Uchwała Nr 105 Rady Ministrów z dnia 28 grudnia 2000 r. w sprawie przyjęcia Narodowej Strategii Rozwoju Regionalnego 2001-2006.

(1998)i jednoczeÊnie zatrudnia oko∏o 70% ogó∏u pracujàcych. Pozytywnà tendencjà, pozwalajàcà utrzymaç wysoki wskaênik wzrostu gospodarczego, jest znaczny (kilkakrotnie szybszy ni˝ przyrost PKB) wzrost nak∏adów inwestycyjnych, który nastàpi∏ w ostatnich pi´ciu latach (od 2,4% w 1993 r. do 22,2% w 1997 r.). W latach 1998—99 tempo wzrostu nak∏adów inwestycyjnych uleg∏o jednak spowolnieniu i wynios∏o odpowiednio 15,3% oraz 6,0%. Najwy˝szà dynamik´ wzrostu nak∏adów inwestycyjnych w 1999 roku wykaza∏ sektor us∏ug, w tym w szczególnoÊci przedsi´biorstwa handlu (o 33,6% w stosunku do 1998 r.), transportu, gospodarki magazynowej i ∏àcznoÊci (wzrost o 16,6%) oraz poÊrednictwa finansowego (o 14,0%). W roku 1999 nak∏ady brutto na Êrodki trwa∏e stanowi∏y ok. 25,8% PKB, gdy w roku 1996 tylko 20,8%. Udzia∏ akumulacji w PKB w Polsce jest wy˝szy ni˝ w wi´kszoÊci krajów UE (26,7% w 1999 r. wobec 14—25% w UE), jednak w warunkach ogromnych potrzeb rozwojowych polskiej gospodarki wydaje si´ zbyt niski. Wykres

1. Produkt krajowy brutto (wg parytetu si∏y nabywczej) na 1 mieszkaƒca w krajach kandydujàcych do Unii Europejskiej, Êrednia w latach 1995—97 èród∏o: EUROSTAT, kwiecieƒ 2000 Mimo znacznego przyrostu nak∏adów inwestycyjnych wyst´puje relatywnie niski poziom innowacyjnoÊci polskiej gospodarki. Udzia∏ nak∏adów na prace badawczo-rozwojowe w Polsce w roku 1998 (0,73% PKB wobec 2% w UE), mimo niskiej wartoÊci, jest porównywalny lub wy˝szy ni˝ w najs∏abiej rozwini´tych krajach Unii: Hiszpania — 0,88%; Portugalia — 0,65%; Grecja — 0,48% lub wÊród krajów kandydujàcych: Czechy — 1,07%, W´gry — 0,67%. Ârodki te wspomagajà w wi´kszej cz´Êci ni˝ w innych krajach badania podstawowe (w Polsce 34,5% w 1998 r., 12% w Irlandii w 1993 r.), a w mniejszej przeznaczane sà na prace rozwojowe (39,7% w Polsce, a 52% w Irlandii). Systematycznie spada w Polsce liczba zg∏oszeƒ patentowych, chocia˝ tempo tego spadku ulega spowolnieniu: w 1998 spadek wyniós∏ 1,4% w stosunku do roku poprzedniego, w 1997 — 5,3%, w 1996 — 10,7%. Ogólna liczba zg∏oszeƒ patentowych przypadajàca na 100 tys. mieszkaƒców wynios∏a w Polsce w 1997 ro- Monitor Polski Nr 43 — 1410 — ku 6, gdy np. w Niemczech 55, Szwecji
2. Niewielki post´p nastàpi∏ w Polsce w latach 1990—97 w produkcji wyrobów nowych i zmodernizowanych — udzia∏ wartoÊci produkcji sprzedanej tych wyrobów w ogólnej wartoÊci produkcji sprzedanej wzrós∏ z 3,0% w 1990 r. do 8,2% w 1998 r. Niezadowalajàce jest tak˝e tempo zmian w zakresie udzia∏u w ogólnej produkcji przemys∏owej wyrobów b´dàcych noÊnikami post´pu technicznego. Ich udzia∏ w ogólnej wartoÊci produkcji sprzedanej wyrobów przemys∏owych (liczonej w cenach bie˝àcych) by∏ w 1998 r. (11%) tylko nieznacznie wy˝szy ni˝ w roku 1989 (10,3%). Udzia∏ eksportu wyrobów wysokiej techniki w eksporcie ogó∏em wynosi∏ w 1998 r. — 2,4%. Na tym samym poziomie kszta∏towa∏ si´ ten wskaênik dla Portugalii w 1993 r., a dla Grecji wynosi∏ on 2,1%, przy Êredniej Unii Europejskiej — 12%. Relatywnie niskie pozostajà (pomimo systematycznego realnego wzrostu w ostatnich latach) tak˝e nak∏ady w dziedzinie rozwoju i modernizacji infrastruktury transportowej, telekomunikacyjnej i szkolnictwa wy˝szego. Udzia∏ wydatków na sektor transportu w bud˝ecie paƒstwa spad∏ z 5,02% w 1990 roku do 1,93% w 1999 roku, przy czym udzia∏ nak∏adów inwestycyjnych na transport w nak∏adach inwestycyjnych ogó∏em spad∏ odpowiednio z 1,86% do 0,54%. Nak∏ady inwestycyjne z bud˝etu paƒstwa na transport zmniejszy∏y si´ z 32,9% w 1990 r. do 27,8% w 1999 r. (nie jest to jednak ca∏oÊç nak∏adów na transport, gdy˝ cz´Êç pokrywana jest przez samorzàdy). Poz. 851 Czynnikiem unowoczeÊnienia gospodarki jest nap∏yw kapita∏u zagranicznego. Jest on noÊnikiem nowych technologii i organizacji pracy wp∏ywajàcych na konkurencyjnoÊç. W wielu przypadkach celem inwestorów jest jednak tylko udzia∏ w rynku krajowym, a realizacja takiej polityki przez inwestorów zagranicznych nie wp∏ywa na wzrost eksportu i bilansu p∏atniczego kraju. Przy rosnàcych z ka˝dym rokiem inwestycjach zagranicznych ich ∏àczna wartoÊç wynios∏a do koƒca 1999 r. prawie 39 mld USD (tylko w roku 1999 — 8,3 mln USD). Z danych UNCTAD wynika, ˝e udzia∏ Polski w ∏àcznej kwocie zaanga˝owanego zagranicznego kapita∏u w Europie Ârodkowej i Wschodniej w 1999 roku wyniós∏ 36,0%, natomiast Czech — 17,0%, Rosji — 14,0%, W´gier — 8,8%, Rumunii — 7,0%, Chorwacji — 4,0%, a pozosta∏ych krajów — 14,0%. W wielkoÊci inwestycji zagranicznych na 1 mieszkaƒca Polska ust´puje w tym regionie W´grom, S∏owenii i Estonii. Wed∏ug wst´pnych danych za 1999 rok wartoÊç tego wskaênika dla W´gier wynios∏a ponad 2000 USD, gdy dla Polski 1007 USD. Udzia∏ eksportu w PKB stanowi∏ w 1999 roku oko∏o 26,6% (w UE od oko∏o 16 do 75%). Udzia∏ Polski w handlu Êwiatowym pozostaje na niskim poziomie i wynosi oko∏o 0,9% w imporcie i 0,5% w eksporcie

(1998), przy jednoczesnej niekorzystnej strukturze towarowej. W latach 1990—1998 udzia∏ gospodarki polskiej w Êwiatowym imporcie i eksporcie wzrós∏ odpowiednio z 0,3% Wykres

1. Stopa bezrobocia w Polsce i UE, 1998 èród∏o: Rocznik statystyczny 1999, GUS, Warszawa 1999 do 0,9% i 0,4% do 0,6%. Najwi´kszym partnerem handlowym Polski jest Unia Europejska, na którà przypada ponad 70% eksportu i oko∏o 65% importu. Deficyt obrotów z zagranicà stanowi∏ w roku 1999 oko∏o 7,5%1 PKB. Stopa inflacji ulega∏a systematycznemu obni˝a—————— 1 „Zagraniczna polityka gospodarcza i handel zagraniczny Polski 1999—2000” — IKCHZ, Warszawa 2000 r., str.
2. niu, jej wielkoÊç z koƒca 1999 r. wynoszàca 7,3% (w 1998 r. — 8,6%) znacznie jednak przekracza∏a wielkoÊci notowane w poszczególnych krajach cz∏onkowskich UE. Poziom deficytu bud˝etowego kszta∏towa∏ si´ w Polsce w 1999 r. na poziomie 2,1% PKB — wobec ok. 1,5% w UE, d∏ug publiczny natomiast stanowi∏ ok. 50% PKB (w UE 71,2%). Monitor Polski Nr 43 — 1411 — Bez pracy na koniec roku 1999 pozostawa∏o 2,4 mln osób. Stopa bezrobocia wynoszàca 13,0% przewy˝sza∏a Êrednià unijnà, która wynosi∏a 10,4%. W stosunku do roku 1997, w którym zanotowano najni˝szy poziom stopy bezrobocia w Polsce w ostatniej dekadzie, oznacza to wzrost o oko∏o 3 punkty procentowe. Stopa bezrobocia jest jednak nadal ni˝sza ni˝ w roku 1993, gdy notowany by∏ najwy˝szy poziom bezrobocia — 16,4%. Najliczniejszà grup´ bezrobotnych stanowià osoby m∏ode do 24 roku ˝ycia (oko∏o 58%, w UE 9,3%, ale w odniesieniu do m∏odzie˝y do 24 roku ˝ycia), a blisko 40% ogó∏u bezrobotnych pozostawa∏o bez pracy rok i d∏u˝ej (w UE ok. 50%). W zwiàzku z niskà produktywnoÊcià rolnictwa i restrukturyzacjà sektorów przemys∏owych istnieje ponadto du˝e, wynoszàce oko∏o 1,2 mln osób bezrobocie ukryte (w tym 0,9 mln osób w rolnictwie). Podsumowujàc, mo˝na stwierdziç, ˝e stan i struktura gospodarki, problemy przekszta∏ceƒ przemys∏u i rolnictwa skutkujàce wysokim poziomem bezrobocia strukturalnego, w tym ukrytego, wp∏ywajà na niski poziom rozwoju i konkurencyjnoÊci Polski. Âwiadczy o tym syntetyczny wskaênik PKB na mieszkaƒca (wg parytetu si∏y nabywczej), niski w stosunku do poziomu Êredniej PKB w Unii Europejskiej, jak i poszczególnych krajów kandydujàcych. Utrzymujàcy si´ stabilny wzrost gospodarczy oraz wià˝àcy si´ z tym systematyczny wzrost popytu wewn´trznego (mimo niskiego poziomu innowacyjnoÊci produkcji, wp∏ywajàcej na pogorszenie konkurencyjnej pozycji na rynku wewn´trznym i w eksporcie) powoduje jednak, ˝e Polska modernizuje gospodark´ i unowoczeÊnia struktur´ spo∏eczno-gospodarczà. Rodzi to perspektywy w horyzoncie Êrednioterminowym dla stopniowego wzrostu stopnia spójnoÊci ekonomicznej i spo∏ecznej z krajami Unii Europejskiej oraz sprostania presji procesów globalizacji.
3. Zró˝nicowania mi´dzyregionalne Rzetelna ocena konkurencyjnoÊci przestrzeni Polski oraz stopnia zró˝nicowaƒ mi´dzyregionalnych dokonywana na poziomie województw (odpowiadajàcych wyznaczonym przez EUROSTAT w krajach Unii Europejskiej regionom NUTS II2) jest podstawowym warunkiem wyznaczania realnych celów polityki regionalnej paƒstwa. Oceny takie, aczkolwiek z regu∏y fragmentaryczne, sà przedmiotem wielu prac i analiz dokonywanych przez lub na zlecenie administracji paƒstwowej, samorzàdowej oraz oÊrodków i instytutów naukowych. W niniejszym rozdziale dokonano jedynie próby syntetycznego podsumowania najwa˝niejszych zjawisk, które decydujà o stopniu konkurencyjnoÊci województw w stosunku do regionów europejskich oraz wyznaczajà ich perspektywy rozwojowe. LudnoÊç Polski w koƒcu 1999 roku osiàgn´∏a 38,7 mln. W roku 1999 zanotowano po raz pierwszy w okresie powojennym ujemne tempo przyrostu ludnoÊci — —————— 2 NUTS — Nomenklatura Statystycznych Jednostek Administracyjnych; jednostki NUTS II sà podstawowym poziomem odniesienia dla polityki regionalnej Unii Europejskiej; w Polsce na mocy Rozporzàdzenia RM z dnia 13 lipca 2000 r. (Dz. U. Nr 58, poz. 685) wprowadzono NTS. Poz. 851 liczba ludnoÊci ogó∏em zmniejszy∏a si´ o 13 tys. Do najludniejszych województw nale˝à: mazowieckie i Êlàskie (ponad 4,8 mln mieszkaƒców). Najmniej ludnoÊci majà województwa lubuskie i opolskie (1 mln). Tendencj´ spadkowà liczby ludnoÊci w latach
4. wykazujà województwa: ∏ódzkie, Êlàskie, Êwi´tokrzyskie oraz opolskie. Relatywnie wysokim tempem przyrostu ludnoÊci charakteryzujà si´ województwa pomorskie i ma∏opolskie. Ârednio na 100 m´˝czyzn przypada w Polsce 106 kobiet (w UE 105) i poziom ten utrzymuje si´ ju˝ od kilkudziesi´ciu lat. G´stoÊç zaludnienia w latach
5. ustabilizowa∏a si´ na poziomie ok. 123—124 osób na 1 km2 (nieznacznie przekracza Êrednià UE, wynoszàcà 116 osób na 1 km2). Zró˝nicowanie g´stoÊci zaludnienia jest znaczne i wynosi na poziomie województw 1:6,
6. Najwy˝sza g´stoÊç zaludnienia jest w uprzemys∏owionym województwie Êlàskim (397 osób na km2), a najni˝sza w województwie warmiƒsko-mazurskim

(60)i podlaskim

(61). W miastach mieszka 61,8% ludnoÊci, przy czym najbardziej zurbanizowane sà województwa: Êlàskie (80%), dolnoÊlàskie, zachodniopomorskie oraz pomorskie (poni˝ej 70%); relatywnie najs∏abiej — podkarpackie, Êwi´tokrzyskie i lubelskie (poni˝ej 50%). Od poczàtku lat dziewi´çdziesiàtych zmniejsza si´ nap∏yw ludnoÊci ze wsi do miast. Szacuje si´, ˝e w 1999 roku saldo migracji mi´dzy obszarami miejskimi i wiejskimi by∏o najni˝sze w okresie powojennym. W ostatnich latach obserwuje si´ równie˝ zjawisko zmniejszania si´ liczby mieszkaƒców wielkich aglomeracji miejskich na korzyÊç ich satelitów. Poziom rozwoju gospodarczego mierzony PKB na mieszkaƒca (dane z roku 1998) wykazuje znaczne zró˝nicowanie przestrzenne: najwy˝szy osiàgn´∏o województwo mazowieckie — 20,9 tys. z∏ (o 41% wi´cej ni˝ Êrednio w kraju), a najni˝szy województwo lubelskie — 10,4 tys. z∏ (o 27,5% mniej). Wysokim poziomem rozwoju charakteryzujà si´ równie˝ województwa: Êlàskie i wielkopolskie. Obszar o najni˝szym poziomie PKB na mieszkaƒca tworzy obecnie pi´ç województw: lubelskie, podkarpackie, podlaskie, warmiƒsko-mazurskie oraz Êwi´tokrzyskie, skoncentrowanych w pó∏nocno-wschodniej i po∏udniowo-wschodniej cz´Êci kraju. Stosunek wartoÊci maksymalnej do minimalnej wskaênika PKB na mieszkaƒca wynosi∏ niespe∏na 1:2,1; podobnie jak w krajach Unii Europejskiej (rozpi´toÊç zró˝nicowaƒ mi´dzyregionalnych na poziomie jednostek NUTS II, najbardziej zbli˝onych pod wzgl´dem wielkoÊci do polskich województw, wynosi przeci´tnie 1:2). Z obliczeƒ EUROSTATU, dotyczàcych poziomu PKB na mieszkaƒca dla regionów NUTS II Unii Europejskiej i krajów kandydujàcych w latach 1995—1997, wynika, ˝e poziom rozwoju najsilniejszego gospodarczo w Polsce województwa mazowieckiego (którego PKB na mieszkaƒca wyniós∏ 49% Êredniej UE), odpowiada w przybli˝eniu poziomowi najbiedniejszych zamorskich regionów krajów europejskich, takich jak: Azory (50%), Martynika (50%). Najbiedniejsze regiony (dane za 1997 rok) na kontynencie europejskim to Ipeiros i Voreio Aigaio (Grecja — odpowiednio 43% i 51%), Extremadura (Hiszpania — 55%), Acores (Portugalia 51%). Regiony: Pragi, Bratys∏awy i Budapesztu by∏y Monitor Polski Nr 43 — 1412 — Poz. 851 Wykres

