione przeciwko wolności seksualnej i obyczajności na szkodę małoletnich; • osób, które korzystały ze wsparcia ośrodków Funduszu Sprawiedliwości oraz jednostek pomocy społecznej (w celu sprawdzenia odsetka zgłoszeń dotyczących czynów zabronionych przeciwko wolności seksualnej i obyczajności); • incydentów (treści) związanych z czynami zabronionymi przeciwko wolności seksualnej i obyczajności na szkodę małoletnich (z podziałem na materiały przedstawiające seksualne wykorzystywanie dzieci oraz uwodzenie dzieci przez Internet), przekazanych do Komendy Głównej Policji oraz do innych zespołów Stowarzyszenia INHOPE; • zgłoszeń dotyczących treści potencjalnie przedstawiających seksualne wykorzystywanie dzieci oraz liczbie potwierdzonych przez Dyżurnet.pl incydentów faktycznie prezentujących seksualne wykorzystywanie dzieci; • łącznej przestępstw wykrytych przez organy ścigania przeciwko wolności seksualnej i obyczajności na szkodę małoletnich, w tym dotyczących handlu ludźmi na szkodę małoletnich z obszaru wykorzystania do prostytucji, pornografii i innych form seksualnego wykorzystania; • spraw, w których zarejestrowano zawiadomienia organów ścigania o przestępstwach z rozdziału XXV k.k.;  ϮϬ   Monitor Polski – 23 – Poz. 1235 • spraw, w których wszczęto postępowanie o czyn zabroniony przeciwko wolności seksualnej i obyczajności na szkodę małoletnich, w tym o przestępstwo handlu ludźmi na szkodę małoletniego z obszaru wykorzystania do prostytucji, pornografii i innych form seksualnego wykorzystania; • osób, co do których wydano postanowienie o przedstawieniu zarzutów o czyn zabroniony przeciwko wolności seksualnej i obyczajności na szkodę małoletnich, w tym o przestępstwo handlu ludźmi na szkodę małoletniego z obszaru wykorzystania do prostytucji, pornografii i innych form seksualnego wykorzystania; • aktów oskarżenia i wniosków w trybie art. 335 ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks postępowania karnego (Dz. U. z 2022 r. poz. 1375, z późn. zm., dalej jako „k.p.k.”) skierowanych przeciwko oskarżonym o przestępstwa z rozdziału XXV k.k.; • łącznej aktów oskarżenia / wniosków skierowanych przez prokuratora do sądu w związku z czynami zabronionymi przeciwko wolności seksualnej i obyczajności na szkodę małoletnich, w tym handlu ludźmi na szkodę małoletniego z obszaru wykorzystania do prostytucji, pornografii i innych form seksualnego wykorzystania; • postępowań o czyny zabronione przeciwko wolności seksualnej i obyczajności na szkodę małoletnich, w tym dotyczących handlu ludźmi na szkodę małoletniego z obszaru wykorzystania do prostytucji, pornografii i innych form seksualnego wykorzystania, zakończonych w inny sposób (z podziałem na sposób rozstrzygnięcia); • osób skazanych za przestępstwo przeciwko wolności seksualnej i obyczajności na szkodę małoletnich oraz za przestępstwo handlu ludźmi na szkodę małoletniego z obszaru wykorzystania do prostytucji, pornografii i innych form seksualnego wykorzystania; • łącznej postępowań sądowych o czyny zabronione przeciwko wolności seksualnej i obyczajności na szkodę małoletnich oraz za przestępstwo handlu ludźmi na szkodę małoletniego z obszaru wykorzystania do prostytucji, pornografii i innych form seksualnego wykorzystania, zakończonych w inny sposób (z podziałem na sposób rozstrzygnięcia); • pokrzywdzonych w postępowaniach sądowych; • spraw zgłoszonych do Państwowej Komisji do spraw przeciwdziałania wykorzystaniu seksualnemu małoletnich poniżej lat 15 dotyczących przestępstw przeciwko wolności seksualnej i obyczajności na szkodę małoletnich poniżej lat 15; • osób pokrzywdzonych, którym Państwowa Komisja do spraw przeciwdziałania wykorzystaniu seksualnemu małoletnich poniżej lat 15 udzieliła wsparcia prawnego w ramach realizacji ustawowych zadań;  Ϯϭ   Monitor Polski – 24 – Poz. 1235 • zgłoszeń stanowiących zawiadomienie o podejrzeniu popełnienia przestępstwa, które zostały przekazane prokuraturze, zgodnie z ustawowym obowiązkiem Państwowej Komisji. Realizacja działania będzie przebiegać dwuetapowo. Mając na względzie, że wskazane wyżej wyliczenie danych, które mają być gromadzone, nie jest wyczerpujące i ostateczne, w pierwszym etapie, w 2023 r., nastąpi szczegółowe określenie wolumenu danych do pozyskania, sposobu pozyskiwania i transferu danych, narzędzi do tego wykorzystywanych, sposobu prezentacji. Drugi etap będzie realizacją głównego celu działania i ma w nim nastąpić skoordynowane gromadzenie danych, które będzie się odbywać w ramach sprawozdawczości, po zakończeniu każdego roku kalendarzowego, w kolejnych latach: 2024, 2025 i 2026. 