Uchwała Nr 105 Rady Ministrów z dnia 28 grudnia 2000 r. w sprawie przyjęcia Narodowej Strategii Rozwoju Regionalnego 2001-2006.

Monitor Polski Nr 43 — 1404 — 438. Grzegorska Stefania, 439. Iwan Stanis∏aw, 440. Iwan Marianna, 441. JajeÊniak Andrzej, 442. JajeÊniak Irena, 443. JajeÊniak Stanis∏aw, 444. JajeÊniak Marianna, 445. Januchta Mieczys∏aw, 446. Januchta Janina, 447. Kaczmarek Henryk, 448. Kaczmarek Zofia, 449. KapuÊciƒski W∏adys∏aw, 450. KapuÊciƒska Maria, 451. K∏osowski Józef, 452. K∏osowska Stanis∏awa, 453. Ko∏ek Edward, 454. Ko∏ek Krystyna, 455. Koprowski Franciszek, 456. Koprowska Janina, 457. Kowalski Walery, 458. Kowalska Marianna, 459. Koz∏owski Czes∏aw, 460. Koz∏owska Lucyna, 461. Kr´˝elewski Czes∏aw, 462. Kr´˝elewska Boles∏awa, 463. Krzywicki W∏adys∏aw, 464. Krzywicka Marianna, 465. Kuc Boles∏aw, 466. Kuc Aniela, 467. Kuca Ludwik, 468. Kuca Zofia, 469. Kumorowski Stanis∏aw, 470. Kumorowska Genowefa, 471. Lewandowski Leon, 472. Lewandowska Janina, 473. Lis Teofil, 474. Lis Wanda, 475. ¸abuda Edward, 476. ¸abuda Genowefa, 477. ¸asisz Stanis∏aw, 478. ¸asisz Apolonia, 479. ¸yczek Czes∏aw, 480. ¸yczek Aniela, 481. Malec W∏odzimierz, 482. Malec Dominika, 483. Mróz Bronis∏aw, 484. Mróz Stanis∏awa, 485. Parkita Jan, 486. Parkita Maria, 487. Parkita Stanis∏aw, 488. Parkita Feliksa, 489. Partyka Zdzis∏aw, 490. Partyka Marianna, 491. Pietrzyk Jan, 492. Pietrzyk Janina, 493. Pisarek W∏adys∏aw, 494. Pisarek Alfreda, 495. Piwowarczyk Stefan, 496. Piwowarczyk Janina, 497. Pokrzywa W∏adys∏aw, 498. Pokrzywa Kazimiera, 499. Popielski Franciszek, 500. Popielska Marianna, 501. Przemyski Cze- Poz. 850 i 851 s∏aw, 502. Przemyska Genowefa, 503. Raczyƒski Kazimierz, 504. Raczyƒska Genowefa, 505. Ró˝alski Józef, 506. Ró˝alska Marianna, 507. Sepio∏o Jan, 508. Sepio∏o Janina, 509. Skawiƒski Marian, 510. Skawiƒska Irena, 511. S∏apek W∏adys∏aw, 512. S∏apek Cecylia, 513. Smyka Marian, 514. Smyka Janina, 515. Stolarski Kazimierz, 516. Stolarska Stanis∏awa, 517. Strychalski Marian, 518. Strychalska Marianna, 519. Strychalski W∏adys∏aw, 520. Strychalska Julianna, 521. Styczeƒ Tadeusz, 522. Styczeƒ Helena, 523. Szyposzyƒski Stanis∏aw, 524. Szyposzyƒska Marianna, 525. Âwiàtek Edward, 526. Âwiàtek Ewa, 527. Tarasiƒski Tadeusz, 528. Tarasiƒska Stanis∏awa, 529. Tar∏owski Micha∏, 530. Tar∏owska Józefa, 531. Tasak Stanis∏aw, 532. Tasak Genowefa, 533. Wiaderny Tadeusz, 534. Wiaderna Marianna, 535. Wiaderny Tadeusz, 536. Wiaderna Stefania, 537. Wiekiera Stanis∏aw, 538. Wiekiera El˝bieta, 539. W∏udarczyk Franciszek, 540. W∏udarczyk Wac∏awa, 541. Woêniak Teodor, 542. Woêniak Krystyna, 543. Wróbel Józef, 544. Wróbel Leokadia, 545. Wróbel Stanis∏aw, 546. Wróbel Krystyna, 547. Zar´bski Józef, 548. Zar´bska Marianna, 549. Zbojak W∏odzimierz, 550. Zbojak Janina, 551. Zdeb Wincenty, 552. Zdeb Marianna, 553. Zielonka Henryk, 554. Zielonka Stanis∏awa, 555. Zi´ba Marian, 556. Zi´ba Marianna. Prezydent Rzeczypospolitej Polskiej: A. KwaÊniewski 851 UCHWA¸A Nr 105 RADY MINISTRÓW z dnia 28 grudnia 2000 r. w sprawie przyj´cia Narodowej Strategii Rozwoju Regionalnego 2001—2006. Na podstawie art. 11 ust. 7 ustawy z dnia 12 maja 2000 r. o zasadach wspierania rozwoju regionalnego (Dz. U. Nr 48, poz. 550, Nr 95, poz. 1041 i Nr 109, poz. 1158) Rada Ministrów uchwala, co nast´puje: § 1. Przyjmuje si´ Narodowà Strategi´ Rozwoju Regionalnego 2001—2006, stanowiàcà za∏àcznik do uchwa∏y. § 2. Uchwa∏a wchodzi w ˝ycie z dniem powzi´cia. Prezes Rady Ministrów: J. Buzek Za∏àcznik do uchwa∏y nr 105 Rady Ministrów z dnia 28 grudnia 2000 r. (poz. 851) Narodowa Strategia Rozwoju Regionalnego 2001—2006 Spis treÊci Wprowadzenie I. Stan i trendy zró˝nicowaƒ regionalnych w Polsce na tle sytuacji regionów Unii Europejskiej 1. Sytuacja makroekonomiczna Polski na tle Unii Europejskiej 2. Zró˝nicowania mi´dzyregionalne 3. Ocena poziomu konkurencyjnoÊci województw — wnioski II. Proces integracji europejskiej i cele polityki spo∏eczno-gospodarczej paƒstwa w horyzoncie Êredniookresowym 1. Uwarunkowania wynikajàce z procesu integracji europejskiej 2. Uwarunkowania wynikajàce z celów polityki spo∏eczno-gospodarczej i przestrzennej paƒstwa III. Strategia rozwoju regionalnego Monitor Polski Nr 43 — 1405 — 1. Wyzwania stojàce przed politykà rozwoju regionalnego paƒstwa 2. Zasady prowadzenia polityki rozwoju regionalnego paƒstwa 3. Cele, priorytety i instrumenty polityki rozwoju regionalnego paƒstwa A. Rozbudowa i modernizacja infrastruktury s∏u˝àcej wzmacnianiu konkurencyjnoÊci regionów B. Restrukturyzacja bazy ekonomicznej regionów i tworzenie warunków jej dywersyfikacji C. Rozwój zasobów ludzkich D. Wsparcie obszarów wymagajàcych aktywizacji i zagro˝onych marginalizacjà E. Rozwój wspó∏pracy regionów IV. Zasady i kryteria uruchamiania Êrodków w ramach polityki rozwoju regionalnego paƒstwa 1. Ogólne zasady i kryteria wyodr´bniania obszarów wsparcia Poz. 851 2. Zasady i kryteria wsparcia finansowego programów wojewódzkich i zadaƒ przewidzianych w ich ramach do realizacji V. Koordynacja i wdra˝anie polityki rozwoju regionalnego paƒstwa 1. Instytucje wdra˝ajàce polityk´ rozwoju regionalnego 2. Ogólne zasady i sposoby organizacji monitorowania i ewaluacji w polityce rozwoju regionalnego VI. Ramy finansowania NSRR 1. èród∏a finansowania 2. WysokoÊç Êrodków na realizacj´ NSRR 3. Poziom wspó∏finansowania i kierunki wydatkowania Êrodków Za∏àcznik: Zestawienie ekspertyz wykonanych na potrzeby NSRR Aneks Wprowadzenie 1. Polska, wkraczajàc w XXI wiek, jest szybko rozwijajàcym si´ paƒstwem europejskim dà˝àcym do pe∏niejszego w∏àczenia si´ w procesy spo∏eczno-ekonomiczne wspó∏czesnego Êwiata oraz przystàpienia do Unii Europejskiej. JednoczeÊnie w skali Europy Polska jest nadal krajem o bardzo niskim poziomie produktu krajowego brutto na mieszkaƒca, w którym istniejà istotne bariery rozwoju konkurencyjnoÊci gospodarki i osiàgania wy˝szego poziomu ˝ycia wszystkich mieszkaƒców. Zjawiska te sà zró˝nicowane przestrzennie, wp∏ywajàc na mo˝liwoÊci rozwojowe poszczególnych regionów i ich mieszkaƒców. 2. Polska prowadzi polityk´ spo∏eczno-gospodarczà zmierzajàcà z jednej strony do budowy w pe∏ni efektywnej i konkurencyjnej gospodarki, a z drugiej do stworzenia wszystkim obywatelom mo˝liwoÊci udzia∏u w korzyÊciach wynikajàcych ze wzrostu gospodarczego oraz integracji ze strukturami europejskimi. Aktualnie trwa wprowadzanie wielu reform systemowych oraz programów restrukturyzacyjnych i rozwojowych, które sprzyjaç majà realizacji takiej polityki. Jednà z dziedzin interwencji publicznej, zyskujàcych na znaczeniu w Polsce na poczàtku XXI wieku, jest polityka rozwoju regionalnego. Wynika to z kilku czynników, w tym przede wszystkim ze skoncentrowanych przestrzennie problemów restrukturyzacji i rozwoju, post´pujàcego procesu decentralizacji paƒstwa oraz procesu integracji europejskiej. W ramach polityki regionalnej paƒstwa istnieje mo˝liwoÊç i koniecznoÊç uruchomienia dzia∏aƒ tworzàcych trwa∏e infrastrukturalne i instytucjonalne fundamenty stymulowania rozwoju Polski. Bez sprawnego i efektywnego wykorzystania regionalnie zró˝nicowanych szans i predyspozycji rozwojowych nie jest mo˝liwe osiàgni´cie przez Polsk´ wysokiej dynamiki rozwoju spo∏eczno-ekonomicznego i w∏àczenie si´ w proces budowy w pe∏ni konkurencyjnego spo∏eczeƒstwa in- formacyjnego — zgodnie z postanowieniami szczytu UE w Lizbonie z marca 2000 r. 3. Od roku 1999 dzi´ki dalszej decentralizacji paƒstwa — poprzez utworzenie mniejszej liczby województw, w których funkcjonuje równolegle samorzàd z administracjà rzàdowà oraz nadaniu samorzàdom województw podmiotowoÊci w kreowaniu i prowadzeniu polityki regionalnej — kompleksowa polityka rozwoju mo˝e byç prowadzona na dwóch poziomach zarzàdzania paƒstwem: wojewódzkim i centralnym. Uszczegó∏owienie zasad i norm wspó∏pracy Rzàdu oraz samorzàdów województw i innych podmiotów przy prowadzeniu i realizacji polityki rozwoju nastàpi∏o w ustawie z dnia 12 maja 2000 r. o zasadach wspierania rozwoju regionalnego. 