Uchwała Nr 38 Rady Ministrów z dnia 22 marca 2021 r. w sprawie wyrażenia zgody na przedłożenie Komisji Europejskiej aktualizacji programu monitoringu wód morskich

MONITOR POLSKI DZIENNIK URZĘDOWY RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Warszawa, dnia 29 kwietnia 2021 r.

Poz. 414 UCHWAŁA NR 38 RADY MINISTRÓW z dnia 22 marca 2021 r. w sprawie wyrażenia zgody na przedłożenie Komisji Europejskiej aktualizacji programu monitoringu wód morskich Na podstawie art. 351 ust. 7 ustawy z dnia 20 lipca 2017 r. – Prawo wodne (Dz. U. z 2020 r. poz. 310, 284, 695, 782, 875 i 1378) Rada Ministrów uchwala, co następuje:

§ 1Rada Ministrów wyraża zgodę na przedłożenie Komisji Europejskiej aktualizacji programu monitoringu wód morskich, która stanowi załącznik do uchwały

§ 2Uchwała wchodzi w życie z dniem następującym po dniu ogłoszenia

Prezes Rady Ministrów: M. Morawiecki Monitor Polski –2– Poz. 414 Załącznik do uchwały nr 38 Rady Ministrów z dnia 22 marca 2021 r. (poz. 414) AKTUALIZACJA PROGRAMU MONITORINGU WÓD MORSKICH RAPORT DO KOMISJI EUROPEJSKIEJ Monitor Polski –3– NA PODSTAWIE ART. 351 UST. 16 USTAWY Z DNIA 20 LIPCA 2017 R. – PRAWO WODNE (DZ. U. Z 2020 R. POZ. 310, 284, 695, 782, 875 I 1378) AKTUALIZACJĘ PROGRAMU MONITORINGU WÓD MORSKICH OPRACOWUJE GŁÓWNY INSPEKTOR OCHRONY ŚRODOWISKA Warszawa 2021 Poz. 414 Monitor Polski –4– Poz. 414 AKTUALIZACJA PROGRAMU MONITORINGU WÓD MORSKICH Spis treści Spis skrótów I.

II.

III.

IV.

V.

V.1. ..................................................................................................................................... 5 Wstęp .......................................................................................................................... 7 Metodyka opracowania programu monitoringu ........................................................ 11 Obszary prowadzenia monitoringu ........................................................................... 15 Strategie i programy .................................................................................................. 16 Wskaźniki i parametry .............................................................................................. 20 Programy i odpowiadające im parametry dla gatunków mobilnych, siedlisk pelagicznych i siedlisk bentosowych ........................................................................ 21 V.2.

Programy i odpowiadające im parametry dla gatunków nierodzimych .................... 27 V.3.

Programy i odpowiadające im parametry dla charakterystyki kolumny wody ......... 28 V.4.

Programy i odpowiadające im parametry dla presji fizycznych na dno morskie...... 29 V.5.

Programy i odpowiadające im parametry dla substancji niebezpiecznych ............... 30 V.6.

Programy i odpowiadające im parametry dla odpadów morskich ............................ 37 V.7.

Programy i odpowiadające im parametry dla hałasu podwodnego i innych źródeł energii ....................................................................................................................... 38 VI.

Projekt aktualizacji programu monitoringu wód morskich ....................................... 39 VI.1.

Programy monitoringu ssaków ................................................................................. 44 VI.1.1. Program gatunki mobilne – morświn ‒ rozmieszczenie, zagęszczenie..................... 44 VI.1.2. Program gatunki mobilne – foka szara ‒ rozmieszczenie, liczebność, rozród .......... 46 VI.1.3. Program gatunki mobilne – foka pospolita ‒ rozmieszczenie, liczebność, rozród ... 48 VI.2.

Programy monitoringu ptaków ................................................................................. 50 VI.2.1. Program gatunki mobilne – ptaki zimujące ‒ liczebność.......................................... 50 VI.2.2. Program gatunki mobilne – lęgowe ptaki morskie ‒ rozmieszczenie, liczebność .... 55 VI.2.3. Program gatunki mobilne – ptaki ‒ stan zdrowia...................................................... 58 VI.3.

Programy monitoringu ryb ........................................................................................ 59 VI.3.1. Program gatunki mobilne – ryby strefy wód przejściowych..................................... 59 VI.3.2. Program gatunki mobilne – ryby strefy wód przybrzeżnych .................................... 67 VI.3.3. Program gatunki mobilne – ryby strefy płytkowodnej otwartego morza.................. 72 VI.3.4. Program gatunki mobilne – ryby strefy głębokowodnej ........................................... 74 VI.3.5. Program gatunki mobilne – ryby ‒ stan zdrowia ...................................................... 75 VI.4.

Monitoring przyłowu gatunków mobilnych.............................................................. 77 VI.4.1. Program gatunki mobilne – poziom śmiertelności/obrażeń spowodowanych przypadkowym przyłowem w wyniku prowadzenia działalności rybackiej ............. 77 VI.5.

Programy monitoringu siedlisk pelagicznych ........................................................... 80 VI.5.1. Program siedliska pelagiczne – charakterystyka zbiorowiska .................................. 80 VI.5.2. Program zakwity fitoplanktonu (biomasa, częstotliwość) ........................................ 82 VI.6.

Programy monitoringu siedlisk bentosowych ........................................................... 84 3 Monitor Polski –5– Poz. 414 VI.6.1. Program siedliska bentosowe – charakterystyka zbiorowisk, ................................... 84 VI.6.2. Program gatunki bentosowe – liczebność i/lub biomasa, ......................................... 84 VI.6.3. Program siedliska bentosowe – rozmieszczenie i zasięg .......................................... 86 VI.6.4. Program siedliska bentosowe – charakterystyka parametrów fizykochemicznych .. 87 VI.7.

Programy monitoringu gatunków nierodzimych....................................................... 93 VI.7.1. Program gatunki nierodzime – dopływ ze źródeł specyficznych, ............................. 93 VI.7.2. Program gatunki nierodzime – liczebność lub biomasa ............................................ 93 VI.8.

Programy monitoringu parametrów fizykochemicznych kolumny wody ................. 94 VI.8.1. Program charakterystyka chemiczna kolumny wody................................................ 94 VI.8.2. Program charakterystyka fizyczna kolumny wody ................................................... 96 VI.9.

Program monitoringu presji fizycznych na dno morskie .......................................... 97 VI.9.1. Program monitoringu straty fizyczne dna morskiego – zasięg przestrzenny i rozkład....................................................................................................................... 97 VI.9.2. Program monitoringu zaburzenia dna morskiego ..................................................... 97 VI.10.

Programy monitoringu stężeń substancji zanieczyszczających ................................ 99 VI.10.1. Program monitoringu stężeń substancji zanieczyszczających w organizmach z włączeniem organizmów komercyjnych ................................................................... 99 VI.10.2. Program monitoringu stężeń substancji zanieczyszczających w osadach ........... 111 VI.10.3. Program monitoringu stężeń substancji zanieczyszczających w wodzie ............ 114 VI.10.4. Program monitoringu zanieczyszczeń o charakterze nagłym, w tym rozlewów olejowych ................................................................................................................ 117 VI.11.

Programy monitoringu odpadów morskich ............................................................. 118 VI.11.1. Program monitoringu odpadów morskich – charakterystyka, liczebność/objętość na brzegu, w wodzie powierzchniowej, na dnie...................................................... 118 VI.11.2. Program monitoringu mikrocząstek – liczebność/objętość w wodzie morskiej, w osadach dennych ..................................................................................................... 120 VI.12.

Programy monitoringu dźwięku w wodzie ............................................................. 121 VI.12.1. Program monitoringu antropogenicznego dźwięku impulsowego ...................... 121 VI.12.2. Program monitoringu antropogenicznego ciągłego dźwięku o niskiej częstotliwości .......................................................................................................... 122 Załącznik 1.

Metodyki referencyjne dla poszczególnych wskaźników lub warunki zapewnienia jakości pomiarów .................................................................................................... 125 4 Monitor Polski –6– Poz. 414 Spis skrótów BITS CHEMSEA DS Dyrektywa ptasia GIOŚ HELCOM HELCOM COMBINE Manual HELCOM PLC HELCOM EG MAMA HELCOM MORS ICES IMGW‒PIB IWC JCWP KE MI MRiRW MBZ MIR‒PIB MKO MLPM MPB MRC MZPWP NPZDR OSOP OTOP PMŚ POM PPK Prawo wodne RDSM RDW Baltic International Trawl Surveys Projekt „Chemical Munition Search and Assessment” ‒ Poszukiwanie broni chemicznej i ocena zagrożeń Dyrektywa Rady 92/43/EWG z dnia 21 maja 1992 r. w sprawie ochrony siedlisk przyrodniczych oraz dzikiej fauny i flory (Dz. Urz. UE L 206 z 22.07.1992, str. 7, z późn. zm.), zwana również „dyrektywą siedliskową”

Dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady 2009/147/WE z dnia 30 listopada 2009 r. w sprawie ochrony dzikiego ptactwa (Dz. Urz. UE L 20 z 26.01.2010, str. 7, z późn. zm.) Główny Inspektorat Ochrony Środowiska Komisja Ochrony Środowiska Morskiego Bałtyku, znana również jako „Komisja Helsińska”– organizacja międzynarodowa proklamowana przez tzw. konwencję helsińską z 1974 r. jako jej organ wykonawczy Manual for Marine Monitoring in the COMBINE – przewodnik do prowadzenia zintegrowanego monitoringu Morza Bałtyckiego HELCOM COMBINE Projekt HELCOM dotyczący bilansu ładunków zanieczyszczeń odprowadzanych do Morza Bałtyckiego (ang.Pollution Load Compilation) Grupa ekspercka do spraw ssaków morskich HELCOM (EG MAMA) Grupa ekspercka do spraw monitoringu substancji radioaktywnych w Morzu Bałtyckim Międzynarodowa Rada do spraw Badań Morza z siedzibą w Kopenhadze Instytut Meteorologii i Gospodarki Wodnej – Państwowy Instytut Badawczy Międzynarodowa akcja liczenia zimujących ptaków wodnych Jednolite części wód powierzchniowych Komisja Europejska Ministerstwo Infrastruktury Ministerstwo Rolnictwa i Rozwoju Wsi Monitoring Biegusa Zmiennego Morski Instytut Rybacki – Państwowy Instytut Badawczy Monitoring Kormorana Monitoring Lęgowych Ptaków Morskich Monitoring Produktywności Bielika Monitoring Rybitwy Czubatej Monitoring Zimujących Ptaków Wód Przejściowych Narodowy Program Zbioru Danych Rybackich Obszar specjalnej ochrony ptaków Ogólnopolskie Towarzystwo Ochrony Ptaków Państwowy Monitoring Środowiska Polskie Obszary Morskie Punkt pomiarowo kontrolny Ustawa z dnia 20 lipca 2017 r. – Prawo wodne (Dz. U. z 2020 r. poz. 310, 284, 695, 782, 875 i 1378) Dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady 2008/56/WE z dnia 17 czerwca 2008 r. ustanawiająca ramy działań Wspólnoty w dziedzinie polityki środowiska morskiego (dyrektywa ramowa w sprawie strategii morskiej) (Dz. Urz.

UE L 164 z 25.06.2008, str.19, z późn. zm.), zwana również „Ramową dyrektywą w sprawie Strategii Morskiej”

Dyrektywa 2000/60/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z 5 Monitor Polski SAMBAH SAR SatBałtyk TG ML UE UM WETLANDS INTERNATIONAL WG DIKE WGPDMO WPZDR –7– Poz. 414 dnia 23 października 2000 r. ustanawiająca ramy wspólnotowego działania w dziedzinie polityki wodnej (Dz.

Urz. WE L 327 z 22.12.2000, str. 1, z późn. zm.), zwana również „Ramową Dyrektywą Wodną”

Projekt pod tytułem. „Statyczny monitoring akustyczny bałtyckich morświnów” ang. swept area ratio, względna powierzchnia poddana trałowaniu Projekt nr POIG.01.01.02-22-011/09-00, pod tytułem. „Satelitarna Kontrola Środowiska Morza Bałtyckiego”

Task Group on Marine Litter Unia Europejska Urząd Morski Globalna organizacja non-profit działająca na rzecz utrzymania i przywracania mokradeł i ich zasobów dla ludzi i różnorodności biologicznej Grupa robocza do spraw raportowania i wymiany informacji powołana przez KE w ramach procesu wdrażania RDSM (ang. Working group on Data Information and Knowledge Exchange) Grupa robocza ICES do spraw patologii i chorób organizmów morskich Wieloletni Program Zbierania Danych Rybackich 6 Monitor Polski I. –8– Poz. 414 Wstęp Zgodnie z art. 144 ust. 1 Prawa wodnego w celu ochrony środowiska wód morskich opracowuje się i wdraża strategię morską na zasadach określonych w przepisach ustawy. Jednym z elementów strategii morskiej jest opracowanie i wdrożenie programu monitoringu wód morskich.

Zgodnie z art. 11 Ramowej dyrektywy w sprawie Strategii Morskiej państwa członkowskie opracowują program monitoringu dla wód pozostających pod ich jurysdykcją. Realizacja badań środowiska morskiego, wykonywanych zgodnie z zaplanowanym programem monitoringowym, musi umożliwiać zarówno przeprowadzenie oceny stanu środowiska morskiego, oceny osiągnięcia celów środowiskowych, jak i umożliwiać ocenę skuteczności wprowadzanych działań mających na celu utrzymanie lub poprawę stanu środowiska morskiego. Zgodnie z art. 17 ust. 2 Ramowej dyrektywy w sprawie Strategii Morskiej państwa członkowskie są zobowiązane do rewizji i aktualizacji elementów opracowanych strategii morskich, w tym również programu monitoringu wód morskich. Niniejszy dokument stanowi aktualizację programu monitoringu wód morskich opracowanego w 2014 r., przyjętego przez Radę Ministrów w trybie obiegowym w dniu 3 czerwca 2015 r., i uwzględnia, wymaganą przepisami Ramowej dyrektywy w sprawie Strategii Morskiej oraz Prawem wodnym, aktualizację wstępnej oceny stanu środowiska morskiego wraz z zestawem właściwości typowych dla dobrego stanu środowiska oraz aktualizację celów środowiskowych dla wód morskich.

Aktualizacja zestawu właściwości typowych dla dobrego stanu środowiska wód morskich, zgodnie z art. 154 ust. 6 w związku z ust. 11 Prawa wodnego, została przedłożona Komisji Europejskiej po uzyskaniu zgody Rady Ministrów wyrażonej w drodze uchwały nr 8 Rady Ministrów z dnia 18 stycznia 2019 r. w sprawie wyrażenia zgody na przedłożenie Komisji Europejskiej aktualizacji wstępnej oceny stanu środowiska wód morskich wraz z projektem aktualizacji zestawu właściwości typowych dla dobrego stanu środowiska wód morskich (M.P. poz. 230). Aktualizacja zestawu celów środowiskowych dla wód morskich zgodnie z art. 157 ust. 6 w związku z ust. 11 Prawa wodnego została przedłożona Komisji Europejskiej po uzyskaniu zgody Rady Ministrów wyrażonej w drodze uchwały nr 170 Rady Ministrów z dnia 15 listopada 2018 r. w sprawie wyrażenia zgody na przedłożenie Komisji Europejskiej projektu aktualizacji zestawu celów środowiskowych dla wód morskich (M.P. z 2019 r. poz. 173).

Zgodnie z art. 351 ust. 1 Prawa wodnego organem odpowiedzialnym za opracowanie programu monitoringu wód morskich, zawierającego wykaz stanowisk badań monitoringowych z przyporządkowaniem im zakresu i częstotliwości prowadzenia pomiarów i badań oraz metodyk referencyjnych lub warunków zapewnienia jakości pomiarów i badań dla poszczególnych wskaźników, o których mowa w art. 153 ust. 1 pkt 1, jest właściwy organ Inspekcji Ochrony Środowiska. Zgodnie z art. 17 ust. 2 pkt 1 Prawa wodnego właściwym organem Inspekcji Ochrony Środowiska w zakresie opracowania i aktualizacji programu monitoringu wód morskich jest Główny Inspektor Ochrony Środowiska.

Zgodnie z art. 351 ust. 2 Prawa wodnego przy opracowywaniu programu monitoringu wód morskich i jego aktualizacji bierze się pod uwagę potrzebę:

7 Monitor Polski –9– Poz. 414

1 Prawa wodnego, a także, w razie konieczności, nowych i przyszłych zagrożeń ekosystemów morskich;

Program monitoringu musi uwzględniać jedenaście wskaźników (cech) wymienionych w art.

153 ust.1 pkt 1 Prawa wodnego (Tabela I.1, Rys. I.1) i zgodnych z dyrektywą Komisji (UE) 2017/845 z dnia 17 maja 2017 r. zmieniającą dyrektywę Parlamentu Europejskiego i Rady 2008/56/WE w odniesieniu do przykładowych wykazów elementów branych pod uwagę przy opracowaniu strategii 8 Monitor Polski

Aktem wykonawczym do RDSM jest decyzja Komisji (UE) 2017/848 z dnia 17 maja 2017 r. ustanawiająca kryteria i standardy metodologiczne dotyczące dobrego stanu środowiska wód morskich oraz specyfikacje i ujednolicone metody monitorowania i oceny, oraz uchylająca decyzję 2010/477/UE (Dz. Urz. UE L 125 z 18.05.2017, str. 43), zwana dalej „decyzją 2017/848”. Decyzja 2017/848 wprowadziła podział wskaźników (cech), które powinny być uwzględnione w ocenie stanu środowiska morskiego, na dwie grupy. Zgodnie z decyzją 2017/848 do grupy obejmującej cechy presji należą: D2, D3, D5, D6, D7, D8, D9, D10 i D11, do grupy cech stanu należą: D1, D4 i D6 dotyczące elementów ekosystemu: ssaki, ryby, ptaki, siedliska pelagiczne, siedliska bentosowe (Rys. I.1). W dokumencie przyjęto konwencję symboli dla cech i kryteriów za wersją anglojęzyczną RDSM, tj. D – dla cechy, C – dla kryterium.

Tabela I.1.

Zestaw właściwości (cech) typowych dla dobrego stanu środowiska uwzględnianych w ocenie stanu środowiska morskiego i objętych programem monitoringu Ustawa z dnia 20 lipca 2017 r. – Prawo wodne

Art. 1531. Zestaw właściwości typowych dla dobrego stanu środowiska wód morskich zawiera

Cechy stanu Cechy presji związane z wprowadzaniem i eksploatacją gatunków Cechy presji związane z wprowadzeniem do środowiska substancji, odpadów i energii Cechy presji fizycznych Rys. I.1.

