Ustawa z dnia 19 kwietnia 1969 r. Kodeks postępowania karnego.

Ustawaz dnia 19 kwietnia 1969 r.Kodeks postępowania karnego Spis treści Treść ustawy Dział I - Przepisy wstępne Dział II - Sąd Rozdział 1 - Właściwość i skład sądu Rozdział 2 - Wyłączenie sędziego Dział III - Strony, obrońcy, pełnomocnicy i przedstawiciel społeczny Rozdział 3 - Oskarżyciel publiczny Rozdział 4 - Pokrzywdzony Rozdział 5 - Oskarżyciel posiłkowy Rozdział 6 - Oskarżyciel prywatny Rozdział 7 - Powód cywilny Rozdział 8 - Oskarżony Rozdział 9 - Obrońcy i pełnomocnicy Rozdział 10 - Przedstawiciel społeczny Dział IV - Czynności procesowe Rozdział 11 - Orzeczenia i zarządzenia Rozdział 12 - Narada i głosowanie Rozdział 13 - Porządek czynności procesowych stron Rozdział 14 - Terminy Rozdział 15 - Doręczenia Rozdział 16 - Protokoły Rozdział 17 - Przeglądanie akt i sporządzanie odpisów Rozdział 18 - Odtworzenie zaginionych lub zniszczonych akt Dział V - Dowody Rozdział 19 - Przepisy ogólne Rozdział 20 - Świadkowie Rozdział 21 - Biegli Rozdział 22 - Oględziny i dowody rzeczowe Dział VI - Środki przymusu Rozdział 23 - Zatrzymanie Rozdział 24 - Środki zapobiegawcze Rozdział 25 - List żelazny Rozdział 26 - Kary porządkowe Rozdział 27 - Zabezpieczenie majątkowe Dział VII - Postępowanie przygotowawcze Rozdział 28 - Przepisy ogólne Rozdział 29 - Przebieg postępowania przygotowawczego Rozdział 30 - Nadzór prokuratora nad postępowaniem przygotowawczym Rozdział 31 - Akt oskarżenia Dział VIII - Postępowanie przed sądem pierwszej instancji Rozdział 32 - Przygotowanie do rozprawy głównej Rozdział 33 - Jawność rozprawy głównej Rozdział 34 - Ogólny porządek rozprawy głównej Rozdział 35 - Rozpoczęcie rozprawy głównej Rozdział 36 - Przewód sądowy Rozdział 37 - Przemówienia stron Rozdział 38 - Wyrokowanie Dział IX - Postępowanie odwoławcze Rozdział 39 - Przepisy ogólne Rozdział 40 - Rewizja Rozdział 41 - Zażalenie Dział X - Postępowania szczególne Rozdział 42 - Postępowanie w stosunku do nieobecnych Rozdział 43 - Postępowanie uproszczone Rozdział 44 - Postępowanie w sprawach z oskarżenia prywatnego Rozdział 45 - Postępowanie przyspieszone Rozdział 46 - Postępowanie sądowe co do orzeczeń w sprawach o wykroczenia Dział XI - Postępowanie sądowe po uprawomocnienia się orzeczenia Rozdział 47. - Rewizja nadzwyczajna Rozdział 48 - Wznowienie postępowania Rozdział 49 - Podjęcie postępowania warunkowo umorzonego przez sąd Rozdział 50 - Odszkodowanie za niesłuszne skazanie lub aresztowanie Rozdział 51 - Ułaskawienie Rozdział 52 - Wyrok łączny Dział XII - Postępowanie w sprawach karnych w stosunkach międzynarodowych Rozdział 53 - Immunitety przedstawicielstw dyplomatycznych i urzędów konsularnych państw obcych Rozdział 54 - Pomoc prawna i doręczenia w sprawach karnych Rozdział 55 - Wystąpienie o wydanie lub przewóz osób ściganych lub skazanych przebywających za granicą oraz o wydanie przedmiotów Rozdział 56 - Wnioski państw obcych o wydanie lub przewóz osób ściganych lub skazanych albo o wydanie przedmiotów Rozdział 57 - Przepisy końcowe Dział XIII - Koszty sądowe Rozdział 58 - Koszty postępowania karnego Rozdział 59 - Koszty związane z powództwem cywilnym i zasądzeniem odszkodowania Dział XIV - Postępowanie karne w sprawach podlegających orzecznictwu sądów wojskowych Rozdział 60 - Przepisy ogólne Rozdział 61 - Środki przymusu i postępowanie przygotowawcze Rozdział 62 - Postępowanie przed sądem Treść ustawy Dział I Przepisy wstępne Art. 1. Postępowanie karne w sprawach należących do właściwości sądów toczy się według przepisów niniejszego kodeksu. Art. 2. § 1. Przepisy niniejszego kodeksu mają na celu takie ukształtowanie postępowania karnego, aby: 1) sprawca przestępstwa został wykryty i pociągnięty do odpowiedzialności karnej, a osoba niewinna nie poniosła tej odpowiedzialności, 2) podstawę wszelkich rozstrzygnięć stanowiły ustalenia faktyczne odpowiadające prawdzie, 3) przez trafne zastosowanie środków przewidzianych w prawie karnym oraz ujawnienie okoliczności sprzyjających popełnieniu przestępstwa osiągnięte zostały zadania postępowania karnego nie tylko w zwalczaniu przestępstw, lecz również w zapobieganiu im oraz w umacnianiu poszanowania prawa i zasad