4. Niniejszy dokument formu∏uje strategi´ rozwoju regionalnego na lata 2001—2006 rozumianà jako cz´Êç strategii rozwoju spo∏eczno-gospodarczego paƒstwa, która zmierza, przy przestrzeganiu zdefiniowanych zasad i procedur, do realizacji ogólnonarodowych celów rozwoju okreÊlonych w odniesieniu do przestrzeni Polski i Europy. Zgodnie z ustawà o zasadach wspierania rozwoju regionalnego Narodowa Strategia Rozwoju Regionalnego (NSRR) jest jednym z narz´dzi tworzonego systemu polityki rozwoju regionalnego w Polsce, okreÊlajàc cele, priorytety i kryteria wyodr´bniania obszarów wsparcia, zasady i kryteria wsparcia finansowego programów wojewódzkich ze strony polityki rozwoju regionalnego paƒstwa. Stanowi wi´c punkt odniesienia dla preliminowania wysokoÊci i kierunków wydatkowania Êrodków z bud˝etu paƒstwa, w tym Êrodków zagranicznych, na realizacj´ kontraktów wojewódzkich oraz innych zadaƒ z zakresu rozwoju regionalnego, programów doradczych, informacyjnych i przedsi´wzi´ç o charakterze pilota˝owym. NSRR okreÊla tak˝e sposób koordynacji dzia∏aƒ wszystkich ministrów oraz fun- Monitor Polski Nr 43 — 1406 — duszy celowych, które sà zgodne z celami i zadaniami polityki rozwoju regionalnego paƒstwa, sà terytorialnie ukierunkowane i przewidziane do prowadzenia w ramach kontraktów wojewódzkich. 5. NSRR zosta∏a opracowana z uwzgl´dnieniem uwarunkowaƒ spo∏eczno-ekonomicznych i prowadzonej przez Rzàd polityki spo∏eczno-gospodarczej. Jej zapisy tworzà podstawy do programowania rozwoju regionalnego na poziomie operacyjnym oraz uruchamiania konkretnych przedsi´wzi´ç i projektów zorientowanych na pobudzanie rozwoju regionalnego. Cele polityki rozwoju regionalnego paƒstwa sà formu∏owane z perspektywy potrzeb ogólnonarodowych. Pierwszeƒstwo ma utrzymanie wysokiego tempa wzrostu gospodarczego, tworzenie nowych miejsc pracy, stymulowanie przekszta∏ceƒ strukturalnych oraz nowoczesnych form dzia∏alnoÊci zwiàzanych z formowaniem si´ spo∏eczeƒstwa informacyjnego przy jednoczesnym umo˝liwieniu rozwoju i zaspokojenia potrzeb ˝yciowych mieszkaƒców wszystkich regionów Polski. Istotnà misjà Strategii jest tak˝e, przy realizacji wymienionych celów, pe∏ne wykorzystanie mo˝liwoÊci stworzonych w wyniku decentralizacji zarzàdzania paƒstwem. 6. NSRR zak∏ada pe∏nà harmonizacj´ dzia∏aƒ podejmowanych w ramach polityki rozwoju regionalnego paƒstwa z zasadami ekorozwoju — zgodnie z prowadzonà przez Polsk´ politykà ekologicznà oraz przyj´tymi zobowiàzaniami mi´dzynarodowymi w tej sferze. Dotyczy to zarówno postanowieƒ konferencji w Rio de Janeiro, jak i Agendy 2000. 7. Narodowa Strategia Rozwoju Regionalnego jest jednà z podstawowych Êredniookresowych (do roku 2006) strategii strukturalnych, nad którymi Rzàd podjà∏ prace na poczàtku 1999 r. w celu zharmonizowania programowania rozwoju w Polsce z programowaniem Unii Europejskiej. Do strategii strukturalnych nale˝à: Narodowa strategia wzrostu zatrudnienia i rozwoju zasobów ludzkich, Narodowa strategia rozwoju obszarów wiejskich i rolnictwa (Spójna polityka strukturalna rozwoju obszarów wiejskich i rolnictwa), Narodowa strategia rybo∏ówstwa, Narodowa strategia ochrony Êrodowiska oraz Narodowa strategia rozwoju transportu. Zapisy tych strategii pos∏u˝à do przygotowania Narodowego planu rozwoju na lata 2003—2006, zawierajàcego propozycj´ dzia∏aƒ oraz wykorzystania pomocy Unii Europejskiej z Funduszy Strukturalnych ukierunkowanych na zmniejszenie dysproporcji spo∏eczno-gospodarczych pomi´dzy Polskà a Unià Europejskà, zarówno w odniesieniu do poszczególnych dziedzin gospodarki, jak i w uk∏adzie regionalnym. Przygotowanie Narodowego planu rozwoju umo˝liwi wynegocjowanie z Komisjà Europejskà Podstaw wsparcia Wspólnoty (Community support framework) — dokumentu zawierajàcego za∏o˝enia finansowania priorytetów i programów operacyjnych odnoszàcych si´ do poszczególnych dziedzin gospodarki oraz województw. Przy za∏o˝eniu obj´- Poz. 851 cia wszystkich województw w Polsce celem 1 polityki strukturalnej Wspólnoty, zapisy NSRR b´dà tworzy∏y punkt odniesienia dla przygotowania 16 programów operacyjnych rozwoju regionalnego stanowiàcych element Podstaw wsparcia wspólnoty. 8. Przygotowanie niniejszej wersji NSRR poprzedza∏o opracowanie w maju 1999 r. Za∏o˝eƒ Narodowej Strategii Rozwoju Regionalnego oraz we wrzeÊniu 1999 r. pierwszego projektu Narodowej Strategii Rozwoju Regionalnego. Zarówno za∏o˝enia, jak i pierwsza wersja strategii by∏y przedmiotem konsultacji z uk∏adem rzàdowym, samorzàdowym, naukowym oraz profesjonalnym. Niniejsza edycja projektu Narodowej Strategii Rozwoju Regionalnego uwzgl´dnia zwi´kszony zakres wiedzy o przebiegu procesów przestrzennych, opinie i komentarze ró˝nego typu instytucji, uzyskane w trakcie konsultacji poprzedniej wersji strategii oraz wymogi wprowadzone ustawà o zasadach wspierania rozwoju regionalnego. 9. Narodowa Strategia Rozwoju Regionalnego uwzgl´dnia zapisy nast´pujàcych dokumentów wyznaczajàcych cele i kierunki polityki spo∏eczno-gospodarczej paƒstwa, które zosta∏y zaakceptowane przez Rzàd: 1) Polska 2025 — D∏ugookresowa strategia trwa∏ego i zrównowa˝onego rozwoju (lipiec 2000 r.), 2) Strategia finansów publicznych i rozwoju gospodarczego, Polska 2000—2010 (kwiecieƒ 1999 r.), 3) Koncepcja Êredniookresowego rozwoju gospodarczego kraju do 2002 roku (czerwiec 1999 r.), 4) Koncepcja polityki przestrzennego zagospodarowania kraju (paêdziernik 1999 r.). 10. W szerokim zakresie wzi´to pod uwag´ podstawowe dokumenty odnoszàce si´ do procesu integracji europejskiej — Narodowy program przygotowaƒ do cz∏onkostwa, Wst´pny narodowy plan rozwoju oraz stanowisko negocjacyjne w obszarze Polityka regionalna i koordynacja instrumentów strukturalnych (z listopada 1999 r.). Przy okreÊlaniu zorientowanych regionalnie kierunków dzia∏aƒ uwzgl´dniono tak˝e zapisy przyj´tych przez Rzàd Êredniookresowych strategii i programów strukturalnych, w pierwszym rz´dzie Strategii wzrostu zatrudnienia i rozwoju zasobów ludzkich (kwiecieƒ 2000), Spójnej polityki rozwoju obszarów wiejskich i rolnictwa (lipiec 1999), programów restrukturyzacji górnictwa, restrukturyzacji przemys∏u hutnictwa ˝elaza i stali, restrukturyzacji przemys∏u obronnego, kierunków dzia∏aƒ wobec ma∏ych i Êrednich przedsi´biorstw, rozwoju handlu wewn´trznego i innych. Z zakresu polityki spo∏ecznej wzi´to równie˝ pod uwag´ zapisy programu Polityka prorodzinna paƒstwa, przyj´tego przez Rad´ Ministrów w listopadzie 1999 r. 11. W stopniu, w jakim pozwala∏ na to stan prac, starano si´ uwzgl´dniç strategie rozwoju województw opracowywane przez samorzàdowe w∏adze woje- Monitor Polski Nr 43 — 1407 — wództw na mocy ustawy o samorzàdzie województwa. Do koƒca paêdziernika br. proces zatwierdzania przez sejmiki województw tych zró˝nicowanych metodologicznie i tematycznie dokumentów nie zosta∏ jednak jeszcze zakoƒczony. Pe∏niejsze uwzgl´dnienie ich treÊci w Narodowej Strategii Rozwoju Regionalnego b´dzie mo˝liwe w terminie póêniejszym. Obecna wersja NSRR nie odnosi si´ do planów zagospodarowania przestrzennego województw ze wzgl´du na bardzo ma∏e zaawansowanie procesu ich powstawania. Za∏o˝ono, ˝e