Uchwała nr 58 Rady Ministrów z dnia 15 kwietnia 2014 r. w sprawie przyjęcia Strategii "Bezpieczeństwo Energetyczne i Środowisko - perspektywa do 2020

Dokument podpisany przez Jarosław Deminet; RCL Data: 2014.06.16 13:03:46 CEST MONITOR POLSKI v.p l DZIENNIK URZĘDOWY RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Warszawa, dnia 16 czerwca 2014 r. Poz. 469 UCHWAŁA Nr 58 RADY MINISTRÓW .go z dnia 15 kwietnia 2014 r. w sprawie przyjęcia Strategii „Bezpieczeństwo Energetyczne i Środowisko – perspektywa do 2020 r.” Na podstawie art. 14 ust. 3 ustawy z dnia 6 grudnia 2006 r. o zasadach prowadzenia polityki rozwoju (Dz. U. z 2009 r. Nr 84, poz. 712, z późn. zm.1)) Rada Ministrów uchwala, co następuje: § 1. Przyjmuje się Strategię „Bezpieczeństwo Energetyczne i Środowisko – perspektywa do 2020 r.”, stanowiącą załącznik do uchwały. ww w. rcl § 2. Uchwała wchodzi w życie z dniem ogłoszenia. 1) Prezes Rady Ministrów: D. Tusk Zmiany tekstu jednolitego wymienionej ustawy zostały ogłoszone w Dz. U. z 2009 r. Nr 157, poz. 1241, z 2011 r. Nr 279, poz. 1644, z 2012 r. poz. 1237, z 2013 r. poz. 714 oraz z 2014 r. poz. 379.  Monitor Polski –2– Poz. 469 Załącznik do uchwały nr 58 Rady Ministrów .go v.p l Załącznik z dnia 15 kwietnia 2014 r. (poz. 469) do uchwały nr 58 Rady Ministrów z dnia 15 kwietnia 2014 r. Strategia Bezpieczeństwo Energetyczne i Środowisko ww w. rcl perspektywa do 2020 r. Warszawa, 2014 r.  Monitor Polski –3– Poz. 469 v.p l Spis treści WPROWADZENIE ................................................................................................................. 5 I. STRESZCZENIE ............................................................................................................ 7 II. DIAGNOZA OBSZARÓW UJĘTYCH W STRATEGII BEZPIECZEŃSTWO ENERGETYCZNE I ŚRODOWISKO ......................................................................... 9 III. PROGNOZA TRENDÓW ROZWOJOWYCH W ZAKRESIE OBJĘTYM STRATEGIĄ ................................................................................................................. 19 IV. CELE ROZWOJOWE I KIERUNKI INTERWENCJI ........................................... 25 .go CEL 1. ZRÓWNOWAŻONE GOSPODAROWANIE ZASOBAMI ŚRODOWISKA .......................................... 27 1.1. Racjonalne i efektywne gospodarowanie zasobami kopalin ................................. 27 1.2. Gospodarowanie wodami dla ochrony przed powodzią, suszą i deficytem wody ...................................................................................................................... 30 1.3. Zachowanie bogactwa różnorodności biologicznej, w tym wielofunkcyjna gospodarka leśna ................................................................................................... 34 1.4. Uporządkowanie zarządzania przestrzenią ........................................................... 37 CEL 2. ZAPEWNIENIE GOSPODARCE KRAJOWEJ BEZPIECZNEGO I KONKURENCYJNEGO ZAOPATRZENIA W ENERGIĘ ............................................................................................................ 39 ww w. rcl 2.1. Lepsze wykorzystanie krajowych zasobów energii .............................................. 40 2.2. Poprawa efektywności energetycznej ................................................................... 41 2.3. Zapewnienie bezpieczeństwa dostaw importowanych surowców energetycznych ...................................................................................................... 43 2.4. Modernizacja sektora elektroenergetyki zawodowej, w tym przygotowania do wprowadzenia energetyki jądrowej ....................................................................... 45 2.5. Rozwój konkurencji na rynkach paliw i energii oraz umacnianie pozycji odbiorcy ................................................................................................................. 48 2.6. Wzrost znaczenia rozproszonych, odnawialnych źródeł energii........................... 51 2.7. Rozwój energetyczny obszarów podmiejskich i wiejskich ................................... 54 2.8. Rozwój systemu zaopatrywania nowej generacji pojazdów wykorzystujących paliwa alternatywne ............................................................................................... 55 CEL 3. POPRAWA STANU ŚRODOWISKA .................................................................................................... 56 3.1. Zapewnienie dostępu do czystej wody dla społeczeństwa i gospodarki ............... 56 3.2. Racjonalne gospodarowanie odpadami, w tym wykorzystanie ich na cele energetyczne .......................................................................................................... 58 3.3. Ochrona powietrza, w tym ograniczenie oddziaływania energetyki ..................... 61 3.4. Wspieranie nowych i promocja polskich technologii energetycznych i środowiskowych .................................................................................................. 63 3.5. Promowanie zachowań ekologicznych oraz tworzenie warunków do powstawania zielonych miejsc pracy .................................................................... 64 4. GŁÓWNE KIERUNKI INTERWENCJI I ZADANIA W OBSZARZE ENERGETYKI I ŚRODOWISKA ....... 67 5. WSKAŹNIKI ................................................................................................................................................. 87 3  Monitor Polski –4– Poz. 469 v.p l 6. ZAGADNIENIA HORYZONTALNE............................................................................................................. 91 6.1. Adaptacja do zmian klimatu .................................................................................. 91 6.2. Kształcenie kadr .................................................................................................... 91 6.3. Zielone ICT (Information and Communication Technologies) ............................. 92 6.4. Współpraca międzynarodowa ............................................................................... 93 6.5. Zielone zamówienia/zielone zakupy ..................................................................... 93 V. SYSTEM REALIZACJI ................................................................................................... 95 1. POWIĄZANIA Z INNYMI DOKUMENTAMI STRATEGICZNYMI ............................................................ 95 2. SYSTEM WDRAŻANIA I KOORDYNACJI ................................................................................................. 98 3. SYSTEM MONITOROWANIA ..................................................................................................................... 99 ww w. rcl .go VI. RAMY FINANSOWE ..................................................................................................... 