współżycia społecznego. § 2. Postępowanie karne odbywa się z udziałem czynnika społecznego. Art. 3. § 1. Organy prowadzące postępowanie karne są obowiązane badać oraz uwzględniać okoliczności przemawiające zarówno na korzyść, jak i na niekorzyść oskarżonego. § 2. Oskarżonego nie uważa się za winnego, dopóki nie zostanie mu udowodniona wina w trybie przewidzianym w niniejszym kodeksie. § 3. Nie dających się usunąć wątpliwości nie wolno rozstrzygać na niekorzyść oskarżonego. Art. 4. § 1. Sędziowie orzekają na podstawie swego przekonania wysnutego z przeprowadzonych dowodów i opartego na ich swobodnej ocenie, z uwzględnieniem wskazań wiedzy oraz doświadczenia życiowego. § 2. Prawomocne rozstrzygnięcia sądu kształtujące prawo albo stosunek prawny są jednak wiążące. Art. 5. § 1. Oskarżyciel publiczny ma obowiązek wszcząć postępowanie o przestępstwo ścigane z urzędu; ten sam obowiązek dotyczy organów Milicji Obywatelskiej. § 2. Oskarżyciel powinien wyjednać zezwolenie na ściganie określonej osoby, jeżeli zezwolenia takiego wymaga szczególny przepis ustawy. § 3. W sprawach o przestępstwa ścigane na wniosek wszczyna się postępowanie w razie złożenia wniosku; postępowanie toczy się wówczas z urzędu. § 4. W razie złożenia wniosku o ściganie niektórych tylko sprawców przestępstwa oskarżyciel publiczny jest obowiązany również do ścigania współsprawców, podżegaczy, pomocników oraz innych osób, których przestępstwo pozostaje w ścisłym związku z przestępstwem sprawcy wskazanego we wniosku, o czym należy uprzedzić osobę zgłaszającą wniosek. Przepisu tego nie stosuje się do najbliższych osoby zgłaszającej wniosek. Art. 6. Sąd wszczyna postępowanie na żądanie uprawnionego oskarżyciela. Art. 7. § 1. Milicja Obywatelska w zakresie postępowania karnego wykonuje polecenia sądu i prokuratora oraz prowadzi pod nadzorem prokuratora postępowanie przygotowawcze. § 2. Wszystkie instytucje państwowe i społeczne są obowiązane w zakresie swego działania do udzielania pomocy organom prowadzącym postępowanie karne. Art. 8. § 1. W postępowaniu należy ustalić tożsamość oskarżonego, jego wiek, stosunki rodzinne i majątkowe, wykształcenie, zawód i zatrudnienie oraz zebrać dane o karalności, a w miarę potrzeby dane co do właściwości charakteru oskarżonego, jego warunków osobistych oraz sposobu życia. § 2. Co do oskarżonego żołnierza i funkcjonariusza Milicji Obywatelskiej należy ponadto zebrać dane dotyczące przebiegu służby, wyróżnień oraz ukarań dyscyplinarnych. Art. 9. Oskarżonemu przysługuje prawo do obrony i prawo do korzystania z pomocy obrońcy. Art. 10. § 1. Jeżeli organ prowadzący postępowanie jest obowiązany pouczyć uczestników postępowania o ciążących obowiązkach i o przysługujących im uprawnieniach, brak takiego pouczenia lub mylne pouczenie nie może wywoływać ujemnych skutków procesowych dla osoby, której to dotyczy. § 2. Organ prowadzący postępowanie powinien ponadto w miarę potrzeby udzielać uczestnikom postępowania informacji o ciążących obowiązkach i o przysługujących im uprawnieniach także w wypadkach, gdy ustawa wyraźnie takiego obowiązku nie stanowi. Art. 11. Nie wszczyna się postępowania, a wszczęte umarza, gdy zachodzi okoliczność wyłączająca postępowanie, a w szczególności gdy: 1) czynu nie popełniono albo czyn nie zawiera ustawowych znamion czynu zabronionego oraz gdy ustawa uznaje, że sprawca nie popełnia przestępstwa, 2) ustawa określa, że czyn nie stanowi przestępstwa z powodu jego znikomego niebezpieczeństwa społecznego albo że sprawca nie podlega karze, 3) sprawca nie podlega orzecznictwu sądów karnych, 4) brak skargi uprawnionego oskarżyciela albo zezwolenia na ściganie lub wniosku o ściganie pochodzącego od osoby uprawnionej, 5) oskarżony zmarł, 6) nastąpiło przedawnienie, 7) postępowanie karne co do tego samego czynu tej samej osoby zostało prawomocnie ukończone lub wcześniej wszczęte toczy się. Art. 12. Odmawiając wszczęcia postępowania lub umarzając je, sąd lub prokurator, jeżeli dopatruje się czynu naruszającego obowiązki służbowe lub zasady współżycia społecznego, może przekazać sprawę sądowi społecznemu albo innemu organowi właściwemu do rozpoznawania spraw tego rodzaju. Art. 13. W razie stwierdzenia