podstawowe ramy przestrzenne dla NSRR tworzy przyj´ta przez RM Koncepcja polityki przestrzennego zagospodarowania kraju, gdy plany zagospodarowania przestrzennego województw powinny przede wszystkim byç harmonizowane z zapisami strategii wojewódzkich. Bioràc pod uwag´ poczàtkowy okres tworzenia systemu programowania polityki regionalnej w Polsce nale˝y przypuszczaç, ˝e pe∏nà zgodnoÊç, w procesie szerokich konsultacji i uzgodnieƒ, dokumenty strategiczne i operacyjne b´dà osiàga∏y stopniowo w ciàgu kilku najbli˝szych lat. 12. Narodowa Strategia Rozwoju Regionalnego uwzgl´dnia wyniki analiz, diagnoz, prognoz i hipotez sporzàdzanych przez instytucje publiczne, jednostki naukowe oraz indywidualnych ekspertów. Przy jej opracowaniu szczególnie wnikliwie przeanalizowane zosta∏y doÊwiadczenia Polski ze wspó∏pracy z Unià Europejskà, OECD i innymi instytucjami mi´dzynarodowymi oraz krajami nale˝àcymi do tych organizacji. Szczególne znaczenie mia∏ dorobek Zespo∏ów Zadaniowych: ds. Rozwoju Regionalnego w Polsce oraz ds. Polityki Strukturalnej w Polsce, ÊciÊle wspó∏dzia∏ajàcych z Komisjà Europejskà, przedstawicielstwami jej krajów cz∏onkowskich, Bankiem Âwiatowym oraz innymi mi´dzynarodowymi organizacjami. Dorobek tych zespo∏ów mo˝e byç wykorzystany dopiero teraz, w wa- Poz. 851 runkach stworzonych przez d∏ugo oczekiwanà reform´ terytorialnej organizacji kraju. 13. Prace nad sformu∏owaniem NSRR, mimo wykorzystania ww. dost´pnych êróde∏ informacji i ocen diagnostycznych, prowadzone by∏y ze ÊwiadomoÊcià istnienia znacznego pola niepewnoÊci wynikajàcego z niedostatecznej bazy diagnostycznej i prognostycznej. W szczególnoÊci dotyczy to tempa procesu integracji europejskiej oraz terminu przystàpienia Polski do UE, tempa i efektów procesu decentralizacji, w tym decentralizacji finansów publicznych. Za daleko niewystarczajàcà uznaç nale˝y baz´ diagnostycznà w sferze rozwoju regionalnego, uwzgl´dniajàcà nowy kszta∏t terytorialnej organizacji paƒstwa. Poszerzenie i pog∏´bienie bazy analityczno-informacyjnej b´dzie istotnym warunkiem prowadzenia przez paƒstwo polityki regionalnej zgodnie z regulacjami ustawy o zasadach wspierania rozwoju regionalnego oraz standardami UE w tej sferze. 14. Zagro˝enia realizacji NSRR wynikajà: ze zbyt powolnego tworzenia efektywnego systemu koordynacji Êrodków finansowych pozostajàcych w gestii innych ministrów, niedostatecznej iloÊci Êrodków finansowych przekazanych do dyspozycji ministrowi w∏aÊciwemu ds. rozwoju regionalnego, opóênieƒ w budowie systemu programowania, monitorowania, kontroli i ewaluacji polityki rozwoju regionalnego, a co za tym idzie niemo˝noÊci spe∏nienia warunków wst´pnych umo˝liwiajàcych uzyskanie Êrodków przedakcesyjnych i strukturalnych, braku post´pów w dalszej decentralizacji finansów publicznych i zwi´kszaniu dochodów w∏asnych samorzàdów terytorialnych, co mo˝e mieç wp∏yw na ograniczenie mo˝liwoÊci wyboru zadaƒ i zapewnienia wspó∏finansowania programów rozwoju regionalnego ze êróde∏ regionalnych i lokalnych. I. STAN I TRENDY ZRÓ˚NICOWA¡ REGIONALNYCH W POLSCE NA TLE SYTUACJI REGIONÓW UNII EUROPEJSKIEJ W celu okreÊlenia g∏ównych kierunków polityki regionalnej paƒstwa niezb´dne jest dokonanie analizy sytuacji spo∏ecznej i gospodarczej Polski oraz jej województw w odniesieniu do sytuacji krajów cz∏onkowskich Unii Europejskiej, krajów do niej kandydujàcych oraz poszczególnych ich regionów. 1. Sytuacja makroekonomiczna Polski na tle Unii Europejskiej Do oceny sytuacji Polski na tle Unii Europejskiej wykorzystano dwie podstawowe grupy wskaêników stosowanych w praktyce funduszy strukturalnych przy ocenie stanu gospodarczego regionów oraz przy okreÊlaniu ich potencja∏u rozwoju. Sà to wskaêniki powiàzane z produktem krajowym brutto (PKB) oraz dotyczàce rynku pracy. Polska gospodarka, pomimo zwolnienia tempa rozwoju w ostatnich dwóch latach wywo∏anego wewn´trznymi i zewn´trznymi uwarunkowaniami, nadal charakteryzuje si´ wysokim tempem wzrostu. PKB w 1999 roku wzrós∏, w stosunku do 1998 roku, o 4,1% (w 1998 roku o 4,8%), przewy˝szajàc ok. 2-krotnie Êrednie tempo wzrostu krajów „pi´tnastki”. Poczàwszy od roku 2000 przewidywany jest wzrost PKB na poziomie ok. 5%. Monitor Polski Nr 43 — 1408 — Poz. 851 Wykres 1. Dynamika produktu krajowego brutto (rok poprzedni = 100) èród∏o: Raport o stanie gospodarki w 1998 r., Ministerstwo Gospodarki, Warszawa, 1999 Pomimo systematycznego wzrostu PKB w Polsce, szybszego ni˝ w krajach UE, ró˝nica w poziomie rozwoju pomi´dzy Polskà a krajami Unii Europejskiej nadal pozostaje znaczna. W UE Êredni poziom PKB na mieszkaƒca (wg parytetu si∏y nabywczej PKB na 1 mieszkaƒca) wyniós∏ w 1998 roku 19,8 tys. USD, a w Polsce ok. 7,6 tys. USD (4,1 tys. USD wed∏ug kursu walut). Stanowi∏o to oko∏o 38% Êredniego poziomu PKB na miesz- kaƒca Wspólnoty Europejskiej (podobnie jak w roku 1997). Dla porównania w roku 1990 wskaênik ten wyniós∏ oko∏o 30%. Dystans rozwojowy Polski do najs∏abiej rozwini´tych krajów Unii Europejskiej, tj. Grecji i Portugalii, pozostaje du˝y — Êredni poziom PKB w tych krajach w stosunku do Êredniej UE, mierzony wed∏ug parytetu si∏y nabywczej, wyniós∏ w roku 1998 odpowiednio 68,9% i 72,7%. Wykres 2. PKB na 1 mieszkaƒca w Polsce i w krajach UE, 1999 èród∏o: „Podstawowe wielkoÊci i wskaêniki charakteryzujàce rozwój gospodarki w latach 1995—99”, Departament Analiz i Prognoz Ministerstwa Gospodarki, czerwiec 2000. Monitor Polski Nr 43 — 1409 — Wg danych EUROSTAT-u Êredni poziom PKB na mieszkaƒca, obliczony zgodnie z metodologià u˝ywanà do okreÊlania obszarów problemowych polityki strukturalnej UE, w latach 1995—97 wyniós∏ w Polsce zaledwie 34% Êredniego poziomu PKB krajów „pi´tnastki”, gdy np. w Hiszpanii — 79%, Portugalii — 71%, Grecji — 66%. WÊród krajów kandydujàcych do UE poziom PKB na mieszkaƒca w Polsce jest tak˝e stosunkowo niski. Polska ma ni˝sze wskaêniki ni˝ S∏owenia (66%), Czechy (64%), W´gry (47%) i S∏owacja (44%). Na relatywnie niski poziom PKB w Polsce istotny wp∏yw wywiera struktura jego tworzenia. Pomimo tendencji spadkowej udzia∏ rolnictwa i leÊnictwa w tworzeniu PKB w Polsce nadal pozostaje wysoki (w roku 1999 ok. 3,9% — wobec 2,3% w UE), aczkolwiek jest ni˝szy ni˝ w Portugalii (5%) i Grecji (16%). JednoczeÊnie wyst´puje wysoki poziom zatrudnienia w tym sektorze — ponad 27% ogó∏u pracujàcych w gospodarce narodowej (wobec ok. 5% w UE). Udzia∏ przemys∏u i budownictwa w wypracowaniu wartoÊci dodanej wynosi w Polsce oko∏o 35,8% (ok. 30% w UE), a us∏ug 59,3% Poz. 851 (ok. 66% w UE). Sektor prywatny wytwarza 62,9% wartoÊci dodanej (1998) i jednoczeÊnie zatrudnia oko∏o 70% ogó∏u pracujàcych. Pozytywnà tendencjà, pozwalajàcà utrzymaç wysoki wskaênik wzrostu gospodarczego, jest znaczny (kilkakrotnie szybszy ni˝ przyrost PKB) wzrost nak∏adów inwestycyjnych, który nastàpi∏ w ostatnich pi´ciu latach (od 2,4% w 1993 r. do 22,2% w 1997 r.). W latach 1998—99 tempo wzrostu nak∏adów inwestycyjnych uleg∏o jednak spowolnieniu i wynios∏o odpowiednio 15,3% oraz 6,0%. Najwy˝szà dynamik´ wzrostu nak∏adów inwestycyjnych w 1999 roku wykaza∏ sektor us∏ug, w tym w szczególnoÊci przedsi´biorstwa handlu (o 33,6% w stosunku do 1998 r.), transportu, gospodarki magazynowej i ∏àcznoÊci (wzrost o 16,6%) oraz poÊrednictwa finansowego (o 14,0%). W roku 1999 nak∏ady brutto na Êrodki trwa∏e stanowi∏y ok. 25,8% PKB, gdy w roku 1996 tylko 20,8%. Udzia∏ akumulacji w PKB w Polsce jest wy˝szy ni˝ w wi´kszoÊci krajów UE (26,7% w 1999 r. wobec 14—25% w UE), jednak w warunkach ogromnych potrzeb rozwojowych polskiej gospodarki wydaje si´ zbyt niski. Wykres 