Cechy wykorzystywane do oceny stanu środowiska Morza Bałtyckiego (źródło: aktualizacja wstępnej oceny stanu środowiska morskiego wraz z projektem aktualizacji zestawu właściwości typowych dla dobrego stanu środowiska wód morskich, przedłożona Komisji Europejskiej po uzyskaniu zgody Rady Ministrów wyrażonej w drodze uchwały nr 8 Rady Ministrów z dnia 18 stycznia 2019 r. w sprawie wyrażenia zgody na przedłożenie Komisji Europejskiej aktualizacji wstępnej oceny stanu środowiska wód morskich wraz z projektem aktualizacji zestawu właściwości typowych dla dobrego stanu środowiska wód morskich) 10 Monitor Polski II.

Kolejne kroki podczas opracowania aktualizacji programu monitoringu uwzględniały:

Zaprojektowanie programu monitoringu wód morskich w myśl RDSM wymagało rewizji dotychczas realizowanego w ramach Państwowego Monitoringu Środowiska monitoringu środowiska morskiego tak, aby uzupełnić go o nowe wymagania RDSM przy maksymalnym wykorzystaniu istniejących systemów i rozwiązań. Pod koniec lat 70. XX wieku rozpoczął się regularny międzynarodowy monitoring Morza Bałtyckiego po podpisaniu i ratyfikowaniu Konwencji o ochronie środowiska morskiego obszaru Morza Bałtyckiego, sporządzona w Helsinkach dnia 9 kwietnia 1992 r.

Jednocześnie w latach 70. XX wieku wprowadzono stałą służbę oceanograficzną w POM jako statutową służbę IMGW‒PIB. Monitoring jakości środowiska POM, wprowadzony od 1990 r. do PMŚ, w zakresie strefy pełnomorskiej, a od 1999 r. również w obszarach przybrzeżnych, jest realizowany według założeń programowych przewodnika do przeprowadzenia monitoringu HELCOM przez Zakład Oceanografii i Monitoringu Bałtyku Instytutu Meteorologii i Gospodarki Wodnej Państwowego Instytutu Badawczego na zlecenie Głównego Inspektora Ochrony Środowiska i finansowany ze środków Narodowego Funduszu Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej. W związku z implementacją Ramowej Dyrektywy Wodnej, od 2007 r. realizowano w ramach PMŚ równolegle dwa programy monitoringu wód morskich, tj.:

Wyniki badań przeprowadzonych w ramach monitoringu strefy płytkowodnej są wykorzystywane do opracowania aktualizacji ocen stanu wód morskich realizowanych w ramach RDSM. Aktualizacja programu monitoringu wód morskich w ramach RDSM odnosi się do programu monitoringu strefy płytkowodnej. Szczegółowy opis monitoringu strefy płytkowodnej realizowanego w ramach RDW jest prezentowany w wykonawczych programach państwowego monitoringu środowiska, opracowywanych na podstawie Strategicznego Programu Państwowego Monitoringu Środowiska. W okresie objętym niniejszą aktualizacją, obowiązuje on na lata 2021 ̶ 2025:

Dodatkowo należało dokonać rewizji innych dotychczas realizowanych programów monitoringu w ramach PMŚ dotyczących elementów stanu lub elementów presji środowiska morskiego, to jest:

Powiązania cech (wskaźników) z aktualnie prowadzonymi monitoringami prezentuje schemat na Rys. II.1.

Pierwszym etapem opracowania aktualizacji programu monitoringu było zdefiniowanie strategii, które mają zastosowanie w polskich obszarach morskich (Rys. II.2). Kolejnym etapem było przypisanie programów monitoringów poszczególnym strategiom. Programy te odpowiadają przede wszystkim zdefiniowaniu (i) stanu/wpływu w zakresie bioróżnorodności, charakterystyki siedlisk dennych i kolumny wody oraz (ii) presji biologicznych, fizycznych i chemicznych charakteryzujących środowisko morskie. Należy podkreślić, że te same programy mogą być wykorzystane do opracowania charakterystyk różnych strategii (Rys. II.3). Do każdego z programów zgodnych z wytycznymi RDSM przypisano odpowiednie parametry (wskaźniki), przy czym te same parametry mogą być wykorzystywane do wypełnienia informacji w zakresie różnych programów (Rys. II.3). Końcowym etapem było opracowanie szczegółowego programu monitorowania poszczególnych parametrów.

Taka struktura zapewnia możliwość pomiarów poszczególnych parametrów, które są wykorzystywane do przeprowadzania ocen stanu środowiska, rewizji celów środowiskowych, rewizji skuteczności podejmowanych działań w zakresie stosownych programów zgodnych z wytycznymi RDSM, które w dalszej kolejności pozwalają na scharakteryzowanie poszczególnych strategii mających zastosowanie w obszarach morskich objętych zaktualizowanym programem monitoringu.

12 Monitor Polski

Schemat powiązania strategii, programów, zgodnych z wytycznymi RDSM i parametrów uwzględnianych przy opracowaniu aktualizacji programu monitoringu wód morskich Rys. II.3.

Przykładowy schemat powiązania strategii, programów, zgodnych z wytycznymi RDSM i parametrów uwzględnianych przy opracowaniu aktualizacji programu monitoringu wód morskich 14 Monitor Polski III.

Zasięg i podział polskich obszarów morskich, uwzględniający jednolite części wód przybrzeżnych i przejściowych, wody terytorialne oraz wody znajdujące się w polskiej wyłącznej strefie ekonomicznej przedstawiono na Rys. III.1. a) 15 Monitor Polski

IV.

Podział polskich obszarów morskich objętych implementacją RDSM z uwzględnieniem podziału jednolitych części wód przybrzeżnych i przejściowych obowiązującego do 2021 r. (a) i od 2022 r. (b) Strategie i programy Podstawą realizacji programu monitoringu wód morskich jest uzyskanie informacji wykorzystywanych w ocenach stanu środowiska morskiego w zakresie wszystkich wymaganych wskaźników (cech) i kryteriów. Aby zapewnić pozyskanie jak najszerszej informacji, określono strategie monitoringu odpowiadające cechom. Każdej strategii przyporządkowano programy, przy czym te same programy mogą składać się na różne strategie. W Tabeli IV.1 zestawiono wszystkie strategie z przypisanymi do nich programami (z Tabeli IV.2), w ramach których monitoring jest realizowany lub istnieje możliwość pozyskania danych. Uwzględniono również programy, dla których nie opracowano parametrów i tym samym nie opracowano szczegółowych programów monitoringu, ale których realizacja jest niezbędna w kontekście możliwości przeprowadzenia kompletnej oceny stanu środowiska obszarów morskich zgodnie z RDSM.

16 Monitor Polski Tabela IV.1.

Wskaźnik (Cecha)

D11 Dźwięk podwodny i Antropogeniczny dźwięk impulsowy inne źródła energii Antropogeniczny ciągły dźwięk o niskiej częstotliwości Programy i kryteria Program Gatunki mobilne – morświn – rozmieszczenie, liczebność Gatunki mobilne – foka pospolita – rozmieszczenie, liczebność, rozród Gatunki mobilne – foka szara – rozmieszczenie, liczebność, rozród Gatunki mobilne – ptaki zimujące – liczebność Gatunki mobilne – lęgowe ptaki morskie – rozmieszczenie i liczebność Gatunki mobilne – ptaki – stan zdrowia Gatunki mobilne – ryby strefy głębokowodnej Kryterium D1C2, D1C4, D4C1, D4C2, D4C3, D4C4 D1C2, D1C3, D1C4 D1C2, D1C3, D1C4, D4C1, D4C2, D4C3, D4C4 D1C2, D4C1, D4C2 D1C2, D1C4, D4C1, D4C2 D8C2 D1C3, D2C2, D3C1, D3C2, D3C3, D4C3 Gatunki mobilne – ryby strefy wód przejściowych D1C2, D1C3, D2C2, D4C1 Gatunki mobilne – ryby strefy wód przybrzeżnych D1C2, D2C2, D4C2 Gatunki mobilne – ryby strefy płytkowodnej otwartego morza D1C2, D2C2, D1C3 Gatunki mobilne – ryby – stan zdrowia D8C2 Gatunki mobilne – poziom śmiertelności/obrażeń spowodowanych działalnością rybacką (działania celowe i przypadkowe) D1C1 Siedliska pelagiczne – charakterystyka zbiorowiska D1C6, D2C2, D2C3, D4C1, D4C2, Zakwity fitoplanktonu (biomasa, częstotliwość) D4C4, D5C2, D5C3 Siedliska bentosowe – charakterystyka zbiorowiska Gatunki bentosowe – liczebność lub biomasa Siedliska bentosowe – rozmieszczenie i zasięg Siedliska bentosowe – charakterystyka parametrów fizykochemicznych Gatunki nierodzime – dopływ ze źródeł specyficznych D2C2, D2C3, D4C1, D4C3, D5C6, D5C7, D5C8, D6C3, D6C5, D7C2 D2C2, D2C3, D4C1, D4C3, D5C6, D5C7, D5C8, D6C3, D6C5, D7C2 D6C3, D6C4, D6C5, D7C2 D6C3, D6C5, D7C2 D2C1 19 Monitor Polski

Wskaźniki i parametry Dla każdego programu przypisanego wcześniej do odpowiedniej strategii wytypowano parametry i wskaźniki, które są objęte monitoringiem zgodnie z przyjętym programem monitoringu (Tabela V.1 – Tabela V.9). Poszczególne parametry odniesiono do odpowiednich wskaźników HELCOM uzgodnionych regionalnie oraz przypisano je do odpowiednich wskaźników zaraportowanych do KE w ramach aktualizacji wstępnej oceny stanu środowiska wód morskich.