1. Procentowy udzia∏ województw w wartoÊci dodanej brutto, 1998 èród∏o: Publikacja pt: „Produkt krajowy brutto wed∏ug województw w 1998 r.”, GUS, Katowice, 2000 w latach 1995—97 jedynymi obszarami krajów kandydujàcych, w których poziom PKB na mieszkaƒca przekroczy∏ poziom 75%. Obszarami gospodarczo najs∏abszymi w odniesieniu do regionów Unii Europejskiej, a tak˝e krajów Europy Ârodkowej, by∏y województwa: Êwi´tokrzyskie, lubelskie, podlaskie, podkarpackie i warmiƒsko-mazurskie (PKB mieÊci∏ si´ w przedziale 24—26% Êredniej UE). Poziom PKB na mieszkaƒca w tych województwach jest wyraênie ni˝szy od poziomu, który by∏ obserwowany w najbiedniejszych regionach Grecji, Portugalii i Hiszpanii w momencie akcesji tych krajów do UE. I tak np. poziom PKB na mieszkaƒca w momencie przystàpienia do Unii Europejskiej w najbiedniejszym regionie Portugalii — Alentejo wynosi∏ 37% (w 1986 r.), Hiszpanii — Extremadura 44% (1986 r.) i Grecji Voreio Aigaio 44% (1986 r. — brak danych za rok akcesji 1981). Projekcja wzrostu PKB w Polsce, bez uwzgl´dnienia interwencji strukturalnej, wskazuje, ˝e najbiedniejsze województwa w Polsce poziom 40% Êredniej unijnej mog∏yby osiàgnàç oko∏o 2012 (przy za∏o˝eniu rozwoju w tempie Êredniej krajowej). Infrastruktura Sieç kolejowa ulega systematycznemu skracaniu (w latach 1991—1998 o 11,5%). Obecnie jej d∏ugoÊç wynosi 23 210 km, co daje g´stoÊç linii kolejowych na poziomie 7,4 km/100 km2 i przewy˝sza wartoÊç Êrednià dla Unii Europejskiej równà ok. 5 km/100 km
2. Wyst´pujà znaczne ró˝nice w g´stoÊci sieci kolejowej pomi´dzy Polskà zachodnià i wschodnià, na korzyÊç tej pierwszej. Ponad 95% to linie normalnotorowe, zelektryfikowane w 52%. Linie kolejowe podstawowego krajowego i mi´dzynarodowego znaczenia, zw∏aszcza zlokalizowane w europejskich korytarzach transporto- wych, wymagajà modernizacji i dostosowania do standardów europejskich. W latach 1991 i 1998 przewozy towarowe i pasa˝erskie uleg∏y obni˝eniu, odpowiednio o 27% i 49%. Sieç drogowa w Polsce jest dobrze rozwini´ta, liczy 364,3 tys. km, z czego ponad 240 tys. km (67,1%) to drogi o nawierzchni twardej. Wskaênik g´stoÊci dróg o nawierzchni twardej wynosi 78,2 km/100 km2 i stanowi 67% Êredniej dla Unii Europejskiej (116 km/100 km2). D∏ugoÊç autostrad (264 km) w przeliczeniu na 1000 km2 wynosi zaledwie ok. 0,85 km, przy Êredniej dla UE ok. 16 km. Udzia∏ dróg o nawierzchni twardej jest stosunkowo ma∏y w województwach Polski pó∏nocnej (warmiƒsko-mazurskie, pomorskie i podlaskie). Najkorzystniej sytuacja kszta∏tuje si´ w województwach Polski po∏udniowej (Êlàskie, ma∏opolskie, dolnoÊlàskie i Êwi´tokrzyskie). Znaczna cz´Êç dróg jest jednak niskiej jakoÊci i wymaga modernizacji lub zmiany nawierzchni. Transport lotniczy. W latach 1991—1998 transport ten charakteryzowa∏ si´ du˝à dynamikà wzrostu przewozów. W 1998 r. przewieziono 2632 tys. pasa˝erów, tj. o ok. 53,5% wi´cej ni˝ w 1990 r., z czego 85% w komunikacji mi´dzynarodowej. Stanowi to jednak zaledwie znikomy procent ruchu lotniczego w Unii Europejskiej. Najwi´ksze znaczenie dla obs∏ugi pasa˝erów majà lotniska w Warszawie (blisko 2,5 mln pasa˝erów, tj. 90% wszystkich w Polsce) oraz w Krakowie, Gdaƒsku, Wroc∏awiu, Poznaniu i Katowicach. Te porty obs∏ugujà loty mi´dzynarodowe. Telekomunikacja. W ostatnich latach nastàpi∏ istotny rozwój bran˝y telekomunikacyjnej. G´stoÊç telefoniczna wzros∏a z 78 abonentów na 1000 mieszkaƒców w 1989 roku do 260,5 w 1999 roku (w 1998 r. — 228). Wskaênik ten w innych krajach Europy kszta∏towa∏ si´ Monitor Polski Nr 43 — 1413 — nast´pujàco: we Francji 583, w Niemczech 566, w Grecji 525, w Austrii 502, w Hiszpanii 417, w Portugalii —
3. System telefonii przewodowej w Polsce jest znacznie zró˝nicowany terytorialnie. Najwi´ksza dost´pnoÊç telekomunikacyjna wyst´puje w województwie mazowieckim, najmniejsza w województwach: podkarpackim, Êwi´tokrzyskim i warmiƒsko-mazurskim, przy czym ubogà infrastrukturà telekomunikacyjnà wyraênie charakteryzujà si´ tereny wiejskie. Liczba abonentów telefonii komórkowej na 100 mieszkaƒców wynosi∏a w 1999 roku 10, gdy w Portugalii wynosi 48, w Grecji
4. W Polsce przypada 40,8 u˝ytkowników Internetu na 1000 mieszkaƒców. Ârodowisko naturalne. Od 1990 roku nastàpi∏o istotne zmniejszenie presji na Êrodowisko i znaczna poprawa stanu Êrodowiska. W latach
5. emisja py∏ów do powietrza zmniejszy∏a si´ o 57%, zwiàzków siarki o 48, a zwiàzków azotu o 28%, co spowodowa∏o zmniejszenie zanieczyszczenia powietrza, szczególnie w regionach uprzemys∏owionych. Z ponad 2,5 mln ton py∏ów i gazów wyemitowanych w roku 1998 (z których py∏y zneutralizowane by∏y w 98,6%, a gazy w blisko 38%) ponad 56% wytworzy∏y województwa Êlàskie, ∏ódzkie, ma∏opolskie i mazowieckie. Stosunkowo najmniej zanieczyszczeƒ, zarówno pod wzgl´dem produkcji Êcieków, jak i gazów i py∏ów, jest wytwarzane w województwach: lubuskim, podlaskim i warmiƒsko- Poz. 851 -mazurskim. IloÊç nieoczyszczonych Êcieków odprowadzanych do rzek spad∏a prawie o 70%, co poprawi∏o jakoÊç wód w rzekach, szczególnie z punktu widzenia wskaêników fizyczno-chemicznych. W 1998 roku do wód powierzchniowych odprowadzono 9843,5 hm3 Êcieków przemys∏owych i komunalnych, z czego oczyszczenia wymaga∏o 2801,9 hm
6. Ponad 50% Êcieków nie oczyszczonych odprowadzonych zosta∏o w trzech województwach: Êlàskim, mazowieckim i kujawsko-pomorskim. Zró˝nicowanie przestrzenne wykazuje wyposa˝enie w sieç wodno-kanalizacyjnà. Relatywnie najs∏abiej sà w nià wyposa˝one województwa Polski wschodniej i pó∏nocno-wschodniej: lubelskie, podlaskie i warmiƒsko-mazurskie; najlepiej: Êlàskie, kujawsko-pomorskie, ∏ódzkie i ma∏opolskie. Coraz bardziej racjonalne staje si´ tak˝e gospodarowanie odpadami, zw∏aszcza przemys∏owymi. Chocia˝ w pierwszym okresie transformacji do poprawy stanu Êrodowiska przyczyni∏a si´ zauwa˝alna recesja gospodarcza, to jednak ju˝ od poczàtku 1992 roku poprawa ta ma miejsce przy utrzymujàcej si´ wysokiej stopie wzrostu gospodarczego, co oznacza zmniejszajàce si´ iloÊci zanieczyszczeƒ w przeliczeniu na jednostk´ PKB. Wykres
7. Emisja zanieczyszczeƒ,
8. èród∏o: Obliczenia w∏asne na podstawie Rocznika statystycznego województw 1999, GUS, Warszawa Nadal jednak pozosta∏o wiele „goràcych problemów ekologicznych”, a niektóre zagro˝enia nawet zwi´kszajà si´. Narastajàcym problemem jest na przyk∏ad „emisja niska”, szczególnie zwiàzana z intensywnym rozwojem motoryzacji. Nak∏ady na infrastruktur´ stanowià zwykle wi´kszoÊç wydatków regionalnych, stàd stan infrastruktury i zanieczyszczenia Êrodowiska determinuje cz´sto poziom niezb´dnej pomocy regionalnej. Ochrona zdrowia. Dost´pnoÊç us∏ug medycznych w Polsce, mierzona liczbà personelu medycznego (lekarzy, lekarzy-stomatologów, farmaceutów, piel´gniarek), a tak˝e liczbà ∏ó˝ek w szpitalach na 10 tys. ludnoÊci, najlepsza jest w najwi´kszych aglomeracjach i du˝ych miastach. Wskaêniki te charakteryzujà si´ jednak stosunkowo niewielkim zró˝nicowaniem regionalnym, a ich poziom zbli˝ony jest do poziomu krajów UE. W 1998 r. na 10 tys. ludnoÊci przypada∏o w Polsce 23,3 lekarzy (przy 15,6 w Wlk. Brytanii; 24,8 w Portugalii; Monitor Polski Nr 43 — 1414 — 26,0 w Szwecji); 4,5 lekarzy stomatologów (przy 1,5 w Portugalii; 3,4 w Hiszpanii; 4,6 w Austrii; 4,7 w Holandii), 55,1 piel´gniarek (31,4 w Portugalii, 33,1 w Grecji, 41,3 w Hiszpanii, 50,6 w Austrii) oraz 53,1 ∏ó˝ek w szpitalach ogólnych (35 w Danii; 33 w Irlandii; 42 w Hiszpanii, 55 w Holandii). Wskaênik liczby aptek przypadajàcych na 10 tys. mieszkaƒców, odzwierciedlajàcy nie tylko dost´p do leków, ale tak˝e poÊrednio potencja∏ kadry medycznej i farmaceutycznej, jest ma∏o zró˝nicowany przestrzennie — najlepiej wyposa˝one w apteki sà województwa ∏ódzkie i lubelskie, najs∏abiej Pomorze Zachodnie, Warmia i Mazury oraz Mazowsze. Potencja∏ gospodarczy Przemys∏ (razem z budownictwem) wytwarza 35,8% wartoÊci dodanej brutto (1998 r.). Najwy˝szym udzia∏em tego sektora w wartoÊci dodanej charakteryzujà si´ województwa Êlàskie i wielkopolskie, najni˝szym — lubelskie i podlaskie. W 1999 r. wartoÊç produkcji sprzedanej krajowego przemys∏u w województwach: mazowieckim, Êlàskim i wielkopolskim stanowi∏a 47,8% ogólnej produkcji przemys∏owej kraju. Dla porównania grupa pi´ciu województw o najmniejszej wartoÊci produkcji sprzedanej osiàgn´∏a udzia∏ 12,9%. Rolnictwo w 1998 r. tworzy∏o 4,9% wartoÊci dodanej brutto, przy czym najwi´kszym udzia∏em charakteryzujà si´ województwa: lubelskie, podlaskie, wielkopolskie, opolskie i warmiƒsko-mazurskie. Sektor ten odznacza si´ znacznym przerostem zatrudnienia, rozdrobnieniem gospodarstw, niskà efektywnoÊcià oraz niskim stopniem towarowoÊci produkcji. Wi´kszoÊç indywidualnych gospodarstw rolnych prowadzi dzia∏alnoÊç wy∏àcznie bàdê g∏ównie dla zaspokojenia potrzeb konsumpcyjnych rodzin zwiàzanych z danym gospodarstwem. Zaledwie 45,9% gospodarstw produkuje g∏ównie lub wy∏àcznie na sprzeda˝, najwi´cej w województwach: kujawsko-pomorskim, podlaskim, wielkopolskim i warmiƒsko-mazurskim (powy˝ej 60%), najmniej w Êlàskim, ma∏opolskim i podkarpackim (oko∏o 20% i mniej). Najwi´cej u˝ytkowników indywidualnych gospodarstw rolnych utrzymujàcych si´ tylko z pracy w swoim gospodarstwie by∏o w województwach lubelskim, podlaskim i Êwi´tkorzyskim, a najmniej w województwach Êlàskim i lubuskim. Przeci´tna ogólna powierzchnia gospodarstwa rolnego wynosi∏a 8,2 ha u˝ytków rolnych, w tym indywidualnego gospodarstwa rolnego 6,9 ha u˝ytków rolnych, przy czym ponad 56,5% polskich gospodarstw posiada powierzchni´ od 1,01—4,99 ha, a tylko ok. 18,7% dysponuje powierzchnià wi´kszà ni˝ 10 ha. Najwi´ksze rozdrobnienie cechuje rolnictwo Polski po∏udniowo-wschodniej, w której jednoczeÊnie jest najwi´ksze zatrudnienie w tym sektorze. Prywatyzacja. èród∏em dost´pu do kapita∏u i cz´sto zwiàzanego z nim post´pu jest prywatyzacja. Jej stopieƒ jest nie tylko odzwierciedleniem przemian strukturalnych, ale i atrakcyjnoÊci inwestycyjnej. Realizacja procesu przekszta∏ceƒ w uj´ciu terytorialnym jest zró˝nicowana i w du˝ej mierze uwarunkowana liczbà przedsi´biorstw paƒstwowych funkcjonujàcych na terenie danego województwa. Ogó∏em w latach 1990— 1999 najwi´cej przedsi´biorstw paƒstwowych obj´to Poz. 851 przekszta∏ceniami na terenie województw: Êlàskiego

(676), mazowieckiego

(543)i dolnoÊlàskiego

(451), a najmniej — na terenie województw: Êwi´tokrzyskiego

(142)i podlaskiego

(148). W latach 1990—1998 liczba pracujàcych w sektorze prywatnym wzros∏a o 3,1 mln osób. Liczba pracujàcych w sektorze publicznym zmniejszy∏a si´ w tym samym okresie o 4,6 mln osób. W latach dziewi´çdziesiàtych zmieni∏a si´ równie˝ struktura pracujàcych wed∏ug sektorów w∏asnoÊci. Po uwzgl´dnieniu przekszta∏ceƒ w∏asnoÊciowych w koƒcu 1998 roku pracujàcy w sektorze publicznym stanowili 30,8% (dla porównania w 1995 roku 38,6%, a w 1990 roku 52,1%) . Udzia∏ pracujàcych w sektorze prywatnym wyniós∏ odpowiednio 69,2%; 61,4%; 47,9%. Rozwój sektora MSP. G´stoÊç rozmieszczenia MSP jest tak˝e miernikiem przedsi´biorczoÊci, a tym samym perspektyw prowadzenia dzia∏alnoÊci gospodarczej. W latach