w toku postępowania poważnego uchybienia w czynnościach instytucji państwowej lub społecznej, a zwłaszcza gdy uchybienie to sprzyja popełnianiu przestępstw, sąd, prokurator lub Milicja Obywatelska zawiadamia o uchybieniu tym organ powołany do nadzoru nad daną jednostką organizacyjną, a w razie potrzeby zawiadamia organ kontroli; organ zawiadamiający może żądać wyjaśnień co do stwierdzonego uchybienia. Art. 14. O wszczęciu i ukończeniu postępowania toczącego się z urzędu przeciw osobom zatrudnionym w instytucjach państwowych i społecznych, uczniom i słuchaczom szkół wszystkich stopni oraz żołnierzom należy bezzwłocznie zawiadomić przełożonych tych osób. Art. 15. § 1. Jeżeli zachodzi długotrwała przeszkoda uniemożliwiająca prowadzenie postępowania, a w szczególności jeżeli nie można ująć oskarżonego albo nie może on brać udziału w postępowaniu z powodu choroby psychicznej lub innej ciężkiej choroby, postępowanie zawiesza się na czas trwania przeszkody. § 2. Na postanowienie co do zawieszenia postępowania przysługuje zażalenie. § 3. W czasie zawieszenia postępowania należy jednak dokonać odpowiednich czynności w celu zabezpieczenia dowodów przed ich utratą lub zniekształceniem. Dział II Sąd Rozdział 1 Właściwość i skład sądu Art. 16. Sąd powiatowy orzeka w pierwszej instancji we wszystkich sprawach, z wyjątkiem spraw przekazanych ustawą do właściwości innego sądu. Art. 17. § 1. Sąd wojewódzki orzeka w pierwszej instancji w sprawach o następujące przestępstwa: 1) o zbrodnie przewidziane w Kodeksie karnym oraz w ustawach szczególnych, z wyjątkiem spraw o zbrodnie określone w art. 210 § 1 Kodeksu karnego, 2) o występki określone w rozdziale XIX oraz w art. 140 § 1, art. 148 § 2, art. 149, 150, 227 § 2, art. 260 § 2 i art. 276 Kodeksu karnego, 3) o występki, które z mocy przepisu szczególnego należą do właściwości sądu wojewódzkiego. § 2. Sąd wojewódzki może na wniosek prokuratora wojewódzkiego albo z urzędu rozpoznać jako sąd pierwszej instancji sprawę o każde przestępstwo, jeżeli uzna to za stosowne ze względu na szczególną wagę lub zawiłość sprawy. § 3. Sąd wojewódzki rozpoznaje ponadto środki odwoławcze od orzeczeń i zarządzeń wydanych w pierwszej instancji w sądzie powiatowym oraz inne sprawy przekazane mu przez ustawę. Art. 18. Sąd Najwyższy rozpoznaje: 1) środki odwoławcze od orzeczeń i zarządzeń wydanych w pierwszej instancji w sądzie wojewódzkim, 2) rewizje nadzwyczajne, 3) inne sprawy przekazane mu przez ustawę. Art. 19. § 1. Na rozprawie głównej sąd orzeka w składzie jednego sędziego i dwóch ławników, jeżeli ustawa nie stanowi inaczej. Prezes sądu może zarządzić rozpoznanie sprawy należącej do właściwości danego sądu jako pierwszej instancji w składzie trzech sędziów, jeżeli uzna to za potrzebne ze względu na szczególną zawiłość sprawy. § 2. W sprawach o przestępstwa, za które ustawa przewiduje karę śmierci, sąd orzeka w składzie dwóch sędziów i trzech ławników; rewizję od wyroku orzekającego karę śmierci albo wnoszącą o wymierzenie takiej kary rozpoznaje sąd w składzie pięciu sędziów. Art. 20. § 1. Na rozprawie rewizyjnej oraz na posiedzeniu sąd orzeka w składzie trzech sędziów, jeżeli ustawa nie stanowi inaczej. Prezes sądu może jednak zarządzić rozpoznanie sprawy na posiedzeniu sądu pierwszej instancji w składzie jednego sędziego i dwóch ławników. § 2. Sąd powiatowy orzeka na posiedzeniu w składzie jednego sędziego. Prezes sądu może jednak zarządzić rozpoznanie sprawy w składzie jednego sędziego i dwóch ławników. Art. 21. § 1. Miejscowo właściwy do rozpoznania sprawy jest sąd, w którego okręgu popełniono przestępstwo. § 2. Jeżeli przestępstwo popełniono na polskim statku wodnym lub powietrznym, a § 1 nie może mieć zastosowania, właściwy jest sąd macierzystego portu statku. § 3. Jeżeli przestępstwo popełniono w okręgu kilku sądów, właściwy jest ten z nich, w którym wszczęto najpierw postępowanie. Art. 22. § 1. Jeżeli nie można ustalić miejsca popełnienia przestępstwa, właściwy jest sąd, w którego okręgu: 1) ujawniono przestępstwo, 2) ujęto oskarżonego, 3) oskarżony przed popełnieniem przestępstwa stale mieszkał lub czasowo przebywał - zależnie od tego, w którym z tych sądów najpierw wszczęto