99 4  Monitor Polski –5– Poz. 469 v.p l Wprowadzenie Pogodzenie wzrostu gospodarczego z dbałością o środowisko to obecnie jedno z największych wyzwań, przed którymi stoi Polska. Jest to szczególnie istotne w kontekście zmian zachodzących w światowej gospodarce związanych z dążeniem do wzrostu poziomu życia obywateli, koniecznością efektywnego wykorzystania zasobów naturalnych oraz potrzebą zmian wzorców produkcji i konsumpcji. .go Podstawowym warunkiem zrównoważonego rozwoju jest zagwarantowanie wysokiej jakości życia obecnym i przyszłym pokoleniom, przy racjonalnym korzystaniu z dostępnych zasobów. Podejście to ma charakter dominujący w międzynarodowych stosunkach gospodarczych, a w ostatnich latach koncentruje się na konieczności transformacji systemów społeczno-gospodarczych w kierunku tzw. zielonej gospodarki. Strategia Bezpieczeństwo Energetyczne i Środowisko (BEiŚ) obejmuje dwa niezwykle istotne obszary: energetykę i środowisko, wskazując m.in. kluczowe reformy i niezbędne działania, które powinny zostać podjęte w perspektywie do 2020 r. w. rcl Kwestią zasadniczą dla jakości życia ludzi i funkcjonowania gospodarki są stabilne, niczym niezakłócone dostawy energii. Wykorzystanie zasobów energetycznych nie pozostaje jednak obojętne dla środowiska, zatem prowadzenie skoordynowanych działań w obszarze energetyki i środowiska jest nie tylko wskazane, ale i konieczne. Opisana w niniejszym dokumencie strategia tworzy więc rodzaj pomostu między środowiskiem i energetyką, stanowiąc jednocześnie impuls do bardziej efektywnego i racjonalnego prowadzenia polityki w obu obszarach, tak aby wykorzystać efekt synergii i zapewnić spójność podejmowanych działań. Celem strategii jest ułatwianie „zielonego” (sprzyjającego środowisku) wzrostu gospodarczego w Polsce przez zapewnienie bezpieczeństwa energetycznego i dostępu do nowoczesnych, innowacyjnych technologii, a także wyeliminowanie barier administracyjnych utrudniających „zielony” wzrost. Obszary synergii w BEiŚ ww lepsze wykorzystanie krajowych zasobów energii, poprawa efektywności energetycznej, bezpieczeństwo dostaw importowanych surowców energetycznych, rozwój konkurencyjnego rynku energii, modernizacja sektora elektroenergetyki zawodowej ograniczanie oddziaływania energetyki na środowisko, wspieranie i promocja nowych technologii, rozwój energetyki na obszarach podmiejskich i wiejskich, wzrost znaczenia OZE i energetyki jądrowej, wielofunkcyjna gospodarka leśna, racjonalne gospodarowanie wodami, odpadami i zasobami kopalin, poprawa jakości powietrza, promowanie zachowań ekologicznych, uporządkowanie zarządzania przestrzenią Energetyka Środowisko 5 zachowanie bogactwa różnorodności biologicznej, tworzenie warunków do powstawania zielonych miejsc pracy, zapewnienie dostępu do czystej wody i czystego powietrza  Monitor Polski –6– Poz. 469 ww w. rcl .go v.p l Mimo że obszary energetyki i środowiska mają szereg punktów stycznych, to jednak część zagadnień jest charakterystyczna tylko dla jednego z nich. Podstawowe zadanie strategii BEiŚ polega na zintegrowaniu polityki środowiskowej z polityką energetyczną tam, gdzie aspekty te przenikają się w dostrzegalny sposób, jak również wytyczenie kierunków, w jakich powinna rozwijać się branża energetyczna, oraz wskazanie priorytetów w ochronie środowiska. 6  Monitor Polski Poz. 469 Streszczenie v.p l I. –7– Najbliższe lata to dla polskiego sektora energetyki czas ogromnych wyzwań. Stał się on szczególnie podatny na szereg wielowymiarowych uwarunkowań wynikających m.in. z zaostrzania regulacji klimatycznych, ograniczonych zasobów energetycznych, rozwoju mechanizmów wspierających energetykę odnawialną, niestabilności cen paliw kopalnych czy wreszcie trudności z dokonaniem prognozy oczekiwanego popytu na energię elektryczną. Oznacza to konieczność podjęcia strategicznych decyzji i ich konsekwentne realizowanie przez następnych kilkanaście, a nawet kilkadziesiąt lat. .go Do priorytetów w zakresie energetyki należy zidentyfikowanie strategicznych złóż surowców energetycznych i objęcie ich ochroną przed zabudową infrastrukturalną. Dotyczy to w szczególności węgla brunatnego i gazu z łupków1, którego wydobycie może przyczynić się do zmiany krajowej struktury energetycznej (ang. energy mix). Polityka dotycząca rodzimych zasobów energetycznych powinna dążyć do dywersyfikacji źródeł dostaw, które zmniejszą uzależnienie kraju od importu z jednego kierunku. w. rcl Konsekwentnie należy dążyć do poprawy efektywności energetycznej, przez zmniejszenie energochłonności polskiej gospodarki. Jesteśmy krajem posiadającym duży potencjał w tej dziedzinie. Największym wyzwaniem dla sektora energetyki jest modernizacja energetyki i ciepłownictwa: jednostek wytwórczych, sieci przesyłowych i dystrybucyjnych (także ich rozwój) oraz dywersyfikacja struktury wytwarzania energii elektrycznej przez wprowadzenie energetyki jądrowej i zwiększenie udziału rozproszonych źródeł odnawialnych (głównie energetyki wiatrowej, biogazowni, instalacji na biomasę i solarnych), w tym mikroźródeł. Modernizację sektora należy również powiązać z rozwojem kogeneracji i wyposażenie jej w inteligentne rozwiązania. Oprócz działań o charakterze inwestycyjnym w dalszym ciągu wspierane będą działania zwiększające konkurencję na rynku energii. W prowadzeniu polityki energetycznej większą uwagę powinno się zwrócić na energetyczne problemy regionów, zwłaszcza w północno-wschodniej części kraju, gdzie utrudniony dostęp do energii elektrycznej jest kluczowym czynnikiem utrudniającym rozwój. ww Priorytetowe w zakresie ochrony środowiska będą zmiany w zakresie ograniczenia zanieczyszczeń powietrza oraz reforma systemu gospodarki wodnej. Przy jednoczesnym wzroście produkcji energii elektrycznej i zapewnieniu pokrycia zapotrzebowania na energię cieplną musi następować redukcja emisji zanieczyszczeń do atmosfery substancji takich jak: związki azotu (NOx), dwutlenek siarki (SO2), tlenek węgla (CO), pyły PM10 i PM2,52, benzo(a)piren3 oraz wielopierścieniowe węglowodory aromatyczne. Pogodzenie tych 1 W niniejszej strategii posłużono się nazwą najczęściej pojawiającą się w dyskusji publicznej na generalne określenie „gazu z zasobów niekonwencjonalnych”. Należy mieć na uwadze, że gaz z zasobów niekonwencjonalnych obejmuje znacznie szerszy zakres zasobów niż tylko gaz z łupków. 2 Cząstki pyłu zawieszonego (ang. particulate matter): PM2,5 – wszystkie cząstki pyłu o wielkości 2,5 mikrometra lub mniejsze, PM10 – wszystkie cząstki pyłu o wielkości 10 mikrometrów lub mniejsze. 3 Wielopierścieniowy węglowodór aromatyczny o pięciu skondensowanych pierścieniach benzenowych. 7  Monitor Polski –8– Poz. 469 .go v.p l procesów jest możliwe tylko przez unowocześnienie sektora energetyczno-ciepłowniczego, poprawę efektywności energetycznej oraz ograniczenie tzw. niskiej emisji dzięki zastępowaniu tradycyjnych pieców i ciepłowni nowoczesnymi źródłami, przy zwiększeniu dostępnych mechanizmów finansowych będących wsparciem dla inwestycji w tym zakresie. Dostępność wody, podobnie jak w przypadku energii, ma kluczowe znaczenie dla jakości życia i stabilnego rozwoju gospodarczego. Nowy system zarządzania zasobami wód, dokończenie inwestycji wodościekowych, inwestycje w zakresie ochrony przeciwpowodziowej, z wykorzystaniem dużych zbiorników wodnych na cele energetyczne, to główne założenia zmian w gospodarce wodnej Polski. Jednym z kluczowych wyzwań jest również racjonalna eksploatacja innych zasobów naturalnych. Konieczne jest urealnienie rynkowych cen zasobów i odzwierciedlenie rzeczywistych kosztów ich eksploatacji – nie tylko kosztów wydobycia, ale również szkód dla środowiska naturalnego z tym związanych. w. rcl Właściwe zarządzanie środowiskiem powinno opierać się na nowoczesnym systemie planowania przestrzennego i ocen oddziaływania na środowisko. W świetle wyzwań inwestycyjnych, związanych z wdrożeniem pakietu działań wynikających ze zintegrowanych strategii rozwoju Polski, niezwykle istotna rola będzie przypisana do właściwego funkcjonowania systemu oceny oddziaływania na środowisko dla planowanych przedsięwzięć (EIA) oraz strategicznych ocen oddziaływania na środowisko (SEA), które są podstawowym narzędziem wdrażania polityki zrównoważonego rozwoju. W dziedzinach takich jak: energetyka, przemysł, gospodarka wodna, gospodarka