Wskaźniki HELCOM ze statusem „CORE INDICATOR” są wskaźnikami kluczowymi dla oceny stanu, dla których istnieją odpowiednie dane i dla których opracowano sposób pełnego ich wykorzystania w ocenach z uwzględnieniem wartości progowych wyznaczających granicę pomiędzy stanem dobrym i złym. Wskaźniki HELCOM ze statusem „PRE – CORE INDICATOR” wymagają dalszych działań w celu możliwości ich regionalnego pełnego wykorzystania w ocenach, co nie wyklucza ich wykorzystania w ocenach na poziomie krajowym, jeżeli istnieją odpowiednie dane.

20 ryby ryby Gatunki mobilne – ryby strefy głębokowodnej Gatunki mobilne – ryby strefy wód przejściowych Gatunki mobilne – foka pospolita ‒ rozmieszczenie, liczebność, rozród ssaki Rozmieszczenie gatunków (lokalizacja) Liczebność gatunków (liczba osobników i/lub biomasa) Skład gatunkowy grupy brak brak masa i liczebność ryb ‒ rozmiar, masa ciała, płeć, wiek, stadium rozwoju gonad, wypełnienie żołądka Reproductive status of seals (CORE INDICATOR) Population trends and abundance of seals (CORE INDICATOR) Distribution of Baltic seals (CORE INDICATOR), brak Wskaźnik HELCOM ‒ masa i liczebność ryb ‒ rozmiar, masa ciała, płeć, wiek, stadium rozwoju gonad, wypełnienie żołądka ‒ liczebność, ‒ występowanie ‒ rozród ‒ liczebność, ‒ występowanie ‒ rozród Badane parametry Gatunki mobilne – foka szara ‒ rozmieszczenie, liczebność, rozród Parametry zgodne z RDSM ‒ rozmieszczenie i zagęszczenie Element Gatunki mobilne – morświn ‒ rozmieszczenie, liczebność Program SI 21 LFI1 ICES stock assessment COD 24–32 ICES stock assessment European flounder 24–25 ICES stock assessment European sprat 22–32 ICES stock assessment Herring 25–29 Ex GoR ICES stock assessment European flounder 26–28 brak PL-Grey seal 1 PL-Grey seal 2 PL-Grey seal 3 brak Wskaźnik zaraportowany do KE w ramach aktualizacji wstępnej oceny stanu środowiska wód morskich Wskaźniki i parametry dla prowadzenia monitoringu wód morskich w zakresie programów związanych z gatunkami mobilnymi Programy i odpowiadające im parametry dla gatunków mobilnych, siedlisk pelagicznych i siedlisk bentosowych Tabela V.1.

V.1.

Monitor Polski

Parametry zgodne z RDSM ryby Element mammals and waterbirds in fishing gear (CORE INDICATOR) brak Number of drowned mammals and waterbirds in fishing gear (CORE INDICATOR) Wskaźnik HELCOM brak brak 23 Wskaźnik zaraportowany do KE w ramach aktualizacji wstępnej oceny stanu środowiska wód morskich Monitor Polski

Monitor Polski

Skład gatunkowy, liczebność lub biomasa (liczba osobników bądź stopień pokrycia dna) i lub biomasa.

Struktura wielkościowa i wiekowa gatunku.

Rozmieszczenie siedliska.

Zasięg siedliska (mapowanie) – dla pojedynczych siedlisk (mapowanie celowane) bądź dla wszystkich siedlisk.

Objętość siedliska. makroglony i okrytozalążkowe Siedliska bentosowe – charakterystyka zbiorowisk Siedliska bentosowe – rozmieszczenie i zasięg Parametry zgodne z RDSM Element Zmienność głębokości: ‒ za skłonem brzegowym ‒ za strefą rew ‒ w odległości 1 Mm Warunki morfometryczne: ‒ szerokości skłonów przybrzeża – (10 m p.p.m. i 1 Mm) ‒ stan rew – liczba i pow. przekroju Warunki morfologiczne: ‒ profile strefy brzegowej wychodzące w morze do 1 Mm od linii wody ‒ parametry obliczeniowe (A) ‒ stężenie tlenu Oxygen debt (CORE INDICATOR) brak State of the softbottom macrofauna community (CORE INDICATOR) ‒ skład gatunkowy, liczebność, biomasa ‒ zasięg siedliska (mapowanie)* brak Wskaźnik HELCOM ‒ skład gatunkowy, biomasa, stopień pokrycia dna, rodzaj dna Badane parametry oxydebt PL-oxy_min brak PL-B 25 Wskaźnik zaraportowany do KE w ramach aktualizacji wstępnej oceny stanu środowiska wód morskich PL-SM1 PL-ESMIz Wskaźniki i parametry dla prowadzenia monitoringu wód morskich w zakresie programów związanych z siedliskami bentosowymi Program Tabela V.3.

Monitor Polski

Program 26 Wskaźnik zaraportowany do KE w ramach aktualizacji wstępnej oceny stanu środowiska wód morskich Monitor Polski

V.2.

Monitor Polski

V.3.

28 Monitor Polski

V.4.

Monitor Polski

V.5.

Monitor Polski

Cesium-137 in fish and surface seawater (CORE INDICATOR) Związki tributylocyny/imposex Tributyltin(TBT) and imposex (CORE brak Polyaromatic hydrocarbons (PAHs) and their metabolites (CORE INDICATOR) Pestycydy chloroorganiczne ‒ 1-OH piren* ‒ 1-OH fenantren Wskaźnik HELCOM Uwagi Wskaźniki/Parametry SEAFOOD_TBT PL_CONTAMINANTS HELCOM_Radioactive Substances PL_Metals HELCOM_Metals SEAFOOD_Metals PL_Metals PL_CONTAMINANTS PL_CONTAMINANTS brak PL_CONTAMINANTS HELCOM_PAHs 31 Wskaźnik zaraportowany do KE w ramach aktualizacji wstępnej oceny stanu środowiska wód morskich Monitor Polski

137 ‒ stężenie Cs* Cesium-137 in fish and RDSM ‒ stężenie 90Sr HELCOM_Radioactive Substances surface seawater (CORE 238 239+240 Pu ‒ stężenie Pu, INDICATOR) Farmaceutyki ‒ diklofenak* Diclofenac (PRE-CORE RDSM HELCOM_diclofenac ‒ 17-alfa-etynyloestradiol INDICATOR) Specyficzne zanieczyszczenia syntetyczne i niesyntetyczne ‒ aldehyd mrówkowy* ‒ arsen* ‒ bar* ‒ bor* ‒ chrom sześciowartościowy* ‒ chrom ogólny (suma Cr+3 i Cr+6)* ‒ cynk* ‒ miedź* ‒ fenole lotne – indeks fenolowy* RDW brak PL_CONTAMINANTS ‒ węglowodory ropopochodne – indeks olejowy* ‒ glin* ‒ cyjanki wolne* ‒ cyjanki związane* ‒ molibden* ‒ selen* ‒ srebro* ‒ tal* ‒ tytan* Wskaźniki/Parametry Monitor Polski

RDW – parametry wykorzystywane w ocenach realizowanych zgodnie z Ramową Dyrektywą Wodną. * Parametry wykorzystane w aktualizacji wstępnej oceny stanu środowiska wód morskich realizowanej zgodnie z RDSM.

Gatunki mobilne – ptaki ‒ stan zdrowia Gatunki mobilne – ryby ‒ stan zdrowia Program Monitor Polski

V.6. brak brak brak PL_Beach litter 37 Wskaźnik zaraportowany do KE w ramach aktualizacji wstępnej oceny stanu środowiska wód morskich Monitor Polski

V.7.

ICES_Underwater noise ICES_Underwater noise 38 Wskaźnik zaraportowany do KE w ramach aktualizacji wstępnej oceny stanu środowiska wód morskich Monitor Polski

Dla potrzeb opracowania: (i) aktualizacji wstępnej oceny stanu środowiska wód morskich, (ii) aktualizacji zestawu właściwości typowych dla dobrego stanu środowiska wód morskich, (iii) aktualizacji zestawu celów środowiskowych dla wód morskich oraz (iv) aktualizacji programu monitoringu wód morskich (zgodnie z art. 17 RDSM), przyjęto podział polskich obszarów morskich na baseny zgodnie ze Strategią Monitoringu i Ocen HELCOM (Rys. VI.1). W związku z wprowadzeniem nowej typologii JCWP od 2022 r. granica Basenu Gdańskiego ulegnie zmianie (Rys.

VI.2). W przypadku ichtiofauny i awifauny zastosowano odpowiednio podział zgodny z ICES oraz HELCOM dla Morza Bałtyckiego.

Aktualizacja programu monitoringu wód morskich uwzględnia obszary jednolitych części wód przejściowych i przybrzeżnych zgodnych z obowiązującą typologią (Rys. VI.5) oraz jej aktualizacją obowiązującą od 2022 r. (Rys. VI.6), do których przypisano punkty pomiarowo kontrolne (PPK) oraz dla których wyznaczone zostaną stanowiska zgodnie z zapisami rozporządzenia Ministra Gospodarki Morskiej i Żeglugi Śródlądowej z dnia 9 października 2019 r. w sprawie form i sposobu prowadzenia monitoringu jednolitych części wód powierzchniowych i jednolitych części wód podziemnych (Dz. U. poz. 2147).