postępowanie. § 2. Przepis § 1 stosuje się odpowiednio, jeżeli przestępstwo popełniono za granicą. § 3. Jeżeli nie można ustalić właściwości miejscowej sądu według przepisów poprzedzających, sprawę rozpoznaje sąd właściwy dla dzielnicy Śródmieście m. st. Warszawy. Art. 23. § 1. Jeżeli tę samą osobę oskarżono o kilka przestępstw, a sprawy należą do właściwości różnych sądów tego samego rzędu, właściwy jest sąd, w którym najpierw wszczęto postępowanie. § 2. Jeżeli sprawy należą do właściwości sądów różnego rzędu, sprawę rozpoznaje sąd wyższego rzędu. Art. 24. § 1. Sąd właściwy dla sprawców przestępstw jest również właściwy dla pomocników, podżegaczy oraz innych osób, których przestępstwo pozostaje w ścisłym związku z przestępstwem sprawcy, jeżeli postępowanie przeciwko nim toczy się jednocześnie. § 2. Sprawy osób wymienionych w § 1 powinny być połączone we wspólnym postępowaniu; art. 23 stosuje się odpowiednio. § 3. Jeżeli zachodzą okoliczności utrudniające łączne rozpoznanie spraw, o których mowa w § 1 i 2, można wyłączyć i odrębnie rozpoznać sprawę poszczególnych osób lub o poszczególne czyny; sprawa wyłączona podlega rozpoznaniu przez sąd właściwy według zasad ogólnych. Art. 25. § 1. Sąd bada z urzędu swą właściwość, a w razie stwierdzenia swej niewłaściwości przekazuje sprawę właściwemu sądowi lub innemu organowi. § 2. Jeżeli sąd na rozprawie głównej stwierdza, że nie jest właściwy miejscowo lub że właściwy jest sąd niższego rzędu, może przekazać sprawę innemu sądowi jedynie wtedy, gdy powstaje konieczność odroczenia rozprawy. § 3. Na postanowienie w kwestii właściwości przysługuje zażalenie. Art. 26. Sąd wyższego rzędu nad sądem właściwym może przekazać sprawę innemu sądowi równorzędnemu, jeżeli większość osób, które należy wezwać na rozprawę, zamieszkuje blisko tego sądu, a z dala od sądu właściwego. Art. 27. Sąd Najwyższy może z inicjatywy właściwego sądu lub na wniosek prokuratora przekazać sprawę do rozpoznania innemu sądowi równorzędnemu, jeżeli wymaga tego dobro wymiaru sprawiedliwości. Art. 28. § 1. Spór o właściwość między sądami równorzędnymi rozstrzyga ostatecznie sąd wyższego rzędu nad sądem, który pierwszy wszczął spór. § 2. W czasie trwania sporu każdy z tych sądów przedsiębierze czynności nie cierpiące zwłoki. Art. 29. Jeżeli sąd wojskowy przekaże sprawę sądowi powszechnemu lub nie przyjmie sprawy przekazanej mu przez sąd powszechny, sprawę rozpoznaje sąd powszechny. Rozdział 2 Wyłączenie sędziego Art. 30. § 1. Sędzia jest z mocy prawa wyłączony od udziału w sprawie, jeżeli: 1) sprawa dotyczy tego sędziego bezpośrednio, 2) jest małżonkiem strony lub pokrzywdzonego albo ich obrońcy, pełnomocnika lub przedstawiciela ustawowego, 3) jest krewnym lub powinowatym w linii prostej, a w linii bocznej aż do stopnia pomiędzy dziećmi rodzeństwa osób wymienionych w pkt 2 albo jest związany z jedną z tych osób węzłem przysposobienia, opieki lub kurateli, 4) był świadkiem czynu, o który sprawa się toczy, albo w tej samej sprawie był przesłuchany w charakterze świadka lub występował jako biegły, 5) brał udział w sprawie jako prokurator, obrońca, pełnomocnik, przedstawiciel ustawowy strony, przedstawiciel społeczny albo prowadził postępowanie przygotowawcze, 6) uczestniczył w niższej instancji w wydaniu zaskarżonego orzeczenia lub wydał zaskarżone zarządzenie, 7) brał udział w wydaniu orzeczenia, które zostało uchylone, a sprawę przekazano do ponownego rozpoznania. § 2. Powody wyłączenia trwają mimo ustania uzasadniającego je małżeństwa, przysposobienia, opieki lub kurateli. § 3. Sędzia, który brał udział w wydaniu orzeczenia objętego wnioskiem o wznowienie lub zaskarżonego w trybie rewizji nadzwyczajnej, nie może orzekać co do tego wniosku lub tej rewizji. Art. 31. § 1. Sędzia ulega wyłączeniu, jeżeli pomiędzy nim a jedną ze stron zachodzi stosunek osobisty tego rodzaju, że mógłby wywołać wątpliwość co do bezstronności tego sędziego. § 2. Wniosek o wyłączenie sędziego, zgłoszony na podstawie § 1 po rozpoczęciu przewodu sądowego, pozostawia się bez rozpoznania, chyba że przyczyna wyłączenia powstała lub stała się stronie wiadoma dopiero po rozpoczęciu przewodu. Art. 32. § 1. Wyłączenie następuje na