1.1.2. Gromadzenie danych statystycznych o liczbie wydanych i wykonanych orzeczeń sądów nakładających obowiązek uczestnictwa w oddziaływaniach terapeutycznych na osoby skazane za przestępstwa określone w art. 197–203 k.k. Realizatorzy zadania: Ministerstwo Sprawiedliwości, Centralny Zarząd Służby Więziennej Wskaźniki: a) schemat zasad pozyskiwania oraz gromadzenia danych i ustalenie ich zakresu; b) – liczba orzeczeń nakładających na sprawców przestępstw przeciwko wolności seksualnej i obyczajności na szkodę małoletnich obowiązek uczestnictwa w oddziaływaniach terapeutycznych; – liczba osób skazanych, które wykonały orzeczenie sądu nakładające obowiązek uczestnictwa w oddziaływaniach terapeutycznych w warunkach kary o charakterze wolnościowym; – liczba osób, które wykonały orzeczenie sądu nakładające obowiązek uczestnictwa w oddziaływaniach terapeutycznych w warunkach kary izolacyjnej. Termin realizacji: a) I etap (wskaźnik a) 2023 r., b) II etap (wskaźnik b) realizowany w latach 2024–2026 Działanie stanowi element polityki postępowania ze sprawcami przestępstw przeciwko wolności seksualnej i obyczajności na szkodę małoletnich. Ma ono na celu monitorowanie orzeczeń sądowych wydawanych w tych sprawach po to, aby ustalić częstotliwość stwierdzania przez sądy potrzeby nakładania na osoby skazane za ww. przestępstwa obowiązku uczestnictwa w oddziaływaniach terapeutycznych. Mając przy tym na uwadze, że efektywność nałożonego obowiązku jest warunkowana jego realizacją, monitorowanie będzie dotyczyło także liczby  ϮϮ   Monitor Polski – 25 – Poz. 1235 wykonanych orzeczeń sądu. Dane te w dalszej perspektywie pozwolą na określenie skali ewentualnej powrotności do przestępstwa. Realizacja działania będzie przebiegać dwuetapowo. W pierwszym etapie, w 2023 r., nastąpi szczegółowe określenie wolumenu danych do pozyskania, sposobu pozyskiwania i transferu danych, narzędzi do tego wykorzystywanych, sposobu prezentacji. Drugi etap będzie realizacją głównego celu działania i ma w nim nastąpić skoordynowane gromadzenie danych, które będzie się odbywać w ramach sprawozdawczości po zakończeniu każdego roku kalendarzowego, w kolejnych latach: 2024, 2025 i 2026. 1.1.3. Prowadzenie badań aktowych w celu monitorowania występowania czynów zabronionych / czynów karalnych przeciwko wolności seksualnej i obyczajności na szkodę małoletnich, w tym w cyberprzestrzeni Realizatorzy działania: Instytut Wymiaru Sprawiedliwości, Instytut Ekspertyz Sądowych im. prof. dra J. Sehna w Krakowie Podmioty współpracujące: Ministerstwo Sprawiedliwości, NASK – PIB/Dyżurnet.pl Wskaźnik: – liczba sporządzonych raportów z badań aktowych w latach 2023–2026 Termin realizacji: 2026 r. Niezwykle istotna dla obserwacji zjawiska przestępczości przeciwko wolności seksualnej i obyczajności na szkodę małoletnich, a także działania organów ścigania i wymiaru sprawiedliwości w tych sprawach, jest regularna analiza akt postępowań przygotowawczych oraz akt postępowań sądowych. Stwarza to warunki dla ustalenia m.in. sposobu działania sprawców, jakości opinii biegłych sądowych oraz standardów traktowania / podejścia do uczestników postępowania, w szczególności pokrzywdzonych, a także treści orzeczeń i uzasadnień sądu. Sformułowane w wyniku takich badań wnioski stanowią punkt wyjściowy dla kolejnych działań naprawczych i usprawniających. Z powyższych względów uwzględniono w Planie prowadzenie badań jakościowych lub ilościowych tychże akt. O ile będzie to uzasadnione charakterem badania, będzie się ono odbywać przy użyciu ujednoliconego kwestionariusza / ankiety do zbierania danych. Będzie to wymagane wówczas, gdy na potrzeby danego badania, z analizowanych akt te same dane będą zbierać różne podmioty. Działanie będzie realizowane przez Instytuty badawcze: Instytut Wymiaru Sprawiedliwości, Instytut Ekspertyz Sądowych im. prof. dra J. Sehna w Krakowie,  Ϯϯ   Monitor Polski – 26 – Poz. 1235 przy udziale ekspertów z Ministerstwa Sprawiedliwości, NASK – PIB/Dyżurnet.pl. 