Uchwała Nr 61 Rady Ministrów z dnia 26 marca 2013 r. w sprawie przyjęcia "Strategii Rozwoju Kapitału Społecznego 2020"

Elektronicznie podpisany przez Grzegorz Paczowski Data: 2013.05.16 12:59:29 +02'00' MONITOR POLSKI v.p l DZIENNIK URZĘDOWY RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Warszawa, dnia 16 maja 2013 r. Poz. 378 UCHWAŁA Nr 61 RADY MINISTRÓW .go z dnia 26 marca 2013 r. w sprawie przyjęcia „Strategii Rozwoju Kapitału Społecznego 2020” Na podstawie art. 14 ust. 3 ustawy z dnia 6 grudnia 2006 r. o zasadach prowadzenia polityki rozwoju (Dz. U. z 2009 r. Nr 84, poz. 712, z późn. zm.1)) Rada Ministrów uchwala, co następuje: § 1. Przyjmuje się „Strategię Rozwoju Kapitału Społecznego 2020”, zwaną dalej „Strategią”, stanowiącą załącznik do uchwały. w. rcl § 2. 1. Koordynowanie i nadzorowanie realizacji Strategii oraz koordynowanie realizacji działań w ramach celów szczegółowych 3 i 4 Strategii powierza się ministrowi właściwemu do spraw kultury i ochrony dziedzictwa narodowego. 2. Koordynowanie realizacji działań w ramach celu szczegółowego 1 Strategii powierza się ministrowi właściwemu do spraw oświaty i wychowania. 3. Koordynowanie realizacji działań w ramach celu szczegółowego 2 Strategii powierza się ministrowi właściwemu do spraw zabezpieczenia społecznego. ww § 3. Uchwała wchodzi w życie z dniem następującym po dniu ogłoszenia. 1) Prezes Rady Ministrów: D. Tusk Zmiany tekstu jednolitego wymienionej ustawy zostały ogłoszone w Dz. U. z 2009 r. Nr 157, poz. 1241, z 2011 r. Nr 279, poz. 1644 oraz z 2012 r. poz. 1237.  Monitor Polski –2– Poz. 378 .go v.p l Załącznik do uchwały nr 61 Rady Ministrów z dnia 26 marca 2013 r. (poz. 378) ww w. rcl Strategia Rozwoju Kapitału Społecznego 2020 Warszawa, 26 marca 2013 r.  Monitor Polski –3– Poz. 378 SPIS TREŚCI WPROWADZENIE................................................................................................................................... 4 II. STRESZCZENIE........................................................................................................................................ 6 III. DIAGNOZA .......................................................................................................................................... 12 v.p l I. Obszar I. Postawy i kompetencje społeczne .................................................................................................... 12 Obszar II. Współdziałanie i partycypacja społeczna ........................................................................................ 15 Obszar III. Komunikacja społeczna .................................................................................................................. 18 Obszar IV. Potencjał kulturowy i kreatywny .................................................................................................... 20 Analiza SWOT kapitału społecznego w Polsce – podsumowanie diagnozy ..................................................... 26 IV. WYZWANIA I TRENDY ROZWOJOWE DLA KAPITAŁU SPOŁECZNEGO ..................................................... 28 V. .go 1. Tło historyczne ............................................................................................................................................. 28 2. Trendy rozwojowe ....................................................................................................................................... 28 3. Opis wyzwań rozwojowych dla kapitału społecznego ................................................................................. 32 WIZJA I ZASADY ROZWOJU KAPITAŁU SPOŁECZNEGO........................................................................... 37 1. Definicja kapitału społecznego .................................................................................................................... 37 2. Wizja ............................................................................................................................................................ 37 3. Misja ............................................................................................................................................................ 38 4. Zasady horyzontalne.................................................................................................................................... 38 VI. CELE, PRIORYTETY I KIERUNKI DZIAŁAŃ ............................................................................................... 39 w. rcl Cel główny. Wzmocnienie udziału kapitału społecznego w rozwoju społeczno‐gospodarczym Polski ............ 39 Cel szczegółowy 1. Kształtowanie postaw sprzyjających kooperacji, kreatywności oraz komunikacji ............ 39 Cel szczegółowy 2. Poprawa mechanizmów partycypacji społecznej i wpływu obywateli na życie publiczne 46 Cel szczegółowy 3. Usprawnienie procesów komunikacji społecznej oraz wymiany wiedzy ........................... 53 Cel szczegółowy 4. Rozwój i efektywne wykorzystanie potencjału kulturowego i kreatywnego..................... 60 VII. SYSTEM REALIZACJI STRATEGII ROZWOJU KAPITAŁU SPOŁECZNEGO .................................................... 70 1. Założenia systemu realizacji SRKS ............................................................................................................... 70 2. Podmioty zaangażowane w realizację SRKS ................................................................................................ 70 3. Mechanizmy koordynacji horyzontalnej ...................................................................................................... 72 4. Monitorowanie i ewaluacja w systemie realizacji SRKS .............................................................................. 73 VIII. SYSTEM WSKAŹNIKÓW DLA STRATEGII ROZWOJU KAPITAŁU SPOŁECZNEGO ........................................ 75 1. Struktura systemu wskaźników dla SRKS ..................................................................................................... 75 2. Wskaźniki główny i kluczowe SRKS .............................................................................................................. 76 3. Wskaźniki pomocnicze SRKS ........................................................................................................................ 79 IX. RAMY FINANSOWE .............................................................................................................................. 81 ww 1. Przyjęte założenia dla ram finansowych ...................................................................................................... 81 2. Ocena bieżącej sytuacji i tendencji rozwojowych ........................................................................................ 82 3. Ramy finansowe SRKS zgodnie ze średniookresową Strategią Rozwoju Kraju 2020 ................................... 82 4. Przedsięwzięcia o oddziaływaniu terytorialnym .......................................................................................... 83 5. Wykaz programów wpisujących się w obszar SRKS ..................................................................................... 84 6. Fundusze strukturalne ................................................................................................................................. 85 7. Czynniki ryzyka............................................................................................................................................. 