Rys. VI.1.

Podział polskich obszarów morskich na obszary oceny w latach 2020–2021 39 Monitor Polski Rys. VI.2.

Rys. VI.3.

Sieć stacji monitoringowych w polskich obszarach morskich z uwzględnieniem przypisania do obszarów oceny w latach 2020–2021 40 Monitor Polski Rys. VI.4.

42 Monitor Polski Rys. VI.6.

43 Monitor Polski VI.1.

VI.1.1. Program gatunki mobilne – morświn – rozmieszczenie, zagęszczenie Badania morświna będą prowadzone na trzech stanowiskach (Tabela VI.2), w tym na dwóch, na których był wykonany monitoring w latach 2016–2018, tj. Zatoka Pomorska i Ławica Stilo, oraz na jednym nowym stanowisku Zatoka Gdańska (Tabela VI.1). W przypadku stanowiska Zatoka Pomorska wszystkie pięć stacji pomiarowych będzie wystawionych w tych samych lokalizacjach jak w monitoringu pilotażowym (Tabela VI.1) i projekcie SAMBAH. W przypadku stanowiska Ławica Stilo cztery stacje będą tożsame z lokalizacją stacji w monitoringu pilotażowym i z projektu SAMBAH (Tabela VI.1). Lokalizacja piątej stacji będzie uzależniona od zgody urzędu morskiego. W przypadku stanowiska Zatoka Gdańska cztery stacje będą tożsame ze stacjami z projektu SAMBAH, natomiast jedna stacja (kod stacji: CPOD15) zostanie wyznaczona w rejonie Zatoki Puckiej, uwzględniając specyfikę tego akwenu (rybołówstwo, żegluga, turystyka) i w uzgodnieniu z organami administracji morskiej.

W celu zachowania spójności regionalnej, terminy realizacji monitoringu morświna powinny być zgodne z zaleceniami grupy eksperckiej do spraw ssaków morskich HELCOM EXPERT GROUP ON MARINE MAMMALS – HELCOM EG MAMA (poprzednia nazwa grupy HELCOM SEAL), które obecnie znajdują się na etapie konsultacji.

Zgodnie ze wstępną rekomendacją grupy HELCOM MAMA monitoring będzie prowadzony według jednej z dwóch zalecanych metodyk. Jedna metodyka zaleca prowadzenie monitoringu przez co najmniej 24 miesiące w okresie sześciu lat objętych oceną, jednak nie wcześniej niż 3 lata po zakończeniu poprzedniego monitoringu. Druga metodyka zaleca przeprowadzenie monitoringu dwukrotnie w okresie sześcioletnim, każde z badań przez 12 miesięcy. Przeprowadzenie monitoringu zostało zaplanowane zgodnie ze wstępną rekomendacją tej grupy, tj. co 3 lata przez jeden rok (HELCOM 2018).

Aktualnie jest planowany projekt SAMBAH II, który swoim zasięgiem obejmie cały obszar Morza Bałtyckiego. W czasie opracowywania niniejszej aktualizacji programu monitoringu nie jest znany termin rozpoczęcia badań. Jest on uzależniony od złożenia do mechanizmu finansowego LIFE w perspektywie na lata 2021‒2027 wniosku o dofinansowanie projektu SAMABAH II. Monitoring, planowany w ramach SAMBAH II będzie obejmował obszar objęty badaniami w ramach SAMBAH oraz zostanie rozszerzony o badania w strefie wód o głębokości ponad 80 m. W ramach projektu SAMBAH II zaplanowano również identyfikację osobników młodocianych. W tym celu, jako realizacja jednego z zadań SAMBAH II, zostanie zaadaptowany model do interpretacji sygnałów dźwiękowych. Badania w ramach projektu zostały zaplanowane na gęstszej siatce stacji, niż to miało miejsce w poprzednim projekcie SAMBAH.

W celu zapewnienia częściowej synchronizacji badań morświna w Morzu Bałtyckim, badania rozpoczęto jesienią 2020 r., wspólnie z rozpoczęciem badań przez Szwecję. Wykonanie badań w latach 2020‒2021 w ciągu 12 miesięcy będzie zgodne z metodyką HELCOM COMBINE dla prowadzenia monitoringu morświna.

44 Monitor Polski

Rys. VI.7.

Lokalizacja stanowisk rekomendowanych do monitoringu morświna Tabela VI.1.

Monitoring parametrów w zakresie gatunków mobilnych – morświna Element ekosystemu Obszar/lokalizacja Zatoka Pomorska: ‒ stacje CPOD01 – CPOD05 Ławica Stilo: ‒ stacje CPOD06 – CPOD10 Zatoka Gdańska: ‒ stacje CPOD11 – CPOD15; Tabela VI.2– Tabela VI.3 morświn Tabela VI.2. ‒ zagęszczenie i liczebność Częstotliwość 24 miesiące ciągłego monitoringu co sześć lat (od rozpoczęcia poprzedniego monitoringu) Uwagi pasywna detekcja akustyczna za pomocą C-POD (Załącznik 1 do aPMWM) Metodyka monitoringu stanu środowiska morskiego Morza Bałtyckiego w zakresie ssaków morskich – morświn Rodzaj badań Pasywna detekcja akustyczna Parametr Lokalizacja badań stanowisko stacje Zatoka CPOD01 – Pomorska CPOD05 CPOD06 – Ławica Stilo CPOD10 Zatoka Gdańska CPOD11 – CPOD15 Termin badań 24 miesiące ciągłego monitoringu co sześć lat (od rozpoczęcia poprzedniego monitoringu) lub 12 miesięcy ciągłego Metodyka badań terenowych pasywna detekcja akustyczna za pomocą C-POD (Załącznik 1 do aPMWM) 45 Monitor Polski

Lokalizacja badań stanowisko stacje Poz. 414 Termin badań Metodyka badań terenowych monitoringu dwukrotnie w ciągu 6 lat Lokalizacje stacji badawczych programu monitoringu stanu środowiska morskiego Morza Bałtyckiego w zakresie ssaków morskich – morświn Współrzędne geograficzne długość szerokość CPOD01 14°36,8123’ E 54°18,5988’ N CPOD02 14°47,7785’ E 54°29,5598’ N Zatoka Pomorska CPOD03 15°06,5473’ E 54°23,1229’ N CPOD04 14°55,5320’ E 54°12,1850’ N CPOD05 14°51,4444’ E 54°20,7085’ N CPOD06 17°48,6444’ E 54°53,5508’ N CPOD07 16°47,9712’ E 54°46,7320’ N Ławica Stilo CPOD08 16°59,6605’ E 54°57,4888’ N CPOD09 17°18,2805’ E 54°50,7112’ N CPOD10* 17°28,6983’ E 54°46,7433’ N CPOD11 19°32,1167’ E 54°30,1000’ N CPOD12 18°44,0000’ E 54°33,7167’ N Zatoka Gdańska CPOD13 19°01,8667’ E 54°26,6833’ N CPOD14 18°37,5677’ E 54°51,3121’ N CPOD15* 18°36,06912’ E 54°39,62364’N * Lokalizacja sugerowana; ostateczna lokalizacja stacji CPOD zostanie ustalona przed rozpoczęciem badań w uzgodnieniu z właściwym miejscowo urzędem morskim.

Nazwa stanowiska Nazwa stacji VI.1.2. Program gatunki mobilne – foka szara – rozmieszczenie, liczebność, rozród Monitoring foki szarej (szarytki morskiej) w polskich obszarach morskich będzie wykonywany w każdym roku. Obserwacje przeprowadzane w trakcie monitoringu umożliwią zaobserwowanie potencjalnego rozrodu tego gatunku oraz określenie liczebności stada (Tabela VI.4) przebywającego w rejonie ujścia Wisły Przekop (jedyne potwierdzone wyleżysko na polskim wybrzeżu – miejsce gdzie foki wychodzą na ląd na odpoczynek, a także w okresie rozrodu i linienia, istniejące w czasie opracowywania niniejszej aktualizacji programu monitoringu wód morskich, z ang. haul-out). W przypadku gdy podczas trwania programu monitoringu wód morskich zostanie stwierdzony i potwierdzony nowy haul-out, to zostanie włączony do monitorowania.

Monitoring foki szarej będzie wykonywany zgodnie z zaleceniami grupy eksperckiej HELCOM MAMA zawartymi w dokumencie „Guidelines to monitoring of seals” (HELCOM 2018) oraz najnowszego wydania przewodnika do prowadzenia monitoringu foki szarej, zamieszczanego na stronie GIOŚ w podstronie dedykowanej monitoringowi gatunków i siedlisk morskich (http://morskiesiedliska.gios.gov.pl/pl/do-pobrania/przewodniki-metodyczne).

Obserwacje lotnicze w okresie rozrodu gatunku (luty–marzec) oraz w okresie linienia (maj– czerwiec), w rejonie zlokalizowanych haul-out tego gatunku będą przeprowadzane za pomocą bezzałogowego statku powietrznego wyposażonego w kamerę lub aparat fotograficzny wykonujący zdjęcia w wysokiej rozdzielczości, pozwalające na określenie składu gatunkowego stada oraz liczebności osobników przebywających na piaszczystych łachach oraz w wodzie i w ich sąsiedztwie.

