Uchwała Nr 61 Rady Ministrów z dnia 26 marca 2013 r. w sprawie przyjęcia "Strategii Rozwoju Kapitału Społecznego 2020"

(2007)242, Bruksela 2007. Komunikat dotyczący propozycji ustanowienia Programu Kreatywna Europa, KOM

(2011)785, Bruksela 2011. 6)  Monitor Polski – 12 – Poz. 378 III. Diagnoza Obszar I. Postawy i kompetencje społeczne v.p l Wytyczenie w SRKS poniższych obszarów diagnozy ma jedynie charakter funkcjonalny i operacyjny. Obszary te są ze sobą ściśle powiązane, a ich ułożenie w diagnozie nie ma charakteru hierarchicznego. .go W Europie panuje zgoda co do potrzeby poszerzenia procesu uczenia się poza sztywne ramy edukacji formalnej. Koncepcja uczenia się przez całe życie (lifelong learning7)) zakłada „rozwój indywidualny i rozwój cech społecznych we wszystkich formach i wszystkich kontekstach – w systemie formalnym, tj. w szkołach, placówkach kształcenia zawodowego, uczelniach i placówkach kształcenia dorosłych, oraz w ramach kształcenia nieformalnego, a więc w domu, w pracy i w społeczności”8), stawiając tym samym jednostkę w centrum procesu nauczania. Dwa kluczowe postulaty wynikające z tej definicji dotyczą przestrzeni kształcenia (lifewide learning) i czasu kształcenia (lifelong learning)9). Wymiar przestrzenny odnosi się do zróżnicowania źródeł nauczania: uczymy się w pracy, w gronie rodzinnym, uczestnicząc w działaniach społecznych i obywatelskich10). W Polsce w 2011 r. odsetek osób w wieku 25–64 objętych kształceniem lub szkoleniem (lifelong learning) wynosił 4,5% i był znacząco niższy niż średnia dla Unii Europejskiej: 8,9%11). Motywacje Polaków do zdobywania dodatkowej wiedzy i umiejętności mają przede wszystkim charakter pragmatyczny12). w. rcl Na podstawie doświadczeń polskiego systemu oświaty i koncepcji lifelong learning wyznaczono główne postawy i kompetencje społeczne, które powinny mieć charakter priorytetowy w systemie oświaty oraz innych formach uczenia się. Zalicza się do nich: kooperatywność, komunikatywność i kreatywność. Najistotniejszym narzędziem opisu efektów oczekiwanych w kształtowaniu postaw uczniów w systemie oświaty jest podstawa programowa wychowania przedszkolnego oraz kształcenia ogólnego w poszczególnych typach szkół. Reforma programowa jest wdrażana stopniowo, począwszy od roku szkolnego 2009/2010. Jak wykazały wyniki testów kompetencji PISA (Programme for International Student Assessment), polski system kształcenia nie odbiega od średniej europejskiej w samym nauczaniu wiedzy13). W Polsce najlepiej kształtuje się poziom kompetencji odwołujących się do wiedzy wyuczonej, natomiast średnio o połowę niższy jest indeks kompetencji związanych z działaniem, życiem we wspólnocie i rozwojem osobistym14). ww Charakterystyczną cechą polskiego systemu kształcenia jest przewaga kształcenia formalnego. Oprócz niego, na różnych etapach życia coraz istotniejszą rolę powinno pełnić uzupełniające kształcenie 7) Koncepcja Lifelong Learning zakłada istnienie czterech rodzajów kompetencji nabywanych w procesie nauczania. Ludzie uczą się, aby wiedzieć (tradycyjne zdobywanie wiedzy), aby działać (wypracować umiejętność kreatywnego działania i współdziałania), aby żyć wspólnie (odnosić się do wspólnoty w sposób otwarty i tolerancyjny), aby być (rozwijać własną osobowość, wrażliwość, potencjał intelektualny). Na podstawie: Edukacja. Jest w niej ukryty skarb, UNESCO, Warszawa 1998. 8) Uczenie się przez całe życie: rola systemów edukacji w państwach członkowskich Unii Europejskiej, Europejskie Biuro Eurydice, Bruksela 2000, s. 10. 9) Lifelong Learning and Lifewide Learning, Skolverket, Stockholm 2000. 10) European ELLI Index 2010, ICDE 2010, s. 4. 11) http://epp.eurostat.ec.europa.eu/tgm/table.do?tab=table&init=1&language=en&pcode=tsdsc440&plugin=1 12) Czy warto się uczyć?, CBOS, Warszawa 2007. 13) PISA 2006. Science Competencies for Tomorrow's World, OECD 2006. 14) European ELLI Index 2010, ICDE 2010.  Monitor Polski – 13 – Poz. 378 v.p l nieformalne i pozaformalne, które cechuje się większym stopniem szczegółowości, umożliwia nabycie praktycznych umiejętności, a ponadto odbywa się poza systemem hierarchicznego szkolnictwa. Najbogatsza oferta kształcenia nieformalnego dostępna jest dla dzieci i młodzieży w wieku szkolnym. Głównym organizatorem tych zajęć jest jednak szkoła (66% oferty przeznaczonej dla młodzieży). Pozostali organizatorzy to tradycyjne instytucje aktywizujące – biblioteki, domy kultury, świetlice, ośrodki sportowe, kluby, parafie i przestrzenie spotkań nieformalnych (19%) – oraz organizacje pozarządowe (jedynie 15%). Do innych nieformalnych przestrzeni aktywizujących młodych ludzi zalicza się: kina, kawiarenki internetowe, kawiarnie i puby15). Edukacja obywatelska .go Grupą w małym stopniu objętą kształceniem jest ludność w tzw. wieku produkcyjnym. Instytucje publiczne oferują przede wszystkim zajęcia dokształcające i aktywizujące zawodowo. Lukę tę częściowo wypełnia oferta kształceniowa i integracyjna zakładów pracy16). Osoby starsze mogą rozwijać swoje zainteresowania i pasje z pomocą takich instytucji jak Uniwersytet Trzeciego Wieku, domy i kluby seniora, stowarzyszenia pomocowe organizujące wolontariat17). w. rcl Edukacja obywatelska stanowi podstawowe narzędzie wzmocnienia procesów demokratyzacji. Aktywność obywatelska polskiego społeczeństwa nie jest wysoka. Dorośli Polacy najczęściej działają w organizacjach związanych ze szkolnictwem (rada rodziców, „trójka klasowa” – 5,1% dorosłych), charytatywnych, religijnych, sportowych (koła myśliwskie i wędkarskie) i artystycznych (chóry, orkiestry)18). Młodzi ludzie w znacznym stopniu odwzorowują bierną postawę dorosłych: w 2008 r. aż 56% z nich nigdy nie brało udziału w wyborach do samorządu szkolnego, a 65% nie należało do żadnej organizacji, klubu czy ruchu religijnego19). Specyfiką edukacji obywatelskiej jest waga własnego doświadczenia, w życiu dorosłym przebiega ono głównie przez praktykę (od uczestnictwa w wyborach przez aktywny udział w życiu lokalnej wspólnoty po działalność polityczną). W przeciwieństwie do edukacji kulturalnej, edukacja obywatelska nie jest w Polsce obciążona bagażem definicyjnym i instytucjonalnym oraz utartymi metodami działania. Działania prowadzone w obrębie edukacji szkolnej zakładają aktywizację obywatelską uczniów, która ma pomóc w budowaniu poczucia wartości i wpływu na życie społeczne oraz uczyć współpracy. Wynikająca z tego założenia zmiana podstawy programowej wprowadza obowiązek realizacji uczniowskiego projektu obywatelskiego w ramach zajęć wiedzy o społeczeństwie w gimnazjum i liceum. Obywatelskie kształcenie nieformalne jest z kolei domeną działań organizacji pozarządowych. Edukacja medialna i informatyczna ww Edukacja medialna20) jest nieodzownym warunkiem procesu nazwanego w dokumentach Unii Europejskiej „alfabetyzacją medialną”. Szczególnie istotną dzisiaj gałęzią edukacji medialnej jest edukacja związana ze stosowaniem technologii informacyjnych (IT). 15) „Biała Księga” młodzieży polskiej. Dwie prawdy o aktywności, MEN, Warszawa 2005. Edukacja dla pracy. Raport o rozwoju społecznym, UNDP Warszawa 2007; Edukacja i wykształcenie w Małopolsce. Raport za rok 2009, Kraków 2009. 17) M. Kaczmarczyk, E. Trafiałek, Aktywizacja osób starszych „Gerontologia Polska”, 4/2007. 18) Aktywność Polaków w organizacjach obywatelskich 1998–2010, CBOS, Warszawa 2010. 19) Konsumpcja substancji psychoaktywnych przez młodzież szkolną – Młodzież 2008, CBOS, Warszawa 2008. 20) Nakierowana na kształtowanie umiejętności świadomego, krytycznego i selektywnego korzystania ze środków masowego przekazu, w szczególności mediów masowych, oraz aktywnej i twórczej komunikacji. 16)  Monitor Polski – 14 – Poz. 378 Edukacja kulturalna i artystyczna v.p l Działania formalne w tym zakresie (edukację szkolną) uzupełnia samodzielna aktywność ludzi młodych. Komputer i Internet stwarzają możliwość nawiązywania i podtrzymywania kontaktów społecznych, przyjemnego spędzania wolnego czasu, umożliwiając jednocześnie „bezbolesne” nabywanie kompetencji informatycznych. Osoby korzystające z Internetu mają większe zaufanie do instytucji politycznych i częściej uczestniczą w projektach obywatelskich21). Poza wykształceniem podstawowym czynnikiem wpływającym na znajomość technologii informatycznych jest wiek. Drugą stroną tego procesu jest zagrożenie wykluczeniem cyfrowym. Obecnie 66% gospodarstw domowych ma komputer, a 59% dostęp do Internetu. Regularne korzystanie z komputera deklaruje 55% Polaków, a z Internetu 51%22). Tymczasem sieć internetowa konstytuuje coraz istotniejszą przestrzeń gospodarczą w takich obszarach jak poszukiwanie pracy czy sprawne wykonywanie zawodu. w. rcl .go Pożądany kierunek działań na rzecz edukacji kulturalnej i artystycznej wyznaczony został treścią listu intencyjnego Ministra Edukacji Narodowej i Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego, w którym wskazano wolę i potrzebę współpracy w zakresie upowszechniania edukacji kulturalnej23). Celem zawartego porozumienia było zwiększenie liczby godzin przeznaczonych na edukację artystyczną w oparciu o nowe podstawy programowe, uwzględniające bardziej praktyczne podejście do zajęć artystycznych oraz stworzenie nowego programu, który połączyłby działania jednostek kultury i szkół. Realizacja tych intencji przyświeca reformie programowej MEN, która kładzie nacisk na program kulturalny i artystyczny na wszystkich etapach edukacji oraz promuje aktywne uczestnictwo i tworzenie kultury jako efekt kształcenia. Działania oświatowe wspierające uczestnictwo w kulturze są uzupełniane również poza systemem szkolnym dzięki działalności różnorodnych podmiotów, takich jak biblioteki, domy kultury, kluby młodzieżowe czy muzea. ww Bardzo wyraźnie rysuje się różnica między poziomem aktywnych i biernych form spędzania czasu wolnego. Dla zdecydowanej większości respondentów słuchanie radia, muzyki i oglądanie telewizji częściowo lub całkowicie może zastępować większość form aktywności kulturalnej, czyli: uczęszczanie do kina, teatru, udział w imprezach kulturalnych, odwiedzanie muzeów, wystaw, zwiedzanie zabytków. Tę tendencję potwierdzają dane zawarte w Diagnozie Społecznej 2011. Należy odnotować fakt, że oprócz opisanej w niej rezygnacji z uczestnictwa w działaniach kulturalnych z powodów finansowych, odnotowano, że w latach 2007–2011 wzrósł odsetek gospodarstw domowych nieodczuwających potrzeby korzystania z analizowanych form uczestnictwa w kulturze. Najrzadziej deklarowano brak zainteresowania zakupem prasy (6% gospodarstw), najczęściej zaś zwiedzaniem muzeów lub wystaw (44% gospodarstw). Warto ponadto zaznaczyć, że brak potrzeb kulturalnych wzrastał wraz ze zmniejszaniem się miejscowości24). Jednym z wyznaczników aktywności kulturalnej jest odsetek mieszkańców uczestniczących w amatorskiej działalności artystycznej. W porównaniu z innymi krajami Unii Europejskiej ten wskaźnik jest w naszym społeczeństwie niższy. Edukacja artystyczna przyczynia się do podnoszenia konkurencyjności i innowacyjności gospodarki. Atutem polskiej edukacji artystycznej jest istnienie spójnego systemu szkół artystycznych stopnia podstawowego, średniego i wyższego. 21) Portret Internauty, CBOS, Warszawa 2009. Korzystanie z komputerów i Internetu, CBOS, Warszawa 2010. 