3. Produkt krajowy brutto (wg parytetu si∏y nabywczej) na 1 mieszkaƒca w krajach kandydujàcych do Unii Europejskiej, Êrednia w latach 1995—97 èród∏o: EUROSTAT, kwiecieƒ 2000 Mimo znacznego przyrostu nak∏adów inwestycyjnych wyst´puje relatywnie niski poziom innowacyjnoÊci polskiej gospodarki. Udzia∏ nak∏adów na prace badawczo-rozwojowe w Polsce w roku 1998 (0,73% PKB wobec 2% w UE), mimo niskiej wartoÊci, jest porównywalny lub wy˝szy ni˝ w najs∏abiej rozwini´tych krajach Unii: Hiszpania — 0,88%; Portugalia — 0,65%; Grecja — 0,48% lub wÊród krajów kandydujàcych: Czechy — 1,07%, W´gry — 0,67%. Ârodki te wspomagajà w wi´kszej cz´Êci ni˝ w innych krajach badania podstawowe (w Polsce 34,5% w 1998 r., 12% w Irlandii w 1993 r.), a w mniejszej przeznaczane sà na prace rozwojowe (39,7% w Polsce, a 52% w Irlandii). Systematycznie spada w Polsce liczba zg∏oszeƒ patentowych, chocia˝ tempo tego spadku ulega spowolnieniu: w 1998 spadek wyniós∏ 1,4% w stosunku do roku poprzedniego, w 1997 — 5,3%, w 1996 — 10,7%. Ogólna liczba zg∏oszeƒ patentowych przypadajàca na 100 tys. mieszkaƒców wynios∏a w Polsce w 1997 ro- Monitor Polski Nr 43 — 1410 — ku 6, gdy np. w Niemczech 55, Szwecji 47. Niewielki post´p nastàpi∏ w Polsce w latach 1990—97 w produkcji wyrobów nowych i zmodernizowanych — udzia∏ wartoÊci produkcji sprzedanej tych wyrobów w ogólnej wartoÊci produkcji sprzedanej wzrós∏ z 3,0% w 1990 r. do 8,2% w 1998 r. Niezadowalajàce jest tak˝e tempo zmian w zakresie udzia∏u w ogólnej produkcji przemys∏owej wyrobów b´dàcych noÊnikami post´pu technicznego. Ich udzia∏ w ogólnej wartoÊci produkcji sprzedanej wyrobów przemys∏owych (liczonej w cenach bie˝àcych) by∏ w 1998 r. (11%) tylko nieznacznie wy˝szy ni˝ w roku 1989 (10,3%). Udzia∏ eksportu wyrobów wysokiej techniki w eksporcie ogó∏em wynosi∏ w 1998 r. — 2,4%. Na tym samym poziomie kszta∏towa∏ si´ ten wskaênik dla Portugalii w 1993 r., a dla Grecji wynosi∏ on 2,1%, przy Êredniej Unii Europejskiej — 12%. Relatywnie niskie pozostajà (pomimo systematycznego realnego wzrostu w ostatnich latach) tak˝e nak∏ady w dziedzinie rozwoju i modernizacji infrastruktury transportowej, telekomunikacyjnej i szkolnictwa wy˝szego. Udzia∏ wydatków na sektor transportu w bud˝ecie paƒstwa spad∏ z 5,02% w 1990 roku do 1,93% w 1999 roku, przy czym udzia∏ nak∏adów inwestycyjnych na transport w nak∏adach inwestycyjnych ogó∏em spad∏ odpowiednio z 1,86% do 0,54%. Nak∏ady inwestycyjne z bud˝etu paƒstwa na transport zmniejszy∏y si´ z 32,9% w 1990 r. do 27,8% w 1999 r. (nie jest to jednak ca∏oÊç nak∏adów na transport, gdy˝ cz´Êç pokrywana jest przez samorzàdy). Poz. 851 Czynnikiem unowoczeÊnienia gospodarki jest nap∏yw kapita∏u zagranicznego. Jest on noÊnikiem nowych technologii i organizacji pracy wp∏ywajàcych na konkurencyjnoÊç. W wielu przypadkach celem inwestorów jest jednak tylko udzia∏ w rynku krajowym, a realizacja takiej polityki przez inwestorów zagranicznych nie wp∏ywa na wzrost eksportu i bilansu p∏atniczego kraju. Przy rosnàcych z ka˝dym rokiem inwestycjach zagranicznych ich ∏àczna wartoÊç wynios∏a do koƒca 1999 r. prawie 39 mld USD (tylko w roku 1999 — 8,3 mln USD). Z danych UNCTAD wynika, ˝e udzia∏ Polski w ∏àcznej kwocie zaanga˝owanego zagranicznego kapita∏u w Europie Ârodkowej i Wschodniej w 1999 roku wyniós∏ 36,0%, natomiast Czech — 17,0%, Rosji — 14,0%, W´gier — 8,8%, Rumunii — 7,0%, Chorwacji — 4,0%, a pozosta∏ych krajów — 14,0%. W wielkoÊci inwestycji zagranicznych na 1 mieszkaƒca Polska ust´puje w tym regionie W´grom, S∏owenii i Estonii. Wed∏ug wst´pnych danych za 1999 rok wartoÊç tego wskaênika dla W´gier wynios∏a ponad 2000 USD, gdy dla Polski 1007 USD. Udzia∏ eksportu w PKB stanowi∏ w 1999 roku oko∏o 26,6% (w UE od oko∏o 16 do 75%). Udzia∏ Polski w handlu Êwiatowym pozostaje na niskim poziomie i wynosi oko∏o 0,9% w imporcie i 0,5% w eksporcie (1998), przy jednoczesnej niekorzystnej strukturze towarowej. W latach 1990—1998 udzia∏ gospodarki polskiej w Êwiatowym imporcie i eksporcie wzrós∏ odpowiednio z 0,3% Wykres 4. Stopa bezrobocia w Polsce i UE, 1998 èród∏o: Rocznik statystyczny 1999, GUS, Warszawa 1999 do 0,9% i 0,4% do 0,6%. Najwi´kszym partnerem handlowym Polski jest Unia Europejska, na którà przypada ponad 70% eksportu i oko∏o 65% importu. Deficyt obrotów z zagranicà stanowi∏ w roku 1999 oko∏o 7,5%1 PKB. Stopa inflacji ulega∏a systematycznemu obni˝a—————— 1 „Zagraniczna polityka gospodarcza i handel zagraniczny Polski 1999—2000” — IKCHZ, Warszawa 2000 r., str. 37. niu, jej wielkoÊç z koƒca 1999 r. wynoszàca 7,3% (w 1998 r. — 8,6%) znacznie jednak przekracza∏a wielkoÊci notowane w poszczególnych krajach cz∏onkowskich UE. Poziom deficytu bud˝etowego kszta∏towa∏ si´ w Polsce w 1999 r. na poziomie 2,1% PKB — wobec ok. 1,5% w UE, d∏ug publiczny natomiast stanowi∏ ok. 50% PKB (w UE 71,2%). Monitor Polski Nr 43 — 1411 — Bez pracy na koniec roku 1999 pozostawa∏o 2,4 mln osób. Stopa bezrobocia wynoszàca 13,0% przewy˝sza∏a Êrednià unijnà, która wynosi∏a 10,4%. W stosunku do roku 1997, w którym zanotowano najni˝szy poziom stopy bezrobocia w Polsce w ostatniej dekadzie, oznacza to wzrost o oko∏o 3 punkty procentowe. Stopa bezrobocia jest jednak nadal ni˝sza ni˝ w roku 1993, gdy notowany by∏ najwy˝szy poziom bezrobocia — 16,4%. Najliczniejszà grup´ bezrobotnych stanowià osoby m∏ode do 24 roku ˝ycia (oko∏o 58%, w UE 9,3%, ale w odniesieniu do m∏odzie˝y do 24 roku ˝ycia), a blisko 40% ogó∏u bezrobotnych pozostawa∏o bez pracy rok i d∏u˝ej (w UE ok. 50%). W zwiàzku z niskà produktywnoÊcià rolnictwa i restrukturyzacjà sektorów przemys∏owych istnieje ponadto du˝e, wynoszàce oko∏o 1,2 mln osób bezrobocie ukryte (w tym 0,9 mln osób w rolnictwie). Podsumowujàc, mo˝na stwierdziç, ˝e stan i struktura gospodarki, problemy przekszta∏ceƒ przemys∏u i rolnictwa skutkujàce wysokim poziomem bezrobocia strukturalnego, w tym ukrytego, wp∏ywajà na niski poziom rozwoju i konkurencyjnoÊci Polski. Âwiadczy o tym syntetyczny wskaênik PKB na mieszkaƒca (wg parytetu si∏y nabywczej), niski w stosunku do poziomu Êredniej PKB w Unii Europejskiej, jak i poszczególnych krajów kandydujàcych. Utrzymujàcy si´ stabilny wzrost gospodarczy oraz wià˝àcy si´ z tym systematyczny wzrost popytu wewn´trznego (mimo niskiego poziomu innowacyjnoÊci produkcji, wp∏ywajàcej na pogorszenie konkurencyjnej pozycji na rynku wewn´trznym i w eksporcie) powoduje jednak, ˝e Polska modernizuje gospodark´ i unowoczeÊnia struktur´ spo∏eczno-gospodarczà. Rodzi to perspektywy w horyzoncie Êrednioterminowym dla stopniowego wzrostu stopnia spójnoÊci ekonomicznej i spo∏ecznej z krajami Unii Europejskiej oraz sprostania presji procesów globalizacji. 