86 SPIS RYSUNKÓW ......................................................................................................................................... 87 SPIS TABEL .................................................................................................................................................. 87 ZAŁĄCZNIK. SYNTETYCZNA INFORMACJA DOTYCZĄCA KONSULTACJI SPOŁECZNYCH STRATEGII ROZWOJU KAPITAŁU SPOŁECZNEGO 2020 .................................................................................................................... 88  Monitor Polski –4– Poz. 378 I. Wprowadzenie v.p l Strategia Rozwoju Kapitału Społecznego 20201) została opracowana przez Rząd w odpowiedzi na wyzwania, jakie identyfikuje Długookresowa Strategia Rozwoju Kraju. Wskazuje ona, iż polityka rozwoju powinna wspierać procesy i inicjatywy, które wzmacniają wolę działania obywateli na rzecz dobra wspólnego i przyczyniają się do wzmocnienia zaufania, jako jednego z podstawowych komponentów życia społecznego, gospodarczego i kulturowego. SRKS przyczynia się do realizacji celu 11 Długookresowej Strategii Rozwoju Kraju „Wzrost społecznego kapitału rozwoju”, wdrażając określone w dokumencie kierunki interwencji: 1) przygotowanie i wprowadzenie programu edukacji obywatelskiej na wszystkich poziomach edukacji, w perspektywie uczenia się przez całe życie; .go 2) promowanie działań szkół i innych podmiotów w zakresie realizacji projektów społecznych; 3) uproszczenie mechanizmów zrzeszania się ludzi przez ograniczenie procedur i obciążeń dla stowarzyszeń, fundacji i inicjatyw obywatelskich; 4) promocja partycypacji społecznej i obywatelskiej (przez docenianie ludzi zaangażowanych w działalność społeczną, kampanie społeczne, wykorzystywanie nowoczesnych technologii, wprowadzanie nowych technik głosowań i komunikowania się administracji z obywatelami); 5) zwiększenie obecności kultury w życiu codziennym ludzi przez stałe zwiększanie dostępności zasobów kultury i kształcenie nawyków kulturowych; w. rcl 6) modernizacja infrastruktury oraz rozszerzenie ról społecznych instytucji kultury, w tym bibliotek i ośrodków kultury. ww Cele SRKS są również komplementarne z celami średniookresowej Strategii Rozwoju Kraju 2020. Aktywne społeczeństwo, konkurencyjna gospodarka, sprawne państwo, w tym przede wszystkim z celami szczegółowymi obszaru dotyczącego sprawnego państwa (cel 1.3. Wzmocnienie warunków sprzyjających realizacji indywidualnych potrzeb i aktywności obywatela), który zakłada tworzenie efektywnych i otwartych na problemy obywatela instytucji publicznych, włączanie obywateli w proces kształtowania polityki rozwoju, jak również budowanie społeczeństwa obywatelskiego przez rosnącą aktywność obywatelską – indywidualną i zinstytucjonalizowaną, troskę o interes publiczny oraz wysoką jakość przestrzeni i debaty publicznej. W punkcie I.3.2 SRK 2020 podkreślono, iż „rozwój kapitału społecznego stanowi jedno z kluczowych wyzwań Polski i służy zwiększeniu skali i trwałości zaangażowania oraz współpracy obywatelskiej m.in. przez zwiększenie udziału obywatela w sprawowaniu władzy i silniejsze zaangażowanie w formułowanie i wdrażanie polityki rozwoju kraju. Działania podjęte w tym obszarze należy traktować jako inwestycję o charakterze długofalowym”2). Ponadto działania opisane w SRKS wpisują się także w pozostałe cele SRK 2020, w szczególności w obszarze poświęconym spójności społeczno‐gospodarczej i terytorialnej. Przyjęcie, a następnie wdrożenie, Strategii Rozwoju Kapitału Społecznego 2020 jest więc integralnym elementem koncepcji rozwoju Polski na najbliższe dziesięciolecie. Jakość kapitału społecznego przekłada się praktycznie na wszystkie obszary ludzkiego działania, a jego rozwój uzależniony jest od wielu czynników, dlatego konieczna jest współpraca międzysektorowa i międzyresortowa. Niniejsza strategia jest zatem projektem angażującym wiele podmiotów 1) 2) W dalszej części dokumentu określana jako SRKS lub Strategia. Strategia Rozwoju Kraju 2020 przyjęta przez Radę Ministrów w dniu 25 września 2012 r. (M. P. poz. 882), s. 47.  Monitor Polski –5– Poz. 378 v.p l i integrującym ich obszary działania. Koordynatorem prac związanych z przygotowaniem i realizacją Strategii jest Minister Kultury i Dziedzictwa Narodowego. Strategia Rozwoju Kapitału Społecznego jest jedną z dziewięciu Strategii rozwoju, przyczyniających się do realizacji celów określonych w długookresowej i średniookresowej strategii rozwoju kraju. Rysunek 1. Uporządkowanie krajowych dokumentów strategicznych .go STRATEGIA ROZWOJU KRAJU 2020. AKTYWNE SPOŁECZEŃSTWO, SPRAWNE PAŃSTWO, KONKURENCYJNA GOSPODARKA KRAJOWA STRATEGIA ROZWOJU REGIONALNEGO 2010–2020: Regiony, Miasta, Obszary wiejskie STRATEGIA INNOWACYJNOŚCI I EFEKTYWNOŚCI GOSPODARKI Dynamiczna Polska 2020 STRATEGIA ROZWOJU TRANSPORTU do 2020 r. (z perspektywą do 2030 r.) STRATEGIA ROZWOJU KAPITAŁU LUDZKIEGO STRATEGIA ROZWOJU KAPITAŁU SPOŁECZNEGO 2020 STRATEGIA BEZPIECZEŃSTWO ENERGETYCZNE I ŚRODOWISKO STRATEGIA SPRAWNE PAŃSTWO 2020 w. rcl Krajowy Program Reform na rzecz Strategii EUROPA 2020 STRATEGIA EUROPA 2020 DŁUGOOKRESOWA STRATEGIA ROZWOJU KRAJU: TRZECIA FALA NOWOCZESNOŚCI STRTEGIA ROZWOJU SYSTEMU BEZPIECZEŃSTWA NARODOWEGO RP ww STRATEGIA ZRÓWNOWAŻONEGO ROZWOJU WSI, ROLNICTWA I RYBACTWA  Monitor Polski –6– Poz. 378 II. Streszczenie v.p l Strategia Rozwoju Kapitału Społecznego opiera się na przekonaniu, iż kapitał społeczny jest ważnym czynnikiem rozwoju kraju, wymagającym wzmocnienia. Podejmowane działania powinny przyczyniać się do wzrostu wzajemnego zaufania Polaków i sprzyjać poprawie zaufania do instytucji i organów państwa. Ważnym elementem inicjowanych zmian powinno być wzmacnianie gotowości Polaków do działania na rzecz dobra wspólnego. 1) 2) 3) 4) .go Strategia powstawała w latach 2009–2012 w oparciu o otwartą metodę koordynacji. W ramach jej przygotowywania zostały przeprowadzone szerokie konsultacje społeczne. Zakres Strategii Rozwoju Kapitału Społecznego został zdefiniowany w 2009 r. w Planie uporządkowania strategii rozwoju3). Szeroka diagnoza przygotowana dla potrzeb SRKS stanowiła podstawę dla wyodrębnienia czterech obszarów kluczowych, w których w najbliższych latach konieczna jest interwencja państwa, realizowana w partnerskim współdziałaniu z obywatelami. Są to: postawy i kompetencje społeczne4); współdziałanie i partycypacja społeczna; komunikacja społeczna; kultura i kreatywność; ww w. rcl Dla każdego ze wskazanych obszarów została przeprowadzona diagnoza, wraz ze wskazaniem istoty zachodzących procesów i zjawisk, będąca podstawą analizy SWOT dla kapitału społecznego w Polsce. Wyznaczono również pięć wyzwań rozwojowych: pierwsze odpowiada celowi głównemu SRKS, pozostałe korespondują z jej czterema celami szczegółowymi. W sposób analogiczny zostały wyznaczone wskaźniki dla Strategii Rozwoju Kapitału Społecznego. Wskazano wskaźnik dla celu głównego strategii i po jednym wskaźniku dla każdego z jej celów szczegółowych (dla celu drugiego – dwa). Wyróżniono również wskaźniki pomocnicze. 3) Plan uporządkowania strategii rozwoju – tekst uwzględniający dokonaną w dniu 10 marca 2010 r. oraz w dniu 30 kwietnia 2011 r. reasumpcję decyzji Rady Ministrów z dnia 24 listopada 2009 r. przez Ministerstwo Rozwoju Regionalnego. 