23) List intencyjny MKiDN oraz MEN dotyczący współpracy w zakresie upowszechniania edukacji kulturalnej, podpisany dnia 12 marca 2008 r. 24) J. Czapiński, T. Panek (red.), Diagnoza społeczna 2011. Warunki i jakość życia Polaków. Raport., Rada Monitoringu Społecznego, Warszawa 2011, s. 115. 23)  Monitor Polski – 15 – Poz. 378 Aktywność obywatelska v.p l Obszar II. Współdziałanie i partycypacja społeczna Wartość indeksu aktywności obywatelskiej Polaków na tle innych krajów europejskich jest niska: .go Rysunek 2. Indeks aktywności obywatelskiej w 20 krajach Źródło: Polska 2030. Wyzwania rozwojowe, Kancelaria Prezesa Rady Ministrów, lipiec 2009 r., s. 352. w. rcl Badania CBOS pokazują, że 46% Polaków gotowych jest do podejmowania dobrowolnej i bezpłatnej pracy na rzecz swojego najbliższego otoczenia, wsi, osiedla czy osób potrzebujących. 81% respondentów zgodziło się ze stwierdzeniem, że działając wspólnie, można osiągnąć więcej niż samemu. 65% Polaków wyraziło również pogląd, że działając wspólnie, człowiek może rozwiązać problemy społeczności, w której żyje, lub pomóc innym25). Jednak mimo społecznie podzielanych przekonań, zaledwie 20% obywateli angażuje się w działania na rzecz dobra wspólnego26), a – jak podaje Diagnoza Społeczna 2011 – zaledwie 16% badanych deklaruje zaangażowanie w jakiekolwiek działania na rzecz lokalnej społeczności w okresie ostatnich dwóch lat. Jak wynika z badań przeprowadzonych przez CBOS27), co czwarty badany twierdzi, że ma poczucie wpływu na sprawy kraju, natomiast 72% jest przeciwnego zdania. Bardziej rozpowszechnione jest poczucie wpływu na sprawy lokalne, które deklaruje 42% Polaków. O niemożności kształtowania swojego bliskiego otoczenia mówi natomiast 55% respondentów28). Według European Social Survey w 2006 r. zaledwie 5,5% Polaków podpisało jakąś petycję, natomiast średnia europejska wyniosła 25,1%29). ww Przekonaniu o niewielkim wpływie na podejmowane w kraju decyzje towarzyszy niskie, w porównaniu z innymi państwami europejskimi, zaufanie do instytucji publicznych, w tym instytucji trwale związanych z demokracją. 25) B. Wciórka, Opinie i Diagnozy nr 8: Społeczeństwo obywatelskie 1998–2008, CBOS, Warszawa 2008. Dobroczynność w Polsce, CBOS, Warszawa, luty 2010. 27) M. Feliksiak, Opinie o funkcjonowaniu demokracji w Polsce, CBOS, Warszawa 2009. 28) Tamże. 29) European Social Survey, 2007. 26)  Monitor Polski – 16 – Poz. 378 Źródło: European Social Survey 2008 .go v.p l Rysunek 3. Poziom zaufania do podstawowych instytucji publicznych w krajach europejskich30) Wyznacznikiem aktywności obywatelskiej i elementarną formą udziału w życiu publicznym są: – udział w wyborach; frekwencja wyborcza w Polsce jest zróżnicowana, ale średnio nie przekracza 48%, natomiast średnia frekwencja dla innych krajów Europy Środkowo‐ ‐Wschodniej to ponad 72%31), działalność w organizacjach pozarządowych; blisko 72% dorosłych Polaków nie działa w żadnej organizacji obywatelskiej32). w. rcl – Dane na temat wolontariatu potwierdzają niewielkie społeczne zaangażowanie Polaków. Według badań w ostatnich kilku latach nastąpił znaczny spadek: w 2009 r. 12,9% badanych deklarowało zaangażowanie w wolontariat, w 2005 r. odsetek ten sięgał 23,2%33). Badanie European Social Survey 2008 r. wykazało jeszcze niższy poziom zaangażowania Polaków w prace społeczne (6%)34). Zorganizowane formy aktywności obywatelskiej Z niską aktywnością obywatelską Polaków wiąże się słaba kondycja zorganizowanych form aktywności obywatelskiej w Polsce. ww Według badań GUS liczba fundacji, stowarzyszeń i innych organizacji obywatelskich mających osobowość prawną i aktywnie działających w 2008 r. w Polsce wyniosła 71 tys. (z 93 tys. organizacji, które znalazły się w kartotece badania, ¼ okazała się nieaktywna). Według badań KLON/JAWOR 57% organizacji ma zasięg nieprzekraczający jednego powiatu, 36% ma zasięg jednej gminy, 54% organizacji deklaruje, że działa na rzecz rozwoju społeczności lokalnej35). Wyraźną koncentrację organizacji widać w dużych ośrodkach miejskich36). Najwięcej organizacji pozarządowych w liczbach 30) Według innego sondażu CBOS (Opinie o funkcjonowaniu demokracji w Polsce) obojętność wobec obowiązującego ustroju deklaruje co trzeci badany (33%). Mimo że z kolei prawie 2/3 Polaków uważa się za zwolenników rządów demokratycznych, blisko połowa (49%) źle ocenia funkcjonowanie tego systemu w naszym kraju. Zaledwie 17% Polaków chce uczestniczyć w rządzeniu. 31) M. Cześnik, Partycypacja wyborcza Polaków, ISP, Warszawa 2009. 32) R. Boguszewski, Aktywność Polaków w organizacjach obywatelskich w latach 1998–2010, CBOS, Warszawa 2010. 33) Wolontariat, filantropia i 1% – coroczne badanie prowadzone od 2001 r. przez Stowarzyszenie KLON/JAWOR. 34) European Social Survey 2008. 35) Najważniejsze pytania – podstawowe fakty. Polski sektor pozarządowy 2008, Stowarzyszenie KLON/JAWOR, Warszawa 2008. 36) Wstępna informacja nt. wyników Badania stowarzyszeń, fundacji i organizacji społecznych (SOF‐1) zrealizowanego w 2009 r.  Monitor Polski – 17 – Poz. 378 .go v.p l bezwzględnych znajduje się w województwach: mazowieckim, śląskim, małopolskim i wielkopolskim, a w przeliczeniu na 10 tys. mieszkańców w województwach: mazowieckim, warmińsko‐mazurskim, podlaskim, lubelskim i podkarpackim. Najczęściej deklarowana przez organizacje dziedzina działalności statutowej określona według najważniejszego pola działalności organizacji to „sport, turystyka, rekreacja, hobby” u 38% organizacji. Następnymi obszarami działalności statutowej były: „pomoc społeczna i usługi socjalne” (24%), „kultura i sztuka” (11%) oraz „edukacja i wychowanie” (8%)37). Badanie KLON/JAWOR wykazuje, że 1/2 organizacji uzyskiwała nie więcej niż 18 tys. zł rocznego przychodu. Z kolei przychód każdej z 10% najbogatszych organizacji wyniósł więcej niż 500 tys. zł. Mniej więcej 10% organizacji nie ma żadnych środków finansowych38). Brak funduszy na działalność jest od lat najczęściej wskazywanym przez organizacje problemem. Organizacje obywatelskie nie wytworzyły powszechnych, własnych źródeł finansowania, niewiele organizacji ma kapitały wieczyste (żelazne), które w wielu krajach europejskich stanowią podstawę działania sektora obywatelskiego. Współpraca administracji publicznej z organizacjami pozarządowymi w. rcl Na podstawie danych Departamentu Pożytku Publicznego MPiPS stwierdzić można, że w 2011 r. większość jednostek administracji publicznej (75%) współpracowała finansowo i pozafinansowo z organizacjami pozarządowymi, podmiotami kościelnymi i wyznaniowymi oraz innymi podmiotami III sektora. W 2011 r. administracja publiczna zleciła organizacjom pozarządowym i innym uprawnionym podmiotom zadania na łączną kwotę ponad 4,8 mld zł, w tym około 269 mln zł ze środków Unii Europejskiej39). W 2011 r. 15 urzędów użyczyło lub bezpłatnie oddało w użytkowanie organizacjom pozarządowym nieruchomość. W 2011 r. zespoły doradcze i inicjatywne działały przy 582 organach administracji publicznej, co stanowi 30% ogółu urzędów40). Dialog obywatelski i dialog społeczny Słabością dialogu obywatelskiego w Polsce jest autonomiczność tradycyjnego dialogu społecznego w obszarze zbiorowych stosunków pracy (związki zawodowe, organizacje pracodawców) i dialogu obywatelskiego (organizacje obywatelskie). Dialog społeczny już od dłuższego czasu funkcjonuje w formule zinstytucjonalizowanej. Powinien obejmować również inne środowiska, które odgrywają istotną rolę w funkcjonowaniu społeczeństwa obywatelskiego i państwa. Jedną z podstawowych form dialogu są konsultacje społeczne. W 2011 r. 35% urzędów administracji publicznej dokonało konsultacji z organizacjami, podmiotami kościelnymi i wyznaniowymi lub stowarzyszeniami jednostek samorządu terytorialnego, projektów aktów prawnych lub dokumentów programowych i strategicznych41). Rozwój ilościowy różnych form dialogu nie zawsze idzie w parze z ich jakością i efektywnością. Stosowane mechanizmy dialogu obywatelskiego cechuje często brak odpowiednich standardów. ww Jakość i dostępność informacji publicznej Dostępność informacji publicznej, jak również jej zakres i łatwość przetwarzania, warunkują przejrzystość instytucji publicznych. Słabo rozwinięte są także różne formy kontroli społecznej nad działaniami administracji publicznej, takie jak petycja czy skarga. Mają one jednak charakter 37) Tamże. Najważniejsze pytania – podstawowe fakty. Polski sektor pozarządowy 2008, Stowarzyszenie KLON/JAWOR, Warszawa 2008. 39) Sprawozdanie z funkcjonowania ustawy o działalności pożytku publicznego i o wolontariacie za lata 2010 i 2011, MPiPS, 2012. 40) Tamże. 41) Tamże. 38)  Monitor Polski – 18 – Poz. 378 v.p l interwencyjny i w związku z tym nie zapewniają obywatelom bieżącego nadzoru nad działaniami administracji. Filantropia i społeczna odpowiedzialność przedsiębiorstw Badanie KLON/JAWOR wskazuje, że w 2008 r. 29% Polaków przekazało organizacjom pozarządowym darowizny finansowe bądź rzeczowe42). Spada odsetek osób, które finansowo lub materialnie wspierają działalność organizacji pozarządowych. Od 2004 r. podatnicy – osoby fizyczne – mogą przekazać 1% podatku na rzecz organizacji pożytku publicznego. W 2011 r. około 1/3 łącznej puli środków przekazanych przez podatników trafiła do siedmiu organizacji (z czego 70% otrzymała jedna organizacja)43). Ekonomia społeczna .go Zaledwie 13% polskich firm, a 50% firm zagranicznych działających w Polsce stosuje działania z dziedziny CSR (społecznej odpowiedzialności biznesu). w. rcl Ekonomia społeczna jest jednym z najprężniej rozwijających się instrumentów aktywizacji oraz integracji społecznej i zawodowej środowisk wykluczonych. Łączy ona instrumenty ekonomiczne z celami społecznymi. Jej istotą jest prowadzenie działań ukierunkowanych na cele społeczne oraz rewitalizację społeczności lokalnych, a nie wyłącznie na zysk. Jedną z form organizacyjnych podmiotów ekonomii społecznej może być przedsiębiorstwo społeczne. Obecnie w Polsce działa zaledwie kilkaset przedsiębiorstw społecznych, ale możliwości rozwojowe są duże. Kilkadziesiąt tysięcy organizacji pozarządowych i spółdzielni może potencjalnie przekształcać się w przedsiębiorstwa społeczne. Brakuje jednakże instrumentów finansowego zwrotnego i bezzwrotnego wsparcia dla podmiotów ekonomii społecznej. Wykluczenie społeczne Według Diagnozy Społecznej 2011 poniżej granicy ubóstwa żyło w Polsce 4% gospodarstw domowych według ujęcia obiektywnego oraz 36,8% według ujęcia subiektywnego. Raport ten wykazuje jednak, że są określone grupy społeczne, wśród których wykluczenie społeczne jest częstszym zjawiskiem i najczęściej trwającym od kilku czy kilkunastu lat. Są to długotrwale bezrobotni, niepełnosprawni, mieszkańcy wsi, dzieci i kobiety. Niemożność uczestniczenia w życiu społecznym wiąże się z niemożnością uczestniczenia w edukacji, kulturze i w procesach społecznej komunikacji. Również słaba frekwencja wyborcza skorelowana jest z niskim poczuciem wpływu na sprawy państwa, a coraz częściej także z brakiem kompetencji medialnych. Obszar III. Komunikacja społeczna ww Zmiany wzorców korzystania z mediów Wraz z pojawianiem się nowych technologii informacyjno‐komunikacyjnych (TIK) zmieniają się wzorce korzystania z mediów. Rośnie rola technologii cyfrowych, coraz więcej osób korzysta z Internetu (od portali przez serwisy