żądanie sędziego, z urzędu albo na wniosek strony. § 2. Jeżeli sędzia uznaje, że zachodzi przyczyna wyłączająca go z mocy art. 30, wyłącza się, składając oświadczenie na piśmie do akt, a na jego miejsce wstępuje inny sędzia. § 3. Sędzia, co do którego zgłoszono wniosek o wyłączenie na podstawie art. 31, może złożyć do akt stosowne oświadczenie na piśmie i powstrzymuje się od udziału w sprawie; jest jednak obowiązany przedsięwziąć czynności nie cierpiące zwłoki. § 4. Poza wypadkiem określonym w § 2 o wyłączeniu orzeka sąd, przed którym toczy się postępowanie; w składzie orzekającym w kwestii wyłączenia nie może brać udziału sędzia, którego dotyczy wyłączenie. W razie niemożności utworzenia takiego składu sądu orzeka w kwestii wyłączenia sąd wyższego rzędu. Art. 33. Jeżeli z powodu wyłączenia sędziów rozpoznanie sprawy w danym sądzie jest niemożliwe, sąd wyższego rzędu przekazuje sprawę innemu sądowi równorzędnemu. Art. 34. Przepisy niniejszego rozdziału stosuje się odpowiednio do ławników. Dział III Strony, obrońcy, pełnomocnicy i przedstawiciel społeczny Rozdział 3 Oskarżyciel publiczny Art. 35. § 1. Oskarżycielem publicznym przed wszystkimi sądami jest prokurator. § 2. Prawo wykonywania czynności oskarżyciela publicznego przysługuje także innym organom w granicach ustawowego upoważnienia. Art. 36. Odstąpienie oskarżyciela publicznego od oskarżenia nie wiąże sądu. Art. 37. W sprawach o przestępstwa ścigane z oskarżenia publicznego udział prokuratora jest obowiązkowy w rozprawie, jeżeli ustawa inaczej nie stanowi. Art. 38. § 1. Art. 30 § 1 pkt 1-4 oraz § 2, a także art. 31 i 32 stosuje się odpowiednio do prowadzącego postępowanie przygotowawcze oraz do oskarżyciela publicznego. § 2. Osoby wymienione w § 1 ulegają również wyłączeniu, jeżeli brały udział w sprawie w charakterze sędziego, obrońcy, pełnomocnika lub przedstawiciela ustawowego strony. Art. 39. § 1. O wyłączeniu oskarżyciela publicznego albo prowadzącego postępowanie przygotowawcze rozstrzyga prokurator bezpośrednio przełożony lub nadzorujący postępowanie. W razie wyłączenia oskarżyciela publicznego tenże prokurator wyznacza innego oskarżyciela. § 2. Czynności dokonane przez osobę podlegającą wyłączeniu, zanim ono nastąpiło, nie są z tej przyczyny bezskuteczne. Rozdział 4 Pokrzywdzony Art. 40. § 1. Pokrzywdzonym jest osoba fizyczna lub prawna, której dobro prawne zostało bezpośrednio naruszone lub zagrożone przez przestępstwo. § 2. Pokrzywdzonym może być także instytucja państwowa lub społeczna, choćby nie miała osobowości prawnej. Art. 41. § 1. W sprawach o przestępstwa, które wyrządziły szkodę w mieniu społecznym, jeżeli nie działa organ pokrzywdzonej instytucji państwowej lub społecznej, prawa pokrzywdzonego wykonywać mogą organy inspekcji i kontroli państwowej, które w zakresie swego działania ujawniły przestępstwo lub wystąpiły o wszczęcie postępowania karnego. § 2. Za pokrzywdzonego uważa się także zakład ubezpieczeń w zakresie, w jakim pokrył szkodę wyrządzoną pokrzywdzonemu przez przestępstwo. Art. 42. § 1. Za pokrzywdzonego, który nie jest osobą fizyczną, czynności procesowych dokonuje organ uprawniony do działania w jego imieniu. § 2. Jeżeli pokrzywdzony jest małoletni albo ubezwłasnowolniony całkowicie lub częściowo, prawa jego wykonuje przedstawiciel ustawowy albo osoba, pod której stałą pieczą pokrzywdzony pozostaje. Art. 43. W razie śmierci pokrzywdzonego prawa, które by mu przysługiwały, mogą wykonywać jego małżonek, krewni w linii prostej, rodzeństwo oraz osoba przysposabiająca i przysposobiona. Rozdział 5 Oskarżyciel posiłkowy Art. 44. § 1. W sprawach o przestępstwa ścigane z oskarżenia publicznego pokrzywdzony może po wniesieniu przez oskarżyciela publicznego aktu oskarżenia aż do czasu rozpoczęcia przewodu sądowego w pierwszej instancji złożyć oświadczenie na piśmie lub do protokołu rozprawy, że chce działać w charakterze oskarżyciela posiłkowego. § 2. Oskarżycielowi posiłkowemu przysługuje prawo udziału w postępowaniu sądowym w charakterze strony. Art. 45. § 1. Sąd dopuszcza oskarżyciela posiłkowego do udziału w postępowaniu, jeżeli uzna, że jego udział leży w interesie wymiaru sprawiedliwości. Sąd odmawia dopuszczenia