2. Zró˝nicowania mi´dzyregionalne Rzetelna ocena konkurencyjnoÊci przestrzeni Polski oraz stopnia zró˝nicowaƒ mi´dzyregionalnych dokonywana na poziomie województw (odpowiadajàcych wyznaczonym przez EUROSTAT w krajach Unii Europejskiej regionom NUTS II2) jest podstawowym warunkiem wyznaczania realnych celów polityki regionalnej paƒstwa. Oceny takie, aczkolwiek z regu∏y fragmentaryczne, sà przedmiotem wielu prac i analiz dokonywanych przez lub na zlecenie administracji paƒstwowej, samorzàdowej oraz oÊrodków i instytutów naukowych. W niniejszym rozdziale dokonano jedynie próby syntetycznego podsumowania najwa˝niejszych zjawisk, które decydujà o stopniu konkurencyjnoÊci województw w stosunku do regionów europejskich oraz wyznaczajà ich perspektywy rozwojowe. LudnoÊç Polski w koƒcu 1999 roku osiàgn´∏a 38,7 mln. W roku 1999 zanotowano po raz pierwszy w okresie powojennym ujemne tempo przyrostu ludnoÊci — —————— 2 NUTS — Nomenklatura Statystycznych Jednostek Administracyjnych; jednostki NUTS II sà podstawowym poziomem odniesienia dla polityki regionalnej Unii Europejskiej; w Polsce na mocy Rozporzàdzenia RM z dnia 13 lipca 2000 r. (Dz. U. Nr 58, poz. 685) wprowadzono NTS. Poz. 851 liczba ludnoÊci ogó∏em zmniejszy∏a si´ o 13 tys. Do najludniejszych województw nale˝à: mazowieckie i Êlàskie (ponad 4,8 mln mieszkaƒców). Najmniej ludnoÊci majà województwa lubuskie i opolskie (1 mln). Tendencj´ spadkowà liczby ludnoÊci w latach 90. wykazujà województwa: ∏ódzkie, Êlàskie, Êwi´tokrzyskie oraz opolskie. Relatywnie wysokim tempem przyrostu ludnoÊci charakteryzujà si´ województwa pomorskie i ma∏opolskie. Ârednio na 100 m´˝czyzn przypada w Polsce 106 kobiet (w UE 105) i poziom ten utrzymuje si´ ju˝ od kilkudziesi´ciu lat. G´stoÊç zaludnienia w latach 90. ustabilizowa∏a si´ na poziomie ok. 123—124 osób na 1 km2 (nieznacznie przekracza Êrednià UE, wynoszàcà 116 osób na 1 km2). Zró˝nicowanie g´stoÊci zaludnienia jest znaczne i wynosi na poziomie województw 1:6,6. Najwy˝sza g´stoÊç zaludnienia jest w uprzemys∏owionym województwie Êlàskim (397 osób na km2), a najni˝sza w województwie warmiƒsko-mazurskim (60) i podlaskim (61). W miastach mieszka 61,8% ludnoÊci, przy czym najbardziej zurbanizowane sà województwa: Êlàskie (80%), dolnoÊlàskie, zachodniopomorskie oraz pomorskie (poni˝ej 70%); relatywnie najs∏abiej — podkarpackie, Êwi´tokrzyskie i lubelskie (poni˝ej 50%). Od poczàtku lat dziewi´çdziesiàtych zmniejsza si´ nap∏yw ludnoÊci ze wsi do miast. Szacuje si´, ˝e w 1999 roku saldo migracji mi´dzy obszarami miejskimi i wiejskimi by∏o najni˝sze w okresie powojennym. W ostatnich latach obserwuje si´ równie˝ zjawisko zmniejszania si´ liczby mieszkaƒców wielkich aglomeracji miejskich na korzyÊç ich satelitów. Poziom rozwoju gospodarczego mierzony PKB na mieszkaƒca (dane z roku 1998) wykazuje znaczne zró˝nicowanie przestrzenne: najwy˝szy osiàgn´∏o województwo mazowieckie — 20,9 tys. z∏ (o 41% wi´cej ni˝ Êrednio w kraju), a najni˝szy województwo lubelskie — 10,4 tys. z∏ (o 27,5% mniej). Wysokim poziomem rozwoju charakteryzujà si´ równie˝ województwa: Êlàskie i wielkopolskie. Obszar o najni˝szym poziomie PKB na mieszkaƒca tworzy obecnie pi´ç województw: lubelskie, podkarpackie, podlaskie, warmiƒsko-mazurskie oraz Êwi´tokrzyskie, skoncentrowanych w pó∏nocno-wschodniej i po∏udniowo-wschodniej cz´Êci kraju. Stosunek wartoÊci maksymalnej do minimalnej wskaênika PKB na mieszkaƒca wynosi∏ niespe∏na 1:2,1; podobnie jak w krajach Unii Europejskiej (rozpi´toÊç zró˝nicowaƒ mi´dzyregionalnych na poziomie jednostek NUTS II, najbardziej zbli˝onych pod wzgl´dem wielkoÊci do polskich województw, wynosi przeci´tnie 1:2). Z obliczeƒ EUROSTATU, dotyczàcych poziomu PKB na mieszkaƒca dla regionów NUTS II Unii Europejskiej i krajów kandydujàcych w latach 1995—1997, wynika, ˝e poziom rozwoju najsilniejszego gospodarczo w Polsce województwa mazowieckiego (którego PKB na mieszkaƒca wyniós∏ 49% Êredniej UE), odpowiada w przybli˝eniu poziomowi najbiedniejszych zamorskich regionów krajów europejskich, takich jak: Azory (50%), Martynika (50%). Najbiedniejsze regiony (dane za 1997 rok) na kontynencie europejskim to Ipeiros i Voreio Aigaio (Grecja — odpowiednio 43% i 51%), Extremadura (Hiszpania — 55%), Acores (Portugalia 51%). Regiony: Pragi, Bratys∏awy i Budapesztu by∏y Monitor Polski Nr 43 — 1412 — Poz. 851 Wykres 5. Procentowy udzia∏ województw w wartoÊci dodanej brutto, 1998 èród∏o: Publikacja pt: „Produkt krajowy brutto wed∏ug województw w 1998 r.”, GUS, Katowice, 2000 w latach 1995—97 jedynymi obszarami krajów kandydujàcych, w których poziom PKB na mieszkaƒca przekroczy∏ poziom 75%. Obszarami gospodarczo najs∏abszymi w odniesieniu do regionów Unii Europejskiej, a tak˝e krajów Europy Ârodkowej, by∏y województwa: Êwi´tokrzyskie, lubelskie, podlaskie, podkarpackie i warmiƒsko-mazurskie (PKB mieÊci∏ si´ w przedziale 24—26% Êredniej UE). Poziom PKB na mieszkaƒca w tych województwach jest wyraênie ni˝szy od poziomu, który by∏ obserwowany w najbiedniejszych regionach Grecji, Portugalii i Hiszpanii w momencie akcesji tych krajów do UE. I tak np. poziom PKB na mieszkaƒca w momencie przystàpienia do Unii Europejskiej w najbiedniejszym regionie Portugalii — Alentejo wynosi∏ 37% (w 1986 r.), Hiszpanii — Extremadura 44% (1986 r.) i Grecji Voreio Aigaio 44% (1986 r. — brak danych za rok akcesji 1981). Projekcja wzrostu PKB w Polsce, bez uwzgl´dnienia interwencji strukturalnej, wskazuje, ˝e najbiedniejsze województwa w Polsce poziom 40% Êredniej unijnej mog∏yby osiàgnàç oko∏o 2012 (przy za∏o˝eniu rozwoju w tempie Êredniej krajowej). Infrastruktura Sieç kolejowa ulega systematycznemu skracaniu (w latach 1991—1998 o 11,5%). Obecnie jej d∏ugoÊç wynosi 23 210 km, co daje g´stoÊç linii kolejowych na poziomie 7,4 km/100 km2 i przewy˝sza wartoÊç Êrednià dla Unii Europejskiej równà ok. 5 km/100 km2. Wyst´pujà znaczne ró˝nice w g´stoÊci sieci kolejowej pomi´dzy Polskà zachodnià i wschodnià, na korzyÊç tej pierwszej. Ponad 95% to linie normalnotorowe, zelektryfikowane w 52%. Linie kolejowe podstawowego krajowego i mi´dzynarodowego znaczenia, zw∏aszcza zlokalizowane w europejskich korytarzach transporto- wych, wymagajà modernizacji i dostosowania do standardów europejskich. W latach 1991 i 1998 przewozy towarowe i pasa˝erskie uleg∏y obni˝eniu, odpowiednio o 27% i 49%. Sieç drogowa w Polsce jest dobrze rozwini´ta, liczy 364,3 tys. km, z czego ponad 240 tys. km (67,1%) to drogi o nawierzchni twardej. Wskaênik g´stoÊci dróg o nawierzchni twardej wynosi 78,2 km/100 km2 i stanowi 67% Êredniej dla Unii Europejskiej (116 km/100 km2). D∏ugoÊç autostrad (264 km) w przeliczeniu na 1000 km2 wynosi zaledwie ok. 0,85 km, przy Êredniej dla UE ok. 16 km. Udzia∏ dróg o nawierzchni twardej jest stosunkowo ma∏y w województwach Polski pó∏nocnej (warmiƒsko-mazurskie, pomorskie i podlaskie). Najkorzystniej sytuacja kszta∏tuje si´ w województwach Polski po∏udniowej (Êlàskie, ma∏opolskie, dolnoÊlàskie i Êwi´tokrzyskie). Znaczna cz´Êç dróg jest jednak niskiej jakoÊci i wymaga modernizacji lub zmiany nawierzchni. Transport lotniczy. W latach 1991—1998 transport ten charakteryzowa∏ si´ du˝à dynamikà wzrostu przewozów. W 1998 r. przewieziono 2632 tys. pasa˝erów, tj. o ok. 53,5% wi´cej ni˝ w 1990 r., z czego 85% w komunikacji mi´dzynarodowej. Stanowi to jednak zaledwie znikomy procent ruchu lotniczego w Unii Europejskiej. Najwi´ksze znaczenie dla obs∏ugi pasa˝erów majà lotniska w Warszawie (blisko 2,5 mln pasa˝erów, tj. 90% wszystkich w Polsce) oraz w Krakowie, Gdaƒsku, Wroc∏awiu, Poznaniu i Katowicach. Te porty obs∏ugujà loty mi´dzynarodowe. Telekomunikacja. W ostatnich latach nastàpi∏ istotny rozwój bran˝y telekomunikacyjnej. G´stoÊç telefoniczna wzros∏a z 78 abonentów na 1000 mieszkaƒców w 1989 roku do 260,5 w 1999 roku (w 1998 r. — 228). Wskaênik ten w innych krajach Europy kszta∏towa∏ si´ Monitor Polski Nr 43 — 1413 — nast´pujàco: we Francji 583, w Niemczech 566, w Grecji 525, w Austrii 502, w Hiszpanii 417, w Portugalii — 413. System telefonii przewodowej w Polsce jest znacznie zró˝nicowany terytorialnie. Najwi´ksza dost´pnoÊç telekomunikacyjna wyst´puje w województwie mazowieckim, najmniejsza w województwach: podkarpackim, Êwi´tokrzyskim i warmiƒsko-mazurskim, przy czym ubogà infrastrukturà telekomunikacyjnà wyraênie charakteryzujà si´ tereny wiejskie. Liczba abonentów telefonii komórkowej na 100 mieszkaƒców wynosi∏a w 1999 roku 10, gdy w Portugalii