1. nastàpi∏ dynamiczny wzrost sektora. Liczba spó∏ek prawa handlowego i prowadzonych przez osoby fizyczne wzros∏a do ponad 2 mln, w tym z udzia∏em kapita∏u zagranicznego do 40,9 tys. Wskaênik liczby podmiotów gospodarczych na 1000 mieszkaƒców wyniós∏ w 1998 r. Êrednio w Polsce 73,5, przy czym najwy˝szy poziom osiàgn´∏y województwa: mazowieckie, zachodniopomorskie i dolnoÊlàskie — powy˝ej 82, najmniejszy: opolskie, Êwi´tokrzyskie, podkarpackie i lubelskie — poni˝ej
2. Najwy˝szy odsetek spó∏ek z udzia∏em kapita∏u zagranicznego, który w znacznym stopniu determinowa∏ wielkoÊç nak∏adów inwestycyjnych w regionach, wyst´powa∏ w województwach: lubuskim, zachodniopomorskim, mazowieckim, dolnoÊlàskim i opolskim, najmniejszy w województwach: lubelskim, podlaskim, podkarpackim i Êwi´tokrzyskim. Rozk∏ad przestrzenny MSP wykazuje koncentracj´ w obr´bie du˝ych aglomeracji miejskich oraz w okr´gach o dobrze rozwini´tym i zró˝nicowanym przemyÊle. W 1998 r. województwami o najwi´kszej liczbie ma∏ych i Êrednich przedsi´biorstw na 1000 mieszkaƒców by∏y województwa mazowieckie

(56), zachodniopomorskie

(52), ∏ódzkie, lubuskie i pomorskie

(48). Skupia∏y ponad 37% ogó∏u przedsi´biorstw tej wielkoÊci. Tak˝e najwi´kszy przyrost liczby MSP dotyczy∏ województw ju˝ charakteryzujàcych si´ silnà ich koncentracjà zwiàzanà z aglomeracjami, które w latach 1994—98 skupi∏y ponad 1/3 (tj. pow. 600 tys. tych przedsi´biorstw). Ni˝szy poziom rozwoju przedsi´biorczoÊci cechuje województwa: lubelskie, podkarpackie, podlaskie i warmiƒsko-mazurskie. Instytucje otoczenia biznesu. Zmiany gospodarcze przyczyni∏y si´ do intensywnego rozwoju instytucji wspierajàcych rozwój przedsi´biorstw, tj. firm Êwiadczàcych us∏ugi finansowe, ubezpieczeniowe, doradcze, informacyjne i w zakresie obrotu nieruchomoÊciami. IloÊç tego typu firm na 10 tys. mieszkaƒców wykazuje znaczne zró˝nicowanie regionalne. Najliczniej instytucje otoczenia biznesu powstajà w województwie mazowieckim oraz województwach po∏o˝onych wzd∏u˝ granicy z Niemcami: dolnoÊlàskim, zachoniopomorskim i lubuskim, najrzadziej w województwach: Êwi´tokrzyskim, lubelskim i podkarpackim. Monitor Polski Nr 43 — 1415 — Inwestycje zagraniczne. Rozwój gospodarczy regionów jest ÊciÊle uzale˝niony od mo˝liwoÊci pozyskiwania i utrzymywania zdolnoÊci produkcyjnych. AtrakcyjnoÊç nie wyra˝a si´ tylko niskim kosztem produkcji/robocizny, ale jest wynikowà szeregu czynników sk∏adajàcych si´ na konkurencyjnoÊç. Wed∏ug danych Paƒstwowej Agencji Inwestycji Zagranicznych w 1999 r. nap∏yn´∏o do Polski ogó∏em 8,3 mld USD bezpoÊrednich inwestycji zagranicznych, w tym tzw. inwestycji du˝ych (o wartoÊci ponad 1 mln USD) na sum´ 7,9 mld USD oraz tzw. ma∏ych — na sum´ 370,0 mln USD. W porównaniu z rokiem 1998 oznacza to obni˝enie wielkoÊci nap∏ywów o 17,9% (w tym du˝ych o 17,6%, a ma∏ych a˝ o 24,4%). Przestrzenna lokalizacja inwestycji zagranicznych w Polsce jest stabilna i nie wykazuje zmian strukturalnych, a jedynie zmiany iloÊciowe. Inwestorzy zagraniczni preferujà regiony w znacznym stopniu zurbanizowane, z dobrze rozwini´tà infrastrukturà, zasobne w wykwalifikowane kadry pracownicze i z ∏atwym dost´pem do obiektów biurowych i produkcyjnych. Województwa: mazowieckie (z 483 lokalizacjami), Êlàskie

(268)i wielkopolskie

(231)skupi∏y oko∏o 49,4% wszystkich inwestycji zagranicznych w kraju. Na koƒcu listy znajdujà si´ województwa: lubuskie (z 43 lokalizacjami), opolskie