odpadami, transport, jak również w celu ochrony zasobów przyrodniczych terenów szczególnie cennych przyrodniczo (w tym obszarów w sieci Natura 2000) niezwykle istotne jest, aby ocena oddziaływania na środowisko zarówno przedsięwzięć, jak i dokumentów strategicznych oraz programowych (tworzących ramy dla realizacji tych przedsięwzięć) była przeprowadzona w sposób rzetelny i poprawny oraz zgodnie z najlepszymi praktykami w tym zakresie. ww Strategia BEiŚ jest jedną z 9 zintegrowanych strategii rozwoju. Z jednej strony uszczegóławia zapisy średniookresowej strategii rozwoju kraju (Strategia Rozwoju Kraju 2020) w dziedzinie energetyki i środowiska, z drugiej zaś stanowi ogólną wytyczną dla Polityki energetycznej Polski i innych programów rozwoju, które staną się elementami systemu realizacji BEiŚ. Ponadto, w związku z obecnością Polski w Unii Europejskiej, BEiŚ koresponduje z celami rozwojowymi określanymi na poziomie wspólnotowym, ujętymi przede wszystkim w dokumencie Europa 2020 – Strategia na rzecz inteligentnego i zrównoważonego rozwoju sprzyjającego włączeniu społecznemu (wpisując się także w jej kluczowe inicjatywy przewodnie) oraz celami pakietu klimatyczno-energetycznego. BEiŚ stanowi zatem ramy strategiczne dla dalszych prac programowych i wdrożeniowych, dotyczących w szczególności zagadnień adaptacji do zmian klimatu, ochrony zasobów naturalnych i środowiska przyrodniczego, jak również bezpieczeństwa i efektywności energetycznej; została także poddana strategicznej ocenie oddziaływania na środowisko. Strategia BEiŚ służy również określeniu celów i kierunków działań nowej perspektywy finansowej 2014–2020. 8  Monitor Polski –9– Poz. 469 w. rcl .go v.p l Rysunek 1. Nowy system dokumentów strategicznych Źródło: Opracowanie własne. We wdrażanie strategii BEiŚ będzie zaangażowany szereg podmiotów na poziomie krajowym, regionalnym i lokalnym. Sukces realizacji określonych celów zależeć będzie od sprawnego funkcjonowania tych podmiotów, jak również od efektywnej współpracy między nimi. II. Diagnoza obszarów ujętych w Strategii Bezpieczeństwo Energetyczne i Środowisko ww Ostatnie dwie dekady są dla polskiej gospodarki okresem stałego wzrostu. Szczególnie istotne w kontekście rozwoju kraju okazało się przystąpienie w 2004 r. do Unii Europejskiej, dzięki czemu przed polską gospodarką otworzyły się nowe możliwości, rynki zbytu oraz źródła finansowania rozwoju. Członkostwo Polski w strukturach UE przyczyniło się do zdynamizowania procesów modernizacyjnych w polskiej energetyce przy jednoczesnym wzroście bezpieczeństwa i stabilności dostaw energii. Jednocześnie przyjęte przez Polskę zobowiązania w dziedzinie ochrony środowiska stanowią duże wyzwanie dla naszego kraju, w szczególności dla energetyki. 9  Monitor Polski – 10 – Poz. 469 v.p l Dokonanie obiektywnej diagnozy energetyki w Polsce jest zadaniem trudnym. Jest to sektor, który został stworzony niemal od podstaw w latach 50. i 60. XX w. w odmiennych od dzisiejszych uwarunkowaniach. Jego głównym celem było zapewnienie dostępu do energii dla mającego wówczas najwyższy priorytet przemysłu ciężkiego, podczas gdy priorytety współczesnej polskiej gospodarki koncentrują się na usługach. Z jednej strony mamy więc do czynienia z sektorem, w którym uwarunkowania historyczne są nadal bardzo wyraźne, z drugiej z sektorem, w którym zachodzą bardzo dynamicznie zmiany zarówno systemowe, jak i technologiczne. .go Polska elektroenergetyka była, jest i będzie w okresie objętym niniejszą strategią oparta przede wszystkim na węglu. Produkcja energii elektrycznej wg nośników przedstawiała się w 2012 r. następująco: węgiel brunatny 33,5%, węgiel kamienny 50,6%, gaz ziemny 3,3%, energia odnawialna (biomasa, biogaz, woda, wiatr) 10,4%, pozostałe paliwa 2%4. Znaczenie węgla dla polskiej gospodarki wynika z posiadania znacznych złóż tego surowca. Dzięki temu Polska w porównaniu z pozostałymi państwami UE jest krajem bezpiecznym w kontekście produkcji energii elektrycznej oraz charakteryzuje się stosunkowo niskimi kosztami jej wytwarzania. ww w. rcl Efektem większościoRysunek 2. Produkcja energii elektrycznej w 2012 r. wego udziału węgla w gospodarce jest wysoki poziom emisji CO2 oraz innych substancji do powietrza, tj. dwutlenku siarki, tlenków azotu oraz pyłów PM10 i PM2,5. Od kilku lat obserwuje się na arenie międzynarodowej i w polityce prowadzonej przez UE strategię ograniczania Źródło: Opracowanie własne na podstawie ARE S.A. poziomu emisji tego gazu, co skutkuje stosownymi regulacjami prawnymi w tym obszarze. Warto w tym miejscu zaznaczyć, że zgodnie z zapisami protokołu z Kioto, Polska zobowiązała się do 2012 r. ograniczyć emisję gazów cieplarnianych o 6%. Do 2009 r. udało się w Polsce zredukować o 27 pkt. proc. więcej emisji niż wyznaczony cel. Emisję obniżono o 186 mln ton ekw. CO2, co stanowi 33% redukcji emisji w stosunku do 1988 r. Jednocześnie, przy tak dużej redukcji emisji, 4 Agencja Rynku Energii S.A. 10  Monitor Polski – 11 – Poz. 469 v.p l w ciągu ostatnich 20 lat Polska odnotowała znaczący wzrost gospodarczy, przebiegający co najmniej dwa razy mniej emisyjnie niż w Europie Zachodniej5. .go Z powodu znacznego wyeksploatowania oraz niskiej sprawności zdecydowana większość krajowych bloków energetycznych powinna zostać w najbliższych latach zmodernizowana lub zastąpiona nowymi. Ponieważ system energetyczny cechuje się dużym udziałem długoterminowych kosztów stałych, które odzyskuje się na przestrzeni dziesięcioleci, niepewność co do kształtu przyszłych regulacji unijnych znacząco zwiększa ryzyko i koszty budowy nowej infrastruktury dla przedsiębiorców, przyczyniając się w konsekwencji do hamowania podejmowania decyzji w sprawie inwestycji w moce wytwórcze oparte na paliwach konwencjonalnych. Mimo iż własne zasoby węgla zapewniają Polsce perspektywę stabilnej produkcji energii elektrycznej, to nadal problemem dla krajowej gospodarki pozostają uwarunkowania zaopatrzenia w gaz ziemny i ropę naftową (wahania cen gazu ziemnego i ropy naftowej oraz wysokie uzależnienie od dostaw z jednego kierunku – udział importowanego gazu ziemnego w bilansie energetycznym wynosi około 72%, z czego 80% pokrywane jest z kierunku wschodniego6). w. rcl Kolejnym elementem wyróżniającym krajową gospodarkę na tle gospodarek unijnych jest kwestia efektywności energetycznej. W ciągu ostatnich 20 lat Polska dokonała dużego postępu w tej dziedzinie, jednak nadal energochłonność pierwotna PKB Polski, wyrażona w cenach stałych (rok bazowy to 2005) oraz parytecie siły nabywczej jest wyższa o 19% od średniej europejskiej7. Ze względu na fakt, że inwestycje w poprawę efektywności energetycznej często są relatywnie tanie i dość szybko przynoszą oczekiwane efekty, poprawa efektywności energetycznej została uznana za priorytetowy kierunek w przyjętej przez Radę Ministrów w listopadzie 2009 r. Polityce energetycznej Polski do 2030 r. ww Obecny charakter polskiej energetyki zdeterminowały decyzje lokalizacyjne mocy wytwórczych podjęte w latach 50. i 60. XX w. Elektrownie zlokalizowano głównie w pobliżu rejonów wydobycia węgla, tj. na południu i w centrum kraju, co wpływa negatywnie na stabilność zasilania w regionach północnych i wschodnich, gdzie równocześnie występują istotne niedostatki w stopniu rozwoju sieci. W ujęciu przestrzennym polską energetykę charakteryzuje więc zdecydowana nierównomierność. Obecne rozłożenie mocy wytwórczych powoduje, że kluczową kwestią dla bezpieczeństwa energetycznego niektórych regionów staje się stan techniczny tych mocy oraz zdolność do transmisji energii (gęstość i stan techniczny sieci przesyłowych i dystrybucyjnych). Moc zainstalowana elektrowni krajowych na koniec 2012 r. wynosiła 38 046 MW, w tym w elektrowniach i elektrociepłowniach cieplnych zawodowych – 30 721 MW. Majątek wytwórczy elektrowni 5 Dzieląc zmianę emisji przez PKB w okresie od roku bazowego protokołu z Kioto (dla większości krajów jest to 1990 r., dla Polski 1988 r.), otrzymujemy wskaźnik pokazujący zmianę emisyjności PKB. Przy czym im niższa wartość, tym bardziej niskoemisyjnie przebiegał wzrost gospodarczy danego kraju. Dla Polski jest on najniższy w Unii Europejskiej i wynosi 0,25, przy wartości dla krajów Europy Zachodniej w granicach 0,4–0,6. 