4) Stosowane w tekście Strategii Rozwoju Kapitału Społecznego wyrażenie „postawy i kompetencje społeczne” odwołuje się do pojęć stosowanych w aktach wykonawczych do dwóch ustaw kluczowych dla polskiego systemu edukacji – ustawy z dnia 7 września 1991 r. o systemie oświaty (Dz. U. z 2004 r. Nr 256, poz. 2572, z późn. zm.) oraz ustawy z dnia 27 lipca 2005 r. – Prawo o szkolnictwie wyższym (Dz. U. z 2012 r. poz. 572, 742 i 1544). W Podstawach Programowych Kształcenia Ogólnego w poszczególnych typach szkół (system oświaty) jako jeden z trzech celów kształcenia, obok przyswojenia określonego zasobu wiadomości i zdobycia umiejętności wykorzystywania posiadanych wiadomości, wskazuje się kształtowanie u uczniów postaw warunkujących sprawne i odpowiedzialne funkcjonowanie we współczesnym świecie. W Krajowych Ramach Kwalifikacji dla Szkolnictwa Wyższego efekty kształcenia na wszystkich kierunkach podzielono na trzy obszary: wiedzę, umiejętności oraz kompetencje społeczne. ww Postawy i kompetencje społeczne Obszary diagnozy Podniesienie poziomu kompetencji sprzyjających rozwojowi kapitału społecznego Wyzwania dla kapitału społecznego 1. Pełna realizacja do 2016 r. podstawy programowej, przygotowanej przez MEN, w zakresie edukacji obywatelskiej, kulturalnej i medialnej, przyczyniająca się do rzeczywistego nabywania postaw i kompetencji społecznych 2. Podjęcie współpracy między szkołami i przedszkolami, instytucjami społeczno‐kulturalnymi, organizacjami pozarządowymi (NGO) i animatorami, mające na celu wspieranie pozaformalnego kształcenia na rzecz edukacji obywatelskiej, kulturalnej i medialnej 3. Poprawa systemu kształcenia nauczycieli i podniesienie prestiżu zawodu nauczyciela 4. Usprawnienie procesu kształcenia liderów i animatorów społecznych Kształtowanie postaw sprzyjających kooperacji, kreatywności oraz komunikacji Cele szczegółowe Kierunki działań Wskaźnik dla celu głównego: Poziom uogólnionego zaufania Polaków 1.2.1. Rozwój kompetencji obywatelskich w uczeniu się innym niż formalne 1.2.2. Rozwój kompetencji medialnych w uczeniu się innym niż formalne, szczególnie wśród osób w wieku 50+ i na obszarach wiejskich 1.2.3. Rozwój kompetencji kulturowych w uczeniu się innym niż formalne oraz upowszechnienie różnych form uczestnictwa w kulturze 1.2.4. Rozwijanie kompetencji społecznych liderów i animatorów 1.2. Wspieranie edukacji innej niż formalna ukierunkowanej na kooperację, kreatywność i komunikację społeczną Odsetek Polaków preferujących postawę kooperacji Wskaźniki (kluczowe) Monitor Polski v.p l 1.1.1. Upowszechnianie w systemie edukacji metod nauczania i dobrych praktyk w zakresie funkcjonowania szkół, rozwijających postawy kreatywne, kooperacji i komunikacji 1.1.2. Kształcenie nauczycieli w zakresie rozwijania kompetencji społecznych wśród uczniów 1.1.3. Wzmocnienie edukacji obywatelskiej, medialnej i kulturalnej w procesach kształcenia 1.1. Wspieranie edukacji formalnej w zakresie metod nauczania sprzyjających kooperacji, kreatywności i komunikacji oraz rozwijanie demokratycznej kultury szkoły .go Priorytety Cel główny: Wzmocnienie udziału kapitału społecznego w rozwoju społeczno‐gospodarczym Polski Wyzwania dla obszaru diagnozy Wyzwanie główne: Zwiększenie powszechnej świadomości znaczenia kapitału społecznego dla rozwoju kraju w. rcl Tabela 1. Powiązania pomiędzy obszarami diagnozy, wyzwaniami, celami, kierunkami działań i wskaźnikami  –7– Poz. 378 Zwiększenie aktywności i partycypacji społecznej Poprawa komunikacji społecznej i wymiany wiedzy Współdziała‐ nie i partycypacja społeczna Komunikacja społeczna Usprawnienie procesów komunikacji społecznej oraz wymiany wiedzy 2.2.1. Ułatwianie działalności organizacjom obywatelskim oraz wspieranie społecznej odpowiedzialności przedsiębiorstw 2.2.2. Rozwijanie indywidualnej i korporacyjnej filantropii oraz wolontariatu 2.2.3. Rozwój społecznego wymiaru sportu 2.3.1. Wspieranie rozwoju przedsiębiorczości społecznej i innych form przeciwdziałania wykluczeniu społecznemu i zawodowemu, w tym wspieranie różnorodnych form samopomocy 2.2. Rozwój i wzmacnianie zorganizowanych form aktywności obywatelskiej 3.1. Zwiększanie dostępności informacji i poprawa jakości komunikacji w sferze publicznej 2.3. Wzmocnienie integracji i solidarności społecznej Odsetek Polaków wykorzystujących Internet jako narzędzie komunikacji społecznej 2. Odsetek Polaków angażujących się w wolontariat 1. Odsetek Polaków mających poczucie wpływu na sprawy swojego miasta/swojej gminy Wskaźniki (kluczowe) 3.1.1. Zwiększanie dostępności treści edukacyjnych, naukowych i kulturowych w domenie publicznej 3.1.2. Ochrona własności intelektualnej i stworzenie warunków umożliwiających eksploatację treści w ramach dozwolonego użytku przewidzianego przepisami prawa v.p l .go 2.1.1. Wzmocnienie i upowszechnienie mechanizmów dialogu obywatelskiego i dialogu społecznego 2.1.2. Wspieranie rozwoju partnerstwa i innych form współpracy służących przekazywaniu realizacji zadań publicznych obywatelom 2.1.3. Zwiększenie wykorzystania zasobów lokalnych instytucji publicznych dla rozwijania aktywności obywatelskiej Kierunki działań 2.1. Wspieranie mechanizmów współpracy instytucji publicznych z obywatelami Priorytety Monitor Polski 1. Poszerzenie przestrzeni i poprawa mechanizmów aktywnej debaty publicznej 2. Stworzenie funkcjonalnego systemu praw autorskich dostosowanego do współczesnych potrzeb 3. Poprawa modelu zarządzania mediami publicznymi, pozwalającego Poprawa mechanizmów partycypacji społecznej i wpływu obywateli na życie publiczne Cele szczegółowe w. rcl 1. Stworzenie spójnej, kompleksowej polityki państwa w zakresie stymulowania rozwoju i wzmacniania aktywności obywatelskiej w życiu społecznym i publicznym 2. Poprawa warunków służących zwiększaniu udziału obywateli w realizacji i kontroli działań administracji publicznej 3. Stworzenie podstaw prawno‐ ‐instytucjonalnych i mechanizmów umożliwiających rozwój dialogu obywatelskiego i ekonomii społecznej 4. Niwelowanie różnic w poziomie aktywności obywatelskiej, w szczególności wsparcie aktywności osób wykluczonych społecznie Wyzwania dla obszaru diagnozy ww Wyzwania dla kapitału społecznego Obszary diagnozy  –8– Poz. 378 Kultura i kreatywność Poprawa wykorzystania potencjału kulturowego i kreatywnego w budowaniu kapitału społecznego Wyzwania dla kapitału społecznego 1. Zwiększenie uczestnictwa w kulturze oraz poprawa dostępności do zasobów kultury 2. Poprawa systemu ochrony zabytków 3. Wsparcie procesu digitalizacji dziedzictwa 4. Rozwój mechanizmów wsparcia i współpracy między różnymi podmiotami i osobami działającymi w sektorze kultury i kreatywności 5. Rozwój przemysłów kultury i przemysłów kreatywnych przy jednoczesnym zwiększeniu dywersyfikacji źródeł finansowania 6. Budowanie spójnego wizerunku Polski za granicą przez promocję dorobku kulturowego Rozwój i efektywne wykorzystanie potencjału kulturowego i kreatywnego Cele szczegółowe Priorytety 3.2.1. Zapewnienie powszechnego dostępu do usług medialnych 3.2.2. Wyznaczanie wysokich standardów jakości treści mediów publicznych 3.2.3. Wspieranie społecznej partycypacji w tworzeniu i upowszechnianiu polskich treści w mediach społecznych i komercyjnych oraz w Internecie 3.2.4. Wzmacnianie niezależności i pluralizmu mediów oraz wspieranie mediów lokalnych, regionalnych i obywatelskich Kierunki działań 4.2.1. Rozwijanie współpracy między instytucjami kultury, oświaty, nauki i organizacjami społecznymi oraz podmiotami prywatnymi 4.2.2. Rozwój infrastruktury kultury i zwiększenie efektywności działania instytucji kultury i państwowych jednostek budżetowych działających w obszarze kultury 4.2.3. Rozwój systemu wsparcia dla sektora kreatywnego oraz wspieranie przedsiębiorczości w kulturze 4.2.4. Rozwój kształcenia artystycznego i systemu wspierania talentów 4.2.5. Wzmocnienie promocji kultury polskiej za granicą 4.2. Wzmocnienie