(36)i podlaskie

(31). Szczególnym rodzajem zach´t dla inwestycji zagranicznych sà specjalne strefy ekonomiczne (SSE). Kapita∏ zagraniczny ulokowany w strefach stanowi 81,25% zainwestowanego tam kapita∏u. Najwi´cej zainwestowano w Katowickiej SSE (2.921,7 mln z∏), Legnickiej SSE (1.068,2 mln z∏), Mieleckiej SSE (831 mln z∏), Wa∏brzyskiej SSE (388,8 mln z∏). W pozosta∏ych strefach udzia∏ kapita∏u zagranicznego nie przekracza∏ 20 mln USD. Âwiadczy to, ˝e system zach´t (zwolnieƒ i ulg podatkowych) jest za ma∏ym bodêcem do inwestowania na obszarach „ja∏owych”, pozbawionych mi´dzy innymi nowoczesnej infrastruktury. Poz. 851 Badania i rozwój. Dystans, jaki dzieli sfer´ badaƒ i rozwoju w Polsce od krajów wysoko rozwini´tych — zarówno pod wzgl´dem poziomu i proporcji finansowania, struktury instytucjonalnej sfery badaƒ i rozwoju oraz jej zwiàzków z gospodarkà, jest nie mniejszy ni˝ ró˝nice w poziomie rozwoju gospodarczego i spo∏ecznego. Udzia∏ nak∏adów przeznaczonych na dzia∏alnoÊç badawczo-rozwojowà, w stosunku do produktu krajowego brutto, jest porównywalny z poziomem nak∏adów ponoszonych w wielu krajach UE, jednak od kilku lat systematycznie spada liczba zg∏oszeƒ patentowych i wzorów u˝ytkowych, a udzia∏ przedsi´biorstw, które w ciàgu ostatnich trzech lat wprowadzi∏y co najmniej jednà innowacj´, kszta∏tuje si´ poni˝ej Êredniej dla Unii Europejskiej (w latach 1994—1996 wyniós∏ on w Polsce 37,6% — wobec 50% Êrednio w UE). Istotnà rol´ w prowadzeniu dzia∏alnoÊci badawczo-rozwojowej odgrywajà przedsi´biorcy. W Polsce udzia∏ przedsi´biorców jako êród∏a finansowania badaƒ i rozwoju jest niski i wynosi∏ w 1998 r. — 29,7%, przy Êredniej w Unii Europejskiej wynoszàcej w 1995 r. — 62,1. Infrastruktura instytucjonalna niezb´dna do prowadzenia badaƒ i rozwoju jest w Polsce stosunkowo dobrze rozwini´ta. W jej sk∏ad wchodzà szko∏y wy˝sze, placówki PAN, jednostki badawczo-rozwojowe oraz przedsi´biorcy i prywatne instytuty badawcze. Funkcjonujàce w Polsce od 2000 r. centra doskona∏oÊci sà pozytywnym przyk∏adem powstawania powiàzaƒ pomi´dzy instytucjami badawczymi a przedsi´biorcami. W zwiàzku z lokalizacjà oÊrodków akademickich i naukowych istnieje jednak naturalna, znaczna dysproporcja w strukturze przestrzennej nak∏adów na dzia∏alnoÊç badawczo-rozwojowà w Polsce. Istnieje bardzo silna koncentracja przestrzenna w zakresie nak∏adów na badania i rozwój. Ponad 43% Êrodków wydanych w roku 1998 na dzia∏alnoÊç badawczo-rozwojowà przypad∏o na województwo mazowieckie, a kolejne 18% na: Êlàskie i ma∏opolskie. Najmniej na dzia∏alnoÊç badawczo-rozwojowà przeznaczajà województwa: opolskie, Êwi´tokrzyskie, lubuskie i podlaskie (∏àcznie ich udzia∏ wynosi 2,9%). Wykres 7. Nak∏ady na dzia∏alnoÊç badawczo-rozwojowà, 1998 èród∏o: Rocznik statystyczny województw 1999, GUS, Warszawa, 1999 Monitor Polski Nr 43 — 1416 — Turystyka. W latach 90. zanotowano wzrost zainteresowania Polskà jako celem podró˝y, zarówno turystycznych, jak i biznesowych oraz handlowych. Zaowocowa∏o to ponad 5-krotnym wzrostem liczby cudzoziemców odwiedzajàcych Polsk´. Liczba turystów korzystajàcych z bazy noclegowej wzros∏a od 1990 r. o blisko po∏ow´ i wynios∏a w 1998 r. ponad 15,8 mln osób. Najliczniej odwiedzane przez turystów by∏y tereny województw: ma∏opolskiego, Êlàskiego, zachodniopomorskiego, pomorskiego, a tak˝e aglomeracja warszawska. Dost´pnoÊç bazy turystycznej jest zró˝nicowana regionalnie. W odniesieniu do hoteli wy˝szej klasy (które stanowià istotnà miar´ poziomu rozwoju regionu) jej g´stoÊç w województwie Êlàskim jest 10-krotnie wi´ksza ni˝ w woj. podlaskim. Bioràc pod uwag´ liczb´ hoteli przypadajàcych na 10 tys. km2, najlepiej sytuacja kszta∏tuje si´ w województwach Polski po∏udniowej: Êlàskim, ma∏opolskim i dolnoÊlàskim, najs∏abiej zaÊ w Êwi´tokrzyskim, lubelskim i podlaskim. Niskie wskaêniki w regionach z du˝ymi aglomeracjami miejskimi (mazowieckie, pomorskie, wielkopolskie i ∏ódzkie) Êwiadczà o znacznym niedoborze w tym zakresie. Poz. 851 Zasoby ludzkie Edukacja. Zaledwie ok. 7% spo∏eczeƒstwa posiada wy˝sze wykszta∏cenie (w UE 20%). Jednak liczba absolwentów uczelni wy˝szych wzrasta w szybkim tempie — w latach 1990—98 o ok. 310%. Poziom wykszta∏cenia wykazuje znaczne zró˝nicowanie regionalne, przy czym osoby z wy˝szym wykszta∏ceniem koncentrujà si´ zw∏aszcza w du˝ych aglomeracjach miejskich. Niski poziom wykszta∏cenia ludnoÊci wiejskiej stanowi istotny problem oraz barier´ przemian na wsi. Na wsi ponad 40% osób w wieku 15—24 lat i a˝ 45% w wieku 40—49 lat legitymuje si´ jedynie wykszta∏ceniem podstawowym. Sieç placówek szkolnictwa wy˝szego wraz z nauczycielami akademickimi nie jest równomiernie rozmieszczona — skupia si´ w najwi´kszych miastach. Najwy˝szym wskaênikiem liczby studentów na 1000 mieszkaƒców charakteryzujà si´ województwa: mazowieckie, zachodniopomorskie i ma∏opolskie, najni˝szym: warmiƒsko-mazurskie, opolskie i podkarpackie. Zatrudnienie i rynek pracy. Zatrudnienie w trzech podstawowych sektorach w UE kszta∏tuje si´ nast´pu- Wykres 8. Liczba studentów na 1000 mieszkaƒców w Polsce i Unii Europejskiej, 1997 èród∏o: Ma∏y rocznik statystyczny 1999, GUS, Warszawa 1999 jàco: sektor I-rolnictwo 5%, II-przemys∏ ok. 30% i sektor III-us∏ugi ok. 65%. W Polsce w 1998 r. w sektorze I pracowa∏o 27,4% ogó∏u zatrudnionych. Najwi´kszy wskaênik obserwuje si´ w regionach: lubelskim 50,1%, podkarpackim 45,6% i podlaskim 44,8%. W Unii Europejskiej najwy˝sze wskaêniki zatrudnienia w rolnictwie wyst´pujà w regionach greckich Peloponez (43,4%) i Rytiki Ellada (41,5%). W sektorze II pracowa∏o 29% ogó∏u pracujàcych (najwi´kszym zatrudnieniem charakteryzowa∏y si´ w 1998 r. województwa Êlàskie i dolnoÊlàskie), odpowiednio w Unii: Stuttgart (43,8%), Tubingen (42,9%). W sektorze us∏ug 43,8% (najwi´cej — powy˝ej 50% w województwach: zachodniopomorskim, pomorskim, lubuskim i dolnoÊlàskim, najmniej — oko∏o 30% w Êwi´tokrzyskim i podkarpackim). W Unii najwy˝szym Monitor Polski Nr 43 — 1417 — zatrudnieniem w sektorze us∏ug charakteryzujà si´ Ceuta y Melilla (92,6%) i Bruksela (83,2%). Problemem towarzyszàcym wprowadzeniu mechanizmów wolnorynkowych oraz procesom restrukturyzacji gospodarki sta∏o si´ bezrobocie. Po gwa∏townym wzroÊcie w poczàtkowym okresie przemian liczba bezrobotnych zacz´∏a spadaç, osiàgajàc poziom 10,4% w 1998 roku. Nast´pnie znów zacz´∏a wzrastaç i na koniec 1999 roku wynios∏a 13,0%. Tendencja rosnàca za- Poz. 851 istnia∏a we wszystkich województwach. Najwy˝szà stopà bezrobocia charakteryzowa∏y si´ województwa: zachodniopomorskie i lubuskie (po 17,5%), kujawsko-pomorskie (16,6%) oraz warmiƒsko-mazurskie (22,8%), najni˝szà zaÊ województwa: mazowieckie (9,6%), Êlàskie (9,9%), ma∏opolskie (10,3%) i wielkopolskie (10,7%). W UE najwy˝szym wskaênikiem bezrobocia (dane za rok 1997) charakteryzowa∏ si´ region Reunion (36,8%) oraz Andaluzja (32%) przy Êredniej 28,1% dla 10 regionów o najwy˝szym wskaêniku. Najni˝szy po- Wykres 9. Poziom wykszta∏cenia ludnoÊci w Polsce, 1995 èród∏o: Rocznik statystyczny województw 1999, GUS, Warszawa 1999 ziom bezrobocia zanotowano w Luksemburgu 2,5%, przy Êredniej 3,6% dla 10 regionów NUTS II o najni˝szym wskaêniku. Wysoki poziom bezrobocia o charakterze strukturalnym w województwach Polski pó∏nocnej jest w znacznej mierze konsekwencjà upadku bazy ekonomicznej ma∏ych miast oraz paƒstwowych gospodarstw rolnych. Od poczàtku lat dziewi´çdziesiàtych stopa bezrobocia stale przekracza w niektórych powiatach w tych województwach 20%. W okresie grudzieƒ 1998 do grudnia 1999 r. najbardziej dynamiczny wzrost stopy bezrobocia wyst´powa∏ w województwach dotychczas o niskim wskaêniku (wielkopolskie, Êlàskie, ma∏opolskie), co Êwiadczy m.in. o niezakoƒczonych procesach przekszta∏ceƒ strukturalnych. Oko∏o 40% bezrobotnych pozostaje bez pracy ponad rok i d∏u˝ej (w UE 49%), najwi´cej (ok. 45% — 1999 r.) w województwach warmiƒsko-mazurskim i podkarpackim (odpowiednio w UE — w 1997 r. — we W∏oszech Campania 79,3% i Sycylia 73,7%), najmniej (poni˝ej 34%) w lubuskim i Êlàskim (w UE — Salzburg 4,3%). 3. Ocena poziomu konkurencyjnoÊci wództw — wnioski woje- KonkurencyjnoÊç regionów zdeterminowana jest szeregiem ró˝nych czynników, m.in. omawianymi wczeÊniej: innowacyjnoÊcià regionu mierzonà nak∏adami na B+R i udzia∏em przedsi´biorstw w tych nak∏adach oraz udzia∏em wartoÊci produkcji sprzedanej wyrobów nowych i zmodernizowanych w produkcji sprzedanej przemys∏u, zg∏oszeniami patentów i nowych wzorów, nap∏ywem inwestycji bezpoÊrednich niosàcych nowe technologie, rozwojem sektora MSP, do- Monitor Polski Nr 43 — 1418 — st´pnoÊcià infrastruktury, dost´pnoÊcià wykwalifikowanych kadr, ale tak˝e poziomem produktywnoÊci i towarzyszàcymi mu wysokimi wskaênikami zatrudnienia. Najwy˝sze wskaêniki produktywnoÊci (mierzone poziomem PKB w stosunku do liczby zatrudnionych) notujà województwa: mazowieckie, Êlàskie, pomorskie, dolnoÊlàskie i wielkopolskie. Najni˝sze dotyczà województw: Êwi´tokrzyskiego, lubelskiego, podkarpackiego i podlaskiego. Wysoki wskaênik zatrudnienia, stanowiàcy miernik aktywnoÊci ekonomicznej ludnoÊci, wyst´puje w województwie mazowieckim, a tak˝e ma∏opolskim, wielkopolskim, lubelskim i podlaskim. Niskim stopniem aktywnoÊci cechujà si´ województwa lubuskie i warmiƒsko-mazurskie. Wskaêniki aktywnoÊci ekonomicznej w wielu wypadkach nie znajdujà odzwierciedlenia w produktywnoÊci (woj. lubelskie, podlaskie). Ma na to wp∏yw struktura dzia∏owo-ga∏´ziowa pracujàcych, gdzie dominacja nieefektywnego sektora rolniczego obni˝a produktywnoÊç, a tym samym konkurencyjnoÊç niektórych regionów. Reasumujàc, w skali kraju najwy˝szà konkurencyjnoÊcià i poziomem rozwoju charakteryzujà si´ województwa: pomorskie, wielkopolskie, mazowieckie, ma∏opolskie i Êlàskie. Swà silnà pozycj´ zawdzi´czajà wysokiemu poziomowi i efektywnoÊci sektora produkcyjnego, potencja∏owi zasobów ludzkich oraz stosunkowo dobrze rozwini´tej infrastrukturze. Wyraênie najs∏abszymi, ze wzgl´du na poziom i efektywnoÊç rozwoju, stan infrastruktury jak i poziom ˝ycia, sà województwo Êwi´tokrzyskie oraz województwa tzw. „Êciany wschodniej”: warmiƒsko-mazurskie, podlaskie, lubelskie, podkarpackie. Charakteryzujà si´ one ma∏o efektywnym rolnictwem, przy jednoczesnym niedorozwoju us∏ug i przemys∏u, oraz niskà jakoÊcià zasobów ludzkich. Tym zjawiskom towarzyszy niski wskaênik urbanizacji i zaanga˝owania kapita∏u zagranicznego. Te województwa wymagajà g∏´bokich przekszta∏ceƒ strukturalnych. Dla obrazu przestrzennego zró˝nicowania Polski istotne znaczenie majà tak˝e zró˝nicowania wewnàtrzwojewódzkie. W skali kraju najwi´kszym zró˝nicowaniem wewn´trznym charakteryzuje si´ województwo mazowieckie, ponadto Êlàskie oraz województwa Polski po∏udniowo-wschodniej. Wybrane zjawiska majàce wp∏yw na konkurencyjnoÊç regionów w uk∏adzie powiatów i grup powiatów prezentujà mapy 24 i 25. Diagnoza zró˝nicowania poziomu rozwoju województw oraz wzgl´dnego poziomu ich konkurencyjnoÊci implikuje poni˝sze wnioski: • Mi´dzyregionalne zró˝nicowania w Polsce nie odbiegajà od przeci´tnych zró˝nicowaƒ przestrzen- Poz. 851 nych w obr´bie poszczególnych krajów UE. Wi´ksze od przeci´tnych zró˝nicowania wyst´pujà w zakresie kszta∏towania si´ niektórych wskaêników spo∏eczno-gospodarczych, które okreÊlajà potencja∏ endogenicznego rozwoju danego województwa. Szczególnie du˝e zró˝nicowania wyst´pujà w zakresie stopy bezrobocia, udzia∏u pracujàcych w rolnictwie w stosunku do ogó∏u zatrudnionych, poziomu wykszta∏cenia mieszkaƒców, dost´pu do us∏ug edukacyjnych i spo∏ecznych, podstawowego wyposa˝enia infrastrukturalnego miast i gmin wiejskich oraz infrastruktury o znaczeniu regionalnym, rozwoju sektora MSP, a tak˝e instytucji otoczenia biznesu. • RoÊnie zró˝nicowanie tempa i skali procesów rozwojowych. Ich beneficjentami sà regiony wielofunkcyjne, skupiajàce oÊrodki naukowe, najlepiej przygotowanà kadr´, o relatywnie dobrych powiàzaniach infrastrukturalnych i wykszta∏conych instytucjach otoczenia biznesu, stanowiàce potencjalnà baz´ dla prowadzenia efektywniejszej polityki rozwoju ni˝ na pozosta∏ych obszarach. Regiony te w pierwszym rz´dzie b´dà w stanie w∏àczyç si´ w europejskie procesy rozwojowe — uczestniczyç w procesach globalizacji oraz budowie spo∏eczeƒstwa informacyjnego. • Procesy rozwojowe napotykajà na wi´ksze problemy o charakterze strukturalnym w województwach o du˝ym odsetku ludnoÊci zatrudnionej w rolnictwie, skupiajàcych przemys∏y wydobywcze, przemys∏ obronny oraz by∏e paƒstwowe gospodarstwa rolne. Obszary te wymagajà pomocy paƒstwa ukierunkowanej w pierwszym rz´dzie na tworzenie warunków dla zapoczàtkowania i podtrzymania procesów przekszta∏ceƒ strukturalnych oraz ∏agodzenie wyst´pujàcych problemów spo∏ecznych, w pierwszym rz´dzie bezrobocia. • Rozwój poszczególnych województw w hipotetycznym, równomiernym tempie 5% rocznie (przy wzroÊcie PKB 2,5% w UE) doprowadzi∏by w 2006 roku do osiàgni´cia przez najs∏absze z nich poziomu 33% Êredniej w UE (obecnie 25%). Jest to poziom znacznie odbiegajàcy od najs∏abszych nawet regionów UE. Obok w∏aÊciwej polityki makroekonomicznej ukierunkowanej na wzrost gospodarczy niezb´dne jest pe∏ne wykorzystanie procesów decentralizacji i potencja∏u endogenicznego regionów dla przyspieszenia rozwoju Polski i szybszego wzrostu spójnoÊci ekonomicznej i spo∏ecznej z krajami Wspólnoty Europejskiej. II. PROCES INTEGRACJI EUROPEJSKIEJ I CELE POLITYKI SPO¸ECZNO-GOSPODARCZEJ PA¡STWA W HORYZONCIE ÂREDNIOOKRESOWYM 1. Uwarunkowania wynikajàce z procesu integracji europejskiej Cz∏onkostwo Polski w Unii Europejskiej jest szansà uzyskania post´pu w funkcjonowaniu gospodarki rynkowej, zapewnienia stabilnoÊci demokratycznego porzàdku, budowania spo∏eczeƒstwa obywatelskiego, zwi´kszenia bezpieczeƒstwa kraju, a tak˝e daje mo˝liwoÊç pe∏nego uczestnictwa w dyskusjach nad kszta∏tem politycznym Europy. To tak˝e szansa dla regionów i polityki rozwoju regionalnego kraju. DoÊwiadczenia paƒstw cz∏onkowskich UE wskazujà, ˝e polskie regiony b´dà mog∏y osiàgnàç szybszy wzrost gospodarczy i zatrudnienia m.in. poprzez popraw´ jakoÊci si∏y roboczej Monitor Polski Nr 43 — 1419 — oraz lepsze wyposa˝enie w podstawowà infrastruktur´. Szansà dla polityki rozwoju regionalnego kraju b´dzie zasilenie jej bud˝etu Êrodkami pomocowymi UE, zarówno przedakcesyjnymi, jak i strukturalnymi, a tak˝e wzrost jej efektywnoÊci, g∏ównie dzi´ki racjonalizacji wydatkowania dost´pnych zasobów finansowych oraz zaanga˝owaniu w proces programowania i wdra˝ania programów rozwoju regionalnego szerokich kr´gów spo∏eczeƒstwa. Polska, deklarujàc zamiar przystàpienia do struktur wspólnotowych i rozpoczynajàc proces negocjacyjny z Unià Europejskà, zobowiàza∏a si´ do przyj´cia jej dorobku prawnego, w tym tak˝e w zakresie polityki regionalnej i koordynacji instrumentów strukturalnych. Prawodawstwo Wspólnoty w tym obszarze nie wymaga dokonania bezpoÊredniej transpozycji do polskiej legislacji. Wyznacza ono jedynie ramy (zasady) funkcjonowania polityki strukturalnej UE, a w gestii paƒstw cz∏onkowskich le˝y ich wdro˝enie — zgodnie z w∏asnymi systemami instytucjonalnymi, prawnymi i finansowymi. Wymogi zwiàzane z procesem dostosowawczym Polski w tej dziedzinie stwarzajà koniecznoÊç uznania celów i zasad polityki strukturalnej UE oraz Êcis∏e powiàzanie celów i zasad polityki rozwoju regionalnego naszego paƒstwa z unijnymi, a tak˝e budow´ sprawnego systemu administracyjnego i dostosowanie do standardów UE zasad i procedur programowania, finansowania, monitorowania, wprowadzenia zasad ewaluacji pomocy oraz kontroli wydatkowania Êrodków publicznych. Taka wola zosta∏a wyra˝ona przez rzàd polski w stanowisku negocjacyjnym w obszarze „Polityka regionalna i koordynacja instrumentów strukturalnych”, przyj´tym przez Rad´ Ministrów w listopadzie 1999 r. Cel polityki rozwoju regionalnego w