społecznościowe po komunikatory internetowe) i telefonów komórkowych. Następuje silne splatanie się technologii komunikowania z życiem codziennym. Istotną rolę nadal odgrywają dotychczasowe media, w szczególności telewizja i radio. Znaczenie gazet drukowanych spada, ale treści tworzone przez redakcje gazet zasilają inne media. W przeciwieństwie 42) 43) Wolontariat, Filantropia i 1%. Raport z badań, A. Baczko i A. Ogrocka, Stowarzyszenie KLON/JAWOR, Warszawa 2008. www.mf.gov.pl  Monitor Polski – 19 – Poz. 378 v.p l do tradycyjnych środków masowego przekazu Internet umożliwia jednocześnie komunikację porozumiewawczą (one to one), rozsiewczą (one to many), grupową (few to few) i powszechną (many to many). .go Konwergencja mediów, telekomunikacji i nowoczesnych technologii spotęgowana jest postępującą cyfryzacją sektora, wpływa na sposób naszego funkcjonowania w społeczeństwie. Telewizja pozostaje najpopularniejszym medium – oglądanie telewizji jest najczęstszym sposobem spędzania czasu wolnego. W programach radiowych dominuje treść rozrywkowa. W 2009 r. radia słuchało 81,4% Polaków. Na rynku dominują dwie komercyjne stacje ogólnopolskie – łącznie ponad 41% udziału. Wśród słuchaczy obu stacji największą grupę stanowią osoby w wieku 25–39 lat. Od kilku lat obserwuje się narastające zjawisko stopniowej likwidacji samodzielnych lokalnych stacji radiowych, co w konsekwencji pozbawia mieszkańców wielu regionów źródeł informacji i programów związanych z ich miejscem zamieszkania. Zadania społeczne i kulturalne w znacznie większym stopniu wypełnia radiofonia publiczna, której łączne udziały sięgają około 25% ogólnego czasu, jaki Polacy przeznaczają na słuchanie radia. Prasa codzienna w Polsce pełni rolę źródła informacji i forum dyskusji tylko w stosunku do ograniczonej grupy obywateli. Czytelnictwo dzienników pozostaje w Polsce na niskim poziomie. w. rcl Komunikowanie masowe w Polsce zawodzi na poziomie lokalnym. Prasa i telewizja lokalna są słabe i w niewystarczający sposób wspierają powstawanie opinii publicznej w skali regionu czy miasta. Media lokalne, które tradycyjnie stanowiły podstawowe źródło informacji dla społeczności, dotyka proces tabloidyzacji. Niemal nieobecne w polskim pejzażu medialnym są media społeczne skierowane na budowę więzi, realizujące potrzeby określonych grup społecznych i reprezentujące je w społecznym obiegu informacji oraz debacie publicznej. Zarówno cyfryzacja mediów elektronicznych, jak i digitalizacja zasobów audiowizualnych i tekstowych ułatwiają powstanie nowych form i wzorów komunikacji społecznej, w tym uczestnictwa w debacie publicznej, a także dla celów autoekspresji i rozpowszechniania własnej twórczości. Analizy zależności między korzystaniem z określonych narzędzi komunikacyjnych, w tym również konsumpcją mediów, a różnymi wskaźnikami kapitału społecznego, pokazują pozytywny związek kapitału społecznego z korzystaniem z Internetu i negatywny z ilością czasu poświęcanego na oglądanie telewizji. Osoby korzystające z Internetu mają więcej przyjaciół niż ci, którzy z niego nie korzystają. Dodatkowo wśród tych drugich więcej jest osób, które czują się osamotnione – 25,8%, w porównaniu z 17% internautów. Wśród użytkowników Internetu 16% deklaruje zaufanie do innych ludzi, natomiast wśród osób, które z niego nie korzystają, jest to tylko 11%. Mimo wyników powyższych badań, korzystanie z Internetu nie powoduje automatycznie wzrostu kapitału społecznego. ww Zmiany związane z tym pojęciem dotyczą przejścia od sieci „tylko do odczytu” (read only, downloading), z której korzystali odbiorcy przed fazą aktywnego uczestnictwa, do sieci, w której użytkownicy (już w mniejszym stopniu traktowani jako odbiorcy) aktywnie korzystają z mediów i wypełniają je własnymi treściami (read and write, uploading), określa się jako Web 2.0. Jak wynika z dotychczasowych badań44), podstawowym problemem w zmniejszeniu zjawiska cyfrowego podziału i barierą w powszechnym korzystaniu z nowych technologii informacyjno‐komunikacyjnych nie jest brak dostępu do komputerów i Internetu, lecz brak motywacji, wiedzy i umiejętności korzystania z tychże. W Polsce rośnie podział cyfrowy, tj. różnice między osobami odnajdującymi się 44) D. Batorski, Wykluczenie cyfrowe w Polsce, Studia Biura Analiz Sejmowych, Warszawa 2009. Europejska Agenda Cyfrowa zakłada, że do 2020 r. wszyscy Europejczycy będą mieli dostęp do Internetu o przepustowości przekraczającej 30 Mb/s.  Monitor Polski – 20 – Poz. 378 v.p l w medialnym, cyfrowym świecie – młodszymi, lepiej wykształconymi, mieszkającymi w większych miastach – a osobami pozbawionymi dostępu, ale przede wszystkim kompetencji pozwalających im korzystać z dostępnego sprzętu45). Problem wykluczenia części społeczeństwa dotyczy także sposobu odbioru telewizji. W 2009 r. 36,6% gospodarstw odbierało programy wyłącznie za pomocą anteny „eterowej”46). Z usług telewizji kablowych korzysta około 35% gospodarstw domowych, a 29% gospodarstw korzystało z indywidualnej anteny satelitarnej. Oznacza to, że co najmniej 10–12 mln osób ma dostęp wyłącznie do kilku uniwersalnych programów telewizyjnych. Obszar IV. Potencjał kulturowy i kreatywny .go Znaczenie kultury dla rozwoju i jakości kapitału społecznego jest wielopoziomowe: z jednej strony kultura warunkuje zachowania i postawy, ustanawia kody i sposoby komunikowania oraz organizacji społeczeństwa, z drugiej zaś stanowi zasób materialnych i niematerialnych dóbr, które stanowią fundament tożsamości. Ważnymi elementami są również twórczość i kreatywność. Potencjał kulturowy determinuje sposoby podejmowania decyzji, umożliwia atmosferę otwartości i wzajemnego zaufania, z kolei uruchomienie potencjału kreatywnego wpływa na rozwój społeczny i gospodarczy. Tożsamość jako dziedziczone normy i wzory zachowań w. rcl W polskim społeczeństwie dominuje struktura z silnie zakodowanymi wzorami ról społecznych, które cechuje duża wzajemna nieufność. Większość Polaków czuje najsilniejszy związek ze społecznością lokalną, jednak zwiększa się odsetek osób deklarujących wyższy poziom identyfikacji grupowej, odwołujący się do wspólnoty narodowej i europejskiej. Wyniki badania CBOS wskazują „dwa modele samoidentyfikacji Polaków: jeden bliższy tożsamości związanej ze społecznością lokalną i regionem, krainą, drugi bliższy tożsamości ogólnonarodowej oraz europejskiej. Pierwszy model częściej reprezentują respondenci starsi, słabiej wykształceni, ubożsi, zamieszkujący wsie i małe miasta, natomiast drugi ludzie młodsi, mieszkańcy dużych miast, dobrze wykształceni, stosunkowo zamożni”47). ww Dziedzictwo kulturowe jako zasób umożliwiający budowanie i utrwalanie wspólnej tożsamości, a także rozwijanie potencjału kreatywnego, jest kluczowym elementem potencjału kulturowego. Stanowi przedmiot ochrony oraz potencjał, który powinien zostać wykorzystany dla obecnego i przyszłego rozwoju. Obejmuje ono materialne dobra kultury, naszą pamięć i tożsamość. Odzwierciedla zarówno stosunek społeczeństwa do świata wartości, jak i sam proces reinterpretacji tych wartości. Wskazuje się na przewagi konkurencyjne wynikające nie tylko z lepszej rozpoznawalności miejsc dziedzictwa, ale z atrakcyjności turystycznej miast historycznych i wpływu dziedzictwa kulturowego na jakość życia. Rozumienie roli i znaczenia dziedzictwa kulturowego zmienia się dynamicznie pod wpływem przemian społecznych, kulturowych, ekonomicznych i technologicznych. 45) Raport Polska 2030, s. 152. Dane Millward Brown SMG/KRC. Według CBOS (badania z grudnia 2009 r. Identyfikacja i analiza grup społecznych zagrożonych wykluczeniem społecznym pod kątem skutecznych instrumentów dotarcia do nich w związku z planowaną ogólnopolską kampanią informacyjno‐edukacyjną związaną z procesem cyfryzacji nadawania programów telewizyjnych) – liczba ta przekracza 39%. 47) Samoidentyfikacja i duma narodowa Polaków, CBOS, 2004. 46)  Monitor Polski – 21 – Poz. 378 v.p l Na Liście Światowego Dziedzictwa Kulturowego i Przyrodniczego UNESCO znajduje się 13 polskich zespołów dóbr48). Są to obiekty o wybitnym znaczeniu dla dziedzictwa kulturowego i historycznego Polski i świata. Nie jest to oczywiście jedyne dziedzictwo materialne ważne dla polskiej tożsamości. Niestety większość polskich zabytków znajduje się w złym stanie i wymaga prac remontowych. w. rcl .go Rysunek 4. Zabytki nieruchome według rodzajów i zakresu potrzebnych prac remontowych Źródło: opracowanie danych na podstawie: J. Purchla, Raport o systemie ochrony dziedzictwa kulturowego, 2009. Zasoby kulturowe Ważnym elementem materialnego zasobu kulturowego są zbiory obiektów ruchomych, gromadzonych w takich instytucjach jak biblioteki i muzea, a także same obiekty instytucji kultury: teatry, filharmonie i sale koncertowe, domy kultury, biblioteki i muzea. Ich wykorzystanie zależy od szeregu czynników wewnętrznych i zewnętrznych oraz celów, jakie są im stawiane przez społeczeństwo. ww Domy kultury i biblioteki stanowią najbardziej rozwiniętą sieć instytucji kulturalnych w Polsce. Mają one niezwykle istotne znaczenie dla rozwoju kapitału społecznego na poziomie lokalnym – zarówno z perspektywy potencjału kulturowego, jak i potencjału społecznego. Polska sieć bibliotek należy do jednej z najbardziej rozbudowanych w Europie49). 48) Należą do nich: Stare Miasto w Krakowie, kopalnia soli w Wieliczce, Stare Miasto w Warszawie, niemiecki nazistowski obóz koncentracyjny i zagłady obóz Auschwitz‐Birkenau, Puszcza Białowieska, Stare Miasto w Zamościu, średniowieczny zespół miejski Torunia, zamek krzyżacki w Malborku, Kalwaria Zebrzydowska, Kościoły Pokoju w Jaworze i Świdnicy, drewniane kościoły południowej Małopolski, Park Mużakowski i Hala Stulecia we Wrocławiu. 49) ESPON, 2006.  