znaczenia kultury w rozwoju społeczno‐ ‐gospodarczym Odsetek Polaków uczestniczących w wybranych obszarach kultury (literatura, kino, teatr, koncert, wystawa) Wskaźniki (kluczowe) Monitor Polski v.p l 4.1.1. Tworzenie warunków wzmacniania tożsamości i uczestnictwa w kulturze na poziomie lokalnym, regionalnym i krajowym 4.1.2. Ochrona dziedzictwa kulturowego i przyrodniczego oraz krajobrazu 4.1.3. Digitalizacja, cyfrowa rekonstrukcja i udostępnianie dóbr kultury 4.1. Wzmocnienie roli kultury w budowaniu spójności społecznej .go 3.2. Wspieranie mediów w kształtowaniu więzi społecznych, kulturowych i demokracji w. rcl na lepszą realizację zadań misji publicznej 4. Usprawnienie procesu tworzenia i wymiany wiedzy przez szerokie udostępnianie treści powstałych ze środków publicznych 5. Umożliwianie rozwoju mediów lokalnych i społecznych Wyzwania dla obszaru diagnozy ww Obszary diagnozy  –9– Poz. 378  Monitor Polski – 10 – Poz. 378 v.p l Strategia składa się z trzech zasadniczych części podzielonych na rozdziały. Część pierwsza przedstawia wprowadzenie i streszczenie dokumentu oraz definicję kapitału społecznego, misję i wizję SRKS, a także główne ustalenia przeprowadzonej diagnozy, oraz charakteryzuje wyzwania rozwojowe dla kapitału społecznego. Podsumowująca tę część analiza SWOT stanowi punkt wyjścia dla charakterystyki układu celów zawartej w części drugiej. Cele, priorytety i kierunki działania, przedstawione w części drugiej dokumentu, odwołują się do przyjętej struktury wyzwań dla SRKS. W celach szczegółowych wyodrębniono priorytety, a w ich ramach kierunki działania. .go W celu szczegółowym 1 dotyczą one zagadnień związanych z edukacją i budową kompetencji, również poza systemem szkolnym i z uwzględnieniem grup szczególnie istotnych dla zmieniającej się struktury demograficznej kraju. Kierunki te powiązane są z działaniami dotyczącymi lifelong learning. Cel szczegółowy 1 pozostaje komplementarny w stosunku do Strategii Rozwoju Kapitału Ludzkiego. Cel szczegółowy 2 odpowiada na wyzwania związane z budową społeczeństwa obywatelskiego i rozwijaniem mechanizmów partycypacji społecznej. Uwzględnione w nim zostały kierunki działań dotyczące m.in. ekonomii społecznej, partnerstwa publiczno‐społecznego, nowych narzędzi partycypacji, a także wolontariatu: w wymiarze indywidualnym i wpisanym w strategię społeczną firm (społeczna odpowiedzialność biznesu). W zakresie budowania zaufania między państwem a jego obywatelami, cel ten jest komplementarny w odniesieniu do Strategii Sprawne Państwo. w. rcl Kierunki działania celu szczegółowego 3 zostały wypracowane w kontekście zmian społecznych i kulturowych, jakie przynoszą nowe media i społeczeństwo sieci. Wyzwaniem, do którego odnoszą się proponowane narzędzia, jest wykluczenie cyfrowe części obywateli i brak możliwości korzystania przez nich z zasobów kultury. W zakresie digitalizacji cel ten jest komplementarny ze Strategią Sprawne Państwo. Cel szczegółowy 4 dotyczy działań leżących w tradycyjnie pojmowanym zakresie zadań ministra właściwego ds. kultury i ochrony dziedzictwa narodowego. Priorytety i kierunki działania mają przyczyniać się do wzmacniania roli kultury w rozwoju społecznym i gospodarczym. Potencjał kulturowy i kreatywny jest w celu szczegółowym 4 widziany jako szansa rozwojowa dla całego społeczeństwa. Cel szczegółowy 4 jest komplementarny z działaniami podejmowanymi w ramach Strategii Innowacyjności i Efektywności Gospodarki (w zakresie rozwoju przedsiębiorczości i przemysłów kreatywnych) oraz Krajowej Strategii Rozwoju Regionalnego (w zakresie animacji kultury i dostarczania usług kulturalnych na poziomie lokalnym). ww W dalszej części SRKS zostały określone jej ramy realizacyjne i finansowe wraz ze spójnym systemem wskaźników, przy których dostarczaniu głównym partnerem MKiDN pozostaje Centrum Badania Opinii Społecznej. Z uwagi na horyzontalny charakter wyzwań związanych z rozwojem kapitału społecznego zadania koordynacji celów szczegółowych SRKS zostały powierzone współpracującym ze sobą: ministrowi właściwemu ds. oświaty i wychowania (cel szczegółowy 1), ministrowi właściwemu ds. zabezpieczenia społecznego (cel szczegółowy 2) i ministrowi właściwemu ds. kultury i ochrony dziedzictwa narodowego (cele szczegółowe 3 i 4).  Monitor Polski – 11 – Poz. 378 v.p l SRKS powstała w powiązaniu z dokumentami Unii Europejskiej. Działania na rzecz kapitału społecznego zawarte są przede wszystkim w projektach związanych z pierwszym i trzecim celem Strategii Europa 2020, wyznaczającym cele ekonomiczno‐społeczne UE na to dziesięciolecie. SRKS nie jest wskazana w Krajowym Programie Reform jako instrument realizacyjny Strategii Europa 2020. Niemniej cele SRKS przyczyniają się do realizacji Strategii Europa 2020 w następującym zakresie:   Inteligentny rozwój – wsparcie kształcenia się, szkolenia i uczenia przez całe życie zgodne z projektem „Młodzież w drodze” (cel szczegółowy 1), działania na rzecz społeczeństwa cyfrowego realizujące „Europejską agendę cyfrową” (cel szczegółowy 2), innowacje w sektorze przemysłów kreatywnych zgodnie z projektem „Unia innowacji” (cel szczegóło‐ wy 4). Zrównoważony rozwój – wpływ na zwiększanie konkurencyjności europejskiej turystyki (dostępność obiektów kultury), zgodnie z projektem „Polityka przemysłowa w erze globalizacji” (cel szczegółowy 4). Rozwój sprzyjający włączeniu społecznemu – działania na rzecz potencjału partnerów społecznych i dialogu społecznego zgodne z projektem „Program na rzecz nowych umiejętności i zatrudnienia” oraz na rzecz ekonomii społecznej jako działania w ramach projektu „Europejski program walki z ubóstwem” (cel szczegółowy 2). .go  w. rcl Europejska agenda kultury5) odnosi się pośrednio do rozwoju kapitału społecznego w zakresie efektywnego wykorzystania potencjału kulturowego i kreatywnego, a do jej celów należy promowanie: różnorodności i dialogu kulturowego, kultury jako katalizatora twórczości oraz kultury jako istotnego czynnika w stosunkach międzynarodowych. Program Kreatywna Europa6) służy wspieraniu europejskiego sektora kultury i sektora kreatywnego do 2020 r. w celu propagowania inteligentnego i zrównoważonego rozwoju sprzyjającego włączeniu społecznemu. Proponowane cele szczegółowe 3 i 4 SRKS odnoszą się bezpośrednio do priorytetów Kreatywnej Europy. ww Strategia Rozwoju Kapitału Społecznego 2020, ze względu na wielość zagadnień oraz dynamiczny kontekst zmian kulturowych, jest dokumentem, który może podlegać modyfikacjom. Należy przy tym pamiętać, że zmiany społeczne są zmianami o długim horyzoncie czasowym, a ich efekty – mimo prawidłowego doboru wskaźników – stają się widoczne w następnych pokoleniach. Jednocześnie SRKS jest dokumentem nowoczesnym, pozwalającym przedstawić nową optykę społeczeństwa XXI wieku. 5) Komunikat dotyczący Europejskiej agendy kultury w dobie globalizacji świata, KOM (2007) 242, Bruksela 2007. Komunikat dotyczący propozycji ustanowienia Programu Kreatywna Europa, KOM (2011) 785, Bruksela 2011. 