Polsce, w perspektywie Êredniookresowej (do 2006 r.), musi uwzgl´dniaç cele polityki strukturalnej okreÊlone w traktatach oraz regulacjach funduszy strukturalnych na lata 2000—2006. Zgodnie z artyku∏em 158 Traktatu Amsterdamskiego modyfikujàcego Traktat z Maastricht i Traktaty ustanawiajàce Wspólnoty Europejskie, „w celu wspierania swojego wszechstronnego, harmonijnego rozwoju, Wspólnota rozwija i kontynuuje dzia∏ania prowadzàce do wzmacniania swojej spójnoÊci ekonomicznej i spo∏ecznej. W szczególnoÊci Wspólnota zmierza do zredukowania zró˝nicowania w poziomie rozwoju regionów oraz zacofania niektórych regionów i wysp, ∏àcznie z obszarami wiejskimi”. Podstawowym instrumentem finansowym s∏u˝àcym realizacji powy˝szych dà˝eƒ sà fundusze strukturalne i Fundusz SpójnoÊci. Interwencja publiczna koncentrowana jest na ÊciÊle okreÊlonych obszarach i dokonuje si´ w ramach szczegó∏owych celów funkcjonalnych. Obszarami koncentracji sà, zgodnie z obowiàzujàcà w UE nomenklaturà jednostek terytorialnych do celów statystycznych — NUTS, jednostki NUTS II i NUTS III. W okresie programowym 2000—2006 przyj´to trzy cele. G∏ównym obszarem interwencji i koncentracji Êrodków Funduszy Strukturalnych sà regiony o najni˝szym, w skali Wspólnoty, poziomie rozwoju spo∏eczno–gospodarczym. Kryterium ich identyfikacji jest poziom produktu krajowego brutto (PKB) na Poz. 851 mieszkaƒca dla jednostki NUTS II mniejszy od 75% Êredniej unijnej. Dzia∏ania podejmowane na tych obszarach majà na celu dynamizacj´ ich rozwoju (cel 1). Obszary nie zaliczone do celu 1, a stojàce przed wyzwaniami g∏´bokiej restrukturyzacji spo∏eczno-ekonomicznej obj´te zosta∏y celem 2, tj. dzia∏aniami ukierunkowanymi na przezwyci´˝enie problemów strukturalnych. Dotyczy to obszarów przemys∏owych, us∏ugowych, wiejskich, miejskich oraz zdominowanych przez rybo∏ówstwo (wyznaczane sà one jako jednostki NUTS III lub mniejsze, g∏ównie w oparciu o wysokoÊç stopy bezrobocia i struktur´ zatrudnienia). Ponadto wszystkie obszary Unii nie zaliczone do celu 1 obj´te sà wsparciem w ramach dzia∏aƒ ukierunkowanych na adaptacj´ i modernizacj´ systemów edukacyjnych, szkoleniowych i zatrudnienia (cel 3). Ârodki funduszy strukturalnych przeznaczone sà tak˝e na realizacj´ ukierunkowanych terytorialnie Inicjatyw Wspólnotowych (generalnie jednostki NUTS III): INTERREG — dotyczy wspó∏pracy przygranicznej, transnarodowej i mi´dzyregionalnej, EQUAL — dotyczy mi´dzynarodowej wspó∏pracy w dziedzinie przeciwdzia∏ania wszelkim formom dyskryminacji na rynku pracy, LEADER — dotyczy rozwoju obszarów wiejskich, URBAN — dotyczy gospodarczej i spo∏ecznej regeneracji miast i obszarów miejskich oraz dzia∏aƒ innowacyjnych majàcych wspieraç rozwój w oparciu o projekty pilota˝owe i wymian´ doÊwiadczeƒ mi´dzy regionami. Cel generalny polityki strukturalnej Unii Europejskiej zosta∏ odzwierciedlony w przepisach ustawy o zasadach wspierania rozwoju regionalnego. Dla polityki rozwoju regionalnego w horyzoncie Êredniookresowym wynika z niego przede wszystkim koniecznoÊç oddzia∏ywania na wzmacnianie konkurencyjnoÊci wszystkich województw w Polsce w celu podwy˝szania poziomu ˝ycia ich mieszkaƒców, a tak˝e poÊwi´cania wzmo˝onej uwagi obszarom przygranicznym oraz majàcym szczególnie trudne warunki i mo˝liwoÊci rozwoju. Warunkiem prowadzenia skutecznej polityki rozwoju regionalnego w Polsce b´dzie zintegrowanie w okresie przedakcesyjnym tych wszystkich kierunków w ramach jednego spójnego systemu programowania i realizacji. Szczególne znaczenie ma przy tym integracja programów wspó∏pracy przygranicznej z g∏ównym nurtem polityki regionalnej z racji odmiennoÊci zasad i struktur implementacyjnych programu Phare–SpójnoÊç spo∏eczno–gospodarcza oraz programu wspó∏pracy przygranicznej Phare-Crossborder. Przy wyznaczaniu celów i wdra˝aniu polityki regionalnej w Polsce muszà te˝ byç brane pod uwag´ podstawowe zasady polityki regionalnej Wspólnoty, takie jak: geograficzna, przedmiotowa i finansowa koncentracja interwencji, wieloletnie programowanie, partnerstwo i subsydiarnoÊç oraz wspó∏finansowanie. W okresie przedakcesyjnym ze wzgl´du na mniejsze Êrodki, które Polska b´dzie mog∏a przeznaczyç na polityk´ rozwoju regionalnego, szczególne znaczenie b´dzie mia∏o zachowywanie zasady koncentracji geograficznej i przedmiotowej interwencji publicznej dla osiàgania maksimum efektów mno˝nikowych. Niezb´dne b´dzie tak˝e zapewnienie Êrodków oraz przygotowanie Monitor Polski Nr 43 — 1420 — i wdro˝enie odpowiednich mechanizmów wspó∏finansowania programów rozwojowych ze êróde∏ krajowych. Tym bardziej, ˝e przystàpienie Polski do Unii Europejskiej otworzy mo˝liwoÊci uzyskania wsparcia z Funduszy Strukturalnych i Funduszu SpójnoÊci ∏àcznie w wysokoÊci do 4% PKB rocznie, czyli do oko∏o 8% krajowych Êrodków publicznych. Zasady polityki regionalnej UE stawiajà beneficjentów wsparcia wobec koniecznoÊci wspó∏finansowania programów pomocowych w wysokoÊci co najmniej 25% ich kosztów realizacji. Oznacza to koniecznoÊç przeznaczania na polityk´ strukturalnà co najmniej 1% PKB, czyli oko∏o 2% wszystkich Êrodków publicznych paƒstwa, a wi´c wielokrotnie wi´cej ni˝ obecnie. Kszta∏towanie instrumentów polityki regionalnej w Polsce musi ponadto uwzgl´dniç przepisy prawa wspólnotowego w innych obszarach. Najwi´ksze znaczenie dla ich kszta∏tu i zasi´gu oddzia∏ywania majà w szczególnoÊci przepisy dotyczàce prawa konkurencji, polityki spo∏ecznej oraz polityki ochrony Êrodowiska. W celu pe∏nego uczestnictwa w polityce strukturalnej UE i efektywnego wykorzystania instrumentów strukturalnych niezb´dne jest zorganizowanie, jeszcze w okresie przedakcesyjnym (do koƒca 2002 r.), sprawnego systemu koordynacji, programowania, monitorowania i kontroli Êrodków finansowych. W Partnerstwie dla Cz∏onkostwa do celów Êredniookresowych wspólnych dzia∏aƒ z Unià Europejskà zaliczono: zakoƒczenie tworzenia podstaw prawnych polityki regionalnej, rozwój struktur administracyjnych i procedur bud˝etowych, instrumentów finansowych oraz mechanizmów monitorowania i kontroli umo˝liwiajàcych uczestniczenie w programach strukturalnych Unii Europejskiej. Narodowy Program Przygotowania do Cz∏onkostwa w Unii Europejskiej podkreÊli∏ wa˝noÊç zamierzeƒ zawartych w Partnerstwie dla Cz∏onkostwa, widzàc w nich szans´ zdynamizowania rozwoju spo∏eczno-gospodarczego Polski i jej poszczególnych regionów1. 2. Uwarunkowania wynikajàce z celów polityki spo∏eczno-gospodarczej i przestrzennej paƒstwa Polityka rozwoju regionalnego jest integralnym elementem polityki strukturalnej paƒstwa. Oznacza to, ˝e cele i kierunki dzia∏aƒ polityki regionalnej zosta∏y okreÊlone w Êcis∏ym zwiàzku z celami i priorytetami projektowanej oraz realizowanej polityki spo∏eczno–gospodarczej, zarówno d∏ugo-, jak i Êredniookresowej. Zwiàzek ten dotyczy zarówno polityki makroekonomicznej, jak i poszczególnych polityk strukturalnych. Zasadniczy trzon dokumentów programowych Rzàdu tworzà: —————— 1 Do celów poÊrednich zapewniajàcych realizacj´ celu g∏ównego wg NPPC zaliczyç nale˝y m.in.: przyj´cie ustawy o zasadach wspierania rozwoju regionalnego, ustawy o warunkach dopuszczalnoÊci i nadzorowaniu pomocy publicznej dla przedsi´biorców, wprowadzenie zmian do ustawy o kontroli skarbowej, opracowanie 6 czàstkowych strategii strukturalnych oraz 16 strategii rozwoju regionalnego, przygotowanie Narodowego Planu Rozwoju do 2006 r. oraz Programu SpójnoÊci. Poz. 851 • Polska 2025 — D∏ugookresowa strategia trwa∏ego i zrównowa˝onego rozwoju (przyj´ta przez Rad´ Ministrów w dniu 26 lipca 2000 r.), • Strategia finansów publicznych i rozwoju gospodarczego, Polska 2000–—2010 (przyj´ta przez Rad´ Ministrów w dniu 22 czerwca 1999 r.), • Koncepcja Êredniookresowego rozwoju kraju do 2002 roku (przyj´ta przez Rad´ Ministrów w dniu 15 czerwca 1999 r.), • Koncepcja polityki przestrzennego zagospodarowania kraju (przyj´ta przez Rad´ Ministrów w dniu 5 paêdziernika 1999 r.), Przes∏anki makroekonomiczne i wskazania dla rozwoju regionalnego wynikajà równie˝ z 5 Êredniookresowych strategii sektorowych, sporzàdzanych podobnie jak Narodowa Strategia Rozwoju Regionalnego do roku 2006. Sà to: • Narodowa strategia wzrostu zatrudnienia i rozwoju zasobów ludzkich (przyj´ta przez Rad´ Ministrów w dniu 4 stycznia 2000 r.), • Spójna polityka strukturalna rozwoju obszarów wiejskich i rolnictwa (przyj´ta przez Rad´ Ministrów w dniu 13 lipca 1999 r.), • Narodowa strategia ochrony Êrodowiska (przyj´ta przez Komitet Rady Ministrów ds. Polityki Regionalnej i Zrównowa˝onego Rozwoju w dniu 27 lipca 2000 r.) , • Narodowa strategia rozwoju transportu (projekt), • Narodowa strategia rybo∏ówstwa (projekt). Wskazania dla polityki rozwoju regionalnego wynikajà równie˝ z innych dokumentów programowych rzàdu, takich jak: • Kierunki dzia∏aƒ Rzàdu wobec ma∏ych i Êrednich przedsi´biorstw w latach 1998—2002, • Reforma górnictwa w´gla kamiennego w latach 1998–2002, • Program restrukturyzacji przemys∏u hutnictwa ˝elaza i stali w Polsce, • Zwi´kszanie innowacyjnoÊci gospodarki w Polsce do roku 2006, • Program rozwoju handlu wewn´trznego do 2003 roku, • Za∏o˝enia polityki innowacyjnej paƒstwa do 2002 roku, • Narodowy program zdrowia (projekt), • Strategia rozwoju telekomunikacji na wsi na lata 2000–2004 (projekt), • II Polityka ekologiczna paƒstwa Wymienione dokumenty pozwalajà na identyfikacj´ najistotniejszych makroekonomicznych i strukturalnych uwarunkowaƒ polityki rozwoju regionalnego paƒstwa. Strategi´ rozwoju kraju w okresie pierwszego çwierçwiecza okreÊla dokument rzàdowy pod nazwà Polska 2025 — D∏ugookresowa strategia trwa∏ego Monitor Polski Nr 43 — 1421 — i zrównowa˝onego rozwoju. Jako cel nadrz´dny polityki rozwoju spo∏eczno–gospodarczego przyj´to w niej zapewnienie dobrobytu polskich rodzin, wzmocnienia ich samodzielnoÊci materialnej oraz poczucia bezpieczeƒstwa. Ten strategiczny cel powstaje w Êcis∏ym zwiàzku z tworzeniem podstaw do poprawy warunków rozwoju rodzin w Polsce, co jest istotà rzàdowego programu Polityka prorodzinna paƒstwa. Podstawà osiàgni´cia tego perspektywicznego celu jest zapewnienie polskiej gospodarce warunków do trwa∏ego i zrównowa˝onego rozwoju, co oznacza koniecznoÊç integracji i korelacji aspektów ekonomicznych, spo∏ecznych i ekologicznych. Wszystkie aspekty tak rozumianego rozwoju muszà byç przedmiotem zainteresowania i dzia∏aƒ paƒstwa, samorzàdów oraz podmiotów publicznych i prywatnych w aspektach horyzontalnych i regionalnych. Osiàgni´cie celu nadrz´dnego dokonywane b´dzie poprzez ukierunkowanie dzia∏aƒ na najwa˝niejszych obszarach decydujàcych o konkurencyjnoÊci gospodarki i poziomie ˝ycia mieszkaƒców. Do priorytetów zaliczono edukacj´, rozwój nauki, zaplecza badawczo-rozwojowego gospodarki oraz kultury. Inwestycjom w cz∏owieka b´dà towarzyszyç dzia∏ania na rzecz poprawy jakoÊci ˝ycia. Jednym z priorytetów jest równie˝ ochrona Êrodowiska przyrodniczego i uzyskania poczucia bezpieczeƒstwa materialnego oraz osobistego. Warunkiem realizacji wszystkich priorytetów jest modernizacja struktury gospodarczej. Istotne znaczenie w unowoczeÊnieniu gospodarki ma poprawa jej efektywnoÊci wyra˝ajàca si´ we wzroÊcie konkurencyjnoÊci i eksportu. Jednym z warunków umo˝liwiajàcych unowoczeÊnienie gospodarki jest natomiast podniesienie poziomu jej efektywnoÊci rozumianej jako zdolnoÊç przedsi´biorstw do wykorzystywania post´pu w sferze technologii produkcji i organizacji zarzàdzania. Wiodàcà rol´ w procesie unowoczeÊniania gospodarki pe∏niç b´dzie restrukturyzacja tradycyjnych ga∏´zi przemys∏u, rozbudowa infrastruktury oraz usuwanie barier wynikajàcych z ograniczonych mo˝liwoÊci finansowania dzia∏alnoÊci ma∏ych i Êrednich przedsi´biorstw produkcyjnych i us∏ugowych, które umo˝liwiajà powstawanie trwa∏ych miejsc pracy, zw∏aszcza na obszarach wiejskich i w ma∏ych miastach. Bardzo wa˝nym czynnikiem okreÊlajàcym warunki rozwoju kraju w pierwszym çwierçwieczu XXI wieku jest stan Êrodowiska przyrodniczego. Troska o Êrodowisko b´dzie wyró˝niaç si´ w zintegrowanych dzia∏aniach sektorów gospodarczych i samorzàdów. Dla polityki rozwoju regionalnego paƒstwa w perspektywie Êredniookresowej zapisy d∏ugookresowej strategii trwa∏ego i zrównowa˝onego rozwoju oznaczajà koniecznoÊç umocnienia spójnoÊci przestrzennej, spo∏ecznej i ekologicznej kraju, poprzez: • wykorzystywanie szans rozwoju poszczególnych regionów i wzmacnianie ich konkurencyjnoÊci, przy zachowaniu ró˝norodnoÊci kulturowej i przyrodniczej; • zapobieganie nadmiernym przestrzennym zró˝nicowaniom w poziomie rozwoju i warunków ˝ycia ludnoÊci poprzez m.in. przeciwdzia∏anie utrwalaniu si´ terytorialnych skupisk biedy; Poz. 851 • wykorzystanie szans rozwoju, jakie b´dzie stwarzaç uczestnictwo w polityce regionalnej i funduszach strukturalnych UE. W Strategii finansów publicznych i rozwoju gospodarczego, Polska 2000—2010, zosta∏y przyj´te dwa g∏ówne cele makroekonomiczne rozwoju spo∏eczno–gospodarczego. Pierwszym jest zapewnienie warunków szybkiego rozwoju gospodarczego, czyli utrzymanie tempa rozwoju na poziomie 6—7% rocznie oraz stabilnoÊci makroekonomicznej. Umo˝liwi to sta∏e redukowanie luki rozwojowej mi´dzy Polskà a krajami Unii Europejskiej, budowanie mi´dzynarodowej wiarygodnoÊci i konkurencyjnoÊci gospodarki oraz wzrost poziomu ˝ycia mieszkaƒców. Osiàgni´cie tego celu jest mo˝liwe, poniewa˝ efektywnoÊç gospodarki polskiej, mimo znacznych post´pów w ostatnich latach, jest jeszcze wielokrotnie ni˝sza od przeci´tnej w Unii Europejskiej. Mamy jednoczeÊnie szans´ czerpania korzyÊci z adaptowania najlepszych znanych w Êwiecie wzorców wysoko efektywnych metod wytwarzania i zarzàdzania oraz lepszych jakoÊciowo produktów, a tak˝e unikania rozwiàzaƒ, które nie sprawdzi∏y si´ w innych krajach. Wykorzystanie tej szansy mo˝liwe jest tylko w warunkach polityki gospodarczej zapewniajàcej makroekonomicznà stabilnoÊç oraz szybkie powi´kszanie iloÊci i produktywnoÊci zasobów rzeczowych i kapita∏u ludzkiego. Dêwignià wzrostu gospodarczego b´dzie równie˝ dokonanie zmiany strukturalnej w gospodarce polegajàcej na przekszta∏ceniu struktury zatrudnienia na korzyÊç bran˝ produkujàcych wyroby wysoko przetworzone, przy jednoczesnym rozwoju us∏ug (powodujàcym wzrost tego sektora w tworzeniu PKB i relatywne zmniejszenie udzia∏u przemys∏u przy tej samej wielkoÊci produkcji). Mo˝liwe to jest jedynie w warunkach przyspieszonej prywatyzacji przedsi´biorstw, g∏´bokiej restrukturyzacji tych obszarów gospodarki, które negatywnie oddzia∏ywajà na produktywnoÊç kapita∏u i pracy. W efekcie tych i innych dzia∏aƒ nastàpi zwi´kszenie poda˝y kapita∏u, a nast´pnie udzia∏u inwestycji krajowych z oko∏o 20% PKB aktualnie do oko∏o 30% PKB w przysz∏oÊci. Za skal´ i trwa∏oÊç wzrostu gospodarczego, w tym podniesienie efektywnoÊci gospodarowania, w znaczàcej mierze odpowiedzialna jest równowaga makroekonomiczna, której podstawy tworzyç majà stabilne, przejrzyste i przewidywalne warunki podejmowania decyzji gospodarczych na szczeblu mikro, umo˝liwiajàce najlepsze wykorzystanie potencja∏u kapita∏owego i tworzàce zach´ty dla inwestycji zagranicznych. Strategia finansów publicznych i rozwoju gospodarczego, Polska 2000—2010 zak∏ada ograniczenie tempa wzrostu wydatków sektora publicznego. RównoczeÊnie nastàpi zmiana ich struktury. W szczególnoÊci zak∏ada si´: — ograniczenie o 1/4 subsydiów na dzia∏alnoÊç gospodarczà, — szybki wzrost wydatków majàtkowych. Celem zaprojektowanej struktury wydatków sektora publicznego jest m.in. przyspieszenie procesu roz- Monitor Polski Nr 43 — 1422 — woju niezb´dnej infrastruktury oraz zapewnienie odpowiedniego wspó∏finansowania funduszy przedakcesyjnych, a nast´pnie strukturalnych UE. W polityce rozwoju regionalnego paƒstwa koniecznoÊç utrwalania wysokiego wzrostu gospodarczego przejawiaç si´ b´dzie w dà˝eniu do poprawy konkurencyjnoÊci polskich regionów poprzez:

1. a)konsekwentne stosowanie regu∏y efektywnoÊci ekonomicznej nak∏adów na rozwój regionalny. Dotyczyç to b´dzie nak∏adów na rozwój regionalny nawet w regionach najs∏abszych. „Taryfa ulgowa” wobec nich mo˝e polegaç na traktowaniu Êrodków wsparcia jako inwestycji ekonomicznie uzasadnionych, lecz o d∏u˝szym cyklu zwrotu poniesionych nak∏adów, a tak˝e na ∏agodzeniu ograniczeƒ w dost´pie do kapita∏u podmiotom, które, mimo ˝e majà dobre biznesplany, nie dysponujà kapita∏ami zabezpieczeniowymi niezb´dnymi do korzystania z kredytów bankowych. Wobec powszechnoÊci wyst´powania luki infrastrukturalnej pierwszeƒstwo b´dà mia∏y raczej przedsi´wzi´cia ∏agodzàce t´ luk´ tam, gdzie stanowi ona ju˝ dzisiaj odczuwalnà barier´ wykorzystania potencjalnych czynników wzrostu gospodarczego. W pierwszych latach realizacja tej zasady mo˝e prowadziç raczej do polaryzacji, ni˝ do wyrównywania poziomu rozwoju regionów. Regiony najsilniejsze b´dà bowiem lepiej przygotowane — programowo, instytucjonalnie, kadrowo i kapita∏owo — do efektywnej absorpcji krajowych, a zw∏aszcza zagranicznych Êrodków. JeÊli imperatyw wysokiego tempa wzrostu ma byç przestrzegany, dost´p regionów s∏abszych do tych Êrodków musi byç warunkowany ich udokumentowanà zdolnoÊcià do podejmowania przedsi´wzi´ç efektywnych i konkurencyjnych wobec projektów zg∏aszanych przez regiony lepiej rozwini´te. Regiony s∏absze uzyskajà jednak w ramach polityki rozwoju regionalnego paƒstwa takà pomoc, aby by∏y w stanie uruchamiaç przedsi´wzi´cia efektywne i zapewniajàce konkurencyjnoÊç;
2. b)dà˝enie do wykorzystania zró˝nicowanych cech, zasobów i predyspozycji rozwojowych wszystkich regionów. Trwa∏ego i wysokiego wzrostu gospodarczego nie zapewnià bowiem tylko regiony gospodarczo najsilniejsze — dynamiczne, lecz nieliczne „lokomotywy wzrostu”. We wzroÊcie muszà partycypowaç wszystkie regiony Polski. Wsparcie regionów s∏abszych b´dzie polega∏o przede wszystkim na tworzeniu trwa∏ych podstaw dla poprawy ich konkurencyjnoÊci. Oznacza to ró˝nicowanie skali i rodzaju instrumentów polityki regionalnej paƒstwa w zale˝noÊci od sytuacji spo∏eczno-gospodarczej województw. Drugim g∏ównym celem spo∏eczno-gospodarczym w okresie do 2010 roku jest wyraêne powi´kszenie zdolnoÊci i sk∏onnoÊci przedsi´biorstw do tworzenia produktywnych, trwa∏ych miejsc pracy, tak aby mo˝liwe by∏o jak najlepsze wykorzystanie dost´pnych zasobów pracy, a tym samym obni˝enie bezrobocia jawnego i ukrytego w rolnictwie oraz innych dzia∏ach gospodarki — i w ten sposób zwi´kszenie ekonomicznej samodzielnoÊci osób oraz rodzin. ¸àcznie do roku 2010 dla rozwiàzania pro- Poz. 851 blemu bezrobocia nale˝y utworzyç oko∏o 3—4 mln nowych miejsc pracy. Narodowa strategia wzrostu zatrudnienia i rozwoju zasobów ludzkich w latach 2000—2006 jako g∏ówny cel w tym obszarze okreÊli∏a osiàgni´cie wy˝szego zaanga˝owania ludnoÊci w procesie pracy, po∏àczonego z równoczesnym podwy˝szeniem potencja∏u kwalifikacyjnego zasobów ludzkich. Osiàganie zwi´kszenia iloÊci miejsc pracy, a przez to wy˝szego zaanga˝owania ludnoÊci w proces pracy, wià˝e si´ z poprawà trwa∏oÊci zatrudnienia (zatrudnialnoÊci), rozwojem przedsi´biorczoÊci, poprawà zdolnoÊci adaptacyjnej przedsi´biorstw i ich pracowników do warunków gospodarki rynkowej oraz ze wzmocnieniem polityk równoÊci szans na rynku pracy. ProduktywnoÊç miejsc pracy wyra˝a si´ zarówno w koszcie utworzenia samego miejsca pracy, jak i w lepszym przygotowaniu zawodowym osób wykonujàcych prac´, co z kolei stanowi gwarancj´ wi´kszej trwa∏oÊci zatrudnienia (zatrudnialnoÊci). Zwi´kszenie zdolnoÊci i sk∏onnoÊci przedsi´biorstw do tworzenia miejsc pracy jest ÊciÊle powiàzane ze stopniem realizacji celu pierwszego, tj. zapewnieniem gospodarce szybkiego i stabilnego rozwoju. Zgodnie z prognozami przyj´tymi w Narodowej strategii wzrostu zatrudnienia i rozwoju zasobów ludzkich zasoby pracy do zagospodarowania w okresie do 2006 r. wyniosà 2070 tys. osób, w tym: • 1180 tys. osób z przyrostu demograficznego, • 490 tys. osób ze zmniejszenia istniejàcego obecnie bezrobocia jawnego (w 1999 r. — 2150 tys. osób), • 400 tys. osób z ograniczenia bezrobocia ukrytego (obecny poziom bezrobocia ukrytego szacuje si´ na ponad 1200 tys. osób, w tym ok. 900 tys. osób w rolnictwie). Wzrost popytu na nowe miejsca pracy w nadchodzàcej dekadzie jest jednym z najwi´kszych wyzwaƒ, jakie stojà przed paƒstwem i gospodarkà. Paradoksalnie rozk∏ad terytorialny tego popytu wskazuje na jego koncentracj´ w województwach najs∏abiej zurbanizowanych. W województwach tych bowiem wyst´puje jednoczeÊnie najwi´ksze bezrobocie ukryte na obszarach wiejskich oraz najwi´kszy przyrost zasobów pracy. Polityka rozwoju regionalnego paƒstwa, podobnie jak polityka wielofunkcyjnego rozwoju wsi, musi w tym kontekÊcie byç zorientowana na tworzenie miejsc pracy poza rolnictwem. Powinno jej tak˝e towarzyszyç pobudzanie mobilnoÊci zawodowej i przestrzennej ludnoÊci w ogóle, a ludnoÊci regionów zagro˝onych wysokim bezrobociem strukturalnym w szczególnoÊci. Wzrost zatrudnienia w miejscu wyst´powania popytu nie mo˝e byç bowiem traktowany jako cel bezwarunkowy. Nie chodzi o wspieranie tworzenia jakichkolwiek miejsc pracy, ale takich, które zapewnià odpowiednià skal´ dochodów pracujàcym, b´dà wp∏ywa∏y na zwi´kszenia konkurencyjnoÊci gospodarki i poszczególnych regionów, a wi´c zagwarantujà odpowiednià wydajnoÊç pracy. Polityka rozwoju regionalnego paƒstwa powinna przyczyniaç si´ równie˝ do realizowania innych celów Monitor Polski Nr 43 — 1423 — strukturalnych okreÊlonych w dokumentach i programach rzàdowych, uwzgl´dniajàc zró˝nicowanà struktur´ spo∏eczno-gospodarczà poszczególnych województw. Poza Narodowà strategià wzrostu zatrudnienia i rozwoju zasobów ludzkich wyraêne implikacje dla polityki rozwoju regionalnego zawarte sà w:
3. a)Spójnej polityce rozwoju obszarów wiejskich i rolnictwa (i przygotowywanej obecnie Narodowej strategii rozwoju obszarów wiejskich i rolnictwa), która zak∏ada dzia∏ania ukierunkowane na popraw´ warunków pracy i poziomu ˝ycia ludnoÊci wiejskiej, przebudow´ struktur sektora rolnego oraz kszta∏towanie warunków rozwoju zrównowa˝onego na obszarach wiejskich i zwi´kszenie konkurencyjnoÊci wyrobów polskiego przemys∏u spo˝ywczego. Polityka rozwoju regionalnego paƒstwa musi wspomagaç integracj´ dzia∏aƒ prowadzonych w ramach polityki rozwoju obszarów wiejskich z przedsi´wzi´ciami ogólnorozwojowymi i restrukturyzacyjnymi podejmowanymi na poziomie regionalnym. W pierwszym rz´dzie dzia∏ania te powinny byç ukierunkowane na podniesienie poziomu edukacji i liczby dost´pnych szkoleƒ oraz mo˝liwoÊci przekwalifikowania dla mieszkaƒców wsi, przyspieszenia procesów modernizacji rolnictwa oraz rozwoju infrastruktury spo∏ecznej i technicznej, w szczególnoÊci zwi´kszajàcej atrakcyjnoÊç inwestowania na danym obszarze, wspomaganie koncentracji funkcji gospodarczych w oÊrodkach miejskich po∏o˝onych na obszarach rolniczych, wspomaganie tworzenia w tych miejscach pozarolniczych miejsc pracy (tak˝e w ma∏ych i Êrednich przedsi´biorstwach).
4. b)Narodowej strategii rozwoju transportu (projekt), która zak∏ada modernizacj´ oraz rozbudow´ sieci drogowej i kolejowej w pierwszym rz´dzie w paneuropejskich korytarzach transportowych (sieç TINA), wzmocnienie nawierzchni dróg oraz wzmocnienie obiektów mostowych, popraw´ systemu zarzàdzania drogami, kontrol´ przestrzegania przez u˝ytkowników dróg obowiàzujàcych norm i przepisów, w tym g∏ównie dotyczàcych bezpieczeƒstwa ruchu drogowego, a tak˝e popraw´ dost´pnoÊci do portów morskich, budow´ w´z∏ów transportowych i centrów logistycznych oraz rozwój regionalnych po∏àczeƒ lotniczych. Âredniookresowa polityka rozwoju regionalnego paƒstwa powinna wspomagaç modernizacj´ i rozbudow´ sieci dróg wojewódzkich oraz powiatowych w pierwszym rz´dzie w regionach, w których podejmowane sà inwestycje o znaczeniu krajowym, w celu stymulowania powstawania efektywnego, multimedialnego systemu transportowego obejmujàcego wszystkich mieszkaƒców regionów. Innym kierunkiem dzia∏aƒ polityki regionalnej w sferze wynikajàcej z polityki transportowej paƒstwa b´dzie koncentrowanie Êrodków na tych zadaniach, które najwydatniej zwi´kszajà atrakcyjnoÊç inwestowania w regionach, sprzyjajà ochronie Êrodowiska i bezpieczeƒstwa jazdy (np. obwodnice miast) oraz zwi´kszajà dost´pnoÊç komunikacyjnà obszarów Polski wschodniej i obszarów Poz. 851 przygranicznych. Chodzi tak˝e o wyrównanie poziomu dost´pnoÊci transportu publicznego, przy za∏o˝eniu maksymalnego wykorzystania istniejàcej ju˝ infrastruktury, w szczególnoÊci transportu kolejowego.
5. c)Narodowej strategii ochrony Êrodowiska (projekt) oraz II Polityce Ekologicznej Paƒstwa, które jako priorytetowe do realizacji w Êrednim okresie zak∏adajà dzia∏ania zmierzajàce do poprawy jakoÊci wód powierzchniowych, zwi´kszenia dost´pnoÊci wody do picia i poprawy jej jakoÊci, poprawy jakoÊci powietrza na obszarach o przekroczonych dopuszczalnych st´˝eniach zanieczyszczeƒ, ograniczenia emisji zanieczyszczeƒ z du˝ych obiektów energetycznego spalania paliw oraz racjonalizacji gospodarki odpadami. Zak∏adajà ponadto walk´ z ha∏asem, zachowanie dziedzictwa przyrodniczego i koniecznoÊç podnoszenia ÊwiadomoÊci ekologicznej w spo∏eczeƒstwie, a tak˝e tworzenie na obszarze Polski systemu Europejskiej sieci ekologicznej „NATURA 2000”. Obszary te zosta∏y uznane za priorytetowe, gdy˝ wymagajà najwi´cej i najbardziej kosztownych dzia∏aƒ uwzgl´dniajàcych m.in. dostosowanie do wymagaƒ prawa wspólnotowego. Ich realizacja w sposób istotny wp∏ynie na jakoÊç Êrodowiska, a tak˝e na popraw´ warunków ˝ycia i stanu zdrowia ludnoÊci. Równie istotny w kontekÊcie polityki rozwoju regionalnego paƒstwa jest wp∏yw takich przedsi´wzi´ç na stymulacj´ rozwoju gospodarczego regionów poprzez zwi´kszenie ich atrakcyjnoÊci inwestycyjnej. Obecnie brak odpowiedniej infrastruktury ochrony Êrodowiska stanowi w wielu przypadkach istotny czynnik ograniczajàcy mo˝liwoÊci inwestowania i rozwoju oraz zmniejszajàcy konkurencyjnoÊç poszczególnych regionów.
6. d)Narodowej strategii rybo∏ówstwa (projekt), której implikacje odnoszà si´ g∏ównie do sposobu zintegrowanego zagospodarowania strefy przybrze˝nej Ba∏tyku, przy wykorzystaniu walorów morza i làdu dla rozwoju gospodarczego. Zak∏ada ona interwencj´ paƒstwa w stymulowanie rozwoju pozaprodukcyjnych funkcji gospodarki rybackiej, a wi´c rozwoju us∏ug turystycznych, w tym agroturystycznych, popraw´ czystoÊci wód przybrze˝nych rzek wp∏ywajàcych do morza oraz jezior, utrzymanie siedlisk cennych gatunków flory i fauny, restytucj´ zasobów po∏owowych wód morskich i jezior, zmniejszenie ucià˝liwoÊci przetwórstwa rybnego dla Êrodowiska przyrodniczego — poprzez inwestycje s∏u˝àce uzdatnianiu wody i utylizacji Êcieków. Polityka rozwoju regionalnego paƒstwa w tym kontekÊcie powinna wspomagaç procesy modernizacji przemys∏u rybnego i przetworów rybnych oraz unowoczeÊniania floty po∏owowej i modernizacji portów rybackich.
7. e)Kierunkach dzia∏aƒ Rzàdu wobec ma∏ych i Êrednich przedsi´biorstw do roku 2002, które zak∏adajà wspieranie przez paƒstwo rozwoju przedsi´biorczoÊci poprzez ograniczenie ogólnych barier zwiàzanych z istniejàcymi przepisami podatkowymi, prawnymi i organizacyjnymi, a tak˝e ograniczanie Monitor Polski Nr 43 — 1424 — ogólnych barier rozwoju przedsi´biorczoÊci, zwiàzanych z istniejàcymi przepisami podatkowymi i prawnymi oraz organizacyjnymi, a tak˝e bezpoÊrednie oddzia∏ywanie na sektor MSP ukierunkowane na rozbudow´ systemu doradztwa dla przedsi´biorców, popraw´ dost´pu do informacji, rozbudow´ systemu funduszy kredytowych oraz wprowadzenia rozwiàzaƒ stymulujàcych rozwój rynku kapita∏owego. Dla polityki rozwoju regionalnego wspieranie sektora MSP jest istotnym elementem dzia∏aƒ majàcych na celu dywersyfikacj´ struktury gospodarczej restrukturyzowanych regionów przemys∏owych, tworzenia alternatywnych miejsc pracy w regionach obj´tych dzia∏aniami aktywizujàcymi, w tym na obszarach o charakterze rolniczym. Bioràc pod uwag´, ˝e w latach 2000—2006 b´dzie kontynuowane wsparcie MSP o charakterze horyzontalnym, dzia∏ania podejmowane na poziomie regionalnym muszà mieç charakter komplementarny i dostarczaç pomocy o zró˝nicowanej, w zale˝noÊci od konkretnej sytuacji strukturalnej, skali i doborze instrumentów w celu podniesienia poziomu dost´pu MSP do najwa˝niejszych instrumentów finansowych i szkoleniowych. Przy wspieraniu MSP w ramach programów rozwoju regionalnego istotne znaczenie oprócz tworzenia miejsc pracy ma tak˝e promowanie transferu know-how, nowoczesnych rozwiàzaƒ technologicznych oraz ochrony Êrodowiska.
8. f)Programie Reforma górnictwa w´gla kamiennego w latach 1998—2002 oraz Korekty tego programu, zak∏adajàcej wzrost finansowej efektywnoÊci przedsi´biorstw górniczych poprzez odpowiednie przekszta∏cenia w∏asnoÊciowe i organizacyjne, ograniczenie wydobycia do oko∏o 100 mln ton w´gla w roku 2002, likwidacj´ nierentownych kopalƒ oraz zmniejszenie zatrudnienia do oko∏o 128,3 tys. osób. Realizacja programu warunkuje przeznaczanie Êrodków polityki rozwoju regionalnego w obszarach wydobycia w´gla kamiennego (praktycznie na terenie i w otoczeniu GórnoÊlàskiego Okr´gu Przemys∏owego oraz Rybnickiego Okr´gu W´glowego) na wspomaganie procesu przekwalifikowania oraz rozpocz´cie dzia∏alnoÊci gospodarczej przez osoby zwalniane, dywersyfikacj´ bazy ekonomicznej regionu, w tym wsparcie dla gmin górniczych w zakresie tworzenia podstaw alternatywnych êróde∏ zatrudnienia, rewitalizacji spo∏eczno-gospodarczej miast oraz obszarów poprzemys∏owych, a tak˝e infrastruktury ochrony Êrodowiska.