Monitor Polski – 22 – Poz. 378 v.p l Mimo rozbudowanej sieci instytucji upowszechniania kultury problemem jest ich niedoinwestowanie i brak reformy systemu zarządzania na poziomie lokalnym. Obecność i działalność organizacji pozarządowych uzupełnia, a czasem zastępuje, działalność instytucji i efektywnie odpowiada na potrzeby mieszkańców — integruje i angażuje lokalną społeczność oraz pozwala na realizację potencjału twórczego. Coraz częściej działaniom kulturalnym towarzyszą przedsięwzięcia partnerskie, czego przykładem jest próba instytucjonalnej modernizacji systemu bibliotecznego – Program Rozwoju Bibliotek oraz programy cyfryzacji bibliotek. Digitalizacja .go Digitalizacja jest obecnie kluczowym procesem służącym rozwojowi kraju, ponieważ stwarza szansę przetrwania dla części zasobów dziedzictwa, zwiększa efektywność dostępu do tych zasobów, przez co sprzyja aktualnej twórczości kulturowej i rozwojowi potencjału kreatywnego. Projekty cyfryzacji zasobów należy rozpatrywać także w szerszym kontekście z uwzględnieniem podobnych wysiłków podejmowanych na poziomie europejskim (np. projekt Europeana) i globalnym (np. projekt Google mający na celu cyfryzację całego światowego dziedzictwa bibliotecznego). Promocja kultury polskiej i Polski przez kulturę w. rcl Intensyfikacja promocji Polski przez kulturę nabrała znaczenia w latach 2000–2004 w procesie integracji z Unią Europejską. Wizerunek kraju oraz siła i atrakcyjność jego marki stały się tak samo istotnym zasobem i polem konkurencji jak zasoby naturalne, infrastruktura czy kwalifikacje siły roboczej. Wiele badań potwierdza bezpośredni wpływ bogactwa oferty kulturalnej danego kraju na decyzje inwestycyjne zagranicznych przedsiębiorców50). To kultura decyduje często o wizerunku kraju, a jej promocja jest jednym z najważniejszych narzędzi dyplomacji publicznej. Działające na terenie kraju instytuty branżowe o bardzo wysokim poziomie merytorycznym i artystycznym oraz rozwijająca się sieć organizacji pozarządowych zajmujących się działalnością kulturalną za granicą są znakomitym zapleczem do kreowania produktów kultury oraz realizacji promocji Polski przez kulturę na świecie. Infrastruktura placówek zagranicznych MSZ oraz podległe i nadzorowane przez MKiDN: Instytut Adama Mickiewicza oraz Międzynarodowe Centrum Kultury, Polski Instytut Sztuki Filmowej oraz Instytut Książki są narzędziami promocji polskiej kultury za granicą. Finansowanie kultury ww Finansowanie kultury jest jednym z zadań własnych gmin, wobec których rola państwa ogranicza się do stosowania zasady pomocniczości51). W konsekwencji reformy administracyjnej z 1998 r. nastąpiła zmiana struktury organizowania i finansowania kultury, skutkująca zwiększeniem zaangażowania środków ze strony jednostek samorządu terytorialnego. Od 2006 r. można obserwować dynamiczny wzrost realnych wydatków gospodarstw domowych na kulturę, co wynika ze wzrostu ich dochodów. Wartość całkowitych wydatków na kulturę jest skorelowana ze wzrostem PKB, co oznacza, że wobec spowolnienia gospodarczego obserwuje się zmniejszenie dynamiki finansowania kultury. W latach 1999–2009 odsetek wydatków na kulturę w wartości całkowitych wydatków budżetu państwa wahał się i w 2009 r. wyniósł 0,73%52). W tym samym roku JST przeznaczyły 6,35 mld zł na kulturę i ochronę 50) Raport Ernst and Young pt. Reinventing European growth. Ernst & Young’s 2009 European attractiveness survey. Źródła finansowania kultury w Polsce można zatem podzielić na następujące grupy: środki publiczne, w szczególności wydatki z budżetu państwa realizowane przez MKiDN, wydatki w ramach państwowych funduszy celowych, tj. Funduszu Promocji Kultury oraz Funduszu Promocji Twórczości, a także środki Polskiego Instytutu Sztuki Filmowej, wydatki jednostek samorządu terytorialnego; fundusze zagraniczne (fundusze strukturalne, Fundusz Spójności, granty blokowe w ramach Mechanizmu Finansowego, Europejskiego Obszaru Gospodarczego i Norweskiego Mechanizmu Finansowego); środki prywatne (w tym wydatki gospodarstw domowych, darowizny i in.). 52) Finansowanie kultury i zarządzanie instytucjami kultury, Raport o stanie kultury 2009. 51)  Monitor Polski – 23 – Poz. 378 Uczestnictwo w kulturze v.p l dziedzictwa narodowego. Największy udział w wydatkach JST mają gminy łącznie z miastami na prawach powiatu, które obecnie dają około 74% środków. Udział jednostek samorządowych szczebla wojewódzkiego kształtuje się w granicach 25%. Analizując wydatki gmin na kulturę i ochronę dziedzictwa narodowego, zaobserwować można analogiczny podział jak w przypadku aktywności organizacji pożytku publicznego. Polska centralna i wschodnia wypada gorzej niż pozostałe regiony53). Uczestnictwo w kulturze to jeden z kluczowych aspektów rozwoju potencjału kulturowego. Wyniki badań dotyczących sposobów spędzania czasu wolnego pokazują, że dorosły mieszkaniec polskiego miasta najchętniej słucha radia (68%) i ogląda filmy w TV/DVD (64%) oraz korzysta z Internetu (59%). Przeważa bierne uczestnictwo w kulturze, gdyż zdecydowana większość nie zajmuje się twórczością amatorską (92%)54). .go Jak wynika również z badań ogólnopolskich, dzieci mają świadomość, że są bardziej „nowoczesne” od rodziców. 47% z nich twierdzi, że częściej korzysta z Internetu niż rodzice. 35% żywi przekonanie, że jest w stanie robić jednocześnie więcej rzeczy (np. oglądać telewizję i grać na komputerze). 25% uważa, że uczy się szybciej niż rodzice, a 22% sądzi, że jest od rodziców bardziej kreatywna55). Badania przeprowadzone wśród młodzieży licealnej potwierdzają, że sposób korzystania z nowych mediów jest cechą odróżniającą ludzi młodych od pokolenia dorosłych (rodziców, nauczycieli)56). Obraz uzyskany za pomocą statystyk uzależnia wzory uczestnictwa w kulturze od czynników demograficznych, geograficznych, ekonomicznych, edukacyjnych i technologicznych. Nowe formy uczestnictwa pozytywnie wiążą się bowiem z innymi formami aktywnego uczestnictwa w kulturze. w. rcl Istotne zagrożenie rozwoju, spójności społecznej i wykorzystania potencjału tkwiącego w kulturze stanowi wykluczenie z dostępu do kultury, a także z uczestnictwa w kulturze. Dostęp do kultury oznacza tu zarówno fizyczną możliwość odwiedzenia muzeum, teatru, kina czy biblioteki, jak również dostęp do zasobów kulturowych przez Internet. Uczestnictwo odnosi się zarówno do biernych, jak i aktywnych form zaangażowania w wydarzenia kulturalne. Wskazując na przyczyny wykluczeń z kultury, wymienia się czynniki: ekonomiczne, czasowe i przestrzenno‐geograficzne. Coraz częściej wskazuje się na równie istotną rolę jakości oferty kulturalnej oraz aspiracji kulturowych obywateli i zmian stylu życia. Podobnie jak w przypadku innych sfer społecznej aktywności, wykluczeniem zagrożone są głównie grupy i środowiska ubogie, o niskim wykształceniu i statusie społecznym. Dostęp do oferty kulturalnej jest zróżnicowany zarówno na płaszczyźnie miasto‐wieś, jak i w rozkładzie regionalnym. Zarówno oferta kulturalna, jak i infrastruktura kultury w miastach jest dużo bardziej rozwinięta i zróżnicowana. Z kolei w wielu rejonach kraju charakterystyczny jest niski poziom aktywności kulturalnej i ograniczenia w dostępności kultury57). Potencjał kreatywny ww Potencjał kreatywny nie jest zasobem, który należy do jednostek, instytucji, organizacji czy firm, ale jest raczej specyficznym systemem powiązań między nimi, sprzyjającym tworzeniu rzeczy nowych, oryginalnych i innowacyjnych. Kreatywność, zazwyczaj postrzegana jako unikalna własność, którą 53) Wydatki gmin i miast na prawach powiatu na kulturę i ochronę dziedzictwa narodowego na jednego mieszkańca w roku 2008, Moja Polis. Raport z badań Spędzanie czasu wolnego i korzystanie z nowych technologii przez mieszkańców Wrocławia w wieku 26–49 lat oraz dzieci w wieku 12 lat i poniżej z Wrocławia, IMAS International dla Miejskiej Biblioteki Publicznej we Wrocławiu, 2009. 55) Pokolenie XD, Badania europejskiej młodzieży przeprowadzone przez Disneya dla projektu Disney XD, styczeń 2010. 56) M. Filiciak, M. Danielewicz, M. Halawa, P. Mazurek, A. Nowotny, Młodzi i media. Nowe media a uczestnictwo młodych Polaków w kulturze, Raport Centrum Badań nad Kulturą Popularną SWPS, 2010. 57) W. Burszta i in., Raport o stanie i zróżnicowaniach kultury miejskiej, 2009. 54)  Monitor Polski – 24 – Poz. 378 v.p l dysponują pewne (wyjątkowe) jednostki, nie tylko rodzi się, ale może stać się produktywna (w sensie zarówno kulturowym, jak i ekonomicznym) dopiero w obrębie sprzyjających jej sieci stosunków społecznych, powiązań, zależności. W praktyce oznacza to, iż potencjał kreatywny może zostać uruchomiony tylko w takich kontekstach, które są otwarte zarówno na rzeczy nowe i innowacyjne, jak i zdolne do ich zaabsorbowania oraz wykorzystywania jako środków adaptacji. Twórczość indywidualna jest składnikiem koniecznym, lecz niewystarczającym do budowy społecznego potencjału kreatywnego, a sam potencjał nie wystarcza do rozwoju gospodarki. .go Podejmowane są próby tworzenia syntetycznych miar poziomu kreatywności: Europejski Indeks Kreatywności (EIK) lub tzw. 3T Richarda Floridy (talent, tolerancja, technologia). W warunkach polskich obliczenie wskaźników talentu, tolerancji i technologii potwierdza główną tezę Floridy, że te właśnie czynniki korelują z szansami rozwojowymi regionów58). Najlepiej rozwinięte w Polsce Mazowsze (de facto Warszawa) ma najwyższe wskaźniki 3T, zaś regiony najsłabiej rozwinięte mają najniższy poziom tych wskaźników. Badania europejskie prowadzone w ramach EIK dają Polsce pozycję w grupie „umiarkowanych innowatorów” oraz jedno z ostatnich miejsc w rankingu europejskim59). Barierą rozwoju nowoczesnych przemysłów kultury i przemysłów kreatywnych może być także słaba podaż pracowników o wykształceniu artystycznym. Udział studentów kierunków artystycznych w ogólnej puli studiujących należy do najniższych w Europie. 6 5 % 4 3 2 1 6,7 7 1,0 1,0 1,4 1,8 1,9 2,1 2,3 2,4 2,9 3,0 3,1 3,2 3,4 3,5 3,6 3,7 4,0 4,1 4,3 4,7 4,9 5,1 5,2 5,3 5,4 5,6 5,8 w. rcl 8 7,6 Rysunek 5. Studenci sztuki jako % studentów, 201060) LU PL RO SI SK CZ BG HU SE EL LV GE FR LT HR DK EU27 AT NL CY ES BE IE PT FI EE MT IT UK 0 ww Źródło: Opr. własne na podstawie: Eurostat, Graduates in ISCED 3 to 6 by field of education and sex, educ_grad5. System kształcenia artystycznego ze względu na swój wszechstronny charakter jest ważnym elementem potencjału kulturowego i kreatywnego. Obecnie w Polsce obok kształcenia artystycznego na poziomie podstawowym, średnim i wyższym powstają też kierunki zaliczane do sektora 58) K. Klincewicz, Innowacyjność, talent i tolerancja w polskich regionach, w: A. Jasiński (red.), Innowacyjność polskiej gospodarki po przystąpieniu do Unii Europejskiej, Warszawa 2010. 59) European Innovation Scoreboard, 2009. 60) Dane źródłowe dla Francji za rok 2009.  Monitor Polski – 25 – Poz. 378 v.p l kreatywnego (np. wzornictwo) na uczelniach nieartystycznych. Obserwuje się jednak brak współpracy między różnymi uczelniami kształcącymi przyszłych pracowników sektora kreatywnego. .go Rysunek 6. Zatrudnienie w sektorze kultury i sektorze kreatywnym według branż w 2008 r. (w tysiącach osób) Źródło: Raport IBS Znaczenie gospodarcze przemysłów kultury – wstęp do analizy problemu, 2010 ww w. rcl Analiza udziału sektora kultury i kreatywności w gospodarce wskazuje, że w przypadku Polski jest on podobny do udziałów, jaki mają sektory kultury krajów o podobnym poziomie rozwoju61). Dominującą rolę w strukturze zatrudnienia odgrywały sekcje związane z twórczością artystyczną i literacką oraz instytucjami kulturalnymi, takimi jak biblioteki, muzea, teatry i galerie. Największą, z perspektywy wartości dodanej, staje się działalność reklamowa, która odpowiada za około 20% produktu i 15% miejsc pracy w przemysłach kreatywnych. Łącznie z dwiema największymi kategoriami kulturowymi – działalnością wydawniczą i nadawaniem programów – w branży tej wytworzono ponad 50% wartości dodanej przemysłów kreatywnych. Ujęcie przestrzenne ujawnia zróżnicowanie regionalne Polski. W 2008 r. znaczenie gospodarcze zarówno sektora kultury, jak i przemysłów kreatywnych było największe w najbardziej rozwiniętych regionach (województwach mazowieckim, pomorskim, dolnośląskim i śląskim), gdzie udział tego sektora był wyraźnie wyższy niż w innych regionach kraju62). 61) 62) H. Kern (ed.), The Economy of Culture in Europe, KEA Economy Affairs, 2006. Por. P. Lewandowski, J. Mućk, Ł. Skrok Znaczenie gospodarcze przemysłów kultury – wstęp do analizy problemu, Instytut Badań Strukturalnych, Warszawa, 2010, s. 51–55.  