6)  Monitor Polski – 12 – Poz. 378 III. Diagnoza Obszar I. Postawy i kompetencje społeczne v.p l Wytyczenie w SRKS poniższych obszarów diagnozy ma jedynie charakter funkcjonalny i operacyjny. Obszary te są ze sobą ściśle powiązane, a ich ułożenie w diagnozie nie ma charakteru hierarchicznego. .go W Europie panuje zgoda co do potrzeby poszerzenia procesu uczenia się poza sztywne ramy edukacji formalnej. Koncepcja uczenia się przez całe życie (lifelong learning7)) zakłada „rozwój indywidualny i rozwój cech społecznych we wszystkich formach i wszystkich kontekstach – w systemie formalnym, tj. w szkołach, placówkach kształcenia zawodowego, uczelniach i placówkach kształcenia dorosłych, oraz w ramach kształcenia nieformalnego, a więc w domu, w pracy i w społeczności”8), stawiając tym samym jednostkę w centrum procesu nauczania. Dwa kluczowe postulaty wynikające z tej definicji dotyczą przestrzeni kształcenia (lifewide learning) i czasu kształcenia (lifelong learning)9). Wymiar przestrzenny odnosi się do zróżnicowania źródeł nauczania: uczymy się w pracy, w gronie rodzinnym, uczestnicząc w działaniach społecznych i obywatelskich10). W Polsce w 2011 r. odsetek osób w wieku 25–64 objętych kształceniem lub szkoleniem (lifelong learning) wynosił 4,5% i był znacząco niższy niż średnia dla Unii Europejskiej: 8,9%11). Motywacje Polaków do zdobywania dodatkowej wiedzy i umiejętności mają przede wszystkim charakter pragmatyczny12). w. rcl Na podstawie doświadczeń polskiego systemu oświaty i koncepcji lifelong learning wyznaczono główne postawy i kompetencje społeczne, które powinny mieć charakter priorytetowy w systemie oświaty oraz innych formach uczenia się. Zalicza się do nich: kooperatywność, komunikatywność i kreatywność. Najistotniejszym narzędziem opisu efektów oczekiwanych w kształtowaniu postaw uczniów w systemie oświaty jest podstawa programowa wychowania przedszkolnego oraz kształcenia ogólnego w poszczególnych typach szkół. Reforma programowa jest wdrażana stopniowo, począwszy od roku szkolnego 2009/2010. Jak wykazały wyniki testów kompetencji PISA (Programme for International Student Assessment), polski system kształcenia nie odbiega od średniej europejskiej w samym nauczaniu wiedzy13). W Polsce najlepiej kształtuje się poziom kompetencji odwołujących się do wiedzy wyuczonej, natomiast średnio o połowę niższy jest indeks kompetencji związanych z działaniem, życiem we wspólnocie i rozwojem osobistym14). ww Charakterystyczną cechą polskiego systemu kształcenia jest przewaga kształcenia formalnego. Oprócz niego, na różnych etapach życia coraz istotniejszą rolę powinno pełnić uzupełniające kształcenie 7) Koncepcja Lifelong Learning zakłada istnienie czterech rodzajów kompetencji nabywanych w procesie nauczania. Ludzie uczą się, aby wiedzieć (tradycyjne zdobywanie wiedzy), aby działać (wypracować umiejętność kreatywnego działania i współdziałania), aby żyć wspólnie (odnosić się do wspólnoty w sposób otwarty i tolerancyjny), aby być (rozwijać własną osobowość, wrażliwość, potencjał intelektualny). Na podstawie: Edukacja. Jest w niej ukryty skarb, UNESCO, Warszawa 1998. 8) Uczenie się przez całe życie: rola systemów edukacji w państwach członkowskich Unii Europejskiej, Europejskie Biuro Eurydice, Bruksela 2000, s. 10. 9) Lifelong Learning and Lifewide Learning, Skolverket, Stockholm 2000. 10) European ELLI Index 2010, ICDE 2010, s. 4. 11) http://epp.eurostat.ec.europa.eu/tgm/table.do?tab=table&init=1&language=en&pcode=tsdsc440&plugin=1 12) Czy warto się uczyć?, CBOS, Warszawa 2007. 13) PISA 2006. Science Competencies for Tomorrow's World, OECD 2006. 14) European ELLI Index 2010, ICDE 2010.  Monitor Polski – 13 – Poz. 378 v.p l nieformalne i pozaformalne, które cechuje się większym stopniem szczegółowości, umożliwia nabycie praktycznych umiejętności, a ponadto odbywa się poza systemem hierarchicznego szkolnictwa. Najbogatsza oferta kształcenia nieformalnego dostępna jest dla dzieci i młodzieży w wieku szkolnym. Głównym organizatorem tych zajęć jest jednak szkoła (66% oferty przeznaczonej dla młodzieży). Pozostali organizatorzy to tradycyjne instytucje aktywizujące – biblioteki, domy kultury, świetlice, ośrodki sportowe, kluby, parafie i przestrzenie spotkań nieformalnych (19%) – oraz organizacje pozarządowe (jedynie 15%). Do innych nieformalnych przestrzeni aktywizujących młodych ludzi zalicza się: kina, kawiarenki internetowe, kawiarnie i puby15). Edukacja obywatelska .go Grupą w małym stopniu objętą kształceniem jest ludność w tzw. wieku produkcyjnym. Instytucje publiczne oferują przede wszystkim zajęcia dokształcające i aktywizujące zawodowo. Lukę tę częściowo wypełnia oferta kształceniowa i integracyjna zakładów pracy16). Osoby starsze mogą rozwijać swoje zainteresowania i pasje z pomocą takich instytucji jak Uniwersytet Trzeciego Wieku, domy i kluby seniora, stowarzyszenia pomocowe organizujące wolontariat17). w. rcl Edukacja obywatelska stanowi podstawowe narzędzie wzmocnienia procesów demokratyzacji. Aktywność obywatelska polskiego społeczeństwa nie jest wysoka. Dorośli Polacy najczęściej działają w organizacjach związanych ze szkolnictwem (rada rodziców, „trójka klasowa” – 5,1% dorosłych), charytatywnych, religijnych, sportowych (koła myśliwskie i wędkarskie) i artystycznych (chóry, orkiestry)18). Młodzi ludzie w znacznym stopniu odwzorowują bierną postawę dorosłych: w 2008 r. aż 56% z nich nigdy nie brało udziału w wyborach do samorządu szkolnego, a 65% nie należało do żadnej organizacji, klubu czy ruchu religijnego19). Specyfiką edukacji obywatelskiej jest waga własnego doświadczenia, w życiu dorosłym przebiega ono głównie przez praktykę (od uczestnictwa w wyborach przez aktywny udział w życiu lokalnej wspólnoty po działalność polityczną). W przeciwieństwie do edukacji kulturalnej, edukacja obywatelska nie jest w Polsce obciążona bagażem definicyjnym i instytucjonalnym oraz utartymi metodami działania. Działania prowadzone w obrębie edukacji szkolnej zakładają aktywizację obywatelską uczniów, która ma pomóc w budowaniu poczucia wartości i wpływu na życie społeczne oraz uczyć współpracy. Wynikająca z tego założenia zmiana podstawy programowej wprowadza obowiązek realizacji uczniowskiego projektu obywatelskiego w ramach zajęć wiedzy o społeczeństwie w gimnazjum i liceum. Obywatelskie kształcenie nieformalne jest z kolei domeną działań organizacji pozarządowych. Edukacja medialna i informatyczna ww Edukacja medialna20) jest nieodzownym warunkiem procesu nazwanego w dokumentach Unii Europejskiej „alfabetyzacją medialną”. Szczególnie istotną dzisiaj gałęzią edukacji medialnej jest edukacja związana ze stosowaniem technologii informacyjnych (IT). 15) „Biała Księga” młodzieży polskiej. Dwie prawdy o aktywności, MEN, Warszawa 2005. Edukacja dla pracy. Raport o rozwoju społecznym, UNDP Warszawa 2007; Edukacja i wykształcenie w Małopolsce. Raport za rok 2009, Kraków 2009. 17) M. Kaczmarczyk, E. Trafiałek, Aktywizacja osób starszych „Gerontologia Polska”, 4/2007. 18) Aktywność Polaków w organizacjach obywatelskich 1998–2010, CBOS, Warszawa 2010. 19) Konsumpcja substancji psychoaktywnych przez młodzież szkolną – Młodzież 2008, CBOS, Warszawa 2008. 20) Nakierowana na kształtowanie umiejętności świadomego, krytycznego i selektywnego korzystania ze środków masowego przekazu, w szczególności mediów masowych, oraz aktywnej i twórczej komunikacji. 