1.1.4. Opracowanie sprawozdań, badań, w tym badań społecznych, ekspertyz oraz analiz dotyczących czynów zabronionych przeciwko wolności seksualnej i obyczajności na szkodę małoletnich, w tym w cyberprzestrzeni Realizatorzy działania: Ministerstwo Sprawiedliwości, Instytut Wymiaru Sprawiedliwości, Instytut Ekspertyz Sądowych im. prof. dra J. Sehna w Krakowie (w sprawach przekazywanych do opiniowania) Podmioty współpracujące: Prokuratura Krajowa, NASK – PIB/Dyżurnet.pl, Biuro Rzecznika Praw Dziecka, zainteresowane organizacje pozarządowe Wskaźniki: a) liczba opracowanych sprawozdań, b) liczba opracowanych badań, w tym badań społecznych, c) liczba opracowanych ekspertyz, d) liczba opracowanych analiz Termin realizacji: działanie realizowane w latach 2024–2026. Działania 1.1.3. i 1.1.4. uzupełniają się. Celem drugiego jest monitorowanie występowania czynów zabronionych przeciwko wolności seksualnej i obyczajności na szkodę małoletnich w wymiarze wykraczającym poza sferę organów ścigania i sądów. Identycznie jak 1.1.3. służy ono uzyskaniu wiedzy m.in. o skali zjawiska, aktualnych zagrożeniach i czynnikach ryzyka, które mają być podstawą do dalszych ocen i decyzji. Działanie to uwzględnia cykliczne badania społeczne, prowadzone według ustalonej metodologii z reprezentatywną grupą małoletnich respondentów. Zestawienie wyników uzyskanych podczas tych badań z oficjalnymi statystykami da szansę ujawnienia rzeczywistej skali i dynamiki problemu. Należy bowiem pamiętać, że znaczna część przypadków wykorzystywania seksualnego małoletnich nie jest przez nich ujawniana lub zgłaszana organom ścigania. Realizacja tego zadania i cyklicznie uzyskiwane wnioski z badań tematycznych będą służyć ustaleniu efektywności działań podejmowanych w ramach Planu, obszarów, które wymagają wzmocnienia, projektowaniu potrzebnych i skutecznych działań, w tym np. określaniu tematyki szkoleń skierowanych do podmiotów zaangażowanych w system przeciwdziałania  Ϯϰ   Monitor Polski – 27 – Poz. 1235 przestępczości seksualnej. Gdy na potrzeby danego zadania te same dane będą zbierać różne podmioty, będzie wymagane opracowanie jednolitego kwestionariusza. Dział 1.2. Działania legislacyjne Cel: Stworzenie ram prawnych umożliwiających: prowadzenie skutecznych postępowań w sprawach o czyny zabronione przeciwko wolności seksualnej i obyczajności na szkodę małoletnich: stosowanie wobec sprawców adekwatnych kar lub środków; zapewnienie ochrony i wsparcia małoletnim Rodzaje działań: 1.2.1. Prowadzenie prac legislacyjnych w celu wzmocnienia ochrony małoletnich przed czynami zabronionymi przeciwko wolności seksualnej i obyczajności Realizatorzy działania: Ministerstwo Sprawiedliwości, Ministerstwo Sportu i Turystyki, Ministerstwo Rodziny i Polityki Społecznej, Kancelaria Prezesa Rady Ministrów, Ministerstwo Cyfryzacji, Państwowa Komisja do spraw przeciwdziałania wykorzystywaniu seksualnemu małoletnich poniżej lat 15 Podmioty współpracujące: Instytut Wymiaru Sprawiedliwości, NASK – PIB, zainteresowane organizacje pozarządowe Wskaźniki: a) liczba analiz prawnych przygotowanych na potrzeby planowanych prac legislacyjnych, b) liczba wprowadzonych zmian legislacyjnych oraz ocena wpływu nowych rozwiązań na realizację założonych celów Termin realizacji: lata 2023–2026 Działanie ujęte w projekcie przewiduje prowadzenie prac legislacyjnych w celu uzupełnienia systemu prawnego o rozwiązania podwyższające standard ochrony małoletnich przez przestępczością seksualną, także w cyberprzestrzeni. Tytułem przykładu należy wskazać potrzebę m.in. wprowadzenia rozwiązań (prawnokarnych wspartych rozwiązaniami administracyjnoprawnymi) umożliwiających: ▪ ujednolicenie terminologii w obszarze prawa karnego materialnego; ▪ utworzenie systemu skutecznie weryfikującego dostęp małoletnich do treści pornograficznych w przestrzeni publicznej i rozumianej tak obecnie przestrzeni internetowej dla ochrony małoletnich przed dostępem do takich materiałów;  Ϯϱ   Monitor Polski – 28 – Poz. 1235 ▪ wymianę informacji, w tym danych osobowych dziecka, między kuratorami sądowymi, policją, jednostkami organizacyjnymi pomocy społecznej, oświaty i służby zdrowia w celu zabezpieczenia dobra dziecka i wsparcia rodziny. Konieczne jest również wypracowanie rozwiązań legislacyjnych …