6 Sprawozdanie Ministra Gospodarki z wyników monitorowania bezpieczeństwa dostaw paliw gazowych za okres od dnia 1 stycznia 2012 r. do dnia 31 grudnia 2012 r. 7 Dla energochłonności finalnej PKB różnica jest nieznacznie mniejsza i wynosi 18% między Polską a średnią dla UE-27. Dane za 2010 rok. Efektywność wykorzystania energii latach 2001–2011, Główny Urząd Statystyczny, Warszawa 2013. 11  Monitor Polski – 12 – Poz. 469 Rysunek 3. Istniejące w 2012 r. elektrownie cieplne w Polsce w. rcl .go W 2011 r. stopień zamortyzowania majątku sieci dystrybucyjnych wynosił ponad 25%, lecz jego wartość księgowa w związku z restrukturyzacją sektora elektroenergetycznego była kilkakrotnie przeszacowywana. Stan techniczny sieci dystrybucyjnych jest więc zróżnicowany, jednak zauważalne są problemy z utrzymaniem parametrów energii elektrycznej na terenach wiejskich (długie ciągi sieci niskiego napięcia). Problemem są także straty sieciowe energii (8,2% przy średniej dla UE-15 5,7%). v.p l i elektrociepłowni zawodowych charakteryzuje się wysokim stopniem umorzenia, tj. 53,8% w przypadku kotłów i maszyn energetycznych. Blisko 55% mocy zainstalowane jest w turbozespołach pracujących od ponad 30 lat (183 urządzenia), natomiast ok. 25% w turbozespołach eksploatowanych poniżej 20 lat (111 turbozespołów)8. ww Należy stwierdzić, że stan techniczny linii energetycznych wpływa negatywnie na bezpieczeństwo energetyczne kraju (zwłaszcza terenów wiejskich), co niekorzystnie oddziałuje także na rozwój regionów. Obszarami najbardziej niedoinwestowanymi w zakresie infrastruktury energetycznej są: Pomorze, Warmia i Mazury (co jednocześnie osłabia potencjał tych regionów związany z możliwością wykorzystania znacznych zasobów wiatru) oraz województwa Polski Wschodniej. Zagrożenie wystąpienia awarii jest natomiast najbardziej prawdopodobne na terenach położonych na północ od Łodzi, co wynika z niewielkiej liczby zlokalizowanych tam źródeł wytwarzania i małej gęstości sieci elektroenergetycznej przy dużej liczbie odbiorców. Zagrożenie powstania rozległej awarii na dużym obszarze kraju jest jednak niewielkie i może wyniknąć jedynie w przypadku splotu niesprzyjających okoliczności, np. wysokiego zapotrzebowania na energię połączonego z wystąpieniem niesprzyjających warunków pogodowych. Infrastruktura ciepłownicza w Polsce (źródła wytwarzania, sieci ciepłownicze) jest bardzo zróżnicowana pod względem technicznym i ekonomicznym. W 2012 r. całkowita moc cieplna zainstalowana u koncesjonowanych wytwórców ciepła wynosiła 58 147,9 MW, a osiągalna – 8 Sprawozdanie Ministra Gospodarki z monitorowania bezpieczeństwa dostaw energii elektrycznej za okres od 1 stycznia 2012 do 31 grudnia 2012. 12  Monitor Polski – 13 – Poz. 469 w. rcl .go v.p l 57 262,9 MW. Koncesjonowane przedsiębiorstwa ciepłownicze dysponowały w 2012 r. sieciami o długości 19 794 km, przy czym należy zaznaczyć, że wielkość ta obejmowała sieci ciepłownicze łączące źródła ciepła z węzłami cieplnymi oraz sieci niskoparametrowe – zewnętrzne instalacje odbiorcze. Około 15,5% przedsiębiorstw posiadało sieci krótkie o długości do 5 km, a 16% sieci o długości powyżej 50 km. W 2012 r. wolumen sprzedanego ciepła ogółem (łącznie z odsprzedażą innym przedsiębiorstwom) wyniósł blisko 389,4 tys. TJ ciepła. Struktura paliw zużywanych do produkcji ciepła od 2002 r. ulega niewielkiej, ale stopniowej zmianie, nadal jednak podstawowym źródłem ciepła są w polskich warunkach paliwa stałe. Zróżnicowanie terytorialne udziału poszczególnych paliw w wytwarzaniu ciepła jest dosyć duże. W trzech województwach ponad 90% ciepła wytwarzane było z węgla kamiennego: w warmińsko-mazurskim (94%), opolskim (93,0%), świętokrzyskim (91,9%), natomiast w województwie lubuskim udział ten był najniższy – 21,6%. W województwie mazowieckim 21,6% wytwarzanego ciepła pochodziło z oleju opałowego ciężkiego, natomiast w województwie lubuskim aż 81,5% ciepła wytworzone zostało z gazu ziemnego. Gaz ziemny w znaczących ilościach zużywany był do wytwarzania ciepła także w województwach: podkarpackim (31,6%) i lubelskim (14,2%). Najwięcej ciepła z biomasy wytwarzane było w województwach: kujawsko-pomorskim (25,3%), podlaskim (20,9%) oraz pomorskim (14,3%). Operatorami sieci ciepłowniczych są miejscowe przedsiębiorstwa, które mają różny charakter – w zależności od rodzaju działalności gospodarczej, jaką prowadzą. W niektórych dużych ośrodkach miejskich (Warszawa, Kraków, Gdańsk, Wrocław, Szczecin i inne) wytwarzanie i dystrybucja ciepła są rozdzielone między odrębne podmioty, natomiast w mniejszych miastach przedsiębiorstwa ciepłownicze zajmują się przeważnie obiema formami działalności. Znaczną część wyprodukowanego ciepła koncesjonowane przedsiębiorstwa ciepłownicze zużywały na zaspokojenie własnych potrzeb cieplnych – 34,2% w 2012 r., a pozostała jego część wprowadzona została do sieci ciepłowniczych zarówno własnych, jak i sieci będących własnością odbiorców. Ostatecznie do odbiorców przyłączonych do sieci, po uwzględnieniu strat podczas przesyłania, trafiło około 57,5% wyprodukowanego ciepła. Prawie 50% ciepła oddanego do sieci w 2012 r. było przedmiotem dalszego obrotu9. ww Ponieważ konkurencyjne rynki paliw i energii przyczyniają się do zmniejszenia kosztów wytwarzania, a zatem ograniczenia wzrostu cen paliw i energii, to z perspektywy czasu za największą jakościowo zmianę ostatnich lat należy uznać wprowadzanie do sektora energetyki rynkowych zasad funkcjonowania. Detaliczny rynek paliw płynnych można w znacznym stopniu uznać za konkurencyjny i to mimo faktu, iż większość dostaw ropy naftowej trafia na rynek głównie z jednego kierunku. Działa również rynek węgla, ponieważ możliwość importu węgla zarówno drogą morską, jak i lądową tworzy warunki do ustalania rynkowych cen tego paliwa. Natomiast mimo rozdzielenia działalności przesyłowej i dystrybucyjnej od obrotu surowcem i prawnie stworzonych możliwości wyboru dostawcy przez odbiorców, w dalszym ciągu na rynku gazu ziemnego dominujący, bo 96% udział ma jedno przedsiębiorstwo (PGNIG S.A.), które dodatkowo jest w posiadaniu 100% pojemności podziemnych magazynów gazu (PMG). Wiele innych podmiotów posiada już możliwości 9 Energetyka cieplna w liczbach – 2012, Urząd Regulacji Energetyki, Warszawa 2013. 