16)  Monitor Polski – 14 – Poz. 378 Edukacja kulturalna i artystyczna v.p l Działania formalne w tym zakresie (edukację szkolną) uzupełnia samodzielna aktywność ludzi młodych. Komputer i Internet stwarzają możliwość nawiązywania i podtrzymywania kontaktów społecznych, przyjemnego spędzania wolnego czasu, umożliwiając jednocześnie „bezbolesne” nabywanie kompetencji informatycznych. Osoby korzystające z Internetu mają większe zaufanie do instytucji politycznych i częściej uczestniczą w projektach obywatelskich21). Poza wykształceniem podstawowym czynnikiem wpływającym na znajomość technologii informatycznych jest wiek. Drugą stroną tego procesu jest zagrożenie wykluczeniem cyfrowym. Obecnie 66% gospodarstw domowych ma komputer, a 59% dostęp do Internetu. Regularne korzystanie z komputera deklaruje 55% Polaków, a z Internetu 51%22). Tymczasem sieć internetowa konstytuuje coraz istotniejszą przestrzeń gospodarczą w takich obszarach jak poszukiwanie pracy czy sprawne wykonywanie zawodu. w. rcl .go Pożądany kierunek działań na rzecz edukacji kulturalnej i artystycznej wyznaczony został treścią listu intencyjnego Ministra Edukacji Narodowej i Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego, w którym wskazano wolę i potrzebę współpracy w zakresie upowszechniania edukacji kulturalnej23). Celem zawartego porozumienia było zwiększenie liczby godzin przeznaczonych na edukację artystyczną w oparciu o nowe podstawy programowe, uwzględniające bardziej praktyczne podejście do zajęć artystycznych oraz stworzenie nowego programu, który połączyłby działania jednostek kultury i szkół. Realizacja tych intencji przyświeca reformie programowej MEN, która kładzie nacisk na program kulturalny i artystyczny na wszystkich etapach edukacji oraz promuje aktywne uczestnictwo i tworzenie kultury jako efekt kształcenia. Działania oświatowe wspierające uczestnictwo w kulturze są uzupełniane również poza systemem szkolnym dzięki działalności różnorodnych podmiotów, takich jak biblioteki, domy kultury, kluby młodzieżowe czy muzea. ww Bardzo wyraźnie rysuje się różnica między poziomem aktywnych i biernych form spędzania czasu wolnego. Dla zdecydowanej większości respondentów słuchanie radia, muzyki i oglądanie telewizji częściowo lub całkowicie może zastępować większość form aktywności kulturalnej, czyli: uczęszczanie do kina, teatru, udział w imprezach kulturalnych, odwiedzanie muzeów, wystaw, zwiedzanie zabytków. Tę tendencję potwierdzają dane zawarte w Diagnozie Społecznej 2011. Należy odnotować fakt, że oprócz opisanej w niej rezygnacji z uczestnictwa w działaniach kulturalnych z powodów finansowych, odnotowano, że w latach 2007–2011 wzrósł odsetek gospodarstw domowych nieodczuwających potrzeby korzystania z analizowanych form uczestnictwa w kulturze. Najrzadziej deklarowano brak zainteresowania zakupem prasy (6% gospodarstw), najczęściej zaś zwiedzaniem muzeów lub wystaw (44% gospodarstw). Warto ponadto zaznaczyć, że brak potrzeb kulturalnych wzrastał wraz ze zmniejszaniem się miejscowości24). Jednym z wyznaczników aktywności kulturalnej jest odsetek mieszkańców uczestniczących w amatorskiej działalności artystycznej. W porównaniu z innymi krajami Unii Europejskiej ten wskaźnik jest w naszym społeczeństwie niższy. Edukacja artystyczna przyczynia się do podnoszenia konkurencyjności i innowacyjności gospodarki. Atutem polskiej edukacji artystycznej jest istnienie spójnego systemu szkół artystycznych stopnia podstawowego, średniego i wyższego. 21) Portret Internauty, CBOS, Warszawa 2009. Korzystanie z komputerów i Internetu, CBOS, Warszawa 2010. 23) List intencyjny MKiDN oraz MEN dotyczący współpracy w zakresie upowszechniania edukacji kulturalnej, podpisany dnia 12 marca 2008 r. 24) J. Czapiński, T. Panek (red.), Diagnoza społeczna 2011. Warunki i jakość życia Polaków. Raport., Rada Monitoringu Społecznego, Warszawa 2011, s. 115. 23)  Monitor Polski – 15 – Poz. 378 Aktywność obywatelska v.p l Obszar II. Współdziałanie i partycypacja społeczna Wartość indeksu aktywności obywatelskiej Polaków na tle innych krajów europejskich jest niska: .go Rysunek 2. Indeks aktywności obywatelskiej w 20 krajach Źródło: Polska 2030. Wyzwania rozwojowe, Kancelaria Prezesa Rady Ministrów, lipiec 2009 r., s. 352. w. rcl Badania CBOS pokazują, że 46% Polaków gotowych jest do podejmowania dobrowolnej i bezpłatnej pracy na rzecz swojego najbliższego otoczenia, wsi, osiedla czy osób potrzebujących. 81% respondentów zgodziło się ze stwierdzeniem, że działając wspólnie, można osiągnąć więcej niż samemu. 65% Polaków wyraziło również pogląd, że działając wspólnie, człowiek może rozwiązać problemy społeczności, w której żyje, lub pomóc innym25). Jednak mimo społecznie podzielanych przekonań, zaledwie 20% obywateli angażuje się w działania na rzecz dobra wspólnego26), a – jak podaje Diagnoza Społeczna 2011 – zaledwie 16% badanych deklaruje zaangażowanie w jakiekolwiek działania na rzecz lokalnej społeczności w okresie ostatnich dwóch lat. Jak wynika z badań przeprowadzonych przez CBOS27), co czwarty badany twierdzi, że ma poczucie wpływu na sprawy kraju, natomiast 72% jest przeciwnego zdania. Bardziej rozpowszechnione jest poczucie wpływu na sprawy lokalne, które deklaruje 42% Polaków. O niemożności kształtowania swojego bliskiego otoczenia mówi natomiast 55% respondentów28). Według European Social Survey w 2006 r. zaledwie 5,5% Polaków podpisało jakąś petycję, natomiast średnia europejska wyniosła 25,1%29). ww Przekonaniu o niewielkim wpływie na podejmowane w kraju decyzje towarzyszy niskie, w porównaniu z innymi państwami europejskimi, zaufanie do instytucji publicznych, w tym instytucji trwale związanych z demokracją. 25) B. Wciórka, Opinie i Diagnozy nr 8: Społeczeństwo obywatelskie 1998–2008, CBOS, Warszawa 2008. Dobroczynność w Polsce, CBOS, Warszawa, luty 2010. 27) M. Feliksiak, Opinie o funkcjonowaniu demokracji w Polsce, CBOS, Warszawa 2009. 28) Tamże. 29) European Social Survey, 2007. 26)  Monitor Polski – 16 – Poz. 378 Źródło: European Social Survey 2008 .go v.p l Rysunek 3. Poziom zaufania do podstawowych instytucji publicznych w krajach europejskich30) Wyznacznikiem aktywności obywatelskiej i elementarną formą udziału w życiu publicznym są: – udział w wyborach; frekwencja wyborcza w Polsce jest zróżnicowana, ale średnio nie przekracza 48%, natomiast średnia frekwencja dla innych krajów Europy Środkowo‐ ‐Wschodniej to ponad 72%31), działalność w organizacjach pozarządowych; blisko 72% dorosłych Polaków nie działa w żadnej organizacji obywatelskiej32). w. rcl – Dane na temat wolontariatu potwierdzają niewielkie społeczne zaangażowanie Polaków. Według badań w ostatnich kilku latach nastąpił znaczny spadek: w 2009 r. 12,9% badanych deklarowało zaangażowanie w wolontariat, w 2005 r. odsetek ten sięgał 23,2%33). Badanie European Social Survey 2008 r. wykazało jeszcze niższy poziom zaangażowania Polaków w prace społeczne (6%)34). Zorganizowane formy aktywności obywatelskiej Z niską aktywnością obywatelską Polaków wiąże się słaba kondycja zorganizowanych form aktywności obywatelskiej w Polsce. ww Według badań GUS liczba fundacji, stowarzyszeń i innych organizacji obywatelskich mających osobowość prawną i aktywnie działających w 2008 r. w Polsce wyniosła 71 tys. (z 93 tys. organizacji, które znalazły się w kartotece badania, ¼ okazała się nieaktywna). Według badań KLON/JAWOR 57% organizacji ma zasięg nieprzekraczający jednego powiatu, 36% ma zasięg jednej gminy, 54% organizacji deklaruje, że działa na rzecz rozwoju społeczności lokalnej35). Wyraźną koncentrację organizacji widać w dużych ośrodkach miejskich36). Najwięcej organizacji pozarządowych w liczbach 30) Według innego sondażu CBOS (Opinie o funkcjonowaniu demokracji w Polsce) obojętność wobec obowiązującego ustroju deklaruje co trzeci badany (33%). Mimo że z kolei prawie 2/3 Polaków uważa się za zwolenników rządów demokratycznych, blisko połowa (49%) źle ocenia funkcjonowanie tego systemu w naszym kraju. Zaledwie 17% Polaków chce uczestniczyć w rządzeniu. 31) M. Cześnik, Partycypacja wyborcza Polaków, ISP, Warszawa 2009. 32) R. Boguszewski, Aktywność Polaków w organizacjach obywatelskich w latach 1998–2010, CBOS, Warszawa 2010. 