Monitor Polski – 26 – Poz. 378 Analiza SWOT kapitału społecznego w Polsce – podsumowanie diagnozy SŁABE STRONY v.p l MOCNE STRONY  Niski poziom zaufania społecznego  Przewaga postaw indywidualistycznych nad zachowaniami prospołecznymi  Nieumiejętność współpracy między podmiotami różnych sektorów  Nieumiejętność wykorzystania potencjału instytucji publicznych  Niski poziom dialogu obywatelskiego i debaty publicznej  Brak spójnego systemu rozwijania kompetencji społecznych na wszystkich etapach życia  Niesprzyjające dla rozwoju przemysłów kreatywnych otoczenie instytucjonalne  Brak mechanizmów monitorowania kondycji kapitału społecznego  Niski poziom kompetencji medialnych, cyfrowych i językowych  Dysproporcje w dostępie do edukacji, w tym obywatelskiej, cyfrowej, kulturalnej SZANSE ZAGROŻENIA w. rcl .go  Wzrost wykształcenia i zamożności obywateli  Wysokie aspiracje edukacyjne i wysoka aktywność edukacyjna młodych  Duży dostęp do informacji i zasobów sieciowych  Znaczna skłonność do przedsiębiorczości i powszechna zaradność  Duża otwartość młodych odbiorców na nowe techniki przekazu medialnego  Aktywny sektor organizacji pozarządowych  Bogate zasoby kulturowe ww  Docenienie znaczenia kapitału społecznego dla rozwoju kraju w polityce publicznej  Rosnący kapitał intelektualny  Integracja europejska  Rosnąca mobilność w sferze edukacji, kultury, nauki  Rosnąca świadomość roli kultury w życiu społeczno‐gospodarczym  Rosnące zaangażowanie obywatelskie w sektorze kultury — podpisanie Paktu dla Kultury  Rozwijające się systemy wsparcia w sektorze kultury, w tym inwestycje  Rozwój społeczeństwa informacyjnego oraz postępująca cyfryzacja, w tym mediów i zasobów dziedzictwa kulturowego  Zmiany wzorców uczestnictwa w życiu społecznym sprzyjające partycypacji i współdziałaniu  Rozwój infrastruktury przestrzeni publicznej  Możliwość korzystania ze środków europejskich i innych źródeł finansowania  Chęć działania dla dobra wspólnego  Rosnąca zdolność do zmian i podejmowania ryzyka         Brak powszechnej świadomości znaczenia kapitału społecznego dla rozwoju kraju Niedostosowanie oferty kulturalnej do zmieniających się wzorców spędzania czasu wolnego Powolne zmiany w systemie edukacji (dzieci, młodzieży, nauczycieli) Negatywnie wpływające na rozwój kapitału społecznego skutki kryzysu gospodarczego Uzależnienie organizacji pozarządowych od środków publicznych i ich niezdolność do generowania własnych środków Wciąż niska spójność działań promujących Polskę i polską kulturę na arenie międzynarodowej – brak efektu synergii w tym obszarze Wykluczenie społeczne, w tym: kompetencyjne, kulturowe, cyfrowe i terytorialne Zbyt niska świadomość wagi szeroko rozumianej innowacyjności jako jednego z kluczowych czynników rozwoju kapitału społecznego  Monitor Polski – 27 – Poz. 378 v.p l Na podstawie przeprowadzonych analiz można sformułować następujące wyzwania rozwojowe dla polityki publicznej w zakresie wzmacniania kapitału społecznego w Polsce do 2020 r.:

1. a)zwiększenie powszechnej świadomości znaczenia kapitału społecznego dla rozwoju kraju,
2. b)podniesienie poziomu kompetencji sprzyjających rozwojowi kapitału społecznego,
3. c)zwiększenie aktywności i partycypacji społecznej,
4. d)poprawa komunikacji społecznej i wymiany wiedzy,
5. e)poprawa wykorzystania potencjału kulturowego i kreatywnego w budowaniu kapitału społecznego. ww w. rcl .go Przedstawione wyzwania skorelowane są z obszarami diagnozy kapitału społecznego, celem strategicznym oraz czterema celami szczegółowymi.  Monitor Polski – 28 – Poz. 378 1. Tło historyczne v.p l IV. Wyzwania i trendy rozwojowe dla kapitału społecznego .go Zagadnienie poziomu kapitału społecznego w Polsce należy rozpatrywać przede wszystkim w kontekście historycznym. Z jednej strony realny socjalizm pozwalał na rozwój kapitału przetrwania – opresja i ciągły brak podstawowych dóbr sprzyjały społecznej mobilizacji i współdziałaniu o szczególnej strukturze, tworzonej w opozycji do istniejącego systemu i jego patologii, z drugiej doprowadził do likwidacji sfery oddolnych inicjatyw obywatelskich. Rodzina stała się miejscem ucieczki od nieakceptowanych realiów politycznych, a przez to miejscem zamkniętym i społecznie odizolowanym63). Po transformacji nie zaobserwowano intensyfikacji inicjatyw społeczeństwa obywatelskiego, w skali porównywalnej do rozwiniętych społeczeństw Zachodu. Jednocześnie nie rozwinęła się struktura uogólnionego zaufania społecznego ani też nie poprawiło się w istotnym stopniu zaufanie do instytucji publicznych. Tempo transformacji powodowało, iż zarówno pod względem osobistym, jak i gospodarczym optymalne strategie rozwoju polegały na pełnym wykorzystaniu istniejących struktur kapitału społecznego i inwestowaniu w czynniki wzrostu o najszybszym tempie zwrotu. w. rcl Przekształcająca się do systemu wolnorynkowego gospodarka odwoływała się do przedsiębiorczości indywidualnej i rodzinnej, opartej na małych i średnich przedsiębiorstwach. Czynnikiem najważniejszym okazały się rezerwy pracy oraz kapitał ludzki. Upowszechnienie kształcenia na poziomie wyższym spowodowało, że wynikająca z wykształcenia przewaga konkurencyjna na rynku pracy zaczęła maleć. Aspiracje do wyższego wykształcenia osiągnęły apogeum w 2008 r., od tego czasu odsetek młodzieży planującej studia na poziomie wyższym zaczął maleć64). Prosta inwestycja w kapitał ludzki przestała być z punktu widzenia jednostek kluczowym czynnikiem różnicującym na rynku pracy, a z punktu widzenia systemu gospodarczego najważniejszym czynnikiem wzrostu produktywności. Potrzebny okazuje się potencjał zawarty w relacjach międzyludzkich – rozwojowa forma kapitału społecznego65). (→ wskaźnik celu głównego SRKS66)). 2. Trendy rozwojowe Kryzys społeczeństwa Na naszych oczach społeczeństwo zmienia się. Miejsce dawnych struktur o tożsamości kształtowanej przez czynniki ekonomiczne i polityczne (np. tradycyjne klasy społeczne) wypełnia zindywidualizowana wielość, w której najważniejszym źródłem tożsamości indywidualnych i grupowych staje się kultura67). ww W społeczeństwie głównym sposobem koordynacji działań i tworzenia więzi (a więc także kapitału społecznego) są procesy komunikowania za pośrednictwem mediów. Kompetencje kulturowe stają się kluczowym czynnikiem gwarantującym udaną komunikację. Jednak zarówno rozwój mediów i ich infrastruktury, jak i rozwój kultury odbywa się w kontekście dominującej roli gospodarki, która wkracza w sferę ludzkiego komunikowania przez instytucje 63) Zob. P. Sztompka, Socjologia, Kraków 2005. Młodzież 2010, Opinie i diagnozy nr 19, CBOS, Warszawa 2011. 65) Polega ona, jak piszą autorzy raportu „Polska 2030”, „na zdolności ludzi do ufania sobie we wszystkich wymiarach życia – począwszy od zaufania między jednostkami po zaufanie obywateli do infrastruktury instytucjonalnej państwa”. 66) Poziom uogólnionego zaufania Polaków. 67) A. Touraine, Un nouveau paradigme, Paris 2005. 64)  Monitor Polski – 29 – Poz. 378 v.p l wolnego rynku. Wielu badaczy niepokoi się, że taka sytuacja prowadzi do odpersonalizowania więzi społecznych. Inni dostrzegają jednak, że równolegle rozwijają się nowe formy tworzenia więzi i struktur. Powstają one w sposób zracjonalizowany, z udziałem mediów, służą jednak rozwojowi form wytwarzania dóbr i usług poza logiką rynku, w ramach tzw. modeli społecznej produkcji niekomercyjnej68). Tworzeniu kapitału społecznego, to jest poprawie zaufania do instytucji publicznych, a także tworzeniu więzi między zaangażowanymi obywatelami, sprzyja modernizacja państwa przez włączanie obywateli i społeczeństwa do procesów tworzenia wiedzy społecznej i projektowania rozwiązań oraz polityk w ramach modeli Otwartego Rządzenia (Open Government) lub Rządzenia 2.0 (Government 2.0). Rewolucja w kulturze w. rcl .go Kultura z jednej strony staje się kluczową sferą ludzkiego życia, o decydującym wpływie na kształtowanie indywidualnych i zbiorowych tożsamości oraz o coraz większym znaczeniu dla wzmacniania produktywnego potencjału społeczeństw. Z drugiej strony jest przestrzenią gwałtownych przemian, wynikających ze zmian gospodarczych, społecznych i technologicznych, a w szczególności z rozwoju mediów cyfrowych. W rezultacie tradycyjny ład normatywny, opierający się m.in. na podziale na kulturę wysoką i niską, ulega erozji. Odhierarchizowana przestrzeń kultury staje się obszarem olbrzymiego eksperymentu społecznego, gdzie wraz z rozwojem nowych, zapośredniczonych medialnie form tworzenia i uczestnictwa powstają nowe formy organizacji społecznej. Przestrzeń kultury staje się przestrzenią nie tylko tworzenia, lecz także innowacji o charakterze gospodarczym i społecznym. Wzrost znaczenia kultury związany jest również ze zmieniającą się rolą takich instytucji jak szkoła69). Analiza form uczestnictwa Polaków w kulturze ujawnia zjawiska zarówno pozytywne, jak i negatywne z punktu widzenia kapitału społecznego. Większość dostępnych badań wskazuje na pozytywne korelacje między aktywnością w Internecie a wielkością kapitału społecznego. Uczestnicy kultury cyfrowej, w głównej mierze ludzie młodzi, korzystają w pełni z możliwości stwarzanych przez partycypacyjny, komunikacyjny i włączający charakter nowych mediów (→ wskaźniki celu 3 SRKS70)). Spektakularnym przykładem jest polska edycja Wikipedii znajdująca się w ścisłej światowej czołówce pod względem liczby haseł i obserwowanej aktywności. Równocześnie jednak zmniejsza się uczestnictwo w innych formach kultury: maleje czytelnictwo, zmniejsza się także liczba osób uczęszczających do kin (mimo wzrostu sprzedanej liczby biletów) (→ wskaźnik celu 4 SRKS71)). ww Kultura i uczestnictwo w niej zawsze były sferą społecznego różnicowania. W chwili obecnej oś podziału biegnie wzdłuż form uczestnictwa: z jednej strony rośnie rzesza osób ograniczających się do biernej konsumpcji kultury w najprostszym wydaniu, tj. zapośredniczonym przez telewizję, co nie sprzyja wzrostowi kapitału społecznego. Z drugiej strony powstaje grupa coraz bardziej wyrafinowanych, aktywnych uczestników, którzy wraz z kompetencjami kulturowymi budują także kapitał społeczny. 68) Y. Benkler, Bogactwo sieci, przekł. R. Próchniak, Warszawa 2008. Les ecoles et leur societes, Paris 2010. 70) Odsetek Polaków wykorzystujących Internet jako narzędzie komunikacji społecznej. 71) Odsetek Polaków uczestniczących w wybranych obszarach kultury. 