13  Monitor Polski – 14 – Poz. 469 v.p l dostaw gazu ziemnego z importu, jednak dopiero budowane nowe połączenia międzysystemowe pozwolą na zaistnienie konkurencji w dostawach importowych. Tworzony dotychczas rynek usług przesyłowych gazu ziemnego podporządkowany był historycznie ukształtowanym warunkom technicznym z zachowaniem większości przepływów na osi ze wschodu na zachód. Niewielkie przepustowości połączeń międzysystemowych z krajami UE są wykorzystywane w pełni. Regulowany rynek handlu hurtowego i detalicznego stanowi ograniczenie rozwoju konkurencji cenowej w dostawach. Rynek gazu ziemnego nadal bazuje głównie na kontraktach długoterminowych. w. rcl .go Zasady rynkowe funkcjonują w elektroenergetyce przede wszystkim dzięki wydzieleniu operatorów systemów przesyłowych (OSP) oraz operatorów systemów dystrybucyjnych (OSD). W Polsce działa jeden operator systemu przesyłowego elektroenergetycznego (PSE S.A.) i jeden operator systemu przesyłowego gazowego (OGP Gaz-System S.A.), ponadto na rynku działa obecnie 160 operatorów systemów dystrybucyjnych elektroenergetycznych10 oraz 14 operatorów systemów dystrybucyjnych gazowych, jeden operator systemu magazynowania paliw gazowych i jeden operator systemu skraplania gazu ziemnego11. Operatorzy ci zobowiązani są do równego traktowania wszystkich użytkowników systemu oraz zapewnienia dostępu do sieci stronom trzecim. Do zwiększenia liberalizacji rynku elektroenergetycznego przyczyniła się także likwidacja kontraktów długoterminowych (KDT), nałożenie na wszystkich wytwórców obowiązku sprzedaży części lub całości (wytwórcy objęci programem KDT) wytworzonej energii przez giełdę towarową oraz zniesienie obowiązku przedkładania do zatwierdzenia przez Prezesa Urzędu Regulacji Energetyki (URE) taryf na energię elektryczną dla większości grup odbiorców. ww W dziedzinie ochrony środowiska zaszły w ostatnich latach znaczące zmiany. Uruchomiono procesy inwestycyjne mające na celu zarówno dostosowanie kraju do określonych standardów, w szczególności w gospodarce komunalnej, jak i ochronę cennych i relatywnie dobrze zachowanych zasobów przyrodniczych. Mimo że w okresie ostatnich 20 lat zmniejszenie poziomu zanieczyszczenia powietrza uznano za krajowy priorytet, Polska nadal boryka się z problemem jakości powietrza. W latach 1990–2008 redukcje emisji zanieczyszczeń, liczone w tonach, były na wysokim poziomie, zwłaszcza w zakresie wytwarzania energii elektrycznej i cieplnej, spalania paliw przez gospodarstwa domowe oraz spalania paliw w branży produkcyjnej i budowlanej. Postępy w tej dziedzinie obejmują redukcję emisji tlenku siarki o 69%, ołowiu o 60%, kadmu o 54%, rtęci o 53% oraz dioksyn i furanów o 25%. Mimo to, w porównaniu z państwami UE-27, polska gospodarka produkuje najwięcej powyższych substancji zanieczyszczających, a Polska odpowiada w szczególności za 35,5% całkowitej emisji kadmu oraz 27% emisji ołowiu w krajach UE-27. W porównaniu z 2009 r., w 2010 r. zwiększyły się emisje prawie wszystkich zanieczyszczeń głównych i emisja metali ciężkich12. Natomiast w 2011 r., w porównaniu do 2010 r. zmniejszyły się 10 Stan na 28 listopada 2013 r., Urząd Regulacji Energetyki. Stan na 16 grudnia 2012 r., Urząd Regulacji Energetyki. 12 Krajowy bilans emisji SO2, NOx, CO, NH3, NMLZO, pyłów, metali ciężkich i TZO za lata 2009–2010 w układzie klasyfikacji SNAP. Raport syntetyczny. KOBIZE, Warszawa 2012. 11 14  Monitor Polski – 15 – Poz. 469 w. rcl .go v.p l emisje wszystkich zanieczyszczeń głównych, najbardziej frakcji pyłu PM10 (o około 7,6%) i TSP, czyli całkowita zawartość pyłu w powietrzu (o około 6%). Zmniejszyła się także emisja metali ciężkich, z czego najbardziej kadmu oraz niklu (około 11%)13. Wysoki poziom emisji zanieczyszczeń do atmosfery występował w Koninie, Rybniku, Jaworznie, Płocku, Warszawie, Dąbrowie Górniczej i Krakowie14. Zanieczyszczone powietrze ma negatywny wpływ na zdrowie ludzi i zwierząt oraz kondycję ekosystemów. Istotnym problemem pozostają również: w sezonie letnim – zbyt wysokie stężenia ozonu troposferycznego, a w sezonie zimowym – ponadnormatywne stężenia pyłu zawieszonego PM10 i PM2,5 oraz benzo(a)pirenu. Mimo obserwowanego zmniejszenia emisji pyłów oraz działań podejmowanych na rzecz redukcji stężeń pyłu drobnego w powietrzu, zwłaszcza najdrobniejszych jego frakcji, przekroczenia norm dla pyłu drobnego PM10 i PM2,5 pozostają najistotniejszym problemem jakości powietrza w Polsce. Analizy wskaźnika narażenia ludności w UE na ponadnormatywne oddziaływanie w odniesieniu do standardu średniorocznego pyłu PM10 wykazały, iż w 2007 r. udział ludności narażonej przekraczał średnią ogólnoeuropejską15. Zgodnie z raportem Ocena jakości powietrza za 2012 r., spośród 46 stref w kraju stwierdzono przekroczenia: w 38 strefach ze względu na przekroczenie poziomu dopuszczalnego PM10, w 22 strefach ze względu na przekroczenie poziomów dopuszczalnych powiększonych o margines tolerancji pyłu PM2,5 oraz w 42 strefach ze względu na przekroczenie poziomu docelowego benzo(a)pirenu. Z analiz wynika, że na stan jakości powietrza w kraju wpływa zwłaszcza sektor bytowo-komunalny16, transport oraz przemysł, przy czym rozkład procentowy udziału poszczególnych sektorów jest różny w poszczególnych strefach. Jednakże w większości stref największy jest udział przede wszystkim sektora bytowo-komunalnego, a w mniejszym stopniu transportu oraz przemysłu17. ww Jednym z ważniejszych wyzwań ostatnich lat było odpowiedzialne gospodarowanie wodami. Prowadzone wcześniej przez wiele lat w niewłaściwy sposób melioracje doprowadziły do nadmiernego przyspieszenia spływu powierzchniowego, erozji rzecznej oraz zahamowania naturalnej retencji, co skutkowało degradacją torfowisk i innych ekosystemów zależnych od wody. Istotną kwestią okazała się niewłaściwa organizacja systemu instytucjonalnego odpowiedzialnego za koordynację działań dotyczących gospodarowania wodami w Polsce, opartego na połączeniu funkcji zarządzania gospodarowaniem wodami oraz utrzymaniu wód i zarządzaniu majątkiem. Istotne braki w tym zakresie polegają również na niewłaściwym określeniu kompetencji i odpowiedzialności w zakresie gospodarki wodno-ściekowej oraz gospodarowania wodami, a także wielość podmiotów odpowiadających za powyższy sektor. Problemem, mimo wielu inwestycji, ciągle pozostaje wykorzystanie wody 13 Krajowy bilans emisji SO2, NOx, CO, NH3, NMLZO, pyłów, metali ciężkich i TZO za lata 2010–2011 w układzie klasyfikacji SNAP. Raport syntetyczny. KOBIZE, Warszawa 2013. 14 OECD Urban Policy Reviews: Poland 2011, OECD 2011, OECD Publishing. 15 Państwowy Monitoring Środowiska. 16 W skład sektora komunalno-bytowego wchodzą emitory powierzchniowe, indywidualne gospodarstwa domowe, jak i emitory punktowe – lokalne kotłownie w budynkach użyteczności publicznej, o wysokości emitora nie większej niż 10–12 m. 17 Ocena jakości powietrza w strefach w Polsce za rok 2012. Zbiorczy raport krajowy, Instytut Ochrony Środowiska – Państwowy Instytut Badawczy na zlecenie Głównego Inspektoratu Ochrony Środowiska, Warszawa 2013. 