wynosi 48, w Grecji 38. W Polsce przypada 40,8 u˝ytkowników Internetu na 1000 mieszkaƒców. Ârodowisko naturalne. Od 1990 roku nastàpi∏o istotne zmniejszenie presji na Êrodowisko i znaczna poprawa stanu Êrodowiska. W latach 90. emisja py∏ów do powietrza zmniejszy∏a si´ o 57%, zwiàzków siarki o 48, a zwiàzków azotu o 28%, co spowodowa∏o zmniejszenie zanieczyszczenia powietrza, szczególnie w regionach uprzemys∏owionych. Z ponad 2,5 mln ton py∏ów i gazów wyemitowanych w roku 1998 (z których py∏y zneutralizowane by∏y w 98,6%, a gazy w blisko 38%) ponad 56% wytworzy∏y województwa Êlàskie, ∏ódzkie, ma∏opolskie i mazowieckie. Stosunkowo najmniej zanieczyszczeƒ, zarówno pod wzgl´dem produkcji Êcieków, jak i gazów i py∏ów, jest wytwarzane w województwach: lubuskim, podlaskim i warmiƒsko- Poz. 851 -mazurskim. IloÊç nieoczyszczonych Êcieków odprowadzanych do rzek spad∏a prawie o 70%, co poprawi∏o jakoÊç wód w rzekach, szczególnie z punktu widzenia wskaêników fizyczno-chemicznych. W 1998 roku do wód powierzchniowych odprowadzono 9843,5 hm3 Êcieków przemys∏owych i komunalnych, z czego oczyszczenia wymaga∏o 2801,9 hm3. Ponad 50% Êcieków nie oczyszczonych odprowadzonych zosta∏o w trzech województwach: Êlàskim, mazowieckim i kujawsko-pomorskim. Zró˝nicowanie przestrzenne wykazuje wyposa˝enie w sieç wodno-kanalizacyjnà. Relatywnie najs∏abiej sà w nià wyposa˝one województwa Polski wschodniej i pó∏nocno-wschodniej: lubelskie, podlaskie i warmiƒsko-mazurskie; najlepiej: Êlàskie, kujawsko-pomorskie, ∏ódzkie i ma∏opolskie. Coraz bardziej racjonalne staje si´ tak˝e gospodarowanie odpadami, zw∏aszcza przemys∏owymi. Chocia˝ w pierwszym okresie transformacji do poprawy stanu Êrodowiska przyczyni∏a si´ zauwa˝alna recesja gospodarcza, to jednak ju˝ od poczàtku 1992 roku poprawa ta ma miejsce przy utrzymujàcej si´ wysokiej stopie wzrostu gospodarczego, co oznacza zmniejszajàce si´ iloÊci zanieczyszczeƒ w przeliczeniu na jednostk´ PKB. Wykres 6. Emisja zanieczyszczeƒ, 1998. èród∏o: Obliczenia w∏asne na podstawie Rocznika statystycznego województw 1999, GUS, Warszawa Nadal jednak pozosta∏o wiele „goràcych problemów ekologicznych”, a niektóre zagro˝enia nawet zwi´kszajà si´. Narastajàcym problemem jest na przyk∏ad „emisja niska”, szczególnie zwiàzana z intensywnym rozwojem motoryzacji. Nak∏ady na infrastruktur´ stanowià zwykle wi´kszoÊç wydatków regionalnych, stàd stan infrastruktury i zanieczyszczenia Êrodowiska determinuje cz´sto poziom niezb´dnej pomocy regionalnej. Ochrona zdrowia. Dost´pnoÊç us∏ug medycznych w Polsce, mierzona liczbà personelu medycznego (lekarzy, lekarzy-stomatologów, farmaceutów, piel´gniarek), a tak˝e liczbà ∏ó˝ek w szpitalach na 10 tys. ludnoÊci, najlepsza jest w najwi´kszych aglomeracjach i du˝ych miastach. Wskaêniki te charakteryzujà si´ jednak stosunkowo niewielkim zró˝nicowaniem regionalnym, a ich poziom zbli˝ony jest do poziomu krajów UE. W 1998 r. na 10 tys. ludnoÊci przypada∏o w Polsce 23,3 lekarzy (przy 15,6 w Wlk. Brytanii; 24,8 w Portugalii; Monitor Polski Nr 43 — 1414 — 26,0 w Szwecji); 4,5 lekarzy stomatologów (przy 1,5 w Portugalii; 3,4 w Hiszpanii; 4,6 w Austrii; 4,7 w Holandii), 55,1 piel´gniarek (31,4 w Portugalii, 33,1 w Grecji, 41,3 w Hiszpanii, 50,6 w Austrii) oraz 53,1 ∏ó˝ek w szpitalach ogólnych (35 w Danii; 33 w Irlandii; 42 w Hiszpanii, 55 w Holandii). Wskaênik liczby aptek przypadajàcych na 10 tys. mieszkaƒców, odzwierciedlajàcy nie tylko dost´p do leków, ale tak˝e poÊrednio potencja∏ kadry medycznej i farmaceutycznej, jest ma∏o zró˝nicowany przestrzennie — najlepiej wyposa˝one w apteki sà województwa ∏ódzkie i lubelskie, najs∏abiej Pomorze Zachodnie, Warmia i Mazury oraz Mazowsze. Potencja∏ gospodarczy Przemys∏ (razem z budownictwem) wytwarza 35,8% wartoÊci dodanej brutto (1998 r.). Najwy˝szym udzia∏em tego sektora w wartoÊci dodanej charakteryzujà si´ województwa Êlàskie i wielkopolskie, najni˝szym — lubelskie i podlaskie. W 1999 r. wartoÊç produkcji sprzedanej krajowego przemys∏u w województwach: mazowieckim, Êlàskim i wielkopolskim stanowi∏a 47,8% ogólnej produkcji przemys∏owej kraju. Dla porównania grupa pi´ciu województw o najmniejszej wartoÊci produkcji sprzedanej osiàgn´∏a udzia∏ 12,9%. Rolnictwo w 1998 r. tworzy∏o 4,9% wartoÊci dodanej brutto, przy czym najwi´kszym udzia∏em charakteryzujà si´ województwa: lubelskie, podlaskie, wielkopolskie, opolskie i warmiƒsko-mazurskie. Sektor ten odznacza si´ znacznym przerostem zatrudnienia, rozdrobnieniem gospodarstw, niskà efektywnoÊcià oraz niskim stopniem towarowoÊci produkcji. Wi´kszoÊç indywidualnych gospodarstw rolnych prowadzi dzia∏alnoÊç wy∏àcznie bàdê g∏ównie dla zaspokojenia potrzeb konsumpcyjnych rodzin zwiàzanych z danym gospodarstwem. Zaledwie 45,9% gospodarstw produkuje g∏ównie lub wy∏àcznie na sprzeda˝, najwi´cej w województwach: kujawsko-pomorskim, podlaskim, wielkopolskim i warmiƒsko-mazurskim (powy˝ej 60%), najmniej w Êlàskim, ma∏opolskim i podkarpackim (oko∏o 20% i mniej). Najwi´cej u˝ytkowników indywidualnych gospodarstw rolnych utrzymujàcych si´ tylko z pracy w swoim gospodarstwie by∏o w województwach lubelskim, podlaskim i Êwi´tkorzyskim, a najmniej w województwach Êlàskim i lubuskim. Przeci´tna ogólna powierzchnia gospodarstwa rolnego wynosi∏a 8,2 ha u˝ytków rolnych, w tym indywidualnego gospodarstwa rolnego 6,9 ha u˝ytków rolnych, przy czym ponad 56,5% polskich gospodarstw posiada powierzchni´ od 1,01—4,99 ha, a tylko ok. 18,7% dysponuje powierzchnià wi´kszà ni˝ 10 ha. Najwi´ksze rozdrobnienie cechuje rolnictwo Polski po∏udniowo-wschodniej, w której jednoczeÊnie jest najwi´ksze zatrudnienie w tym sektorze. Prywatyzacja. èród∏em dost´pu do kapita∏u i cz´sto zwiàzanego z nim post´pu jest prywatyzacja. Jej stopieƒ jest nie tylko odzwierciedleniem przemian strukturalnych, ale i atrakcyjnoÊci inwestycyjnej. Realizacja procesu przekszta∏ceƒ w uj´ciu terytorialnym jest zró˝nicowana i w du˝ej mierze uwarunkowana liczbà przedsi´biorstw paƒstwowych funkcjonujàcych na terenie danego województwa. Ogó∏em w latach 1990— 1999 najwi´cej przedsi´biorstw paƒstwowych obj´to Poz. 851 przekszta∏ceniami na terenie województw: Êlàskiego (676), mazowieckiego (543) i dolnoÊlàskiego (451), a najmniej — na terenie województw: Êwi´tokrzyskiego (142) i podlaskiego (148). W latach 1990—1998 liczba pracujàcych w sektorze prywatnym wzros∏a o 3,1 mln osób. Liczba pracujàcych w sektorze publicznym zmniejszy∏a si´ w tym samym okresie o 4,6 mln osób. W latach dziewi´çdziesiàtych zmieni∏a si´ równie˝ struktura pracujàcych wed∏ug sektorów w∏asnoÊci. Po uwzgl´dnieniu przekszta∏ceƒ w∏asnoÊciowych w koƒcu 1998 roku pracujàcy w sektorze publicznym stanowili 30,8% (dla porównania w 1995 roku 38,6%, a w 1990 roku 52,1%) . Udzia∏ pracujàcych w sektorze prywatnym wyniós∏ odpowiednio 69,2%; 61,4%; 47,9%. Rozwój sektora MSP. G´stoÊç rozmieszczenia MSP jest tak˝e miernikiem przedsi´biorczoÊci, a tym samym perspektyw prowadzenia dzia∏alnoÊci gospodarczej. W latach 90. nastàpi∏ dynamiczny wzrost sektora. Liczba spó∏ek prawa handlowego i prowadzonych przez osoby fizyczne wzros∏a do ponad 2 mln, w tym z udzia∏em kapita∏u zagranicznego do 40,9 tys. Wskaênik liczby podmiotów gospodarczych na 1000 mieszkaƒców wyniós∏ w 1998 r. Êrednio w Polsce 73,5, przy czym najwy˝szy poziom osiàgn´∏y województwa: mazowieckie, zachodniopomorskie i dolnoÊlàskie — powy˝ej 82, najmniejszy: opolskie, Êwi´tokrzyskie, podkarpackie i lubelskie — poni˝ej 60. Najwy˝szy odsetek spó∏ek z udzia∏em kapita∏u zagranicznego, który w znacznym stopniu determinowa∏ wielkoÊç