oskarżyciela posiłkowego do udziału w postępowaniu, jeżeli oświadczenie pochodzi od osoby nieuprawnionej lub zostało złożone po terminie. § 2. Sąd pozbawia oskarżyciela posiłkowego jego praw, gdy na rozprawie wyjdzie na jaw, że nie jest on osobą uprawnioną lub że oświadczenie zostało złożone po terminie albo że udział tego oskarżyciela znacznie utrudnia postępowanie. § 3. Na postanowienie sądu zażalenie nie przysługuje. Art. 46. W razie zrzeczenia się swoich uprawnień oskarżyciel posiłkowy nie może ponownie przyłączyć się do postępowania. Art. 47. Odstąpienie oskarżyciela publicznego od oskarżenia nie pozbawia uprawnień oskarżyciela posiłkowego, który przyłączył się do postępowania. Art. 48. Śmierć oskarżyciela posiłkowego nie tamuje biegu postępowania; osoby wymienione w art. 43 mogą zgłosić udział w postępowaniu w charakterze oskarżyciela posiłkowego w każdym stadium postępowania, a w kwestii ich dopuszczenia orzeka sąd. Rozdział 6 Oskarżyciel prywatny Art. 49. § 1. Pokrzywdzony może jako oskarżyciel prywatny wnosić i popierać oskarżenie o przestępstwa ścigane z oskarżenia prywatnego. § 2. Inny pokrzywdzony tym samym czynem może aż do rozpoczęcia przewodu sądowego na rozprawie głównej przyłączyć się do toczącego się postępowania. Art. 50. § 1. W sprawach o przestępstwa ścigane z oskarżenia prywatnego prokurator może wszcząć postępowanie albo przyłączyć się do postępowania już wszczętego, jeżeli według jego oceny wymaga tego interes społeczny. § 2. Postępowanie toczy się wówczas z urzędu, a pokrzywdzony, który przedtem wniósł oskarżenie prywatne, korzysta z praw oskarżyciela posiłkowego; do pokrzywdzonego, który przedtem nie wniósł oskarżenia prywatnego, stosuje się art. 44-47. § 3. Jeżeli prokurator, który przyłączył się do postępowania, odstąpił od oskarżenia, pokrzywdzony powraca w dalszym postępowaniu do praw oskarżyciela prywatnego. § 4. Pokrzywdzony, który nie wniósł oskarżenia, może w terminie zawitym 14 dni od daty powiadomienia go o odstąpieniu prokuratora od ścigania złożyć akt oskarżenia lub oświadczenie, że podtrzymuje oskarżenie jako prywatne, a gdyby takiego oświadczenia nie złożył, sąd umarza postępowanie. Art. 51. § 1. W razie śmierci oskarżyciela prywatnego postępowanie zawiesza się, a osoby wymienione w art. 43 mogą wstąpić w prawa zmarłego. § 2. Jeżeli w terminie zawitym 3 miesięcy od dnia śmierci oskarżyciela prywatnego osoba uprawniona nie wstąpi w prawa zmarłego, sąd umarza postępowanie. Rozdział 7 Powód cywilny Art. 52. Pokrzywdzony może aż do rozpoczęcia przewodu sądowego na rozprawie głównej wytoczyć przeciw oskarżonemu powództwo cywilne w celu dochodzenia w postępowaniu karnym roszczeń majątkowych wynikających bezpośrednio z popełnienia przestępstwa. Art. 53. § 1. W razie śmierci pokrzywdzonego powództwo cywilne o roszczenia majątkowe wynikające z popełnienia przestępstwa mogą wytoczyć przeciwko oskarżonemu osoby wymienione w art. 43 w terminie określonym w art. 52. § 2. W razie śmierci powoda cywilnego osoby, o których mowa w art. 43, mogą wstąpić w prawa zmarłego, jednakże niewstąpienie tych osób nie tamuje biegu postępowania; sąd wydając orzeczenie kończące postępowanie pozostawia wówczas powództwo cywilne bez rozpoznania. Art. 54. Prokurator może w terminie przewidzianym w art. 52 wytoczyć powództwo cywilne na rzecz pokrzywdzonego lub osoby, o której mowa w art. 53 § 1, albo popierać wytoczone przez pokrzywdzonego lub tę osobę powództwo, jeżeli według oceny prokuratora wymaga tego interes społeczny. Art. 55. § 1. Sąd przed rozpoczęciem przewodu sądowego odmawia przyjęcia powództwa cywilnego, jeżeli: 1) powództwo cywilne jest z mocy przepisu szczególnego niedopuszczalne, 2) roszczenie nie ma bezpośredniego związku z zarzutem oskarżenia, 3) powództwo zostało wniesione przez osobę nieuprawnioną, 4) to samo roszczenie jest przedmiotem innego postępowania lub o roszczeniu tym prawomocnie orzeczono, 5) powództwo nie zostało należycie opłacone. § 2. Jeżeli pozew odpowiada warunkom formalnym, a nie zachodzą okoliczności wymienione w § 1, sąd orzeka o przyjęciu powództwa cywilnego. § 3. Mimo przyjęcia powództwa cywilnego sąd pozostawia je bez rozpoznania, jeżeli po rozpoczęciu