Nalot powinien odbywać się przy zachowaniu odległości (około 150 m od każdej z wysp lub łach) na pułapie około 100–150 m od miejsca występowania fok. Zaleca się unikanie bezpośredniego przelotu nad odpoczywającymi na haul-out fokami w celu zapobieżenia przepłaszaniu. Zdjęcia powinny zostać wykonane w tzw. „zawisie”. O liczbie wykonanych nalotów będą decydować aktualne warunki oraz 46 Monitor Polski

Podczas nalotów zostaną oznaczone i policzone osobniki pozostałych dwóch gatunków fok, występujących na polskim wybrzeżu, tj. rzadko występującej foki pospolitej oraz sporadycznie występującej foki obrączkowanej. W przypadku użycia samolotu zostanie zastosowana metodyka zawarta w wyżej przywołanych metodykach. W przypadku użycia samolotu zostanie zastosowana metodyka zawarta w aktualizacji programu.

Rys. VI.8.

Lokalizacja stanowiska monitorowania foki szarej Tabela VI.4.

Monitoring parametrów w zakresie gatunków mobilnych – foka szara Element ekosystemu foka szara Obszar/lokalizacja Parametr Częstotliwość Uwagi • polskie wybrzeże, wszystkie wyleżyska – rejon ujścia Wisły Przekop ‒ występowanie ‒ liczebność ‒ rozród monitoring coroczny dwa dni nalotów obserwacyjnych w okresie rozrodu (luty/marzec) oraz 3 dni nalotów obserwacyjnych w okresie maj – czerwiec w celu określenia liczebności stada fok szarych na haul-out • • • obserwacje lotnicze wykonane za pomocą drona (dopuszcza się również wykorzystanie samolotu), wykonywanie dokumentacji fotograficznej, foki będą liczone oraz identyfikowane do gatunku przez dwóch ekspertów na podstawie dostarczonej dokumentacji fotograficznej, liczba obserwowanych osobników określana przez obserwatorów w trakcie lotu i zapisywana w formularzu terenowym 47 Monitor Polski

Ponadto w każdym roku badań będzie wykonany jeden lot obserwacyjny w miesiącu sierpniu, tj. w okresie linienia foki pospolitej. Wykonanie monitoringu dla foki pospolitej (Tabela VI.5) uwzględni oznaczenie co do gatunku również pozostałych dwóch gatunków fok, mogących wystąpić na polskim wybrzeżu, tj. foki szarej (występującej stale) oraz foki obrączkowanej (występującej sporadycznie).

Monitoring foki pospolitej będzie wykonywany zgodnie z zaleceniami grupy eksperckiej HELCOM MAMA zawartymi w dokumencie „Guidelines to monitoring of seals” (HELCOM 2018) oraz najnowszego wydania przewodnika do prowadzenia monitoringu foki pospolitej, zamieszczanego na stronie GIOŚ w podstronie dedykowanej monitoringowi gatunków i siedlisk morskich (http://morskiesiedliska.gios.gov.pl/pl/do-pobrania/przewodniki-metodyczne).

Badania zostaną wykonane stosownie do warunków ich przeprowadzenia, zawartych w wydanych zgodach odpowiednich urzędów.

Obserwacje lotnicze w okresie linienia foki pospolitej (sierpień) zostaną wykonane wzdłuż całego polskiego wybrzeża, łącznie z przelotem nad Ryfem Mew, nad piaszczystymi łachami w ujściu Wisły w rezerwacie Mewia Łacha oraz nad kierownicami ujścia Wisły. Obserwacje oraz dokumentacja fotograficzna będą prowadzone z pokładu samolotu, który wykona przelot nad całym stanowiskiem (polskie wybrzeże z wymienionymi wyżej Ryfem, łachami oraz kierownicami ujścia Wisły) w ciągu jednego dnia. Parametry lotu będą zgodne z przewodnikiem do wykonania nalotu oraz decyzjami i zgodami wydanymi przez właściwe instytucje i urzędy. W miejscach, gdzie nie zostanie uzyskana zgoda na wykonanie badań monitoringowych i wykonanie obserwacji z pokładu samolotu, zostaną wykonane obserwacje naziemne. Zarówno podczas wykonywania badań z pokładu samolotu, jak i przez obserwatorów naziemnych, zostaną zanotowane wszystkie zaobserwowane osobniki fok.

Zostaną zanotowane i sfotografowane osobniki foki pospolitej, szarej oraz obrączkowanej. Zapisana zostanie liczba osobników młodocianych oraz dorosłych. Wykonane zostaną obserwacje stanu siedliska, które posłużą do oceny gatunku zgodnie z dyrektywą siedliskową.

48 Monitor Polski

Stanowisko polskie wybrzeże objęte monitoringiem lotniczym foki pospolitej Tabela VI.5.

Monitoring parametrów w zakresie gatunków mobilnych – foka pospolita Element ekosystemu Obszar / lokalizacja foka pospolita polskie wybrzeże Parametr ‒ występowanie ‒ liczebność ‒ rozród Częstotliwość monitoring coroczny jeden, dedykowany lot obserwacyjny w okresie linienia (sierpień) Uwagi • • • • obserwacje lotnicze, wykonywanie dokumentacji fotograficznej, foki liczone oraz identyfikowane do gatunku na podstawie dostarczonej dokumentacji fotograficznej przez dwóch ekspertów, liczba obserwowanych osobników określana przez obserwatorów w trakcie lotu i zapisywana w formularzu terenowym 49 Monitor Polski VI.2.

Obecnie realizowany monitoring populacji ptaków morskich można podzielić na cztery grupy:

Ponadto w 2020 r. zostały uruchomione nowe programy z grupy (3), w ramach których monitoringiem zostaną objęte kolejne ptaki lęgowe na polskim wybrzeżu: sieweczka obrożna, ohar, ostrygojad, rybitwa białoczelna i rybitwa rzeczna.

VI.2.1. Program gatunki mobilne – ptaki zimujące – liczebność Monitoring Zimujących Ptaków Morskich (MZPM) Celem Monitoringu Zimujących Ptaków Wód Przejściowych jest określenie liczebności najliczniejszych gatunków ptaków wodnych, przebywających w Polsce zimą na zbiornikach przymorskich oraz w strefie przybrzeżnej Bałtyku (Tabela VI.8). Prowadzone są one z pokładu statku wzdłuż transektów wyznaczonych w trzech wydzieleniach w polskiej strefie ekonomicznej Morza Bałtyckiego: w pasie 12 milowej strefy wód terytorialnych (z wyłączeniem strefy do 1 km od brzegu)

Na etapie planowania MZPM wydzielono grupę 10 gatunków docelowych dla monitoringu, które najliczniej zimowały w polskich obszarach morskich (nur rdzawoszyi, nur czarnoszyi, perkoz rogaty, perkoz rdzawoszyi, lodówka, uhla, markaczka, nurnik, alka i nurzyk). Nie uwzględniono skrajnie rzadkich gatunków oraz mew, których liczebność uzależniona jest od aktywności kutrów rybackich.

50 Monitor Polski

Transekty wyznaczone dla Monitoringu Zimujących Ptaków Morskich Tabela VI.6.

Monitoring parametrów w zakresie gatunków mobilnych – zimujące ptaki morskie Element ekosystemu zimujące ptaki morskie Tabela VI.7.

Obszar/lokalizacja Parametr Częstotliwość Uwagi pas 12 milowej strefy wód terytorialnych (z wyłączeniem strefy do 1 km od brzegu ‒ 42 transekty, w obszarze specjalnej ochrony ptaków (OSOP) Natura 2000 Ławica Słupska, wewnątrz izobaty 20 m – 8 transektów oraz w OSOP Zatoka Pomorska, z wyłączeniem wód przybrzeżnych – 6 transektów (Tabela VI.7) ‒ liczebność na transektach 1 raz/rok (środkowy tydzień stycznia) wyniki z programów PMŚ: MPZM Wykaz stanowisk Monitoringu Zimujących Ptaków Morskich (MZPM). Stanowiska MZPM to transekty liniowe, zaprezentowano tu koordynaty centralnego punktu Etykieta Szerokość geograficzna punktu centralnego Długość geograficzna punktu centralnego BA01 54,025 14,29697 BA02 54,06669 14,41018 BA03 54,09167 14,53327 BA04 54,13005 14,67363 BA05 BA06 BA07 BA08 BA09 BA10 54,14002 54,20029 54,21831 54,26339 54,28331 54,32506 14,85385 15,02531 15,19406 15,39108 15,59816 15,84077 BA11 BA12 BA13 54,38667 54,48418 54,53332 16,08573 16,2667 16,3133 51 Monitor Polski

Rys. VI.11.

Obszary wyznaczone dla Monitoringu Zimujących Ptaków Wód Przejściowych Tabela VI.8.