9. g)Programie restrukturyzacji przemys∏u hutnictwa ˝elaza i stali w Polsce, który zak∏ada zwi´kszenie efektywnoÊci ekonomicznej poszczególnych hut i popraw´ mi´dzynarodowej konkurencyjnoÊci poprzez zmniejszanie zatrudnienia, unowoczeÊnianie technologii, obni˝anie energoch∏onnoÊci i szkodliwoÊci oddzia∏ywania na Êrodowisko oraz popraw´ jakoÊci i struktury produkcji. Realizacja programu stawia przed politykà rozwoju regionalnego koniecznoÊç wspomagania procesu przekwalifikowania i rozpoczynania dzia∏alnoÊci gospodarczej przez zwalnianych pracowników, tworzenia podstaw dywersyfikacji bazy ekonomicznej miast, Poz. 851 w których zlokalizowane sà huty, oraz warunków dla transferu innowacji w oparciu o nowe i istniejàce oÊrodki naukowo-badawcze, rewitalizacji spo∏eczno-gospodarczej miast i terenów, na których dochodzi do zaprzestania dzia∏alnoÊci hutniczej.
10. h)Programie restrukturyzacji przemys∏u obronnego i wsparcia w zakresie modernizacji technicznej Si∏ Zbrojnych RP, w którym przekszta∏cenia organizacyjne i w∏asnoÊciowe skutkowaç mogà zmniejszaniem zatrudnienia, co b´dzie mia∏o negatywny wp∏yw na sytuacj´ gospodarek regionów i miast, gdzie zak∏ady przemys∏u obronnego sà zlokalizowane. Dla polityki rozwoju regionalnego paƒstwa rodzi to koniecznoÊç wspomagania procesów przekwalifikowania i umo˝liwienia dzia∏alnoÊci gospodarczej zwalnianym pracownikom oraz tworzenia warunków dla dywersyfikacji bazy ekonomicznej miast i powiatów najbardziej zale˝nych od zatrudnienia w przemyÊle obronnym.
11. i)Za∏o˝eniach polityki innowacyjnej paƒstwa do 2002 r. oraz programie Zwi´kszanie innowacyjnoÊci gospodarki w Polsce do roku 2006, które zak∏adajà tworzenie warunków dla zwi´kszenia szybkoÊci tworzenia i absorpcji nowoczesnych rozwiàzaƒ technologicznych, produktowych i procesowych, mened˝erskich oraz organizacyjnych w celu wzrostu konkurencyjnoÊci gospodarki Polski. Programy obejmujà dzia∏ania na rzecz tworzenia mechanizmów i struktur sprzyjajàcych dzia∏alnoÊci innowacyjnej, kszta∏towania postaw proinnowacyjnych, zwi´kszenia sprawnoÊci wdra˝ania nowoczesnych rozwiàzaƒ w gospodarce, a tak˝e dzia∏ania ukierunkowane na zmiany wzorów konsumpcji i modelu produkcji na bardziej korzystne dla trwa∏ego i zrównowa˝onego rozwoju. Zwi´kszenie innowacyjnoÊci gospodarki w Polsce w znacznym stopniu zale˝y od zwi´kszenia poziomu innowacyjnoÊci poszczególnych regionów. Dla polityki rozwoju regionalnego oznacza to wspomaganie mechanizmów, struktur i instytucji sprzyjajàcych tworzeniu i absorpcji innowacji na poziomie regionalnym, w szczególnoÊci funkcjonujàcych w oparciu o istniejàce oÊrodki akademickie, tworzenie warunków dla dyfuzji innowacji oraz podstaw dla partnerstwa publiczno-prywatnego w tym zakresie, kszta∏towanie postaw innowacyjnych poprzez dostarczanie odpowiedniego typu edukacji i szkoleƒ na poziomie regionalnym w powiàzaniu z realizowanymi programami restrukturyzacyjnymi i rozwojowymi. Bioràc pod uwag´ relatywnie niski stopieƒ innowacyjnoÊci polskiej gospodarki, polityka regionalna b´dzie mia∏a szczególnà i trudnà rol´ wykorzystywania istniejàcych skoncentrowanych przestrzennie czynników innowacyjnoÊci oraz promowania nietradycyjnych rozwiàzaƒ w tej sferze.
12. j)Programie rozwoju handlu wewn´trznego do 2003 r., który zak∏ada, ˝e ze wzgl´du na zrównowa˝one regionalnie warunki spo∏eczno-gospodarcze, zagadnienia handlu wewn´trznego powinny byç rozwiàzywane poprzez uwzgl´dnienie ich w kompleksowych programach rozwoju regionalnego, zgodnie z potrzebami i mo˝liwoÊciami województwa. Po˝àdany zw∏aszcza by∏by dalszy rozwój han- Monitor Polski Nr 43 — 1425 — Poz. 851 dlu w regionach o wyraênych dysproporcjach do Êrednich i wielkich miast, jako wa˝nego czynnika pobudzajàcego ogólny rozwój gmin, powiatów i województw. Szczególnego wsparcia wymaga handel na obszarach wiejskich. Sklep na wsi nie tylko zaopatruje miejscowà ludnoÊç w niezb´dne w gospodarstwie artyku∏y i sprzyja podnoszeniu jakoÊci ˝ycia, ale cz´sto stanowi oÊrodek kontaktów spo∏ecznych i wymiany informacji. W celu pe∏niejszego zaspokojenia potrzeb okolicznych mieszkaƒców konieczne jest zapewnienie lokalnym sklepom na terenach wiejskich mo˝liwoÊci modernizacji i rozwoju. Sposoby i zasady kszta∏towania przestrzeni polskiej okreÊlone w Koncepcji polityki przestrzennego zagospodarowania kraju majà istotne implikacje dla polityki rozwoju regionalnego paƒstwa. W obliczu koniecznoÊci przyspieszenia procesów modernizacyjnych polskiej gospodarki efektywnoÊci nadano w Koncepcji polityki przestrzennego zagospodarowania kraju nadrz´dne znaczenie wobec zadania równowa˝enia rozwoju kraju. W odniesieniu do przestrzeni oznacza to zgod´ na koncentracj´ aktywnoÊci spo∏eczno-gospodarczej w miejscach najkorzystniejszych dla rozwoju gospodarczego. Unikni´cie trwa∏ej polaryzacji polskiej przestrzeni mia∏oby byç osiàgane poprzez:
13. k)Narodowym programie zdrowia (projekt), który przedstawia m.in. istot´ systemu ochrony zdrowia jako integralnego elementu infrastruktury spo∏ecznej regionu, wspó∏okreÊlajàcego poziom jego rozwoju oraz potrzeb´ w∏àczenia projektów restrukturyzacji ochrony zdrowia do finansowania w ramach programów rozwoju regionalnego, zw∏aszcza na terenach, gdzie poprzez restrukturyzacj´ mo˝na b´dzie dostosowaç baz´ materialnà i kadrowà systemu opieki zdrowotnej do nowych potrzeb. Dzia∏ania te majà przynieÊç efekty w postaci ochrony i tworzenia miejsc pracy s∏u˝àcych rozwojowi i podniesieniu poziomu zdrowia spo∏eczeƒstwa. Zak∏ady opieki zdrowotnej majà istotne znaczenie ekonomiczne, stanowià wa˝ny element lokalnego rynku pracy i utrzymania wysokokwalifikowanej i wykszta∏conej kadry w ma∏ych jednostkach osadniczych. • koncentracj´ aktywnoÊci spo∏eczno–gospodarczej w celowo wybranych w´z∏ach i pasmach systemu przestrzennego zagospodarowania (europole, krajowe oÊrodki równowa˝enia rozwoju, pasma dynamizujàce rozwój), zgodnie z obiektywnie uwarunkowanym mechanizmem funkcjonowania gospodarki rynkowej,
14. l)Strategii rozwoju telekomunikacji na wsi na lata 2000—2004 (projekt), w której zidentyfikowano obszary o niskiej stopie zwrotu inwestycji i przez to charakteryzujàce si´ ma∏ym zainteresowaniem operatorów sieci telefonicznych. Brak dost´pu do odpowiednich us∏ug telekomunikacyjnych mo˝e byç istotnà przeszkodà w rozwoju regionów zapóênionych. Istnienie infrastruktury dla zaawansowanych us∏ug telekomunikacyjnych podnosi natomiast atrakcyjnoÊç regionów s∏abo rozwini´tych dla lokalizacji dzia∏alnoÊci gospodarczej. Dla polityki rozwoju regionalnego zapisy Strategii oznaczajà m.in. koniecznoÊç wsparcia rozbudowy sieci budowy spo∏eczeƒstwa informacyjnego na terenach wiejskich, w tym budowanie sieci sta∏ego dost´pu do internetu dla szkó∏ oraz utworzenie oÊrodków multimedialnych w gminach. Polityka przestrzennego zagospodarowania kraju jest kolejnym obszarem interwencji paƒstwa, który istotnie warunkuje prowadzenie polityki rozwoju regionalnego. Podstawowym celem i jednoczeÊnie zadaniem polityki przestrzennej paƒstwa jest tworzenie korzystnych warunków rozwoju spo∏eczno-gospodarczego kraju poprzez kszta∏towanie odpowiedniej struktury przestrzennej. Stàd te˝ g∏ównym za∏o˝eniem Koncepcji polityki przestrzennego zagospodarowania kraju jest „dynamizacja rozwoju Polski otwartej na globalny i europejski system gospodarowania i prze∏amania w ten sposób zapóênienia cywilizacyjnego”. Przestrzeƒ polska ma byç otwarta, konkurencyjna, innowacyjna, efektywna, czysta ekologicznie, zró˝nicowana oraz politycznie zdecentralizowana. • wyrównywanie ukszta∏towanych historycznie dysproporcji w poziomie zagospodarowania kraju, dyskryminujàcych spo∏ecznoÊci regionalne i lokalne, • kszta∏towanie odpowiednich warunków przestrzennych przyspieszajàcych rozwój zgodny z parametrami europejskimi oraz umo˝liwiajàcych udzia∏ wszystkim mieszkaƒcom w procesach cywilizacyjnych wspó∏czesnego Êwiata. Dla polityki rozwoju regionalnego paƒstwa przyj´ta koncepcja polityki przestrzennego zagospodarowania kraju w powiàzaniu z dzia∏aniami realizowanymi w ramach polityki horyzontalnej (strukturalnej) oznacza m.in.: • wspieranie rozwoju funkcji sto∏ecznych oraz o znaczeniu europejskim Warszawy, wspieranie kszta∏towania si´ europoli — aglomeracji miejskich o najwi´kszych szansach na awans w hierarchii europejskiej (Warszawa, Trójmiasto, Poznaƒ, Kraków oraz w d∏u˝szym okresie: Szczecin, Wroc∏aw, ¸ódê, Katowice, Lublin, Bydgoszcz—Toruƒ, Bia∏ystok, Rzeszów), wspieranie oÊrodków o znaczeniu krajowym i regionalnym; • ukierunkowanie wsparcia na restrukturyzacj´ obszarów o zdeformowanej strukturze spo∏eczno–gospodarczej w szczególnoÊci konurbacji po∏udniowej, z uwzgl´dnieniem GórnoÊlàskiego Okr´gu Przemys∏owego (GOP) oraz regionu po∏udniowo–wschodniego. • wsparcie kszta∏towania si´ dynamizujàcych rozwój kompleksów turystycznych, g∏ównie Polski pó∏nocnej, pó∏nocno–wschodniej i wschodniej. Gospodarka turystyczna jest êród∏em koniunktury dla kilkunastu dziedzin gospodarki. JednoczeÊnie sektor ten jest najwi´kszym generatorem miejsc pracy. G∏ównymi celami realizowanymi w wyniku polityki rozwoju turystyki i rekreacji sà: ochrona Êrodowiska przyrodniczego i dziedzictwa kulturowego, rozwój infrastruktury turystycznej i transportowej, zagospodarowanie wolnych zasobów pracy, wykorzystywanie mo˝liwoÊci gospodarki turystycznej w restrukturyzacji sektorów, takich jak: rolnictwo, zdrowie, gospodarka wodna. Monitor Polski Nr 43 — 1426 — • wsparcie dla rozwoju dzia∏alnoÊci spo∏eczno–gospodarczej w powiàzaniu ze zró˝nicowanymi warunkami wewn´trznymi regionów, promowanie dyfuzji aktywnoÊci biegunów wzrostu i równowagi Poz. 851 na otaczajàce je obszary, promowanie i wspomaganie przedsi´wzi´ç inwestycyjnych w strefach dotkni´tych recesjà i zapóênionych cywilizacyjnie (Polska wschodnia, pó∏nocno-wschodnia, GOP). III. STRATEGIA ROZWOJU REGIONALNEGO 1.Wyzwania stojàce przed politykà rozwoju regionalnego paƒstwa Na podstawie przeprowadzonej analizy uwarunkowaƒ wynikajàcych zarówno z sytuacji spo∏eczno–gospodarczej Polski, jak i jej poszczególnych regionów, procesu integracji europejskiej, a tak˝e celów polityki wyznaczonych w podstawowych dokumentach programowych rzàdu, formu∏owane sà g∏ówne wyzwania stojàce przed politykà regionalnà w Polsce w okresie do roku 2006: • zachowanie spójnoÊci celów polityki rozwoju regionalnego z politykà spo∏eczno-gospodarczà rzàdu Polityka rozwoju regionalnego paƒstwa nie jest politykà autonomicznà. B´dàc integralnym elementem polityki strukturalnej realizuje przyj´te przez rzàd cele polityki spo∏eczno-gospodarczej. W horyzoncie Êredniookresowym b´dzie przyczyniaç si´ do szybkiego wzrostu gospodarczego, wzrostu konkurencyjnoÊci gospodarki, tworzenia nowych miejsc pracy, a przez to do zmniejszania bezrobocia, oraz wspomagaç przekszta∏cenia strukturalne, w szczególnoÊci w restrukturyzowanych obszarach, takich jak przemys∏, transport, ochrona Êrodowiska i rolnictwo. W horyzoncie d∏ugookresowym polityka regionalna b´dzie przyczyniaç si´ do kszta∏towania konkurencyjnej, policentrycznej struktury przestrzennej Polski, wspomagaç integralnoÊç terytorialnà i to˝samoÊç kulturowà ca∏ego kraju, jak i poszczególnych regionów, oraz stwarzaç podstawy do ekologicznie warunkowanego trwa∏ego rozwoju. Wyzwania te stwarzajà koniecznoÊç prowadzenia polityki rozwoju regionalnego w taki sposób, aby osiàgaç cele rozwojowe paƒstwa w warunkach znaczàcej jego decentralizacji. Implikuje to potrzeb´ ukszta∏towania odpowiednich i trwa∏ych mechanizmów wspó∏pracy oraz koordynacji, zarówno mi´dzyresortowej, jak i w relacji rzàd — samorzàd. Niezb´dne jest tak˝e wytworzenie instytucjonalnych mechanizmów w∏àczania w proces programowania i realizacji polityki rozwoju regionalnego paƒstwa mo˝liwie szerokiego kr´gu innych podmiotów — organizacji spo∏ecznych, naukowych, gospodarczych. Okres liczony od wejÊcia w ˝ycie do pe∏nego wdro˝enia ustawy o zasadach wspierania rozwoju regionalnego b´dzie testem sprostania temu wyzwaniu. • wzrost poziomu rozwoju spo∏eczno-gospodarczego wszystkich regionów w Polsce w stosunku do Êredniej unijnej Poziom rozwoju spo∏eczno–gospodarczego Polski mierzony wartoÊcià produktu krajowego brutto na g∏o- w´ mieszkaƒca wed∏ug parytetu si∏y nabywczej walut w roku 1999 wyniós∏ zaledwie oko∏o 38% Êredniej unijnej. Polityka spo∏eczno-gospodarcza, w tym dzia∏ania podejmowane w ramach polityki regionalnej, powinny zapewniç wzrost zamo˝noÊci wszystkich województw. Przy utrzymaniu dotychczasowych trendów wzrostu gospodarczego Êredni poziom PKB w Polsce na mieszkaƒca w roku 2006 mo˝e wynieÊç oko∏o 47% aktualnego poziomu Wspólnoty (przy za∏o˝eniu tempa wzrostu 5% Êredniorocznie w Polsce, a w UE 2,5%). Oznacza to, ˝e poziom PKB na mieszkaƒca, w stosunku do Êredniej UE, osiàgnàç powinien w najs∏abszym województwie Êwi´tokrzyskim ok. 33% oraz 71% w województwie mazowieckim. Wyzwaniem polityki regionalnej paƒstwa w tym kontekÊcie jest tworzenie warunków dla przyspieszenia procesów spójnoÊci spo∏ecznej i ekonomicznej z krajami i regionami Unii Europejskiej ponad prognozowany na gruncie polityki makroekonomicznej poziom. • niedopuszczenie do wzrostu zró˝nicowaƒ pomi´dzy najubo˝szymi i najbogatszymi województwami w kraju Polska charakteryzuje si´ przeci´tnym w skali europejskiej zró˝nicowaniem poziomu PKB na g∏ow´ mieszkaƒca na poziomie województw. Wi´ksze ró˝nice wyst´pujà w zakresie poziomu bezrobocia, wyposa˝enia infrastrukturalnego, wykszta∏cenia oraz zdolnoÊci do tworzenia i absorpcji innowacji. Ró˝nice te jeszcze bardziej si´ uwidaczniajà, jeÊliby analiz´ przeprowadzaç na poziomie podregionów — NTS III, czy te˝ powiatów. Zarówno polityka makroekonomiczna, jak i koncepcja polityki zagospodarowania przestrzennego kraju wyznaczajà prymat efektywnoÊci nak∏adów nad wyrównywaniem poziomu rozwoju, co mo˝e