15  Monitor Polski – 16 – Poz. 469 v.p l przez polski przemysł, który jest trzy razy bardziej wodochłonny niż przemysł zachodnioeuropejski18. Brak odpowiedniego gospodarowania wodami stwarza nie tylko zagrożenie dla ludzi, ale prowadzi także do spadku różnorodności biologicznej19. Spośród typów chronionych siedlisk przyrodniczych o znaczeniu europejskim (wykazanych w dyrektywie siedliskowej UE) 82% siedlisk wodnych i od wody zależnych ma niekorzystny lub zły stan ochrony20. .go Kluczowym priorytetem dla czystości wód jest poprawa zasięgu i jakości działania oczyszczalni ścieków. Chociaż zasięg systemu kanalizacji zwiększył się o ponad 100% w latach 2000–2010, a liczba oczyszczalni wzrosła o 24% w latach 2000–2006, 14% mieszkańców miast nadal mieszka w domach, które nie są podłączone do oczyszczalni ścieków. Ponadto do oczyszczalni nie jest również kierowanych 8% ścieków przemysłowych i komunalnych w całym kraju. Liczba mieszkańców, których domy są podłączone do oczyszczalni ścieków III stopnia, jest nadal względnie niska w skali kraju. Jest to jeden z powodów, dla których Polska wciąż nie spełnia standardów Unii Europejskiej dotyczących jakości wody. Jakość wody poniżej standardów ma duże znaczenie dla krajowego zaopatrzenia w wodę, które wynosi 1655 m3 na jednego mieszkańca rocznie i tym samym klasyfikuje Polskę na trzecim miejscu wśród krajów Europy Zachodniej21. Dużym problemem dla czystości wód w Polsce są również zanieczyszczenia wód pochodzące z rolnictwa. ww w. rcl Na tle Europy Polska wyróżnia się cennymi zasobami przyrodniczymi, zasługującymi na najwyższy stopień poszanowania oraz unikatową strukturą zarządzania lasami, które w 80% stanowią własność Skarbu Państwa. Mimo iż wszystkie formy ochrony przyrody (parki narodowe, krajobrazowe, obszary Natura 2000, rezerwaty przyrody, obszary chronionego krajobrazu, zespoły przyrodniczo-krajobrazowe, stanowiska dokumentacyjne, użytki ekologiczne i pomniki przyrody) zajmują około 40% powierzchni kraju, aż 15% gatunków roślin naczyniowych oraz 11% ssaków w Polsce jest zagrożonych wymarciem, a niektóre cenne obszary w Polsce nadal nie są objęte wystarczającą ochroną – tak jest w przypadku Mazur, Pogórza Przemyskiego oraz części Jury Krakowsko-Częstochowskiej. Częstym problemem w zarządzaniu środowiskiem jest negatywne nastawienie lokalnych społeczności do ochrony przyrody na ich terenie. Brakuje mechanizmów, które wspierałyby koegzystencję człowieka i przyrody, np. promowałyby przyjazną dla przyrody przedsiębiorczość. Wciąż nie dostrzega się atutów środowiska o bogatej różnorodności biologicznej (tylko 38% Polaków deklaruje, że zetknęło się z terminem bioróżnorodność22), dobra przyrodnicze nie są zatem wykorzystywane w budowaniu przewag konkurencyjnych. 18 Polityka ekologiczna państwa w latach 2009–2012 z perspektywą do roku 2016, Ministerstwo Środowiska, Warszawa 2008. 19 Zgodnie z danymi Krajowego Zakładu Gospodarki Wodnej (KZGW) niemal 100% torfowisk w Polsce nosi ślady odwodnienia, a około 80% torfowisk wykazuje symptomy istotnej degradacji spowodowanej odwodnieniami. Spośród 1,3 mln ha torfowisk zaledwie 202 tys. ha (ok. 15%) to torfowiska w dobrym stanie. 20 „Kontrola Państwowa”, Najwyższa Izba Kontroli, numer 1. specjalny, kwiecień 2011. 21 OECD Urban Policy Reviews: Poland 2011, OECD 2011, OECD Publishing. 22 Badania świadomości i zachowań ekologicznych mieszkańców Polski, Raport TNS, Warszawa 2012. 16  Monitor Polski – 17 – Poz. 469 v.p l Gospodarka odpadami należy do jednych z najtrudniejszych obszarów ochrony środowiska. W 2012 r. 74,7%23 zebranych odpadów komunalnych trafiło na składowiska, powodując utratę surowców, energii oraz przestrzeni. Wysoki odsetek odpadów kierowanych na składowiska stanowi wyzwanie, zważywszy, że w porównaniu z krajami OECD ilość wytwarzanych w Polsce odpadów komunalnych rocznie na jednego mieszkańca jest stosunkowo niewielka i wynosi 320 kg przy średnio 520 kg w krajach OECD24. Ponadto w Polsce istnieje tylko jedna spalarnia odpadów komunalnych o małych mocach przerobowych, które są zdecydowanie niewystarczające w skali kraju. .go Ochrona środowiska przyczynia się do prężnego rozwoju rynku innowacji i usług. Około 8% wszystkich inwestycji w Polsce to przedsięwzięcia związane z ochroną środowiska, na które rocznie wydaje się około 20 mld zł. Do tej pory większość nowoczesnych technologii powstawała poza granicami Polski. Niedofinansowanie ośrodków naukowych, brak odpowiedniego wsparcia dla etapów wdrożenia i brak odpowiedniego zaplecza technicznego przedsiębiorstw może doprowadzić do marginalizacji polskiego rynku nowoczesnych technik ochrony środowiska. ww w. rcl Jednym z kluczowych narzędzi w prowadzeniu skutecznej polityki ekologicznej jest sprawny system planowania przestrzennego. Brak sprawnego systemu planowania przestrzennego oraz ekspansja inwestycyjna może spowodować trudności w zarządzaniu przestrzenią oraz doprowadzić do degradacji cennych zasobów przyrodniczych i kulturowych kraju. Nierównomierne pokrycie planistyczne kraju oraz praktyka wydawania decyzji o warunkach zabudowy i zagospodarowania terenu (w 2011 r. tylko 27,2% powierzchni kraju było objęte planami miejscowymi25) umożliwia m.in. realizację uciążliwych inwestycji blisko obszarów mieszkalnych, na obszarach chronionych bądź narażonych na niebezpieczeństwo powodzi. Zagospodarowanie obszarów zalewowych powinno być adekwatne do możliwości i potrzeb zarządzania ryzykiem powodziowym, w sposób umożliwiający przejście wód powodziowych. W przypadku miast ułatwi to rozwój ich szans cywilizacyjnych związanych z realizacją tzw. waterfrontów i powstanie nowoczesnej urbanistyki, dysponującej innowacyjnymi możliwościami realizacji zabezpieczeń powodziowych opartych na doświadczeniach europejskich. System planowania przestrzennego w kraju powinien w większym stopniu opierać się na właściwym rozpoznaniu zasobów naturalnych kraju, jego potrzeb rozwojowych i priorytetów ochrony środowiska. W planowaniu przestrzennym w niedostatecznym stopniu uwzględnia się zagrożenia naturalne, co wynika z braku stosownych informacji, dlatego też niezbędne było sporządzenie map ryzyka powodziowego dla obszarów narażonych na 23 Ochrona środowiska 2013, Główny Urząd Statystyczny, Warszawa 2013. OECD Urban Policy Reviews: Poland 2011, OECD 2011, OECD Publishing. 25 Analiza stanu i uwarunkowań prac planistycznych w gminach na koniec 2011 r. Polska Akademia Nauk, Instytut Geografii i Przestrzennego Zagospodarowania na zlecenie Ministerstwa Transportu, Budownictwa i Gospodarki Morskiej, Warszawa 2012. W 2010 r. wskaźnik ten wynosił 26,4%, jednakże dynamika jest niewystarczająca, a w stosunku do tempa obserwowanego rok wcześniej nieznacznie spadła. Ponadto widać nierównomierność na poziomie województw: 62,3% powierzchni województwa śląskiego pokryte jest planami miejscowymi, z kolei w województwie kujawsko-pomorskim jedynie 4,6%, jak i miast: Łódź – poniżej 10%, Gdańsk – 64,4%. 24 17  Monitor Polski – 18 – Poz. 469 v.p l niebezpieczeństwo powodzi. Dodatkowym czynnikiem, który powinien być brany pod uwagę, jest adaptacja do zmian klimatu26. Bardzo duże znaczenie dla powodzenia realizacji wymienionych wyżej zagadnień środowiskowych ma świadomość ekologiczna Polaków. Obecne wzorce produkcji i konsumpcji w Polsce mają negatywny wpływ na jakość środowiska, na przykład jedynie 6% badanych Polaków stara się wybierać/wybiera produkty wyprodukowane w okolicy zamieszkania, a tylko 11% unika produktów jednorazowych, nietrwałych, jednocześnie 54% badanych zgadza się ze stwierdzeniem, że każdy człowiek ma wpływ przez swoje indywidualne działania na stan zasobów naturalnych. Pozytywnym sygnałem jest fakt, że zdecydowana większość Polaków (76%) uważa, że ochrona środowiska może wpłynąć pozytywnie na rozwój gospodarczy kraju27. MOCNE STRONY - posiadanie znacznych zasobów węgla i znacznego potencjału rolnictwa energetycznego, - rynkowe zasady funkcjonowania w elektroenergetyce, - posiadanie cennych zasobów przyrodniczych, - rozbudowana infrastruktura wytwórcza i przesyłowa energii, - wysokie kwalifikacje kadry pracującej w sektorze energetyki i kadry związanej z ochroną środowiska. SŁABE STRONY - nierównomierne rozmieszczenie jednostek wytwórczych energii elektrycznej, - wysoka emisja CO2, - duża energochłonność gospodarki, - wyeksploatowanie infrastruktury wytwórczej, przesyłowej i dystrybucyjnej energii, - nieodpowiednia jakość powietrza, - duża materiałochłonność gospodarki, - niewystarczający stan czystości wód powierzchniowych, - wzrost ilości wytwarzanych odpadów komunalnych i osadów ściekowych. SZANSE - dywersyfikacja „energy mix” poprzez rozwój energetyki jądrowej i OZE, - duży potencjał poprawy efektywności energetycznej, - możliwość rozwoju konkurencji na rynkach paliw i energii, - duży potencjał w oczyszczaniu wód, - możliwość zagospodarowania odpadów na cele energetyczne, - rozwój innowacji środowiskowo-energetycznych - wykorzystanie środków europejskich, - rozwój energetyki rozproszonej na terenach wiejskich - potencjalne duże zasoby gazu łupkowego. ZAGROŻENIA - nadmierne oddziaływanie sektora energetyki na środowisko, - nieefektywny system planowania przestrzennego, - brak odpowiedniego gospodarowania wodami, - niska świadomość ekologiczna społeczeństwa, - długi cykl inwestycyjny w energetyce, - kapitałochłonność inwestycji energetycznych, - nadmierne zaostrzanie polityki klimatycznej UE, - skutki urbanizacji, zwłaszcza pozbawionej kontroli planistycznej. ww w. rcl Wewnętrzne Negatywne Zewnętrzne Pozytywne .go Tabela 1. Analiza SWOT ochrony środowiska i sektora energetyki Źródło: Opracowanie własne. 