69)  Monitor Polski – 30 – Poz. 378 Ożywienie debaty publicznej v.p l Istotnym, niezwykle pozytywnym symptomem dla perspektyw rozwoju kapitału społecznego jest ożywienie społeczne, którego powodem jest rosnąca zbiorowa troska o kulturę. Eliminacje do tytułu Europejskiej Stolicy Kultury 2016, Ruch społeczny Obywatele Kultury czy Polskie Forum Obywatelskie to tylko kilka przykładów spontanicznej społecznej aktywności, w wyniku której odtwarza się autentyczna sfera publiczna, przestrzeń poważnej debaty o sprawach publicznych. Przejawem tego świadomego obywatelskiego działania są konkretne efekty: Pakt dla kultury72) (skala ogólnokrajowa) czy zaangażowanie w tworzenie programów rozwoju metropolitalnego (np. tworzenie Programu Rozwoju Kultury w Warszawie w sposób partycypacyjny) (→ wskaźniki celu 2 SRKS). Wzrost znaczenia kobiet .go Sygnały te sugerują, że kultura może być w Polsce bardzo ważną sferą tworzenia kapitału społecznego, pod warunkiem odpowiedniej stymulacji ujawnionego spontanicznie potencjału (→ wskaźnik celu głównego SRKS oraz wskaźnik celu 1 SRKS). w. rcl Kryzys roku 2008 i wieńcząca go recesja przyspieszyły ujawnienie globalnego trendu rozwijającego się od wielu dekad – wzrostu znaczenia kobiet w strukturze społecznej73). Zapoczątkowana w drugiej połowie XX w. postindustrialna transformacja gospodarki i związany z nią rozwój sektora usług wywołały wzrost popytu na pracę kobiet. Ich masowe wkroczenie na rynek pracy przyspieszyło faktyczną emancypację, zwiększyło autonomię i umożliwiło realizowanie indywidualnych strategii rozwojowych. Do najważniejszych należy zaliczyć inwestycje w kształcenie, w efekcie dziś we wszystkich krajach OECD, z wyjątkiem Japonii, kobiety dysponują większym kapitałem ludzkim niż mężczyźni. W świetle dalszej transformacji i dematerializacji gospodarki powoduje to, że są one coraz lepiej przygotowane nie tylko do podejmowania pracy w nowo powstających zawodach, lecz również do przejmowania ważnych pozycji w strukturze społecznej, z gospodarką i polityką włącznie. W Polsce, podobnie jak w innych krajach OECD, widać wyraźnie rosnącą przewagę kobiet w zakresie kapitału ludzkiego. Świadomość własnego potencjału indywidualnego stała się powodem do mobilizacji społecznej, której spektakularnym przejawem jest Kongres Kobiet. Kongres i związane z nim oraz ruchami emancypacyjnymi inicjatywy składają się na ważny i trwały proces budowy kapitału społecznego w Polsce. Ze względu na emancypacyjny charakter tego procesu spodziewać się należy, że będzie on także istotnym źródłem innowacji społecznych, organizacyjnych i instytucjonalnych (ich tworzenie, obok przejmowania pozycji zdominowanych przez mężczyzn, będzie elementem strategii uzyskiwania wpływu na strukturę społeczną)74) (→ wskaźniki celu 2 SRKS). Starzenie się społeczeństw ww W najbliższych dziesięcioleciach pogłębi się proces starzenia społeczeństw europejskich. W Polsce według prognozy GUS za sprawą przewidywanej malejącej liczby urodzeń oraz wzrostu przeciętnego dalszego trwania życia odsetek osób w wieku 65+, który w 2010 r. wynosił 13,6%, wzrośnie do 23,2% w 2035 r.75) Ta zmiana demograficzna stawia społeczeństwo polskie przed istotnymi wyzwaniami, zarówno systemowymi, jak reforma systemu emerytalnego czy organizacja opieki nad osobami 72) Pakt dla Kultury — dokument został podpisany dnia 14 maja 2011 r. przez Premiera Donalda Tuska i ruch społeczny Obywateli Kultury, w obecności Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego Bogdana Zdrojewskiego i ministra w Kancelarii Prezesa Rady Ministrów Michała Boniego. Przygotowany i negocjowany był przez ruch Obywateli Kultury. 73) A. Touraine, Le monde des femmes, Paris 2006. 74) Tamże oraz R. Inglehart, P. Norris, Rising Tide, New York 2003. 75) W tym samym okresie odsetek osób najstarszych – w wieku 80 lat i więcej wzrośnie ponad dwukrotnie – z 3,5% do 7,2%. 75) Prognoza ludności na lata 2008–2035 GUS, Warszawa 2009, s. 149 i n., s. 219.  Monitor Polski – 31 – Poz. 378 Napływ imigrantów v.p l najstarszymi, jak i społecznymi, jak aktywizacja społeczna osób w wieku emerytalnym. Ten ostatni cel wydaje się szczególnie istotny z uwagi na to, że – jak już wspomniano – omawiana grupa w mniejszym stopniu niż pozostali korzysta z nowych mediów, obejmujących coraz więcej wymiarów życia społecznego, a także, jak wskazują badania, poziom kapitału społecznego wśród tych osób jest nieco niższy niż przeciętny76). Skuteczne stawienie czoła tym wyzwaniom, uzyskanie aprobaty społecznej dla wdrażanych rozwiązań oraz zaangażowanie obywateli w ich realizację zależeć będą m.in. od siły międzypokoleniowej solidarności oraz od poziomu kapitału społecznego. .go W ostatnich latach problem integracji imigrantów ponownie stał się jednym z ważniejszych priorytetów w polityce UE. Jednym z istotnych tego wyrazów było ustanowienie przez Parlament Europejski i Radę Europy roku 2008 Europejskim Rokiem Dialogu Międzykulturowego. W społeczeństwach Europy Zachodniej proces integracji imigrantów jawi się jako istotny czynnik kształtujący poziom kapitału społecznego wspólnoty obywateli danego kraju, obustronne zrozumienie i szacunek dla odrębnych wartości i przekonań kulturowych warunkuje budowę wzajemnego zaufania oraz wolę i zdolność współpracy. w. rcl W Polsce od kilkunastu lat obserwujemy systematyczny wzrost napływu imigrantów. Dla przykładu w 1998 r. wojewodowie wydali około 5 tys. decyzji zezwalających cudzoziemcom na zamieszkanie w naszym kraju na czas oznaczony, natomiast 12 lat później takich decyzji było sześciokrotnie więcej77). Z drugiej jednak strony skala imigracji do naszego kraju pozostaje wciąż na stosunkowo niskim poziomie; nadal jesteśmy zdecydowanie mniej atrakcyjnym krajem docelowym dla przybyszów z krajów rozwijających się niż tradycyjne kraje imigracyjne, takie jak np. Francja, Niemcy czy Wielka Brytania78). Według szacunków OECD w 2009 r. do Polski napłynęło 41,3 tys. obcokrajowców, niemal 15 razy mniej niż do Niemiec oraz ponad 10 razy mniej niż do Wielkiej Brytanii. Z tego względu wydaje się, że w perspektywie najbliżej dekady znaczenie procesu integracji nowo przybywających cudzoziemców – obecnie mniej istotne – będzie stopniowo rosło, wpływając w przyszłości także na poziom kapitału społecznego wśród ogółu obywateli. Oznacza to konieczność opracowania całościowego i elastycznego modelu polskiej polityki integracji cudzoziemców, której głównym celem będzie zapewnienie cudzoziemcowi legalnie przebywającemu w Polsce dostępu do usług, które pozwolą mu podejmować zatrudnienie oraz uzyskać samodzielność ekonomiczną, a także zachęcać do udziału w życiu publicznym, społecznym i kulturalnym kraju. Podsumowanie ww Na Polskę oddziaływają globalne trendy, które kształtować będą przyszłość, ale ich wpływ na różne aspekty polskiego społeczeństwa nie jest jednoznaczny. Wzrost kapitału społecznego potrzebny jest nie tylko dla poprawy zdolności współpracy, lecz także dla zwiększenia innowacyjności polskiego społeczeństwa i gospodarki79), która z kolei w świetle współczesnych teorii wzrostu decyduje o konkurencyjności. Pozytywna zmiana jest możliwością, nie jest wszakże koniecznością, zależeć będzie od sumy indywidualnych wyborów Polaków jako pracowników, konsumentów, uczestników 76) Niższy odsetek osób ogólnie ufających innym zanotowano w grupie wiekowej 55–64 oraz wśród emerytów i rencistów, por. Zaufanie Społeczne Komunikat z badań, BS/29/2010, CBOS, Warszawa 2010, s. 6. 77) Dane zaczerpnięto ze strony internetowej Urzędu do Spraw Cudzoziemców, por. http://www.udsc.gov.pl/Zestawienia,roczne,233.html. 78) Por. Cudzoziemcy w Polsce, Biuletyn nr 6, Fundacja Inicjatyw Społeczno‐Ekonomicznych, kwiecień 2008, s. 5 i 9, a także Zapotrzebowanie na pracę obcokrajowców w Polsce. Próba analizy i wniosków dla polityki migracyjnej, Instytut Spraw Publicznych, Krajowa Izba Gospodarcza, Warszawa 2005, s. 26. 79) A. Żołnierski, Badanie kapitału społecznego i innowacyjności polskich przedsiębiorstw, w druku.  Monitor Polski – 32 – Poz. 378 v.p l kultury i obywateli. Wybory te jednak nie dokonują się w normatywnej próżni, przestrzeń wartości kształtowana jest przez kulturę, gospodarkę, przy istotnym udziale historii i polityki. 3. Opis wyzwań rozwojowych dla kapitału społecznego
6. f)Rozwój potencjału kulturowego i kreatywnego.
7. a)Zwiększenie powszechnej świadomości znaczenia kapitału społecznego dla rozwoju kraju Brak powszechnej świadomości, jak ważną rolę w rozwoju i odnoszeniu sukcesów – na gruncie zbiorowym, ale także jednostkowym – odgrywa kapitał społeczny, powoduje, iż w Polsce nad zachowaniami prospołecznymi ciągle dominują postawy indywidualistyczne. w. rcl .go Jak wynika z diagnozy, mimo przekonania o większej efektywności wspólnie podejmowanych działań, większość Polaków nie ufa sobie nawzajem i obawia się współpracy. Szczególnie niski poziom zaufania cechuje relacje między obywatelami a instytucjami80). Zaufanie jest podstawą współdziałania w sferze relacji prywatnych, ale przynosi także wymierne efekty ekonomiczne w dziedzinie relacji formalnych, objętych kontraktem, regulacjami i przepisami81). Kapitał społeczny w Polsce przybiera najczęściej postać zamkniętych sieci społecznych, funkcjonujących w izolacji od instytucji i siebie nawzajem82). Tym samym przestrzeń relacji społecznych ulega fragmentacji, a społeczeństwo polskie wciąż nastawione jest raczej na przetrwanie i adaptację niż rozwój i innowacyjność. Warunkiem zmiany wzorców przetrwania i adaptacji na wzorzec rozwojowy jest nie tylko podjęcie działań pozytywnie oddziałujących na poziom kapitału społecznego, ale też zwiększanie powszechnej świadomości w tym zakresie.
8. b)Podniesienie poziomu kompetencji sprzyjających rozwojowi kapitału społecznego Postawy i kompetencje budujące kapitał społeczny, za które w niniejszej strategii uznano przede wszystkim kooperatywność, komunikatywność i kreatywność, warunkują zdolność do funkcjonowania w dynamicznie zmieniającej się dzisiaj rzeczywistości. Jak wynika z diagnozy, polskiemu społeczeństwu są one szczególnie potrzebne. Rozwijanie postaw i kompetencji społecznych powinno być jedną z horyzontalnych zasad systemu edukacyjnego. Niezbędna jest pełna realizacja do 2016 r. przygotowanej przez MEN podstawy programowej w zakresie edukacji obywatelskiej, kulturalnej i medialnej, przyczyniająca się do rzeczywistego nabywania postaw i kompetencji społecznych. ww Podniesienie poziomu kompetencji rozwijających kapitał społeczny wymaga nie tylko modyfikacji programów i treści nauczania, ale również głębokich zmian w samym systemie edukacji. Szczególnie istotna jest w tym względzie poprawa systemu kształcenia nauczycieli i podniesienie prestiżu zawodu nauczyciela. Ważne jest także podnoszenie jakości szkolnictwa wyższego oraz dbanie o wysoką jakość badań naukowych, wiedza staje się bowiem podstawowym czynnikiem rozwoju społeczeństwa, a tym samym państwa i gospodarki. Istotne jest zatem inwestowanie w szeroko rozumianą politykę 80) Zaufanie – w istocie oznaczające subiektywną pewność, że „inni” będą uwzględniali w swoich działaniach również moje, a nie tylko własne dobro (encrusted interest) – kryje w sobie cały szereg innych fundamentalnych wartości: otwartość, uczciwość, przestrzeganie reguł wzajemności, odpowiedzialność. 81) J. Czapiński, T. Panek (red.), Diagnoza społeczna 2009. Warunki i jakość życia Polaków, Rada Monitoringu Społecznego, Warszawa 2009. 82) Raport Polska 2030.  Monitor Polski – 33 – Poz. 378 v.p l edukacyjną i naukową, która charakteryzuje się najwyższą stopą zwrotu, mimo że jest odłożona w czasie. Postawy i kompetencje społeczne kształtują się nie tylko w systemie szkolnym, ale w różnych instytucjach i obszarach życia społecznego. W tym kontekście istotne jest usprawnienie procesu kształcenia liderów i animatorów społecznych. Efektem wzrostu poziomu wykształcenia społeczeństwa są wyższe aspiracje kulturalne, medialne i obywatelskie. .go Stwarza to nowe rodzaje oczekiwań wobec instytucji edukacyjnych i kulturalnych, co wymaga nowego zdefiniowania zadań, wypracowania wzorów współpracy międzysektorowej, w poprzek podziałów branżowych, ale także geograficznych. Podjęcie współpracy między szkołami i przedszkolami, instytucjami społeczno‐kulturalnymi, organizacjami pozarządowymi i animatorami, mające na celu wspieranie pozaformalnego kształcenia na rzecz edukacji obywatelskiej, kulturalnej i medialnej, jest jednym z podstawowych zadań w obrębie tego wyzwania.