nak∏adów inwestycyjnych w regionach, wyst´powa∏ w województwach: lubuskim, zachodniopomorskim, mazowieckim, dolnoÊlàskim i opolskim, najmniejszy w województwach: lubelskim, podlaskim, podkarpackim i Êwi´tokrzyskim. Rozk∏ad przestrzenny MSP wykazuje koncentracj´ w obr´bie du˝ych aglomeracji miejskich oraz w okr´gach o dobrze rozwini´tym i zró˝nicowanym przemyÊle. W 1998 r. województwami o najwi´kszej liczbie ma∏ych i Êrednich przedsi´biorstw na 1000 mieszkaƒców by∏y województwa mazowieckie (56), zachodniopomorskie (52), ∏ódzkie, lubuskie i pomorskie (48). Skupia∏y ponad 37% ogó∏u przedsi´biorstw tej wielkoÊci. Tak˝e najwi´kszy przyrost liczby MSP dotyczy∏ województw ju˝ charakteryzujàcych si´ silnà ich koncentracjà zwiàzanà z aglomeracjami, które w latach 1994—98 skupi∏y ponad 1/3 (tj. pow. 600 tys. tych przedsi´biorstw). Ni˝szy poziom rozwoju przedsi´biorczoÊci cechuje województwa: lubelskie, podkarpackie, podlaskie i warmiƒsko-mazurskie. Instytucje otoczenia biznesu. Zmiany gospodarcze przyczyni∏y si´ do intensywnego rozwoju instytucji wspierajàcych rozwój przedsi´biorstw, tj. firm Êwiadczàcych us∏ugi finansowe, ubezpieczeniowe, doradcze, informacyjne i w zakresie obrotu nieruchomoÊciami. IloÊç tego typu firm na 10 tys. mieszkaƒców wykazuje znaczne zró˝nicowanie regionalne. Najliczniej instytucje otoczenia biznesu powstajà w województwie mazowieckim oraz województwach po∏o˝onych wzd∏u˝ granicy z Niemcami: dolnoÊlàskim, zachoniopomorskim i lubuskim, najrzadziej w województwach: Êwi´tokrzyskim, lubelskim i podkarpackim. Monitor Polski Nr 43 — 1415 — Inwestycje zagraniczne. Rozwój gospodarczy regionów jest ÊciÊle uzale˝niony od mo˝liwoÊci pozyskiwania i utrzymywania zdolnoÊci produkcyjnych. AtrakcyjnoÊç nie wyra˝a si´ tylko niskim kosztem produkcji/robocizny, ale jest wynikowà szeregu czynników sk∏adajàcych si´ na konkurencyjnoÊç. Wed∏ug danych Paƒstwowej Agencji Inwestycji Zagranicznych w 1999 r. nap∏yn´∏o do Polski ogó∏em 8,3 mld USD bezpoÊrednich inwestycji zagranicznych, w tym tzw. inwestycji du˝ych (o wartoÊci ponad 1 mln USD) na sum´ 7,9 mld USD oraz tzw. ma∏ych — na sum´ 370,0 mln USD. W porównaniu z rokiem 1998 oznacza to obni˝enie wielkoÊci nap∏ywów o 17,9% (w tym du˝ych o 17,6%, a ma∏ych a˝ o 24,4%). Przestrzenna lokalizacja inwestycji zagranicznych w Polsce jest stabilna i nie wykazuje zmian strukturalnych, a jedynie zmiany iloÊciowe. Inwestorzy zagraniczni preferujà regiony w znacznym stopniu zurbanizowane, z dobrze rozwini´tà infrastrukturà, zasobne w wykwalifikowane kadry pracownicze i z ∏atwym dost´pem do obiektów biurowych i produkcyjnych. Województwa: mazowieckie (z 483 lokalizacjami), Êlàskie (268) i wielkopolskie (231) skupi∏y oko∏o 49,4% wszystkich inwestycji zagranicznych w kraju. Na koƒcu listy znajdujà si´ województwa: lubuskie (z 43 lokalizacjami), opolskie (36) i podlaskie (31). Szczególnym rodzajem zach´t dla inwestycji zagranicznych sà specjalne strefy ekonomiczne (SSE). Kapita∏ zagraniczny ulokowany w strefach stanowi 81,25% zainwestowanego tam kapita∏u. Najwi´cej zainwestowano w Katowickiej SSE (2.921,7 mln z∏), Legnickiej SSE (1.068,2 mln z∏), Mieleckiej SSE (831 mln z∏), Wa∏brzyskiej SSE (388,8 mln z∏). W pozosta∏ych strefach udzia∏ kapita∏u zagranicznego nie przekracza∏ 20 mln USD. Âwiadczy to, ˝e system zach´t (zwolnieƒ i ulg podatkowych) jest za ma∏ym bodêcem do inwestowania na obszarach „ja∏owych”, pozbawionych mi´dzy innymi nowoczesnej infrastruktury. Poz. 851 Badania i rozwój. Dystans, jaki dzieli sfer´ badaƒ i rozwoju w Polsce od krajów wysoko rozwini´tych — zarówno pod wzgl´dem poziomu i proporcji finansowania, struktury instytucjonalnej sfery badaƒ i rozwoju oraz jej zwiàzków z gospodarkà, jest nie mniejszy ni˝ ró˝nice w poziomie rozwoju gospodarczego i spo∏ecznego. Udzia∏ nak∏adów przeznaczonych na dzia∏alnoÊç badawczo-rozwojowà, w stosunku do produktu krajowego brutto, jest porównywalny z poziomem nak∏adów ponoszonych w wielu krajach UE, jednak od kilku lat systematycznie spada liczba zg∏oszeƒ patentowych i wzorów u˝ytkowych, a udzia∏ przedsi´biorstw, które w ciàgu ostatnich trzech lat wprowadzi∏y co najmniej jednà innowacj´, kszta∏tuje si´ poni˝ej Êredniej dla Unii Europejskiej (w latach 1994—1996 wyniós∏ on w Polsce 37,6% — wobec 50% Êrednio w UE). Istotnà rol´ w prowadzeniu dzia∏alnoÊci badawczo-rozwojowej odgrywajà przedsi´biorcy. W Polsce udzia∏ przedsi´biorców jako êród∏a finansowania badaƒ i rozwoju jest niski i wynosi∏ w 1998 r. — 29,7%, przy Êredniej w Unii Europejskiej wynoszàcej w 1995 r. — 62,1. Infrastruktura instytucjonalna niezb´dna do prowadzenia badaƒ i rozwoju jest w Polsce stosunkowo dobrze rozwini´ta. W jej sk∏ad wchodzà szko∏y wy˝sze, placówki PAN, jednostki badawczo-rozwojowe oraz przedsi´biorcy i prywatne instytuty badawcze. Funkcjonujàce w Polsce od 2000 r. centra doskona∏oÊci sà pozytywnym przyk∏adem powstawania powiàzaƒ pomi´dzy instytucjami badawczymi a przedsi´biorcami. W zwiàzku z lokalizacjà oÊrodków akademickich i naukowych istnieje jednak naturalna, znaczna dysproporcja w strukturze przestrzennej nak∏adów na dzia∏alnoÊç badawczo-rozwojowà w Polsce. Istnieje bardzo silna koncentracja przestrzenna w zakresie nak∏adów na badania i rozwój. Ponad 43% Êrodków wydanych w roku 1998 na dzia∏alnoÊç badawczo-rozwojowà przypad∏o na województwo mazowieckie, a kolejne 18% na: Êlàskie i ma∏opolskie. Najmniej na dzia∏alnoÊç badawczo-rozwojowà przeznaczajà województwa: opolskie, Êwi´tokrzyskie, lubuskie i podlaskie (∏àcznie ich udzia∏ wynosi 2,9%). Wykres 7. Nak∏ady na dzia∏alnoÊç badawczo-rozwojowà, 1998 èród∏o: Rocznik statystyczny województw 1999, GUS, Warszawa, 1999 Monitor Polski Nr 43 — 1416 — Turystyka. W latach 90. zanotowano wzrost zainteresowania Polskà jako celem podró˝y, zarówno turystycznych, jak i biznesowych oraz handlowych. Zaowocowa∏o to ponad 5-krotnym wzrostem liczby cudzoziemców odwiedzajàcych Polsk´. Liczba turystów korzystajàcych z bazy noclegowej wzros∏a od 1990 r. o blisko po∏ow´ i wynios∏a w 1998 r. ponad 15,8 mln osób. Najliczniej odwiedzane przez turystów by∏y tereny województw: ma∏opolskiego, Êlàskiego, zachodniopomorskiego, pomorskiego, a tak˝e aglomeracja warszawska. Dost´pnoÊç bazy turystycznej jest zró˝nicowana regionalnie. W odniesieniu do hoteli wy˝szej klasy (które stanowià istotnà miar´ poziomu rozwoju regionu) jej g´stoÊç w województwie Êlàskim jest 10-krotnie wi´ksza ni˝ w woj. podlaskim. Bioràc pod uwag´ liczb´ hoteli przypadajàcych na 10 tys. km2, najlepiej sytuacja kszta∏tuje si´ w województwach Polski po∏udniowej: Êlàskim, ma∏opolskim i dolnoÊlàskim, najs∏abiej zaÊ w Êwi´tokrzyskim, lubelskim i podlaskim. Niskie wskaêniki w regionach z du˝ymi aglomeracjami miejskimi (mazowieckie, pomorskie, wielkopolskie i ∏ódzkie) Êwiadczà o znacznym niedoborze w tym zakresie. Poz. 851 Zasoby ludzkie Edukacja. Zaledwie ok. 7% spo∏eczeƒstwa posiada wy˝sze wykszta∏cenie (w UE 20%). Jednak liczba absolwentów uczelni wy˝szych wzrasta w szybkim tempie — w latach 1990—98 o ok. 310%. Poziom wykszta∏cenia wykazuje znaczne zró˝nicowanie regionalne, przy czym osoby z wy˝szym wykszta∏ceniem koncentrujà si´ zw∏aszcza w du˝ych aglomeracjach miejskich. Niski poziom wykszta∏cenia ludnoÊci wiejskiej stanowi istotny problem oraz barier´ przemian na wsi. Na wsi ponad 40% osób w wieku 15—24 lat i a˝ 45% w wieku 40—49 lat legitymuje si´ jedynie wykszta∏ceniem podstawowym. Sieç placówek szkolnictwa wy˝szego wraz z nauczycielami akademickimi nie jest równomiernie rozmieszczona — skupia si´ w najwi´kszych