prowadziç do zwi´kszania si´ zró˝nicowaƒ przestrzennych. W warunkach wzrostu gospodarczego opartego na zwi´kszaniu efektywnoÊci gospodarowania zasobami polityka regionalna powinna przeciwdzia∏aç nadmiernemu (nieakceptowanemu spo∏ecznie) wzrostowi zró˝nicowaƒ poprzez likwidowanie barier dla dyfuzji innowacji z obszarów wzrostu, ograniczanie skoncentrowanych przestrzennie najbardziej spo∏ecznie ucià˝liwych problemów, takich jak bezrobocie, oraz stymulowanie zdolnoÊci konkurencyjnej obszarów o mniej korzystnych warunkach rozwojowych, w pierwszym rz´dzie poprzez wsparcie rozbudowy infrastruktury oraz rozwój zasobów ludzkich. Zró˝nicowanie poziomu PKB na g∏ow´ mieszkaƒca na poziomie województw obecnie wynosi 1:2,1. Nale˝y za∏o˝yç, ˝e na koniec okresu obowiàzywania strategii proporcje te nie powinny ulec istotnemu pogorszeniu. Powy˝sze wyzwania nale˝y uzupe∏niç o przedsi´wzi´cia o charakterze organizacyjnym, bez których nie jest mo˝liwe ich osiàgni´cie: Monitor Polski Nr 43 — 1427 — • przygotowanie struktur administracji centralnej i regionalnej do efektywnego wdra˝ania polityki rozwoju regionalnego paƒstwa wspó∏finansowanej przez finansowe instrumenty strukturalne Unii Europejskiej Polityka regionalna paƒstwa b´dzie mog∏a staç si´ efektywnym i integralnym elementem polityki rozwoju m.in. pod warunkiem budowy sprawnego systemu instytucjonalnego w pe∏ni odpowiadajàcego wymogom prawa polskiego oraz regulacjom wspólnotowych instrumentów strukturalnych. System ten obejmuje zarówno administracj´ rzàdowà na poziomie krajowym i wojewódzkim, jak i jednostki samorzàdu terytorialnego. W jego zakres wchodzi sfera programowania, monitorowania i kontroli finansowej, a docelowa sprawnoÊç systemu powinna zostaç osiàgni´ta w momencie przystàpienia Polski do Unii Europejskiej • wykorzystanie reformy terytorialnej organizacji kraju do przyspieszenia rozwoju spo∏eczno-gospodarczego paƒstwa Decentralizacja paƒstwa oraz tkwiàce w niej mo˝liwoÊci zwiàzane z wykorzystaniem potencja∏u struktur terytorialnych do wspomagania procesów rozwojowych sà nadal, w szczególnoÊci na poziomie regionalnym, wykorzystane w ma∏ym stopniu. Polityka regionalna paƒstwa powinna wspomagaç stopniowe zwi´kszanie iloÊci Êrodków w∏asnych oraz racjonalizacj´ u˝ytkowania Êrodków publicznych przez samorzàdy terytorialne, tak aby mog∏y one efektywnie wykorzystywaç mo˝liwoÊci stworzone przez reform´ ustrojowà paƒstwa i wspó∏uczestniczyç w kszta∏towaniu i realizacji ogólnonarodowej polityki rozwoju. Konsekwentnemu ograniczaniu musi tak˝e ulegaç zakres spraw operacyjnych, rozstrzyganych na szczeblu centralnym. Decentralizacja odpowiedzialnoÊci w tych sprawach sprzyjaç b´dzie umocnieniu strategicznej i regulacyjnej funkcji centrum. Cele i priorytety polityki rozwoju regionalnego paƒstwa stanowià ofert´, której przyj´cie przez w∏adze regionalne spowoduje uruchomienie wspó∏dzia∏ania i wsparcia dla nich. 2. Zasady prowadzenia polityki rozwoju regionalnego paƒstwa W warunkach g∏´bokiej decentralizacji paƒstwa i procesu integracji europejskiej polityka rozwoju regionalnego w Polsce musi byç realizowana przy zachowywaniu podstawowych zasad europejskiej polityki strukturalnej oraz wymogów wynikajàcych z ustawy o zasadach wspierania rozwoju regionalnego. Zasada programowania Na szczeblu krajowym i wojewódzkim polityka rozwoju regionalnego jest prowadzona w oparciu o wieloletnie strategie, programy i plany rozwojowe, a tam, gdzie jest to uzasadnione potrzebami spo∏ecznoÊci lokalnych — na poziomie subregionalnym (powiatów lub ich grup). Programowanie rozwoju regionalnego ma charakter kompleksowy i komplementarny, co wymusza Êcis∏à koordynacj´ procesu programowania na szczeblu centralnym (minister w∏aÊciwy ds. rozwoju Poz. 851 regionalnego), jak i regionalnym (zarzàd województwa). Koordynacja dotyczy zarówno dzia∏aƒ podejmowanych w ramach polityki regionalnej, jak i dzia∏aƒ zwiàzanych z realizacjà poszczególnych polityk strukturalnych (sektorowych), które wywo∏ujà skutki przestrzenne. Narodowa Strategia Rozwoju Regionalnego stanowi podstaw´ dla interwencji paƒstwa w przebieg procesów rozwojowych w województwach, okreÊlajàc jej programowe, instytucjonalne i finansowe ramy. Stanowi równie˝ odniesienie dla dokumentów przygotowywanych na innych szczeblach zarzàdzania paƒstwem oraz podstaw´ dla przygotowania programu wsparcia okreÊlajàcego szczegó∏owo procedury i mechanizmy polityki regionalnej paƒstwa oraz warunki wsparcia programów rozwoju przygotowywanych przez wszystkie województwa, a tak˝e innych programów z zakresu rozwoju regionalnego, takich jak np. Inicjatywa Wspólnotowa INTERREG dla rozwoju wspó∏pracy przygranicznej, wspó∏pracy mi´dzynarodowej w zakresie planowania przestrzennego oraz wspó∏pracy pomi´dzy miastami i regionami UE. Zgodnie ze stanowiskiem negocjacyjnym w obszarze „polityka regionalna i koordynacja instrumentów strukturalnych” Polska, spodziewajàc si´ obj´cia ca∏ego terytorium celem 1 polityki strukturalnej Wspólnoty, przygotowuje Narodowy Plan Rozwoju (NPR). OkreÊli on cele, priorytetowe dzia∏ania oraz ramy instytucjonalne i finansowe dzia∏aƒ strukturalnych paƒstwa. Przygotowanie NPR umo˝liwi wynegocjowanie i przygotowanie przez Komisj´ Europejskà Podstaw Wsparcia Wspólnoty (Community Support Framework — CSF), które okreÊlà zaanga˝owanie Unii Europejskiej w realizacj´ zamierzanych przez Polsk´ dzia∏aƒ. Ka˝dy priorytet zidentyfikowany w CSF (a tak˝e w NPR) powinien byç wdra˝any zasadniczo za pomocà jednego programu operacyjnego. Przewiduje si´ przygotowanie kilku programów o charakterze sektorowym i 16 programów operacyjnych rozwoju regionalnego, dla których jednym z g∏ównych punktów odniesienia b´dzie niniejsza Narodowa Strategia Rozwoju Regionalnego. Zasada koncentracji Bioràc pod uwag´ ograniczonà iloÊç Êrodków finansowych polityka rozwoju regionalnego paƒstwa koncentruje dzia∏ania interwencyjne na zdefiniowanym geograficznie terytorium (obszary wsparcia) oraz ustala hierarchi´ priorytetów odpowiadajàcà wa˝noÊci sformu∏owanych celów, przypisujàc im odpowiednie ramy finansowe. Stosowanie zasady koncentracji wyra˝a si´ tak˝e poprzez ró˝nicowanie na wyznaczonych obszarach problemowych (obszarach wsparcia) maksymalnego poziomu pomocy publicznej dla przedsi´biorców (wed∏ug „mapy regionalnej” przygotowanej na podstawie ustawy o dopuszczalnoÊci i nadzorowaniu pomocy publicznej dla przedsi´biorców) oraz maksymalnego dofinansowania przedsi´wzi´ç samorzàdów z zasobu bud˝etu paƒstwa (ustawa o finansach publicznych), w tym ze êróde∏ zagranicznych. W okresie przedakcesyjnym, z uwagi na ograniczone mo˝liwoÊci bud˝etu paƒstwa i pozyskania funduszy Monitor Polski Nr 43 — 1428 — z innych êróde∏, Êrodki przeznaczone na realizacj´ polityki rozwoju regionalnego paƒstwa b´dà skoncentrowane na obszarach o najmniej korzystnych warunkach rozwojowych (najni˝szym poziomie PKB na mieszkaƒca oraz najwy˝szym poziomie bezrobocia strukturalnego), obszarach restrukturyzacji przemys∏ów schy∏kowych i rolnictwa oraz obszarach przygranicznych, przy jednoczesnym przestrzeganiu regu∏ efektywnoÊci ekonomicznej. Tworzenie warunków dla wzrostu konkurencyjnoÊci wszystkich województw b´dzie osiàgane g∏ównie poprzez koordynacj´ polityk horyzontalnych w ramach systemu kontraktów wojewódzkich. Po przystàpieniu Polski do Unii Europejskiej pojawi si´, w oparciu o Êrodki strukturalne Wspólnoty, mo˝liwoÊç realizacji szerzej zakrojonych, kompleksowych dzia∏aƒ polityki regionalnej na terenie wszystkich województw. Ale i wówczas w odniesieniu do celów rozwojowych, zdefiniowanych w niniejszej strategii, b´dzie nast´powa∏a koncentracja Êrodków na niektórych obszarach — równie˝ przy zachowaniu zasady efektywnoÊci ekonomicznej. Zasada koncentracji b´dzie stosowana tak˝e do Êrodków finansowych b´dàcych przedmiotem kontraktów wojewódzkich, które b´dà udost´pniane przez poszczególnych ministrów, agencje i fundusze celowe. Zasada dodatkowoÊci Zasada dodatkowoÊci wskazuje, ˝e przy uwzgl´dnieniu sytuacji makroekonomicznej i specyficznych warunków gospodarczych, takich, jak prywatyzacja, czy cykl koniunkturalny, wysokoÊç wydatków krajowych na polityk´ strukturalnà danego paƒstwa nie powinna ulegaç zmniejszeniu z racji wsparcia finansowego ze strony Wspólnoty. W kontekÊcie krajowej polityki regionalnej zasad´ t´ nale˝y rozumieç w ten sposób, i˝ ∏àczne Êrodki przeznaczane na polityk´ regionalnà paƒstwa w ramach systemu wprowadzanego ustawà o zasadach wspierania rozwoju regionalnego nie b´dà mniejsze ni˝ Êrodki przeznaczone dotychczas na realizacj´ ró˝nego typu dzia∏aƒ strukturalnych realizowanych w regionach przez poszczególne ministerstwa, agencje i fundusze celowe. Tak˝e jednostki samorzàdu terytorialnego nie powinny zmniejszaç poziomu wydatków rozwojowych kosztem otrzymywanych dotacji z bud˝etu paƒstwa, w tym ze êróde∏ zagranicznych. Konieczna b´dzie jednak modyfikacja dotychczasowej struktury przestrzennej wydatkowania Êrodków bud˝etu paƒstwa w dostosowaniu do przyj´tych w niniejszej strategii priorytetów. Zasada subsydiarnoÊci Decentralizacja funkcji zarzàdzania, programowania i realizacji polityki rozwoju oraz jasne okreÊlenie w∏aÊciwoÊci i kompetencji podmiotów w∏adzy publicznej w ustawie o zasadach wspierania rozwoju regionalnego gwarantujà, ˝e polityka rozwoju regionalnego paƒstwa b´dzie prowadzona na najbardziej odpowiednim do potrzeb poziomie zarzàdzania paƒstwem. Prowadzenie efektywnej polityki regionalnej jest uwarunkowywane aktywnà wspó∏pracà wszystkich podmiotów uczestniczàcych w procesie programowania i re- Poz. 851 alizacji. Fundamentem rozwoju regionalnego musi byç nie tylko samodzielnoÊç regionów (województw) w zakresie okreÊlania celów swego rozwoju, ale tak˝e zdolnoÊç samorzàdu wojewódzkiego do wspó∏pracy z innymi podmiotami publicznymi i prywatnymi przy zapewnianiu odpowiedniego poziomu wspó∏finansowania zadaƒ realizowanych w ramach programów rozwoju regionalnego. Zasada partnerstwa W proces przygotowywania, monitorowania i oceny dzia∏aƒ interwencyjnych podejmowanych w ramach polityki rozwoju regionalnego paƒstwa b´dà w∏àczane wszystkie zainteresowane instytucje i organizacje — przedstawiciele w∏adz paƒstwowych na poziomie centralnym i regionalnym, w∏adze samorzàdowe wojewódzkie, powiatowe i gminne, przedstawiciele Êrodowisk spo∏eczno-gospodarczych oraz Komisja Europejska. Ze wzgl´du na brak ukszta∏towanych mechanizmów szczególna uwaga zostanie poÊwiecona budowaniu relacji partnerstwa (publiczno-prywatnego) pomi´dzy w∏adzà publicznà a reprezentantami Êrodowisk gospodarczych oraz organizacji pozarzàdowych. Szczególnà rol´ w budowie zinstytucjonalizowanego partnerstwa b´dzie odgrywa∏a powo∏ana na mocy ustawy o zasadach wspierania rozwoju regionalnego przy Prezesie Rady Ministrów Rada Polityki Regionalnej Paƒstwa. W zakresie prowadzenia polityki regionalnej paƒstwa b´dzie ona g∏ównym cia∏em doradczym grupujàcym przedstawicieli partii politycznych zasiadajàcych w parlamencie oraz ekspertów. Udzia∏ partnerów spo∏ecznych w kszta∏towaniu polityki regionalnej paƒstwa jest zapewniany poprzez udzia∏ reprezentatywnego przedstawicielstwa wy∏onionego na mocy zapisów ustawy o zasadach wspierania rozwoju regionalnego i uczestniczàcego bezpoÊrednio w opiniowaniu przygotowywanych przez Rzàd dokumentów programowych. Partnerzy spo∏eczni b´dà tak˝e istotnym elementem wdra˝ania polityki rozwoju regionalnego, uczestniczàc w pracach komitetów sterujàcych i monitorujàcych oraz licznych cia∏ doradczych i konsultacyjnych prowadzàcych dzia∏alnoÊç na ró˝nych poziomach realizacji polityki regionalnej. 3. Cele, priorytety i instrumenty polityki rozwoju regionalnego paƒstwa Celem strategicznym Narodowej Strategii Rozwoju Regionalnego jest: Tworzenie warunków wzrostu konkurencyjnoÊci regionów oraz przeciwdzia∏anie marginalizacji niektórych obszarów w taki sposób, aby sprzyjaç d∏ugofalowemu rozwojowi gospodarczemu kraju, jego spójnoÊci ekonomicznej, spo∏ecznej i terytorialnej oraz integracji z Unià Europejskà. Wzrost konkurencyjnoÊci nale˝y rozumieç jako popraw´ sytuacji wszystkich regionów w Polsce wzgl´dem regionów europejskich, w zakresie produktywnoÊci gospodarki, tworzenia i absorpcji innowacji, wykszta∏cenia mieszkaƒców, dochodów ludnoÊci oraz ilo- Monitor Polski Nr 43 — 1429 — Êci i jakoÊci infrastruktury technicznej, a wi´c tych czynników, które decydujà obecnie o sile gospodarek paƒstw i regionów. Kompleksowym miernikiem wzrostu konkurencyjnoÊci polskich regionów b´dzie tempo wzrostu poziomu PKB na mieszkaƒca poszczególnych województw w Polsce w stosunku do Êredniej Wspólnotowej. Przeciwdzia∏anie marginalizacji niektórych obszarów nale˝y rozumieç jako podj´cie dzia∏aƒ interwencyjnych na obszarach o najmniejszych mo˝liwoÊciach rozwojowych oraz najtrudniejszej sytuacji spo∏eczno-gospodarczej. Miernikiem powodzenia polityki rozwoju regionalnego w tym zakresie b´dzie niedopuszczenie do znaczàcego wzrostu zró˝nicowania, w uk∏adzie województw, poziomu PKB na mieszkaƒca oraz poprawa wzgl´dem Êredniej krajowej wartoÊci podstawowych wskaêników spo∏eczno-gospodarczych mierzonych na poziomie wojewódzkim i powiatowym — w pierwszym rz´dzie stopy bezrobocia, poziomu wykszta∏cenia oraz wyposa˝enia infrastrukturalnego. Zmierzajàc do realizacji celu strategicznego polityka rozwoju regionalnego paƒstwa sprzyjaç b´dzie wzrostowi gospodarczemu, decentralizacji zarzàdzania paƒstwem, przekszta∏ceniom strukturalnym regionów, wzrostowi urbanizacji, zwi´kszaniu mobilnoÊci przestrzennej ludnoÊci, zwi´kszaniu poziomu wiedzy i dost´pu do najnowoczeÊniejszych technologii spo∏eczeƒstwa i podmiotów gospodarczych. Realizacja strategicznego celu NSRR w konsekwencji prowadziç b´dzie tak˝e do