9. c)Zwiększenie aktywności i partycypacji społecznej w. rcl Nadrzędną zasadą, na której powinny opierać się wszystkie działania związane z poprawą partycypacji społecznej, jest konstytucyjna zasada subsydiarności, mająca swoje odzwierciedlenie w zasadzie horyzontalnej Strategii Rozwoju Kapitału Społecznego „partnerstwo i współdziałanie”. Zgodnie z nią państwo powinno tworzyć warunki rozwoju aktywności obywatelskiej i zwiększania wpływu obywateli na polityki publiczne, z poszanowaniem autonomii obywatelskiej i jej różnorodności w sferze działań i poglądów. Partnerstwo powinno opierać się na wzajemnym zaufaniu i budowaniu przejrzystych relacji na linii państwo – obywatel. Dlatego wyzwaniem dla polityki publicznej jest poprawa warunków służących zwiększaniu udziału obywateli w realizacji i kontroli działań administracji publicznej. Zadania z tym związane są w dużej mierze domeną strategii Sprawne państwo, jednak wysoki poziom kapitału społecznego jest podstawą spontanicznej aktywności i współdziałania. Potrzebna jest zatem spójna polityka państwa w tym obszarze. Tworzenie warunków rozwoju partycypacji społecznej i aktywności obywatelskiej wymaga sieci zabezpieczeń prawnych, organizacyjnych, społecznych i etycznych chroniących przed przechwytywaniem, zawłaszczaniem i nadużywaniem cudzych i wspólnotowych zasobów. Zaufanie społeczne rozwija się wtedy, gdy w relacjach społecznych zachowania kooperatywne spotykają się z kooperatywną odpowiedzią partnerów tych relacji. Ważne w tym zakresie jest zbudowanie podstaw prawno‐instytucjonalnych i mechanizmów umożliwiających rozwój dialogu obywatelskiego oraz ekonomii społecznej. ww Naturalną przestrzenią spotkań i dialogu obywatelskiego ze względu na swoją otwartość dla różnych uczestników życia społecznego jest przestrzeń publiczna, która jest podstawą spójności społecznej. Trzeba przy tym wziąć pod uwagę także funkcję emancypacyjną przestrzeni publicznej, wypełnianą w stosunku do grup czy środowisk o niewystarczającej „sile przebicia”, mniej licznych, pozbawionych równych szans w ekspresji swoich oczekiwań i interesów. Niwelowanie różnic w poziomie aktywności obywatelskiej przez wsparcie aktywności osób wykluczonych społecznie jest jednym z ważniejszych zadań w obrębie wyzwania. Szczególną formą partycypacji w procesie stanowienia prawa oraz kształtowania polityki państwa jest zagwarantowany konstytucyjnie dialog społeczny. Jego istota polega na prezentacji poglądów  Monitor Polski – 34 – Poz. 378 v.p l i koncepcji (często odmiennych), uwzględniających szeroko pojęty interes społeczny. Instytucjonalnym wyrazem dialogu społecznego na poziomie centralnym jest Trójstronna Komisja do Spraw Społeczno‐Gospodarczych, natomiast na szczeblu regionalnym taką rolę spełniają wojewódzkie komisje dialogu społecznego, dzięki którym rozwiązywanie problemów społeczności lokalnych staje się realne i akceptowane. .go Dla zwiększenia partycypacji i aktywności obywatelskiej ważny jest także rozwój obszaru ekonomii społecznej, gdzie zakłada się działanie w oparciu o zasadę solidarności, nienastawienie na zysk, reinwestowanie większości uzyskiwanych nadwyżek, a nie przekazywanie ich udziałowcom oraz powszechny udział wolontariuszy. Do tworzenia wartości społecznej oraz wzrostu wzajemnego zaufania przyczynia się także społeczna odpowiedzialność biznesu, w której interes społeczny może być uwzględniany dobrowolnie przez firmy w ich działalności biznesowej. Właściwym punktem odniesienia dla zaangażowania podmiotów gospodarczych w procesy rozwoju społecznego jest kryterium zrównoważonego rozwoju. w. rcl Jednym z efektów rosnącego znaczenia społecznej odpowiedzialności biznesu staje się wolontariat pracowniczy będący wyrazem filantropijnej działalności przedsiębiorstw. W jego ramach przedsiębiorstwa udostępniają czas swoich pracowników (ale i wiedzę oraz zasoby know‐how) dla realizacji przedsięwzięć ważnych ze społecznego punktu widzenia. Wolontariat zarówno w jego wymiarze korporacyjnym, jak i indywidualnym jest przejawem aktywności obywatelskiej, wpływającym na intensyfikację postaw kooperacji i wzrost wzajemnego zaufania, przez co przyczyni się do wzrostu kapitału społecznego. Wolontariat pełni również znaczącą rolę w zwiększeniu integracji i solidarności społecznej. Rozwój wolontariatu jest istotnym wyzwaniem ze względu na rosnące znaczenie problemów, takich jak wykluczenie społeczne czy dyskryminacja.
10. d)Poprawa komunikacji społecznej i wymiany wiedzy Ogromnym wyzwaniem dla polityki publicznej w domenie mediów i komunikacji społecznej jest stworzenie spójnej i całościowej koncepcji działań przez zdefiniowanie misji publicznej mediów i określenie efektywnego sposobu jej realizowania. Niezbędne są regulacje wspierające rozwój komunikacji jako usługi powszechnej, podniesienie jakości oferty oraz odpowiedzialności społecznej mediów przy jednoczesnym zagwarantowaniu ich wolności. Polityka publiczna w coraz większym stopniu powinna być zorientowana na zwalczanie przestępczości oraz wzmacnianie bezpieczeństwa i ochrony prywatności uczestników komunikowania, ochronę praw człowieka i obywatela oraz interesów uczestników komunikacji. ww Strategiczne znaczenie ma rozwój domeny publicznej oraz elektronicznego dostępu do treści dziedzictwa kulturowego i zasobów wiedzy. Władza publiczna we współpracy z podmiotami rynkowymi powinna wspierać dynamiczny rozwój nowych technologii przez unowocześnienie infrastruktury sieciowej i zmiany regulacyjne sprzyjające personalizacji treści i form komunikacji. Efektem może być zmarginalizowanie roli mediów tradycyjnych, jeżeli te nie dokonają koniecznej modernizacji własnej struktury i oferty. Trzeba przy tym mieć na uwadze ryzyko związane z wykluczeniem cyfrowym. Część użytkowników emigruje do sfery nowych technologii, dających nowe możliwości komunikacyjne, a inni, o niższej kompetencji kulturowej i technologicznej, nie mogą przekroczyć bariery dostępu do nowych mediów sieciowych. Rozszerzenie się dostępu do Internetu znacznie zmieniło sytuację mediów lokalnych i społecznych, których wspieranie jest istotnym zadaniem polityki publicznej. Możliwe stało się tworzenie  Monitor Polski – 35 – Poz. 378 v.p l niezależnych stron informacyjnych oraz nieoficjalnych platform komunikacji w społecznościach lokalnych. Takie lokalne, osiedlowe fora wymiany informacji czy blogi mogą stać się zalążkiem działań społecznych na rzecz najbliższego otoczenia, których przeprowadzenie nie byłoby możliwe bez skutecznych narzędzi komunikacji. Dzięki nim poszerza się przestrzeń publiczna i wzmacnia poczucie lokalnej tożsamości. .go Należy uznać także podstawową rolę mediów masowych w budowaniu poczucia wspólnoty i wspólnej tożsamości oraz mediów sieciowych w zapewnieniu zdemokratyzowanej, poziomej komunikacji, wspierającej budowanie zaufania. Sieciowe formy komunikowania tworzą wspólnoty wiedzy i doświadczeń oraz przestrzeń dla debaty publicznej angażującej szerokie grono obywateli i instytucji. Polityka publiczna powinna zmierzać do wzmacniania otwartości mediów i systemów komunikowania, umożliwiając tym samym współpracę między rozmaitymi nadawcami oraz wymianę treści zarówno na poziomie lokalnym, krajowym, jak i międzynarodowym.
11. e)Poprawa wykorzystania potencjału kulturowego i kreatywnego w budowaniu kapitału społecznego w. rcl Potencjał kulturowy i kreatywny nie jest przypisany do jakiejkolwiek sfery życia (np. sztuki, nauki czy technologii), ale raczej posiada zdolność wiązania ich ze sobą. Oznacza to, że twórczość staje się produktywna, o ile wspiera ją wysoki potencjał kreatywny, a więc przede wszystkim sieci stosunków społecznych. Im gęstsze (choć niekoniecznie mocne) są systemy relacji między jednostkami i grupami, tym większe prawdopodobieństwo, że wygenerują one zjawiska nowe i wartościowe społecznie. Potrzebny jest zatem rozwój mechanizmów wsparcia i współpracy między różnymi podmiotami oraz osobami działającymi w sektorze kultury i kreatywności. Ważnym czynnikiem kapitału społecznego jest przynależność do danej społeczności, która stanowi dla jednostek szczególną wartość. Podzielana atrakcyjna tożsamość społeczna i kulturowa pobudza solidarność między ludźmi, a także między różnymi mikrospołecznościami, zaś jej brak powoduje rezygnację ze współpracy na rzecz „grodzenia”, „segregacji” i „prywatyzacji”. Z poczucia przynależności wyrasta też poczucie współodpowiedzialności za wspólne zasoby i dobra publiczne, jego brak prowadzi zaś do obojętności oraz rozluźniania kontroli społecznej. Z uwagi na współczesne sposoby uczestniczenia w kulturze zdominowane przez nowe technologie, istotnym zadaniem polityki publicznej jest wsparcie procesu digitalizacji dziedzictwa kulturowego. Nowoczesne technologie informacyjne, a zwłaszcza Internet, odgrywają ogromną rolę w obszarze kultury i kreatywności. Aktywne uczestnictwo w sieciach komunikacyjnych stanowi składnik potencjału kreatywnego. ww Dla kształtowania potencjału kulturowego i kreatywnego istotne jest wzmacnianie relacji społecznych sprzyjających twórczości. Trzeba jednak pamiętać, że oprócz „miękkich” rozwiązań, rezydujących w wartościach, przyzwyczajeniach i ludzkich postawach, na rozwój tych potencjałów wpływają „twarde” uwarunkowania, a więc prawne, instytucjonalne i technologiczne. Potencjał kreatywny i kulturowy jest również czynnikiem kapitału społecznego odgrywającym znaczącą rolę w gospodarce opartej na wiedzy i warunkującym innowacyjność uznawaną coraz częściej za kluczowy mechanizm zmiany i rozwoju. Rozwój technologiczny i innowacje we współczesnej gospodarce osadzone są w ogólnym klimacie aktywności twórczej i otwartości na nowość. Tymczasem w Polsce nadal nie traktuje się twórczości i kultury jako istotnego zasobu  Monitor Polski – 36 – Poz. 378 v.p l rozwojowego. Dlatego też niezbędne są działania związane z ożywieniem debaty publicznej o kreatywności i kulturze w kontekście osiągania celów zarówno społecznych, jak i gospodarczych. W ciągu najbliższych dziesięciu lat Polska będzie stopniowo wyczerpywać potencjał rozwojowy związany z fazą doganiania gospodarek wysoko rozwiniętych. Tymczasem, aby zapewnić sobie pozycję konkurencyjną, Polska powinna stać się twórcą kreatywnych rozwiązań. Rozwój przemysłów kultury i przemysłów kreatywnych, przy jednoczesnym zwiększeniu dywersyfikacji źródeł finansowania, staje się z tej perspektywy pilnym zadaniem planowania strategicznego. ww w. rcl .go Ważną kwestią dla rozwoju kultury jest mecenat. Niezbędne jest stworzenie ram prawno‐ ‐instytucjonalnych dla mecenatu prywatnego i publicznego. W tym kontekście konieczne jest, z jednej strony, zwiększenie dostępu do kultury, z drugiej – podniesienie efektywności funkcjonowania instytucji kulturalnych. Ważnym zadaniem w obrębie tego wyzwania jest budowanie spójnego wizerunku Polski za granicą.  Monitor Polski – 37 – Poz. 378 1. Definicja kapitału społecznego v.p l V. Wizja i zasady rozwoju kapitału społecznego W Strategii Rozwoju Kapitału Społecznego przyjęto następującą definicję: Kapitał społeczny to, wynikająca z zaufania oraz obowiązujących norm i wzorów postępowania, zdolność obywateli do mobilizacji i łączenia zasobów, która sprzyja kreatywności oraz wzmacnia wolę współpracy i porozumienia w osiąganiu wspólnych celów. .go Relacje, które budowane są na zaufaniu, sprzyjają współpracy, komunikacji i kreatywności oraz wiążą jednostkę ze społeczeństwem w sposób umożliwiający jej współdziałanie z innymi i realizowanie wspólnych celów. Charakter tych relacji uwarunkowany jest przede wszystkim cechami struktury społecznej, a więc normami, wzorcami, wartościami i kompetencjami społecznymi. Zaufanie lub jego brak jest efektem realnych doświadczeń i kształtuje się w praktyce życia społecznego. Wymaga zatem stabilnego oparcia w „infrastrukturze społecznej”, rozumianej szeroko jako instytucje, sieci i przestrzenie, w których relacje te mogą przebiegać. Ważnym elementem infrastruktury społecznej jest sprzyjająca przestrzeń publiczna, a więc urzędy, instytucje kultury, szkoły czy parki, ale też media publiczne. Jako dokument rządowy, SRKS może wpływać na jakość przestrzeni publicznej przez zmiany systemowe w programach działania różnych instytucji czy zmiany legislacyjne. w. rcl Przyjęcie tak rozumianej koncepcji kapitału społecznego stanowi podstawę działań proponowanych w SRKS. Trzeba też zaznaczyć, że nacisk kładziony jest na bardziej efektywne wykorzystanie istniejącej już infrastruktury i wszelkich zasobów przyczyniających się do tworzenia kapitału społecznego oraz na zintegrowanie i uporządkowanie już istniejących inicjatyw. 