przewodu sądowego ujawni się okoliczność wymieniona w § 1. § 4. Na odmowę przyjęcia powództwa cywilnego lub na pozostawienie go bez rozpoznania na podstawie § 3 zażalenie nie przysługuje. Art. 56. Powód cywilny może dowodzić istnienia tylko tych okoliczności, na których opiera swoje roszczenie. Art. 57. § 1. Jeżeli sąd odmówił przyjęcia powództwa cywilnego lub pozostawił je bez rozpoznania, powód cywilny może dochodzić swego roszczenia w postępowaniu cywilnym. § 2. Jeżeli w terminie zawitym 30 dni od daty odmowy przyjęcia lub pozostawienia powództwa cywilnego bez rozpoznania powód cywilny wniesie o przekazanie pozwu sądowi właściwemu do rozpoznawania spraw cywilnych, za dzień zgłoszenia roszczenia uważa się dzień wniesienia pozwu w postępowaniu karnym. Art. 58. W razie zawieszenia postępowania przed sądem karnym powód cywilny może żądać przekazania wytoczonego powództwa sądowi właściwemu do rozpoznawania spraw cywilnych. Art. 59. § 1. Jeżeli powództwo cywilne zostało zgłoszone już w toku postępowania przygotowawczego, organ prowadzący postępowanie załącza pozew do akt sprawy, a postanowienie co do przyjęcia powództwa wydaje sąd dopiero po wpłynięciu sprawy z aktem oskarżenia; za dzień zgłoszenia roszczenia uważa się wówczas dzień zgłoszenia powództwa. § 2. Jeżeli wraz z powództwem cywilnym został zgłoszony wniosek o zabezpieczenie roszczenia, w przedmiocie tego wniosku orzeka prokurator. § 3. Na postanowienie co do zabezpieczenia roszczenia przysługuje zażalenie. § 4. W razie umorzenia, warunkowego umorzenia lub zawieszenia postępowania przygotowawczego pokrzywdzony w terminie zawitym 30 dni od daty doręczenia postanowienia może żądać przekazania sprawy sądowi właściwemu do rozpoznawania spraw cywilnych. Jeżeli pokrzywdzony w terminie tym żądania nie zgłosi, zabezpieczenie upada, a wniesiony poprzednio pozew nie wywołuje skutków prawnych. Art. 60. W kwestiach dotyczących powództwa cywilnego, a nie unormowanych przez przepisy niniejszego kodeksu, stosuje się odpowiednio przepisy Kodeksu postępowania cywilnego. Rozdział 8 Oskarżony Art. 61. § 1. Za podejrzanego uważa się osobę, co do której wydano postanowienie o przedstawieniu zarzutów, a za oskarżonego - osobę, przeciwko której wniesiono akt oskarżenia. § 2. Jeżeli kodeks niniejszy używa w znaczeniu ogólnym określenia „oskarżony”, odpowiednie przepisy mają zastosowanie także do podejrzanego. Art. 62. Jeżeli oskarżony nie zna języka polskiego, postanowienie o przedstawieniu zarzutów, akt oskarżenia oraz orzeczenia podlegające zaskarżeniu lub kończące postępowanie doręcza się lub ogłasza oskarżonemu wraz z tłumaczeniem. Art. 63. Oskarżony ma prawo składać wyjaśnienia, może jednak bez podania powodów odmówić odpowiedzi na poszczególne pytania lub odmówić składania wyjaśnień. Art. 64. § 1. Oskarżony tymczasowo aresztowany może porozumiewać się ze swym obrońcą podczas nieobecności innych osób oraz korespondencyjnie. § 2. W postępowaniu przygotowawczym prokurator udzielając zezwolenia na porozumienie może zastrzec, że będzie przy tym obecny sam lub osoba przez niego upoważniona, a w wyjątkowych wypadkach może zezwolenia odmówić. Zastrzeżenie takie lub odmowa nie może nastąpić po zawiadomieniu podejrzanego i jego obrońcy o terminie końcowego zaznajomienia z materiałami postępowania, choćby następnie prokurator zarządził ich uzupełnienie. Art. 65. § 1. Jeżeli jest to potrzebne dla celów dowodowych, oskarżony jest obowiązany poddać się: 1) oględzinom zewnętrznym ciała oraz innym badaniom nie połączonym z naruszeniem integralności ciała; w szczególności wolno od oskarżonego pobrać odciski, fotografować go oraz okazać go w celach rozpoznawczych innym osobom w odpowiednio odtworzonych warunkach, 2) badaniom psychologicznym i psychiatrycznym oraz badaniom połączonym z dokonaniem zabiegów na jego ciele - z wyjątkiem chirurgicznych - pod warunkiem, że dokonywane są przez uprawnionego do tego pracownika służby zdrowia z zachowaniem wskazań wiedzy lekarskiej i nie zagrażają zdrowiu oskarżonego; w szczególności oskarżony jest obowiązany przy zachowaniu tych warunków poddać się pobraniu krwi lub wydzielin organizmu. § 2. Minister Zdrowia i Opieki Społecznej w porozumieniu