26 IPCC, 2007: Climate Change 2007: Synthesis Report. Contribution of Working Groups I, II and III to the Fourth Assessment Report of the Intergovernmental Panel on Climate Change [Core Writing Team, Pachauri, R.K and Reisinger, A. (eds.)]. IPCC, Geneva, Switzerland, 104 pp.) 27 Badania świadomości i zachowań ekologicznych mieszkańców Polski, TNS OBOP na zlecenie Ministerstwa Środowiska, Warszawa 2011. Pozostaje jednak jeszcze problem braku świadomości polskiego społeczeństwa w zakresie negatywnych skutków niskiej emisji (tj. emisji z niskich źródeł), na zdrowie ludzkie oraz środowisko, spowodowanej spalaniem nieodpowiedniej jakości paliw oraz odpadów w kotłach do tego nieprzystosowanych oraz z nadmiernego korzystania ze środków transportu indywidualnego. 18  Monitor Polski – 19 – Poz. 469 v.p l III. Prognoza trendów rozwojowych w zakresie objętym strategią Przedstawiona w niniejszym rozdziale prognoza trendów w energetyce i ochronie środowiska ma istotne znaczenie w kontekście wskazanych w dalszej części dokumentu celów i kierunków interwencji (KI). Trendy rozwojowe w sektorze energetycznym są w dużej mierze kształtowane przez czynniki makroekonomiczne. Na potrzeby niniejszej strategii przyjęto wyniki z Uaktualnienia prognozy zapotrzebowania na paliwa i energię do roku 203028, wykonanej na potrzeby Programu Polskiej Energetyki Jądrowej uwzględniające m.in. niższe tempo wzrostu PKB: 2008 r. – 4,8%, 2009 r. – 1,7%, 2010 r. – 2,4% i 2011 r. – 3,0%29 oraz stopniowo większe wzrosty w latach 2012–2030. w. rcl .go Założono, że w nadchodzących latach najszybciej rozwijającym się sektorem gospodarki w Polsce będą usługi (z 59,6% w 2010 r. do 62,9% w 2030 r.), do czego w znacznym stopniu przyczyni się rozwój usług finansowych i biznesowych. Sektor przemysłu w wartości dodanej wypada o wiele słabiej niż było to dotychczas obserwowane, jego udział zmniejszy się z 22,5% w 2010 r. do 21,2% w 2030 r. Spadek obserwujemy też w budownictwie, które z wartości 8,2% przypadającej na 2010 r. przechodzi w 2030 r. do poziomu 7,1%, podobnie jak rolnictwo (spadnie z 3,8% do 2,8% w analogicznym przedziale czasowym). Udział transportu pozostanie na stałym poziomie 6%. Taka prognoza w kształtowaniu się sytuacji gospodarczej wpłynie w sposób znaczący na zmianę mocy wytwórczych i krajowego bilansu energetycznego. ww Prognozowany jest wzrost o ponad 30% zapotrzebowania na finalną energię elektryczną30 z 119,1 TWh w 2010 r. do 161,4 TWh w 2030 r., przy czym największy wzrost przewidywany jest w sektorze usług (wzrost z 43,7 TWh do 63,8 TWh) tj. o 46%, co jest efektem tempa rozwoju tego sektora, 33% wzrost nastąpi w sektorze gospodarstw domowych i 28% w przemyśle. Opisaną sytuację z uwzględnieniem podziału na poszczególne sektory gospodarki przedstawia rysunek 4. 28 Światowy kryzys finansowy przełożył się na wartości PKB niższe od przyjętych w prognozie. PKB w 2008 r. wyniósł 4,9%, w 2009 r. wyniósł 1,8%, w 2010 r. wyniósł 3,8%, a w 2011 wyniósł 4,3%. 30 Energia finalna – ilość energii użytecznej uzyskana z paliwa po uwzględnieniu strat wynikających z konwersji, transportu etc. Krajowa Agencja Poszanowania Energii S.A. 29 19  Monitor Polski – 20 – Poz. 469 .go v.p l Rysunek 4. Prognoza zapotrzebowania na finalną energię elektryczną [TWh] 2010 2020 2030 Handel i usługi 36,7 38,5 39,5 Gospodarstwa domowe 24,0 23,6 23,7 Transport 2,8 2,7 2,6 Rolnictwo 1,4 1,2 1,2 Przemysł i budownictwo 35,1 34,0 33,1 Źródło: Uaktualnienie prognozy zapotrzebowania na paliwa i energię do 2030 r. W strukturze zużycia również przodują usługi, natomiast znacząco maleje udział przemysłu – tabela 2. Tabela 2. Udział poszczególnych sektorów gospodarki w zużyciu energii elektrycznej [%] Rok w. rcl Sektor Źródło: Uaktualnienie prognozy zapotrzebowania na paliwa i energię do 2030 r. ww Przewiduje się wzrost osiągalnej mocy netto źródeł wytwarzania o ok. 33% z poziomu 33,5 GW w 2010 r. do 44,5 GW w 2030 r. Elektrownie systemowe zasilane paliwami kopalnymi zdecydowanie tracą na znaczeniu. Ich udział w mocy zainstalowanej spada z 69% na 37% w rozpatrywanym scenariuszu do 2030 r., wzrasta natomiast udział OZE, głównie elektrowni wiatrowych (do 2030 r. moc zainstalowana wyniesie ok. 8900 MW). Wzrośnie ilość źródeł wytwórczych zasilanych gazem ziemnym, generując tym samym zapotrzebowanie na ten surowiec. Po okresie obowiązywania Strategii pojawi się również elektrownia jądrowa. Nastąpi zmiana starych wyeksploatowanych jednostek zasilanych węglem kamiennym na nowe o wysokiej sprawności i niskich emisjach SO2 i NOx (ok. 3100 MW do 2030 r.).Większość jednostek kogeneracyjnych stanowić będą instalacje zasilane gazem ziemnym (ok. 2200 MWe do 2030 r.). Ponadto pojawią się moce z jednostek zasilanych biomasą i biogazem (ok. 1000 MWe) i ok. 1500 MW mocy układów fotowoltaicznych. 20  Monitor Polski – 21 – Poz. 469 .go v.p l Rysunek 5. Moc osiągalna netto źródeł wytwarzania energii elektrycznej wg technologii w. rcl Źródło: Uaktualnienie prognozy zapotrzebowania na paliwa i energię do 2030 r. Analiza mocy wytwórczych wskazuje, że zaspokojenie krajowego zapotrzebowania na energię elektryczną będzie wymagało znaczącego zwiększenia produkcji energii elektrycznej netto – ze 143,8 TWh w 2010 r. do ok. 188 TWh w 2030 r., co stanowi wzrost o ok. 31%. W strukturze produkcji energii nastąpi znaczne zmniejszenie udziału elektrowni systemowych spalających paliwa węglowe – zmniejsza się on z 77% w 2010 r. do ok. 49% w 2030 r., wzrośnie natomiast produkcja ze źródeł odnawialnych, osiągając poziom 19% w 2030 r. ww Znacząca zmiana struktury mocy zainstalowanej znajduje odzwierciedlenie w zmianach struktury produkcji energii elektrycznej (rys. 6). Przewiduje się spadek udziału produkcji z elektrowni na węglu brunatnym z 32% w 2010 r. do ok. 23% w 2030 r., podobnie jak z elektrowni na węglu kamiennym (ich produkcja zmniejszy się o ok. 27%), elektrownie jądrowe będą posiadać udział ok. 12% w 2030 r. Rokowany jest wzrost produkcji ze źródeł zasilanych gazem ziemnym z poziomu 4,2 TWh w 2010 r. do ok. 14,2 TWh w 2030 r., natomiast produkcja energii z odnawialnych źródeł (OZE) osiągnie w 2030 r. 32 TWh. W perspektywie do 2030 r. może się ujawnić tendencja do wzrostu w Polsce cen energii elektrycznej oraz opłat za jej przesyłanie i dystrybucję. Wzrost cen energii wynikać może przede wszystkim z konieczności budowy nowych mocy wytwórczych, nabywania coraz większej liczby uprawnień do emisji CO2, zwiększenia produkcji energii ze źródeł odnawialnych oraz kosztów budowy nowych linii przesyłowych i sieci dystrybucyjnych bądź modernizacji już istniejących, szczególnie w rejonach o niskim stopniu urbanizacji. 