miastach. Najwy˝szym wskaênikiem liczby studentów na 1000 mieszkaƒców charakteryzujà si´ województwa: mazowieckie, zachodniopomorskie i ma∏opolskie, najni˝szym: warmiƒsko-mazurskie, opolskie i podkarpackie. Zatrudnienie i rynek pracy. Zatrudnienie w trzech podstawowych sektorach w UE kszta∏tuje si´ nast´pu- Wykres 8. Liczba studentów na 1000 mieszkaƒców w Polsce i Unii Europejskiej, 1997 èród∏o: Ma∏y rocznik statystyczny 1999, GUS, Warszawa 1999 jàco: sektor I-rolnictwo 5%, II-przemys∏ ok. 30% i sektor III-us∏ugi ok. 65%. W Polsce w 1998 r. w sektorze I pracowa∏o 27,4% ogó∏u zatrudnionych. Najwi´kszy wskaênik obserwuje si´ w regionach: lubelskim 50,1%, podkarpackim 45,6% i podlaskim 44,8%. W Unii Europejskiej najwy˝sze wskaêniki zatrudnienia w rolnictwie wyst´pujà w regionach greckich Peloponez (43,4%) i Rytiki Ellada (41,5%). W sektorze II pracowa∏o 29% ogó∏u pracujàcych (najwi´kszym zatrudnieniem charakteryzowa∏y si´ w 1998 r. województwa Êlàskie i dolnoÊlàskie), odpowiednio w Unii: Stuttgart (43,8%), Tubingen (42,9%). W sektorze us∏ug 43,8% (najwi´cej — powy˝ej 50% w województwach: zachodniopomorskim, pomorskim, lubuskim i dolnoÊlàskim, najmniej — oko∏o 30% w Êwi´tokrzyskim i podkarpackim). W Unii najwy˝szym Monitor Polski Nr 43 — 1417 — zatrudnieniem w sektorze us∏ug charakteryzujà si´ Ceuta y Melilla (92,6%) i Bruksela (83,2%). Problemem towarzyszàcym wprowadzeniu mechanizmów wolnorynkowych oraz procesom restrukturyzacji gospodarki sta∏o si´ bezrobocie. Po gwa∏townym wzroÊcie w poczàtkowym okresie przemian liczba bezrobotnych zacz´∏a spadaç, osiàgajàc poziom 10,4% w 1998 roku. Nast´pnie znów zacz´∏a wzrastaç i na koniec 1999 roku wynios∏a 13,0%. Tendencja rosnàca za- Poz. 851 istnia∏a we wszystkich województwach. Najwy˝szà stopà bezrobocia charakteryzowa∏y si´ województwa: zachodniopomorskie i lubuskie (po 17,5%), kujawsko-pomorskie (16,6%) oraz warmiƒsko-mazurskie (22,8%), najni˝szà zaÊ województwa: mazowieckie (9,6%), Êlàskie (9,9%), ma∏opolskie (10,3%) i wielkopolskie (10,7%). W UE najwy˝szym wskaênikiem bezrobocia (dane za rok 1997) charakteryzowa∏ si´ region Reunion (36,8%) oraz Andaluzja (32%) przy Êredniej 28,1% dla 10 regionów o najwy˝szym wskaêniku. Najni˝szy po- Wykres 9. Poziom wykszta∏cenia ludnoÊci w Polsce, 1995 èród∏o: Rocznik statystyczny województw 1999, GUS, Warszawa 1999 ziom bezrobocia zanotowano w Luksemburgu 2,5%, przy Êredniej 3,6% dla 10 regionów NUTS II o najni˝szym wskaêniku. Wysoki poziom bezrobocia o charakterze strukturalnym w województwach Polski pó∏nocnej jest w znacznej mierze konsekwencjà upadku bazy ekonomicznej ma∏ych miast oraz paƒstwowych gospodarstw rolnych. Od poczàtku lat dziewi´çdziesiàtych stopa bezrobocia stale przekracza w niektórych powiatach w tych województwach 20%. W okresie grudzieƒ 1998 do grudnia 1999 r. najbardziej dynamiczny wzrost stopy bezrobocia wyst´powa∏ w województwach dotychczas o niskim wskaêniku (wielkopolskie, Êlàskie, ma∏opolskie), co Êwiadczy m.in. o niezakoƒczonych procesach przekszta∏ceƒ strukturalnych. Oko∏o 40% bezrobotnych pozostaje bez pracy ponad rok i d∏u˝ej (w UE 49%), najwi´cej (ok. 45% — 1999 r.) w województwach warmiƒsko-mazurskim i podkarpackim (odpowiednio w UE — w 1997 r. — we W∏oszech Campania 79,3% i Sycylia 73,7%), najmniej (poni˝ej 34%) w lubuskim i Êlàskim (w UE — Salzburg 4,3%). 3. Ocena poziomu konkurencyjnoÊci wództw — wnioski woje- KonkurencyjnoÊç regionów zdeterminowana jest szeregiem ró˝nych czynników, m.in. omawianymi wczeÊniej: innowacyjnoÊcià regionu mierzonà nak∏adami na B+R i udzia∏em przedsi´biorstw w tych nak∏adach oraz udzia∏em wartoÊci produkcji sprzedanej wyrobów nowych i zmodernizowanych w produkcji sprzedanej przemys∏u, zg∏oszeniami patentów i nowych wzorów, nap∏ywem inwestycji bezpoÊrednich niosàcych nowe technologie, rozwojem sektora MSP, do- Monitor Polski Nr 43 — 1418 — st´pnoÊcià infrastruktury, dost´pnoÊcià wykwalifikowanych kadr, ale tak˝e poziomem produktywnoÊci i towarzyszàcymi mu wysokimi wskaênikami zatrudnienia. Najwy˝sze wskaêniki produktywnoÊci (mierzone poziomem PKB w stosunku do liczby zatrudnionych) notujà województwa: mazowieckie, Êlàskie, pomorskie, dolnoÊlàskie i wielkopolskie. Najni˝sze dotyczà województw: Êwi´tokrzyskiego, lubelskiego, podkarpackiego i podlaskiego. Wysoki wskaênik zatrudnienia, stanowiàcy miernik aktywnoÊci ekonomicznej ludnoÊci, wyst´puje w województwie mazowieckim, a tak˝e ma∏opolskim, wielkopolskim, lubelskim i podlaskim. Niskim stopniem aktywnoÊci cechujà si´ województwa lubuskie i warmiƒsko-mazurskie. Wskaêniki aktywnoÊci ekonomicznej w wielu wypadkach nie znajdujà odzwierciedlenia w produktywnoÊci (woj. lubelskie, podlaskie). Ma na to wp∏yw struktura dzia∏owo-ga∏´ziowa pracujàcych, gdzie dominacja nieefektywnego sektora rolniczego obni˝a produktywnoÊç, a tym samym konkurencyjnoÊç niektórych regionów. Reasumujàc, w skali kraju najwy˝szà konkurencyjnoÊcià i poziomem rozwoju charakteryzujà si´ województwa: pomorskie, wielkopolskie, mazowieckie, ma∏opolskie i Êlàskie. Swà silnà pozycj´ zawdzi´czajà wysokiemu poziomowi i efektywnoÊci sektora produkcyjnego, potencja∏owi zasobów ludzkich oraz stosunkowo dobrze rozwini´tej infrastrukturze. Wyraênie najs∏abszymi, ze wzgl´du na poziom i efektywnoÊç rozwoju, stan infrastruktury jak i poziom ˝ycia, sà województwo Êwi´tokrzyskie oraz województwa tzw. „Êciany wschodniej”: warmiƒsko-mazurskie, podlaskie, lubelskie, podkarpackie. Charakteryzujà si´ one ma∏o efektywnym rolnictwem, przy jednoczesnym niedorozwoju us∏ug i przemys∏u, oraz niskà jakoÊcià zasobów ludzkich. Tym zjawiskom towarzyszy niski wskaênik urbanizacji i zaanga˝owania kapita∏u zagranicznego. Te województwa wymagajà g∏´bokich przekszta∏ceƒ strukturalnych. Dla obrazu przestrzennego zró˝nicowania Polski istotne znaczenie majà tak˝e zró˝nicowania wewnàtrzwojewódzkie. W skali kraju najwi´kszym zró˝nicowaniem wewn´trznym charakteryzuje si´ województwo mazowieckie, ponadto Êlàskie oraz województwa Polski po∏udniowo-wschodniej. Wybrane zjawiska majàce wp∏yw na konkurencyjnoÊç regionów w uk∏adzie powiatów i grup powiatów prezentujà mapy 24 i 25. Diagnoza zró˝nicowania poziomu rozwoju województw oraz wzgl´dnego poziomu ich konkurencyjnoÊci implikuje poni˝sze wnioski: • Mi´dzyregionalne zró˝nicowania w Polsce nie odbiegajà od przeci´tnych zró˝nicowaƒ przestrzen- Poz. 851 nych w obr´bie poszczególnych krajów UE. Wi´ksze od przeci´tnych zró˝nicowania wyst´pujà w zakresie kszta∏towania si´ niektórych wskaêników spo∏eczno-gospodarczych, które okreÊlajà potencja∏ endogenicznego rozwoju danego województwa. Szczególnie du˝e zró˝nicowania wyst´pujà w zakresie stopy bezrobocia, udzia∏u pracujàcych w rolnictwie w stosunku do ogó∏u zatrudnionych, poziomu wykszta∏cenia mieszkaƒców, dost´pu do us∏ug edukacyjnych i spo∏ecznych, podstawowego wyposa˝enia infrastrukturalnego miast i gmin wiejskich oraz infrastruktury o znaczeniu regionalnym, rozwoju sektora MSP, a tak˝e instytucji otoczenia biznesu. • RoÊnie zró˝nicowanie tempa i skali procesów rozwojowych. Ich beneficjentami sà regiony wielofunkcyjne, skupiajàce oÊrodki naukowe, najlepiej przygotowanà kadr´, o relatywnie dobrych powiàzaniach infrastrukturalnych i wykszta∏conych instytucjach otoczenia biznesu, stanowiàce potencjalnà baz´ dla prowadzenia efektywniejszej polityki rozwoju ni˝ na pozosta∏ych obszarach. Regiony te w pierwszym rz´dzie b´dà w stanie w∏àczyç si´ w europejskie procesy rozwojowe — uczestniczyç w procesach globalizacji oraz budowie spo∏eczeƒstwa informacyjnego. • Procesy rozwojowe napo …