Monitoring parametrów w zakresie gatunków mobilnych – zimujące ptaki wód przejściowych Element ekosystemu Obszar/lokalizacja zimujące ptaki wód przejściowych Tabela VI.9. zalewy przymorskie i płytkowodne zatoki (Zalew Szczeciński wraz z Zalewem Kamieńskim, Zatoka Pucka, Zalew Wiślany) oraz ujściowy odcinek Wisły. (Tabela VI.9) Częstotliwość Uwagi ‒ liczebność raz/rok (środkowy tydzień stycznia) wyniki z programów PMŚ: MZPWP Wykaz stanowisk Monitoringu Zimujących Ptaków Wód Przejściowych (MZPWP). Stanowiska monitoringu MZPWP to obiekty o zmiennej geometrii, dlatego prezentujemy tu jedynie koordynaty centralnego punktu Etykieta Nazwa PG01 Jezioro Żarnowieckie Wisła: Ostaszewo– Przegalina PG02 Parametr Szerokość geograficzna punktu centralnego 54,76262 Długość geograficzna punktu centralnego 18,05761 54,26137 18,94715 53 Monitor Polski PG03 PG04 PG05 PG06 PG07 PG08 PS01 PS02 PS03 PS04 PS05 PS06 PS07 PS08 PS09 PS10 PZ03 PZ04 PZ26 PZ27 PZ28 PZ29 PZ30 PZ31 PZ32 PZ33 PZ34 PZ35 PZ36

Rozewie–Kuźnica Zalew Wiślany Wybrzeże Bałtyku:

Łazy – Mielno Wybrzeże Bałtyku:

Darłówko – Łazy Wybrzeże Bałtyku:

Jarosławiec – Darłówko Wybrzeże Bałtyku:

Ustka – Jarosławiec Wybrzeże Bałtyku:

Rowy – Ustka Wybrzeże Bałtyku:

Czołpino – Rowy Wybrzeże Bałtyku:

Łeba – Czołpino Jezioro Łebsko Jezioro Gardno Jezioro Jamno Zalew Szczeciński z deltą Świny Zalew Kamieński i rzeka Dziwna Police: Osadniki ZCh Police Wybrzeże Bałtyku: granica – Świnoujście Wybrzeże Bałtyku:

Świnoujście – Międzyzdroje Wybrzeże Bałtyku:

Międzyzdroje – Wisełka Wybrzeże Bałtyku:

Wisełka – Dziwnów Wybrzeże Bałtyku:

Dziwnów – Pobierowo Wybrzeże Bałtyku:

Pobierowo – Pogorzelica Wybrzeże Bałtyku:

Pogorzelica – Mrzeżyno Wybrzeże Bałtyku:

Mrzeżyno – Dźwirzyno Wybrzeże Bałtyku:

Dźwirzyno – Kołobrzeg Wybrzeże Bałtyku:

Kołobrzeg – Ustronie Morskie Poz. 414 54,33623 18,94179 54,36037 18,79142 54,70981 18,49578 54,54896 18,66016 54,78804 18,44229 54,33955 19,51425 54,2893 16,13775 54,37872 16,3006 54,49346 16,43575 54,56752 16,65699 54,63188 16,98395 54,69824 17,13523 54,74703 17,33155 54,71103 54,65289 54,27718 17,41116 17,11396 16,13669 53,73302 14,42475 53,97646 14,74777 53,58763 14,55853 53,9272 14,24125 53,91916 14,30717 53,95546 14,48043 54,00201 14,64109 54,04469 14,82835 54,08652 15,02436 54,12856 15,20083 54,15729 15,34897 54,1787 15,52701 54,20502 15,68322 54 Monitor Polski

Monitoring Kormorana MKO jest prowadzony od 2015 r., a jego celem jest ocena liczebności krajowej populacji kormorana Phalacrocorax carbo, w tym liczebności populacji nadmorskiej gatunku, gniazdującej w pasie wybrzeża w zasięgu 10 km od linii brzegu Morza Bałtyckiego w głąb lądu oraz stanowisk zlokalizowanych na naturalnych i sztucznych wyspach lub konstrukcjach na morzu i wewnętrznych wodach morskich. Podstawową metodą stosowaną w programie jest liczenie gniazd (par lęgowych) w znanych koloniach kormoranów, raz w roku, w terminie między 20 kwietnia a 20 maja (lub zbliżonym terminie), wpisanych w powierzchnie monitoringowe o wymiarach 10x10 km oraz znajdowanie nowych kolonii.

Monitoring Rybitwy Czubatej Zasadniczym celem rozpoczętego w 2015 r. MRC jest określenie liczebności krajowej populacji lęgowej gatunku. W ramach programu jest rejestrowana liczba gniazd w terminie gwarantującym wynik zbliżony do maksymalnego. Termin jest uzależniony od fenologii lęgów w danym roku. Liczba gniazd jest traktowana jako liczba par lęgowych w danej kolonii.

W ramach MRC jest wykonywanych do 6 kontroli każdego stanowiska (Tabela VI.13). Liczba znalezionych gniazd z jajami lub pisklętami odpowiada liczbie par lęgowych na stanowisku. Ze względu na dużą rozpiętość okresu lęgowego (w tym samym czasie pojawiają się świeżo złożone jaja oraz pierwsze klujące się pisklęta), do ostatecznej oceny liczby par należy wykorzystać wyniki z trzech bezpośrednich kontroli kolonii wykonanych w terminie od znalezienia pierwszych jaj do miesiąca po tej dacie. Wielkość kolonii to maksymalna liczebność lęgów z tych liczeń.

Monitoring Biegusa Zmiennego Celem programu MBZ jest uzyskanie jak najbardziej kompletnych danych o rozmieszczeniu i liczebności krajowej populacji lęgowej bałtyckiego podgatunku biegusa zmiennego Calidris alpina schinzii. Monitoring prowadzony jest na 9 powierzchniach badawczych o wymiarach 10x10 km, które obejmują stanowiska lęgowe znane z lat poprzednich oraz potencjalne miejsca gniazdowania, zlokalizowane w strefie wybrzeża morskiego (10 km od linii brzegu Morza Bałtyckiego w głąb lądu oraz stanowisk zlokalizowanych na naturalnych i sztucznych wyspach lub konstrukcjach na morzu i wewnętrznych wodach morskich) i na Bagnach Biebrzańskich.

Liczenia ptaków są prowadzone dwukrotnie w ciągu sezonu lęgowego: w terminie 10–30 kwietnia oraz 10–31 maja. Pomiędzy pierwszą a drugą kontrolą odstęp powinien wynosić około 30 dni.

Rozszerzenie Monitoringu Lęgowych Ptaków Morskich W 2021 r. zostaną uruchomione nowe programy monitoringowe, którymi objęte zostaną następujące gatunki: sieweczka obrożna, rybitwa białoczelna, rybitwa rzeczna, ostrygojad, ohar.

Opracowanie metodyki liczeń oraz przeprowadzenie pierwszych prac terenowych jest zaplanowane na 55 Monitor Polski

Tabela VI.10. Monitoring parametrów w zakresie gatunków mobilnych – lęgowe ptaki morskie Element ekosystemu Obszar/lokalizacja ptaki morskie okres lęgowy kormoran pas wybrzeża w zasięgu 10 km od linii brzegu (Tabela VI.11) ptaki morskie okres lęgowy rybitwa czubata rezerwat Mewia Łacha w ujściu Przekopu Wisły oraz w Porcie Północnym w Gdańsku (Tabela VI.13) ptaki morskie okres lęgowy biegus zmienny Parametr strefa wybrzeża morskiego (10 km od linii brzegu Bałtyku) i na Bagnach Biebrzańskich (Tabela VI.12) ‒ frekwencja spotkań, ‒ liczebność w okresie lęgowym ‒ liczba gniazd w terminie gwarantującym wynik zbliżony do maksymalnego ‒ liczba znalezionych gniazd z jajami lub pisklętami ‒ gniazdowanie (liczebność) poszczególnych osobników/par Częstotliwość Uwagi raz/rok (między 20 kwietnia a 20 maja lub w zbliżonym terminie) wyniki z programów PMŚ: MKO termin jest uzależniony od fenologii lęgów w danym roku sześć kontroli każdego stanowiska liczenia ptaków są prowadzone dwukrotnie w ciągu sezonu lęgowego:

10–30 kwietnia oraz 10–31 maja. Pomiędzy 1. i 2. kontrolą odstęp czasu powinien wynosić około 30 dni wyniki z programów PMŚ: MRC wyniki z programów PMŚ: MBZ Tabela VI.11. Wykaz stanowisk Monitoringu Lęgowych Ptaków Morskich (MLPM). Monitoring Kormorana (MKO) Etykieta Nazwa PCA02 PCA03 PCA03 PCA05 PCA06 PCA07 PCA36 PCA85 PCA87 Mielino Wicko Małe Karsiborska Kępa Chełminek Dębina Gardzka Kępa Kąty Rybackie Kołobrzeg Jurata Szerokość geograficzna punktu centralnego 53,884398 53,886725 53,812854 53,673188 53,497463 53,941806 54,34771 54,193834 54,668093 Długość geograficzna punktu centralnego 14,269511 14,424196 14,337294 14,530973 14,631418 14,718959 19,198496 15,642375 18,715161 Tabela VI.12. Wykaz stanowisk Monitoringu Lęgowych Ptaków Morskich (MLPM). Monitoring Biegusa Zmiennego (MBZ) Etykieta Nazwa CA01 CA02 CA03 CA04 CA05 CA06 Żarnowska Gardna Wielka Karsiborska Kępa Zajęcze Łęgi Osłonino Mechelinki Szerokość geograficzna punktu centralnego 54,741012 54,648404 53,860719 53,846742 54,649116 54,62051 Długość geograficzna punktu centralnego 17,537127 17,171951 14,335007 14,360579 18,46878 18,508849 56 Monitor Polski

Produktywność bielika opisują 3 wskaźniki:

Każde stanowisko lęgowe powinno być kontrolowane co najmniej 2 razy w roku, w początkowej (marzec/kwiecień) i końcowej fazie lęgu (maj/czerwiec). Jeśli kontrola wnętrza gniazda odbywać się będzie w okresie, gdy pisklęta dopiero zaczynały się pierzyć (młode wyraźnie mniejsze od dorosłych ptaków z głową okrytą puchem), wykonać należy dodatkową (trzecią) kontrolę.

Rys. VI.12.