33) Wolontariat, filantropia i 1% – coroczne badanie prowadzone od 2001 r. przez Stowarzyszenie KLON/JAWOR. 34) European Social Survey 2008. 35) Najważniejsze pytania – podstawowe fakty. Polski sektor pozarządowy 2008, Stowarzyszenie KLON/JAWOR, Warszawa 2008. 36) Wstępna informacja nt. wyników Badania stowarzyszeń, fundacji i organizacji społecznych (SOF‐1) zrealizowanego w 2009 r.  Monitor Polski – 17 – Poz. 378 .go v.p l bezwzględnych znajduje się w województwach: mazowieckim, śląskim, małopolskim i wielkopolskim, a w przeliczeniu na 10 tys. mieszkańców w województwach: mazowieckim, warmińsko‐mazurskim, podlaskim, lubelskim i podkarpackim. Najczęściej deklarowana przez organizacje dziedzina działalności statutowej określona według najważniejszego pola działalności organizacji to „sport, turystyka, rekreacja, hobby” u 38% organizacji. Następnymi obszarami działalności statutowej były: „pomoc społeczna i usługi socjalne” (24%), „kultura i sztuka” (11%) oraz „edukacja i wychowanie” (8%)37). Badanie KLON/JAWOR wykazuje, że 1/2 organizacji uzyskiwała nie więcej niż 18 tys. zł rocznego przychodu. Z kolei przychód każdej z 10% najbogatszych organizacji wyniósł więcej niż 500 tys. zł. Mniej więcej 10% organizacji nie ma żadnych środków finansowych38). Brak funduszy na działalność jest od lat najczęściej wskazywanym przez organizacje problemem. Organizacje obywatelskie nie wytworzyły powszechnych, własnych źródeł finansowania, niewiele organizacji ma kapitały wieczyste (żelazne), które w wielu krajach europejskich stanowią podstawę działania sektora obywatelskiego. Współpraca administracji publicznej z organizacjami pozarządowymi w. rcl Na podstawie danych Departamentu Pożytku Publicznego MPiPS stwierdzić można, że w 2011 r. większość jednostek administracji publicznej (75%) współpracowała finansowo i pozafinansowo z organizacjami pozarządowymi, podmiotami kościelnymi i wyznaniowymi oraz innymi podmiotami III sektora. W 2011 r. administracja publiczna zleciła organizacjom pozarządowym i innym uprawnionym podmiotom zadania na łączną kwotę ponad 4,8 mld zł, w tym około 269 mln zł ze środków Unii Europejskiej39). W 2011 r. 15 urzędów użyczyło lub bezpłatnie oddało w użytkowanie organizacjom pozarządowym nieruchomość. W 2011 r. zespoły doradcze i inicjatywne działały przy 582 organach administracji publicznej, co stanowi 30% ogółu urzędów40). Dialog obywatelski i dialog społeczny Słabością dialogu obywatelskiego w Polsce jest autonomiczność tradycyjnego dialogu społecznego w obszarze zbiorowych stosunków pracy (związki zawodowe, organizacje pracodawców) i dialogu obywatelskiego (organizacje obywatelskie). Dialog społeczny już od dłuższego czasu funkcjonuje w formule zinstytucjonalizowanej. Powinien obejmować również inne środowiska, które odgrywają istotną rolę w funkcjonowaniu społeczeństwa obywatelskiego i państwa. Jedną z podstawowych form dialogu są konsultacje społeczne. W 2011 r. 35% urzędów administracji publicznej dokonało konsultacji z organizacjami, podmiotami kościelnymi i wyznaniowymi lub stowarzyszeniami jednostek samorządu terytorialnego, projektów aktów prawnych lub dokumentów programowych i strategicznych41). Rozwój ilościowy różnych form dialogu nie zawsze idzie w parze z ich jakością i efektywnością. Stosowane mechanizmy dialogu obywatelskiego cechuje często brak odpowiednich standardów. ww Jakość i dostępność informacji publicznej Dostępność informacji publicznej, jak również jej zakres i łatwość przetwarzania, warunkują przejrzystość instytucji publicznych. Słabo rozwinięte są także różne formy kontroli społecznej nad działaniami administracji publicznej, takie jak petycja czy skarga. Mają one jednak charakter 37) Tamże. Najważniejsze pytania – podstawowe fakty. Polski sektor pozarządowy 2008, Stowarzyszenie KLON/JAWOR, Warszawa 2008. 39) Sprawozdanie z funkcjonowania ustawy o działalności pożytku publicznego i o wolontariacie za lata 2010 i 2011, MPiPS, 2012. 40) Tamże. 41) Tamże. 38)  Monitor Polski – 18 – Poz. 378 v.p l interwencyjny i w związku z tym nie zapewniają obywatelom bieżącego nadzoru nad działaniami administracji. Filantropia i społeczna odpowiedzialność przedsiębiorstw Badanie KLON/JAWOR wskazuje, że w 2008 r. 29% Polaków przekazało organizacjom pozarządowym darowizny finansowe bądź rzeczowe42). Spada odsetek osób, które finansowo lub materialnie wspierają działalność organizacji pozarządowych. Od 2004 r. podatnicy – osoby fizyczne – mogą przekazać 1% podatku na rzecz organizacji pożytku publicznego. W 2011 r. około 1/3 łącznej puli środków przekazanych przez podatników trafiła do siedmiu organizacji (z czego 70% otrzymała jedna organizacja)43). Ekonomia społeczna .go Zaledwie 13% polskich firm, a 50% firm zagranicznych działających w Polsce stosuje działania z dziedziny CSR (społecznej odpowiedzialności biznesu). w. rcl Ekonomia społeczna jest jednym z najprężniej rozwijających się instrumentów aktywizacji oraz integracji społecznej i zawodowej środowisk wykluczonych. Łączy ona instrumenty ekonomiczne z celami społecznymi. Jej istotą jest prowadzenie działań ukierunkowanych na cele społeczne oraz rewitalizację społeczności lokalnych, a nie wyłącznie na zysk. Jedną z form organizacyjnych podmiotów ekonomii społecznej może być przedsiębiorstwo społeczne. Obecnie w Polsce działa zaledwie kilkaset przedsiębiorstw społecznych, ale możliwości rozwojowe są duże. Kilkadziesiąt tysięcy organizacji pozarządowych i spółdzielni może potencjalnie przekształcać się w przedsiębiorstwa społeczne. Brakuje jednakże instrumentów finansowego zwrotnego i bezzwrotnego wsparcia dla podmiotów ekonomii społecznej. Wykluczenie społeczne Według Diagnozy Społecznej 2011 poniżej granicy ubóstwa żyło w Polsce 4% gospodarstw domowych według ujęcia obiektywnego oraz 36,8% według ujęcia subiektywnego. Raport ten wykazuje jednak, że są określone grupy społeczne, wśród których wykluczenie społeczne jest częstszym zjawiskiem i najczęściej trwającym od kilku czy kilkunastu lat. Są to długotrwale bezrobotni, niepełnosprawni, mieszkańcy wsi, dzieci i kobiety. Niemożność uczestniczenia w życiu społecznym wiąże się z niemożnością uczestniczenia w edukacji, kulturze i w procesach społecznej komunikacji. Również słaba frekwencja wyborcza skorelowana jest z niskim poczuciem wpływu na sprawy państwa, a coraz częściej także z brakiem kompetencji medialnych. Obszar III. Komunikacja społeczna ww Zmiany wzorców korzystania z mediów Wraz z pojawianiem się nowych technologii informacyjno‐komunikacyjnych (TIK) zmieniają się wzorce korzystania z mediów. Rośnie rola technologii cyfrowych, coraz więcej osób korzysta z Internetu (od portali przez serwisy społecznościowe po komunikatory internetowe) i telefonów komórkowych. Następuje silne splatanie się technologii komunikowania z życiem codziennym. Istotną rolę nadal odgrywają dotychczasowe media, w szczególności telewizja i radio. Znaczenie gazet drukowanych spada, ale treści tworzone przez redakcje gazet zasilają inne media. W przeciwieństwie 42) 43) Wolontariat, Filantropia i 1%. Raport z badań, A. Baczko i A. Ogrocka, Stowarzyszenie KLON/JAWOR, Warszawa 2008. www.mf.gov.pl  Monitor Polski – 19 – Poz. 378 v.p l do tradycyjnych środków masowego przekazu Internet umożliwia jednocześnie komunikację porozumiewawczą (one to one), rozsiewczą (one to many), grupową (few to few) i powszechną (many to many). .go Konwergencja mediów, telekomunikacji i nowoczesnych technologii spotęgowana jest postępującą cyfryzacją sektora, wpływa na sposób naszego funkcjonowania w społeczeństwie. Telewizja