21  Monitor Polski – 22 – Poz. 469 w. rcl .go Rysunek 6. Produkcja energii elektrycznej netto wg paliwa v.p l Obciążenie kosztami budowy nowych przepustowości przesyłowych, w tym instalacji LNG i sieci dystrybucyjnych ze względu na wymogi dywersyfikacji dostaw oraz budowy magazynów dla zwiększenia bezpieczeństwa dostaw może także spowodować podniesienie stawek sieciowych dla gazu. Jednakże ponieważ ceny gazu i ropy podlegają wahaniom światowym, możliwe są także okresowe obniżki tych cen. Źródło: Uaktualnienie prognozy zapotrzebowania na paliwa i energię do 2030 r. Duże znaczenie w prowadzeniu krajowej polityki energetycznej mają uwarunkowania zewnętrzne, np. zobowiązania unijne bądź międzynarodowe, sytuacja w krajach, z których Polska importuje surowce energetyczne, trudności z przewidywaniem cen energii z nieodnawialnych źródeł, a także zwiększenie globalnego popytu na zasoby energetyczne. Należy dążyć do tego, aby krajowy sektor energetyczny funkcjonował bez zakłóceń, bez względu na rozwój sytuacji międzynarodowej. ww W odniesieniu do wymagań środowiskowych przewiduje się, że poziom emisji gazów cieplarnianych i substancji zanieczyszczających powietrze będzie się regularnie zmniejszał. Średnioroczne tempo spadku poszczególnych emisji wynosi: 0,4% dla dwutlenku węgla, 4,1% dla dwutlenku siarki, 1,3% dla tlenków azotu oraz 1,8% dla pyłu. Duże znaczenie dla redukcji emisji CO2 będzie miało wdrożenie nowoczesnych, niskoemisyjnych technologii wytwarzania energii oraz wykorzystanie potencjału tkwiącego w poprawie efektywności energetycznej. Prognozuje się, że emisja CO2 będzie stopniowo maleć z poziomu około 330,6 mln ton w 2006 r. do ok. 294,8 mln ton31 w 2020 r. Obniżenie emisji w stosunku do 31 V Raport Rządowy dla Konferencji Stron Ramowej Konwencji Narodów Zjednoczonych w Sprawie Zmian Klimatu, Ministerstwo Środowiska przy współpracy Instytutu Ochrony Środowiska, Warszawa 2010. 22  Monitor Polski – 23 – Poz. 469 v.p l 1988 r. wyniesie zatem ok. 38% i to mimo wzrostu zapotrzebowania na energię finalną32. Niewykluczone, że obniżenie przemysłowych emisji SO2, NOx i pyłów będzie musiało być wyższe niż przewidywane. Od stycznia 2011 r. obowiązuje dyrektywa 2010/75/UE o emisjach przemysłowych (IED), która m.in. od 2016 r. znacznie zaostrzy standardy emisyjne dla tych zanieczyszczeń. Ponadto ograniczeniu będzie np. podlegać emisja rtęci. W dziedzinie ochrony środowiska do najważniejszych wyzwań należy zrównoważone, oszczędne i racjonalne gospodarowanie jego zasobami naturalnymi, którego celem będzie zapewnienie dostępu do tych zasobów następnym pokoleniom. w. rcl .go W najbliższych latach mogą stać się bardziej odczuwalne w Polsce skutki zmian klimatu. Najważniejsze prognozowane oddziaływanie i skutki zmian klimatu dla obszaru Europy Środkowo-Wschodniej to: częstsze ekstrema temperatury, częstsze występowanie susz, większa intensywność opadów mogąca powodować powodzie o każdej porze roku, niższe temperatury zimą mogą doprowadzić do częstszego zagrożenia powodziami zatorowymi, wyższa temperatura wody, wyższe zróżnicowanie plonów oraz zwiększone ryzyko pożaru lasów. Uwzględniając działania planowane w Strategii Innowacyjności i Efektywności Gospodarki, należy spodziewać się wzrostu innowacyjności w polskiej gospodarce, co przełoży się na bardziej efektywne korzystanie z zasobów i zmniejszenie emisji substancji zanieczyszczających atmosferę i gazów cieplarnianych. Czynności te będą wynikały również z dążenia Polski do osiągnięcia standardów UE w zakresie jakości powietrza. Szczególne wyzwanie stanowi osiągnięcie poziomów dopuszczalnych w zakresie pyłu (PM10, PM2,5) i docelowych w zakresie benzo(a)pirenu. Redukcja narażenia na cząstki pyłu poprawi w szczególności jakość życia i zdrowia ludzi. ww Potencjału rozwoju Polski należy upatrywać w bogactwie różnorodności biologicznej, które odpowiednio wykorzystane może wpłynąć na wzrost konkurencyjności na poziomie regionalnym i lokalnym. W praktyce oznaczać to będzie działania zwiększające efektywność ochrony środowiska przyrodniczego, z uwzględnieniem interesu społeczności lokalnych i konieczności zwiększenia nakładów finansowych. Odpowiednio prowadzona gospodarka przestrzenna, biorąca pod uwagę także interes społeczności lokalnych, będzie uwzględniała zasoby przyrodnicze i świadczone przez nie usługi ekosystemowe oraz przeciwdziałała fragmentacji środowiska. Przestrzeń wymagać będzie racjonalnego i odpowiedzialnego dysponowania przy uwzględnieniu potrzeb rozwoju przemysłu, urbanizacji, infrastruktury oraz cennych przyrodniczo obszarów. Ponadto konieczne będzie zdefiniowanie formy prawnej korytarzy ekologicznych (o randze kontynentalnej i krajowej), w przeciwnym razie nie będzie możliwe kształtowanie i ochrona ich funkcji. Do 2020 r. będą prowadzone działania zmierzające do pełnego zinwentaryzowania zasobów siedlisk i gatunków. Spowoduje to poprawę jakości i efektywności systemu ocen oddziaływania na 32 W okresie 1988–2020 prognozowany jest spadek emisji gazów cieplarnianych (ekw. CO2) o – 35,5% (1988 jest rokiem bazowym do zobowiązań redukcyjnych protokołu z Kioto). Obliczenia: rok bazowy 1988 z wartością 563 442,77 Gg ekw. CO2 i rok 2020 – 36 389,47 Gg ekw. CO2, czyli redukcja -35,51%. Źródło: Raport dla Komisji Europejskiej, wynikający z art. 3 ust. 2 decyzji nr 280/2004/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 11 lutego 2004 r. dotyczącej mechanizmu monitorowania emisji gazów cieplarnianych we Wspólnocie oraz wykonania Protokołu z Kioto, Warszawa 2010. 23  Monitor Polski – 24 – Poz. 469 v.p l środowisko oraz innych narzędzi planowania rozwoju na szczeblu krajowym, regionalnym i lokalnym. .go Odpowiednia gospodarka wodami wiąże się również z właściwym gospodarowaniem przestrzenią. Dotyczy to w szczególności prognozowanego zwiększenia się częstotliwości i intensywności występowania powodzi, suszy i deficytu wody. Istotne będzie wypracowanie metod zabezpieczenia przed powodzią (np.: poldery, „przestrzeń dla rzeki”). Poważnym wyzwaniem dla gospodarki wodnej będzie ekspansja przestrzenna zabudowy mieszkaniowej, przemysłowej i usługowej w strefach podmiejskich, przyczyniająca się do wzmożonego wykorzystania zasobów wodnych i postępującej ich degradacji, a także intensyfikacji zmian reżimu odpływu wody. Niezwykle istotnymi narzędziami w tym zakresie będą wykonane dla obszarów dorzeczy plany zarządzania ryzykiem powodziowym oraz ich uwzględnienie w dokumentach planistycznych jednostek samorządu terytorialnego, zwiększenie retencjonowania wód, a także wprowadzenie odpowiedniej polityki gospodarowania przestrzenią w zakresie ograniczania wykorzystania terenów leśnych służących ochronie przeciwpowodziowej. Plany zarządzania ryzykiem powodziowym będą stanowiły kompleksowe narzędzie, które ma minimalizować ryzyko występowania i skutków powodzi. w. rcl W zakresie gospodarki wodno-ściekowej będą kontynuowane działania inwestycyjne koncentrujące się na usuwaniu związków azotu i fosforu oraz zanieczyszczeń bakteriologicznych. Istotne dla jakości wód w Polsce będą zmiany w rolnictwie (nawożenie, melioracje) w kierunku stosowania tzw. dobrych praktyk rolniczych. Aby zapewnić dostępność wody, wzorce produkcji w przemyśle powinny być ukierunkowane na zmniejszanie wodochłonności (zamknięte obiegi wody) oraz odpowiednie opłaty za korzystanie z wody. Biorąc pod uwagę obowiązujące trendy i wymagania w gospodarce odpadami, prognozuje się dla Polski stopni …