Obszar wyznaczony dla Monitoringu Produktywności Bielika Tabela VI.14. Monitoring parametrów w zakresie gatunków mobilnych – bielik Element ekosystemu Obszar/lokalizacja Parametr Częstotliwość Uwagi bielik około 100 znanych stanowisk lęgowych na polskim wybrzeżu Bałtyku w pasie o szerokości 10 km od linii brzegu ‒ sukces lęgowy, ‒ liczba młodych na parę lęgową, ‒ liczba młodych na parę z sukcesem 2 razy w roku, w początkowej (marzec/ kwiecień) i końcowej fazie lęgu (maj / czerwiec) wyniki z programów PMŚ: MPB 58 Monitor Polski VI.3.

Z uwagi na charakterystykę połowów rybackich, określone w monitoringu punkty połowu należy traktować jako współrzędne orientacyjne. Powtarzalność połowu na danym punkcie będzie zachowana, jeżeli utrzymane zostanie odchylenie do 500 metrów od podanej pozycji. Pożądane jest utrzymanie odchylenia do 100 metrów, co jednak może okazać się niemożliwe do wykonania ze względu na warunki hydromorfologiczne.

Realizacja przedmiotowego monitoringu obejmuje wykonanie poniższych badań szczegółowych: • Program monitoringu diagnostycznego dla wód przejściowych, • Program badań poznawczych dla wód przybrzeżnych, • Program monitoringu diagnostycznego ichtiofauny dla rejonów płytkowodnych otwartego morza w POM, • Program monitoringu diagnostycznego dla strefy głębokowodnej POM.

VI.3.1. Program gatunki mobilne – ryby strefy wód przejściowych Ze względu na zmiany w typologii JCWP przejściowych i przybrzeżnych monitoring tych obszarów podzielono na badania prowadzone w latach 2020–2021 (Rys. VI.13) oraz 2022‒2025 (Rys.

VI.14). W latach 2020‒2021 monitoringiem objętych jest 9 JCWP przejściowych, natomiast w latach 2022–2025 7 JCWP przejściowych (Tabela VI.17).

W JCWP przejściowych monitoring jest prowadzony raz na 3 lata, wyjątek stanowią JCWP Zalew Pucki, Zalew Wiślany oraz Zatoka Pucka Zewnętrzna, w przypadku których monitoring prowadzony jest co roku (Tabela VI.16).

W stosunku do standardowego poboru prób, badania w ramach monitoringu ryb zawierają analizę poniższych elementów (Tabela VI.15):

Monitoring obejmie także przeprowadzenie analizy parametrów wspierających fizykochemicznych, niezbędnej na potrzeby testowania indeksów oraz konstrukcji metody oceny stanu ekologicznego wód przejściowych oraz oceny stanu środowiska dla wód przybrzeżnych i otwartego morza w oparciu o biologiczne elementy jakości.

59 Monitor Polski

F) Zalew Szczeciński PLTW_I_WB_8, lipiec–sierpień Identyfikator ZS 1 A ZS 1 B ZS 2 A ZS 2 B ZS 3 A ZS 3 B Pozycja geograficzna N 53°47,340’ E 14°18,500’ N 53°47,100’ E 14°18,820’ N 53°47,500’ E 14°35,740’ N 53°47,750’ E 14°35,500’ N 53°40,750’ E 14°32,500’ N 53°40,670’ E 14°31,100’ Nazwa opisowa Mały Zalew Najbliższy PPK PMŚ H Zatoka Skoszewska F Trzebież E Liczba powtórzeń/każdorazowy nakład połowowy Dwukrotnie/2 wielopanelowe sieci stawne Dwukrotnie/2 wielopanelowe sieci stawne Dwukrotnie/2 wielopanelowe sieci stawne Dwukrotnie/2 wielopanelowe sieci stawne Dwukrotnie/2 wielopanelowe sieci stawne Dwukrotnie/2 wielopanelowe sieci stawne G) Zalew Kamieński PLTW_I_WB_9, lipiec–sierpień Identyfikator ZK 1 Pozycja geograficzna N 54°01,090’ E 14°47,620’ Nazwa opisowa Jezioro Wrzosowskie Najbliższy PPK PMŚ ZK Liczba powtórzeń/każdorazowy nakład połowowy Dwukrotnie/4 wielopanelowe sieci stawne H) Ujście Dziwny PLTW_V_WB_6, 25 lipca – 31 sierpnia Identyfikator UD 1 Pozycja geograficzna N 54°02,300’ E 14°43,300’ Nazwa opisowa Trawers ujścia Dziwny Najbliższy PPK PMŚ DZ Liczba powtórzeń/każdorazowy nakład połowowy Dwukrotnie/1 włok I) Ujście Świny PLTW_V_WB_7, 25 lipca – 31 sierpnia Identyfikator US 1 US 2 Pozycja geograficzna N 53°55,900’ E 14°16,100’ N 53°56,600’ E 14°14,400’ Nazwa opisowa Trawers ujścia Świny Najbliższy PPK PMŚ SWR Liczba powtórzeń/każdorazowy nakład połowowy Dwukrotnie/1 włok Dwukrotnie/1 włok 64 Monitor Polski Identyfikator US 3

W stosunku do standardowego poboru prób, badania w ramach monitoringu ryb zawierają analizę poniższych elementów:

Monitoring obejmie także przeprowadzenie analizy parametrów wspierających fizykochemicznych, niezbędnej na potrzeby testowania indeksów oraz konstrukcji metody oceny stanu ekologicznego wód przejściowych oraz oceny stanu środowiska dla wód przybrzeżnych i otwartego morza w oparciu o biologiczne elementy jakości.

Tabela VI.18. Monitoring parametrów w zakresie gatunków mobilnych – ryby wód przybrzeżnych Element ekosystemu Obszar/lokalizacja Parametr Częstotliwość ryby wody przybrzeżne (gatunki niekomercyjne);

Tabela VI.19 ‒ określenie masy i liczebności ryb innych gatunków niż przemysłowe (w tym gatunki obce/inwazyjne) w każdym połowie, ‒ analiza ichtiologiczna reprezentatywnej próby ryb innych gatunków niż przemysłowe, uwzględniająca ich długość, masę osobniczą, płeć, stadium rozwoju gonad, stopień wypełnienia żołądka oraz wiek zgodnie z Tabelą VI.16 Uwagi 67 Monitor Polski Rys. VI.15.

Badania prowadzi się raz w okresie oceny.

Rys. VI.16.

Punkty monitoringu ichtiofauny w rejonach płytkowodnych Morza Bałtyckiego w Polskich Obszarach Morskich w latach 2020–2025 Tabela VI.20. Monitoring parametrów w zakresie gatunków mobilnych – ryby strefy płytkowodnej Element ekosystemu ryby Obszar/lokalizacja Parametr rejony płytkowodne otwartego morza (Ławica Słupska, Zatoka Pomorska i Ławica Odrzana) (Tabela VI.21) ‒ określenie masy i liczebności ryb innych gatunków niż przemysłowe (w tym gatunki obce/inwazyjne) w każdym połowie, ‒ analiza ichtiologiczna reprezentatywnej próby ryb innych gatunków niż przemysłowe, uwzględniająca ich długość, masę osobniczą, płeć, stadium rozwoju gonad, stopień wypełnienia żołądka oraz wiek Częstotliwość badanie w 2020 r.

Uwagi ‒ analiza parametrów wspierających fizykochemicznych, niezbędna na potrzeby testowania indeksów oraz konstrukcji metody oceny stanu ekologicznego wód przejściowych oraz oceny stanu środowiska dla wód przybrzeżnych i otwartego morza w oparciu o biologiczne elementy jakości 72 Monitor Polski

W ramach monitoringu diagnostycznego otwartego morza bada się następujące parametry: • określenie masy i liczebności ryb wszystkich gatunków w każdym zaciągu, • analiza ichtiologiczna reprezentatywnej próby ryb gatunków niekomercyjnych, uwzględniająca ich długość, masę osobniczą, płeć, stadium rozwoju gonad, stopień wypełnienia żołądka oraz wiek.

Zaciągi przeprowadzane są na całej powierzchni Morza Bałtyckiego w podobszarach ICES 22‒ 28 na głębokościach od 10 do 120 m. Miejsca połowów kontrolnych ryb są wybierane losowo w poszczególnych podobszarach ICES (Rys. VI.17) na podstawie zbioru pozycji zaciągów przetestowanych w poprzednich latach. Następnie miejsca połowów przydziela się państwom członkowskim w taki sposób, aby dystans między planowanymi zaciągami był jak najmniejszy i aby, na ile to możliwe, odbywały się one w strefie połowowej danego państwa. Z uwagi na powyższe, obecnie nie jest możliwe określenie punktów poboru prób badawczych (połowów kontrolnych ryb), jakie będą wykonywane w przyszłych latach.

Rys. VI.17.

Podział Morza Bałtyckiego na podobszary przyjęty przez Międzynarodową Radę Badań Morza (ICES) 74 Monitor Polski

VI.3.5. Program gatunki mobilne – ryby – stan zdrowia W ramach programu gatunki mobilne – ryby – stan zdrowia są monitorowane dwa parametry: test mikrojądrowy ‒ wskaźnik genotoksyczności (monitorowany od 2014 r.) oraz zewnętrzne objawy chorób ryb (monitorowane od 1994 r.).

Do wykonania testu mikrojądrowego są pobierane próbki krwi ryb pozyskanych raz do roku z 4 do 6 obszarów objętych oceną. Analiza aberracji metodą testu mikrojądrowego jest wykonywana metodą obserwacji mikroskopowych.