pozostaje najpopularniejszym medium – oglądanie telewizji jest najczęstszym sposobem spędzania czasu wolnego. W programach radiowych dominuje treść rozrywkowa. W 2009 r. radia słuchało 81,4% Polaków. Na rynku dominują dwie komercyjne stacje ogólnopolskie – łącznie ponad 41% udziału. Wśród słuchaczy obu stacji największą grupę stanowią osoby w wieku 25–39 lat. Od kilku lat obserwuje się narastające zjawisko stopniowej likwidacji samodzielnych lokalnych stacji radiowych, co w konsekwencji pozbawia mieszkańców wielu regionów źródeł informacji i programów związanych z ich miejscem zamieszkania. Zadania społeczne i kulturalne w znacznie większym stopniu wypełnia radiofonia publiczna, której łączne udziały sięgają około 25% ogólnego czasu, jaki Polacy przeznaczają na słuchanie radia. Prasa codzienna w Polsce pełni rolę źródła informacji i forum dyskusji tylko w stosunku do ograniczonej grupy obywateli. Czytelnictwo dzienników pozostaje w Polsce na niskim poziomie. w. rcl Komunikowanie masowe w Polsce zawodzi na poziomie lokalnym. Prasa i telewizja lokalna są słabe i w niewystarczający sposób wspierają powstawanie opinii publicznej w skali regionu czy miasta. Media lokalne, które tradycyjnie stanowiły podstawowe źródło informacji dla społeczności, dotyka proces tabloidyzacji. Niemal nieobecne w polskim pejzażu medialnym są media społeczne skierowane na budowę więzi, realizujące potrzeby określonych grup społecznych i reprezentujące je w społecznym obiegu informacji oraz debacie publicznej. Zarówno cyfryzacja mediów elektronicznych, jak i digitalizacja zasobów audiowizualnych i tekstowych ułatwiają powstanie nowych form i wzorów komunikacji społecznej, w tym uczestnictwa w debacie publicznej, a także dla celów autoekspresji i rozpowszechniania własnej twórczości. Analizy zależności między korzystaniem z określonych narzędzi komunikacyjnych, w tym również konsumpcją mediów, a różnymi wskaźnikami kapitału społecznego, pokazują pozytywny związek kapitału społecznego z korzystaniem z Internetu i negatywny z ilością czasu poświęcanego na oglądanie telewizji. Osoby korzystające z Internetu mają więcej przyjaciół niż ci, którzy z niego nie korzystają. Dodatkowo wśród tych drugich więcej jest osób, które czują się osamotnione – 25,8%, w porównaniu z 17% internautów. Wśród użytkowników Internetu 16% deklaruje zaufanie do innych ludzi, natomiast wśród osób, które z niego nie korzystają, jest to tylko 11%. Mimo wyników powyższych badań, korzystanie z Internetu nie powoduje automatycznie wzrostu kapitału społecznego. ww Zmiany związane z tym pojęciem dotyczą przejścia od sieci „tylko do odczytu” (read only, downloading), z której korzystali odbiorcy przed fazą aktywnego uczestnictwa, do sieci, w której użytkownicy (już w mniejszym stopniu traktowani jako odbiorcy) aktywnie korzystają z mediów i wypełniają je własnymi treściami (read and write, uploading), określa się jako Web 2.0. Jak wynika z dotychczasowych badań44), podstawowym problemem w zmniejszeniu zjawiska cyfrowego podziału i barierą w powszechnym korzystaniu z nowych technologii informacyjno‐komunikacyjnych nie jest brak dostępu do komputerów i Internetu, lecz brak motywacji, wiedzy i umiejętności korzystania z tychże. W Polsce rośnie podział cyfrowy, tj. różnice między osobami odnajdującymi się 44) D. Batorski, Wykluczenie cyfrowe w Polsce, Studia Biura Analiz Sejmowych, Warszawa 2009. Europejska Agenda Cyfrowa zakłada, że do 2020 r. wszyscy Europejczycy będą mieli dostęp do Internetu o przepustowości przekraczającej 30 Mb/s.  Monitor Polski – 20 – Poz. 378 v.p l w medialnym, cyfrowym świecie – młodszymi, lepiej wykształconymi, mieszkającymi w większych miastach – a osobami pozbawionymi dostępu, ale przede wszystkim kompetencji pozwalających im korzystać z dostępnego sprzętu45). Problem wykluczenia części społeczeństwa dotyczy także sposobu odbioru telewizji. W 2009 r. 36,6% gospodarstw odbierało programy wyłącznie za pomocą anteny „eterowej”46). Z usług telewizji kablowych korzysta około 35% gospodarstw domowych, a 29% gospodarstw korzystało z indywidualnej anteny satelitarnej. Oznacza to, że co najmniej 10–12 mln osób ma dostęp wyłącznie do kilku uniwersalnych programów telewizyjnych. Obszar IV. Potencjał kulturowy i kreatywny .go Znaczenie kultury dla rozwoju i jakości kapitału społecznego jest wielopoziomowe: z jednej strony kultura warunkuje zachowania i postawy, ustanawia kody i sposoby komunikowania oraz organizacji społeczeństwa, z drugiej zaś stanowi zasób materialnych i niematerialnych dóbr, które stanowią fundament tożsamości. Ważnymi elementami są również twórczość i kreatywność. Potencjał kulturowy determinuje sposoby podejmowania decyzji, umożliwia atmosferę otwartości i wzajemnego zaufania, z kolei uruchomienie potencjału kreatywnego wpływa na rozwój społeczny i gospodarczy. Tożsamość jako dziedziczone normy i wzory zachowań w. rcl W polskim społeczeństwie dominuje struktura z silnie zakodowanymi wzorami ról społecznych, które cechuje duża wzajemna nieufność. Większość Polaków czuje najsilniejszy związek ze społecznością lokalną, jednak zwiększa się odsetek osób deklarujących wyższy poziom identyfikacji grupowej, odwołujący się do wspólnoty narodowej i europejskiej. Wyniki badania CBOS wskazują „dwa modele samoidentyfikacji Polaków: jeden bliższy tożsamości związanej ze społecznością lokalną i regionem, krainą, drugi bliższy tożsamości ogólnonarodowej oraz europejskiej. Pierwszy model częściej reprezentują respondenci starsi, słabiej wykształceni, ubożsi, zamieszkujący wsie i małe miasta, natomiast drugi ludzie młodsi, mieszkańcy dużych miast, dobrze wykształceni, stosunkowo zamożni”47). ww Dziedzictwo kulturowe jako zasób umożliwiający budowanie i utrwalanie wspólnej tożsamości, a także rozwijanie potencjału kreatywnego, jest kluczowym elementem potencjału kulturowego. Stanowi przedmiot ochrony oraz potencjał, który powinien zostać wykorzystany dla obecnego i przyszłego rozwoju. Obejmuje ono materialne dobra kultury, naszą pamięć i tożsamość. Odzwierciedla zarówno stosunek społeczeństwa do świata wartości, jak i sam proces reinterpretacji tych wartości. Wskazuje się na przewagi konkurencyjne wynikające nie tylko z lepszej rozpoznawalności miejsc dziedzictwa, ale z atrakcyjności turystycznej miast historycznych i wpływu dziedzictwa kulturowego na jakość życia. Rozumienie roli i znaczenia dziedzictwa kulturowego zmienia się dynamicznie pod wpływem przemian społecznych, kulturowych, ekonomicznych i technologicznych. 45) Raport Polska 2030, s. 152. Dane Millward Brown SMG/KRC. Według CBOS (badania z grudnia 2009 r. Identyfikacja i analiza grup społecznych zagrożonych wykluczeniem społecznym pod kątem skutecznych instrumentów dotarcia do nich w związku z planowaną ogólnopolską kampanią informacyjno‐edukacyjną związaną z procesem cyfryzacji nadawania programów telewizyjnych) – liczba ta przekracza 39%. 47) Samoidentyfikacja i duma narodowa Polaków, CBOS, 2004. 46)  Monitor Polski – 21 – Poz. 378 v.p l Na Liście Światowego Dziedzictwa Kulturowego i Przyrodniczego UNESCO znajduje się 13 polskich zespołów dóbr48). Są to obiekty o wybitnym znaczeniu dla dziedzictwa kulturowego i historycznego Polski i świata. Nie jest to oczywiście jedyne dziedzictwo materialne ważne dla polskiej tożsamości. Niestety większość polskich zabytków znajduje się w złym stanie i wymaga prac remontowych. w. rcl .go Rysunek 4. Zabytki nieruchome według rodzajów i zakresu potrzebnych prac remontowych Źródło: opracowanie danych na podstawie: J. Purchla …