2. Wizja Wizją Strategii Rozwoju Kapitału Społecznego jest społeczeństwo, w którym: 1) obywatele chcą i potrafią angażować się we współdziałanie na rzecz dobra publicznego, mają dostęp do wiarygodnej i rzetelnej informacji o sprawach publicznych, a także niezbędne kompetencje, dzięki czemu mogą racjonalnie, na podstawie faktów, włączać się w debatę publiczną i brać czynny udział w podejmowaniu decyzji ich dotyczących; ww 2) różnorodność talentów, umiejętności, kompetencji i punktów widzenia znajduje wspólną przestrzeń aktywności, służąc tworzeniu innowacji w sferze społecznej, gospodarczej i kulturowej, a systemy edukacji powszechnej, w tym ustawicznej, działają na rzecz kształtowania postaw i kompetencji społecznych; 3) obywatele i grupy mają równy dostęp do kanałów artykulacji potrzeb i postulatów, dzięki czemu można formułować polityki społeczne, skutecznie podnoszące jakość życia, wzmacniające spójność i poczucie przynależności do wspólnoty społecznej, a także przyczyniające się do zrównoważonego rozwoju kraju; 4) komunikacja w sferze publicznej jest wolna od zniekształceń, oparta na zasadach szacunku, tolerancji, odpowiedzialności, otwartości i uczciwości; wykorzystuje wysokiej jakości treści, oraz Technologie Informacyjno‐Komunikacyjne w życiu społecznym, sprzyjając tym samym wzajemnemu zrozumieniu różnorodnych grup społecznych, obywateli i instytucji, uzgadnianiu wspólnych celów i angażowaniu się w działania na ich rzecz;  Monitor Polski – 38 – Poz. 378 3. Misja v.p l 5) instytucje tworzą przestrzenie wspólnych wartości i kształtowania się więzi społecznych, sprzyjają zaufaniu, swobodnemu zrzeszaniu się oraz wymianie wiedzy i doświadczeń. Misją polityki publicznej w zakresie rozwijania kapitału społecznego jest: 4. Zasady horyzontalne .go TWORZENIE, UTRZYMYWANIE I DOSKONALENIE WARUNKÓW ROZWOJU KAPITAŁU SPOŁECZNEGO W POLSCE PRZEZ WSPIERANIE DZIAŁAŃ NA RZECZ AKTYWNOŚCI I KREATYWNOŚCI OBYWATELI ORAZ ICH WSPÓŁPRACY DLA DOBRA WSPÓLNEGO Strategia Rozwoju Kapitału Społecznego zakłada uwzględnianie w realizacji wszystkich celów, priorytetów i kierunków działań następujących zasad horyzontalnych83): wzmacnianie spójności społecznej, więzi społecznych i solidarności społecznej,  upowszechnianie otwartości, tolerancji i szacunku dla innych ludzi jako zasad współżycia społecznego,  zwalczanie wszelkiej dyskryminacji ze względu na płeć, wiek, rasę, kolor skóry, pochodzenie etniczne lub społeczne, cechy genetyczne, język, religię lub przekonania, poglądy polityczne lub inne poglądy, przynależność do mniejszości narodowej, majątek, urodzenie, niepełnosprawność lub orientację seksualną, w. rcl  wyrównywanie szans grup i środowisk wykluczonych społecznie lub zagrożonych społeczną marginalizacją,  partnerstwo i współdziałanie podmiotów sektora publicznego z obywatelami oraz ich reprezentantami, w szczególności organizacjami obywatelskimi,  wzmacnianie wspólnot lokalnych przez wspieranie rozwoju ich podmiotowości, wzajemnej pomocy wspólnot lokalnych oraz wymiany usług lokalnych,  innowacyjność, efektywne wykorzystanie nowych technologii w rozwoju społecznym. ww  83) W odniesieniu do zasady horyzontalnej dotyczącej zwalczania wszelkiej dyskryminacji, wszelkie działania projektowe podejmowane na poziomie implementacji SRKS będą brały pod uwagę – przy ich planowaniu i realizacji – konieczność zapewnienia równego dostępu do usług, towarów i środowiska zabudowanego dla osób niepełnosprawnych.  Monitor Polski – 39 – Poz. 378 VI. Cele, priorytety i kierunki działań v.p l Cel główny. Wzmocnienie udziału kapitału społecznego w rozwoju społeczno‐ ‐gospodarczym Polski Cel główny SRKS będzie realizowany przez cztery cele szczegółowe: Cel 1. Kształtowanie postaw sprzyjających kooperacji, kreatywności oraz komunikacji. Cel 2. Poprawa mechanizmów partycypacji społecznej i wpływu obywateli na życie publiczne. Cel 3. Usprawnienie procesów komunikacji społecznej oraz wymiany wiedzy. Cel 4. Rozwój i efektywne wykorzystanie potencjału kulturowego i kreatywnego. .go Powyższe cele szczegółowe są ze sobą powiązane i przenikają się. Realizacja poszczególnych priorytetów i kierunków działań w odniesieniu do jednego celu szczegółowego wpływa na osiąganie pozostałych celów szczegółowych oraz celu strategicznego. Do pełnej realizacji wszystkich celów niezbędne jest współdziałanie różnych podmiotów aktywnych w sferze społecznej: podmiotów publicznych, organizacji społecznych, administracji samorządowej czy podmiotów prywatnych. Cel szczegółowy 1. Kształtowanie postaw sprzyjających kooperacji, kreatywności oraz komunikacji w. rcl Przez postawy sprzyjające kooperacji, kreatywności oraz komunikacji rozumie się postawy budujące kapitał społeczny, rozwijane w trakcie edukacji: obywatelskiej, medialnej, kulturalnej, przyrodniczej84), a także sportowej. Cel szczegółowy 1. Kształtowanie postaw sprzyjających kooperatywności, kreatywności oraz komunikacji będzie realizowany przez następujące priorytety Strategii: Priorytet Strategii 1.1. Wspieranie edukacji formalnej w zakresie metod nauczania sprzyjających kooperacji, kreatywności i komunikacji oraz rozwijanie demokratycznej kultury szkoły. Priorytet Strategii 1.2. Wspieranie edukacji innej niż formalna85) ukierunkowanej na kooperację, kreatywność i komunikację społeczną. Priorytet Strategii 1.1. Wspieranie edukacji formalnej w zakresie metod nauczania sprzyjających kooperacji, kreatywności i komunikacji oraz rozwijanie demokratycznej kultury szkoły ww Priorytet będzie realizowany z jednej strony przez zmiany w programach i metodach nauczania oraz sposobie funkcjonowania przedszkoli, szkół i placówek oświatowych, a z drugiej przez zmiany w kształceniu i doskonaleniu nauczycieli. Priorytet obejmuje następujące kierunki działań: 1.1.1. Upowszechnianie w systemie edukacji metod nauczania i dobrych praktyk w zakresie funkcjonowania szkół, rozwijających postawy kreatywne, kooperacji i komunikacji. 84) Jednym z istotnych z perspektywy kapitału społecznego działań, podejmowanych przez politykę publiczną, jest wspieranie uczenia się przez całe życie. Zagadnienie to ujęto w dodatkowym dokumencie przygotowanym przez Ministerstwo Edukacji Narodowej „Perspektywa uczenia się przez całe życie”. 85) Edukacja inna niż formalna obejmuje edukację pozaformalną i nieformalną.  Monitor Polski Poz. 378 Kształcenie i doskonalenie nauczycieli w zakresie rozwijania kompetencji społecznych wśród uczniów. v.p l 1.1.2. – 40 – 1.1.3. Wzmocnienie edukacji obywatelskiej, medialnej i kulturalnej. 1.1.1. Upowszechnianie w systemie edukacji metod nauczania i dobrych praktyk w zakresie funkcjonowania szkół, rozwijających postawy kreatywne, kooperacji i komunikacji .go Rozwijanie postaw i kompetencji społecznych odbywa się w procesie uczenia się przez całe życie. Szczególne znaczenie ma jak najwcześniejsze uczestnictwo w zorganizowanych formach uczenia się i funkcjonowania w grupach rówieśników. Dlatego kluczowe jest rozwijanie kompetencji społecznych uwzględnionych w podstawie programowej kształcenia ogólnego, począwszy od edukacji przedszkolnej i wczesnoszkolnej. w. rcl Wdrażana sukcesywnie od dnia 1 września 2009 r. nowa podstawa programowa kształcenia ogólnego kładzie nacisk na kształtowanie u uczniów postaw sprzyjających ich dalszemu rozwojowi indywidualnemu i społecznemu, takich jak postawy wiarygodności, odpowiedzialności, poczucia własnej wartości, szacunku dla innych ludzi, ciekawości poznawczej, kreatywności, gotowości do uczestnictwa w kulturze, podejmowania inicjatyw oraz do pracy zespołowej. W rozwoju społecznym szczególnie podkreśla się kształtowanie postawy obywatelskiej, postawy poszanowania tradycji i kultury własnego narodu, a także postawy poszanowania innych kultur i tradycji. Zmiany w systemie edukacyjnym nie nastąpią jednak jedynie w wyniku reformy programowej lub innych rozwiązań systemowych. Równie ważne są zmiany w funkcjonowaniu szkoły i upowszechnienie takich metod nauczania, które rozwijają aktywność, innowacyjność i kreatywność w uczeniu się. Aby to osiągnąć, niezbędne będzie zapewnienie przejrzystości zasad pracy placówek oświatowych, które umożliwią skoncentrowanie wysiłków reformatorskich na działaniach na rzecz wysokiej jakości edukacji. W nauczaniu i pracy wychowawczej zamierza się wykorzystywać codzienne doświadczenia uczniów, rzeczywiste wydarzenia życia publicznego, problemy środowiska lokalnego, a także włączać uczniów w rozpoznawanie i rozwiązywanie problemów lokalnych przez realizację pozaszkolnych projektów społecznych. Szkoła powinna być postrzegana jako instytucja godna zaufania, zakorzeniona w społeczności lokalnej, rozwijająca postawy i kompetencje społeczne uczniów, ale także nauczycieli. Ważną rolę odgrywają tu takie obszary, jak wspieranie samorządności uczniowskiej jako realizacji prawa uczniów do współorganizowania pracy szkoły oraz własnej aktywności, włączenie rodziców jako równorzędnych partnerów w procesy szkolnej demokracji. Podobnie w przypadku samorządności studenckiej ważne jest wspieranie zaangażowania studentów zarówno w samorząd uczelni, jak i samorząd studencki na poziomie krajowym. ww Jednocześnie ze zmianami programowymi i organizacyjnymi, podejście do kształcenia w szkołach i na uczelniach powinno stać się bardziej otwarte na dobre przykłady uczenia się innego niż formalne. Ten typ uczenia się stanowi szybszy sposób dostosowania się do zmian w społeczeństwie i w gospodarce, nie wymaga bowiem długotrwałych procedur tworzenia i zatwierdzania programów kształcenia, ich wdrażania, doskonalenia nauczycieli, rozwoju nadzoru nad ich realizacją i, w końcu, rozwoju systemu oceny efektów kształcenia, w tym oceny zewnętrznej. Tymczasem w tradycyjnej szkole, także w szkole wyższej, uczniowie i studenci funkcjonują w bezpiecznym i przewidywalnym otoczeniu, najczęściej słuchają i powtarzają treści kształcenia za nauczycielem lub podręcznikiem i mało mają okazji do prawdziwej pracy zespołowej. Ponadto w systemie edukacji zakłada się zdecydowane podniesienie znaczenia pracy własnej ucznia i studenta (praca w bibliotece lub archiwum, zadania  Monitor Polski – 41 – Poz. 378 v.p l analityczne, projekty zespołowe nastawione na twórcze i samodzielne definiowanie i realizowanie zadań). Kształcenie i szkolenie promujące kreatywność i innowacyjność powinno łączyć indywidualne podejście do osób uczących się z rozwijaniem ich zdolności do pracy zespołowej86). Schematyczność w uczeniu będzie eliminowana przez m.in.: różnicowanie źródeł wiedzy, aktywną współpracę między nauczycielami czy promowanie zespołowości. Postawy i kompetencje – obywatelskie i kooperatywne, kulturalne i kreatywne, medialne i informacyjne – można kształtować podczas wszystkich zajęć edukacyjnych. Postawy obywatelskie kształtuje się np. podczas edukacji sportowej, a kompetencje medialne w trakcie planowania i realizacji projektów zespołowych, zwłaszcza jeżeli technologie informacyjno‐komunikacyjne będą stale wykorzystywane w szkole, także w kontakta