z Ministrem Sprawiedliwości, Ministrem Spraw Wewnętrznych oraz Prokuratorem Generalnym Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej określi w drodze rozporządzenia szczegółowo warunki i sposób dokonywania badań lekarskich oskarżonego. Art. 66. § 1. Oskarżony, który pozostaje na wolności, jest obowiązany stawić się na każde wezwanie w toku postępowania karnego oraz zawiadamiać organ prowadzący postępowanie o każdej zmianie miejsca swego zamieszkania lub dłużej trwającego pobytu, o czym należy oskarżonego uprzedzić przy pierwszym przesłuchaniu. § 2. W razie nie usprawiedliwionego niestawiennictwa oskarżonego można sprowadzić go przymusowo. Art. 67. Jeżeli oskarżony jest nieletni lub ubezwłasnowolniony, jego przedstawiciel ustawowy lub osoba, pod której pieczą oskarżony pozostaje, może podejmować na jego korzyść wszelkie czynności procesowe, a przede wszystkim wnosić środki zaskarżenia, składać wnioski oraz ustanowić obrońcę. Art. 68. Oskarżony może mieć jednocześnie nie więcej niż trzech obrońców. Art. 69. Oskarżony, który nie ma obrońcy z wyboru, może żądać, aby mu wyznaczono obrońcę z urzędu, jeżeli wykaże, że nie jest w stanie bez uszczerbku dla koniecznego utrzymania siebie i rodziny ponieść kosztów obrony. Art. 70. § 1. W postępowaniu karnym oskarżony musi mieć obrońcę, jeżeli: 1) jest głuchy, niemy lub niewidomy, 2) zachodzi uzasadniona wątpliwość co do jego poczytalności. § 2. W wypadkach, o których mowa w § 1, udział obrońcy w rozprawie jest obowiązkowy. Art. 71. Oskarżony musi mieć obrońcę w postępowaniu przed sądem wojewódzkim jako sądem pierwszej instancji. Udział obrońcy na rozprawie głównej jest obowiązkowy, a na rozprawie rewizyjnej przed Sądem Najwyższym, jeżeli prezes Sądu lub Sąd uzna to za konieczne. Rozdział 9 Obrońcy i pełnomocnicy Art. 72. Obrońcą może być jedynie osoba uprawniona do obrony według przepisów ustawy o ustroju adwokatury. Art. 73. § 1. Obrońcę ustanawia oskarżony; do czasu ustanowienia obrońcy przez oskarżonego pozbawionego wolności obrońcę może ustanowić osoba najbliższa dla oskarżonego. § 2. Upoważnienie do obrony może być udzielone na piśmie albo przez oświadczenie do protokołu organu prowadzącego postępowanie karne. Art. 74. § 1. Jeżeli oskarżony, w wypadkach przewidzianych w art. 69 i 70, nie ma obrońcy z wyboru, w toku postępowania przygotowawczego prezes sądu właściwego do rozpoznania sprawy, a w postępowaniu sądowym prezes sądu wyznacza obrońcę z urzędu lub zespół adwokacki, którego kierownik deleguje obrońcę. § 2. W postępowaniu sądowym § 1 stosuje się również w wypadku określonym w art. 71. Art. 75. § 1. Ustanowienie obrońcy lub wyznaczenie obrońcy z urzędu odnosi się do całego postępowania, nie wyłączając czynności po uprawomocnieniu się orzeczenia, jeżeli nie zawiera ograniczeń. § 2. Wyznaczenie obrońcy z urzędu nakłada na obrońcę obowiązek podejmowania czynności procesowych aż do prawomocnego zakończenia postępowania. Jeżeli jednak czynności należy dokonać poza siedzibą lub miejscem zamieszkania obrońcy z urzędu, prezes sądu, przed którym ma być dokonana czynność, a w postępowaniu przygotowawczym prezes sądu powiatowego miejsca czynności wyznacza dla dokonania tej czynności na wniosek dotychczasowego obrońcy innego obrońcę spośród miejscowych adwokatów lub zespół adwokacki, którego kierownik deleguje obrońcę. Art. 76. Obrońca może bronić kilku oskarżonych, jeżeli ich interesy nie pozostają w sprzeczności. Art. 77. § 1. Obrońca może przedsiębrać czynności procesowe jedynie na korzyść oskarżonego. § 2. Udział obrońcy w postępowaniu nie wyłącza osobistego udziału w nim oskarżonego. Art. 78. W razie oczywistego naruszenia przez obrońcę jego obowiązków, zwłaszcza w zakresie obrony, sąd, a w postępowaniu przygotowawczym prokurator zawiadamia o tym radę adwokacką. Art. 79. § 1. Do pełnomocnika stosuje się odpowiednio art. 68, 72, 73, 75, 76 i 77 § 2. § 2. Pełnomocnikiem instytucji państwowej lub społecznej może być także radca prawny lub inny pracownik tej instytucji lub jej organu nadrzędnego. Art. 80. W kwestiach dotyczących pełnomocnika, a nie uregulowanych przez przepisy postępowania karnego, stosuje się odpowiednio przepisy obowiązujące w postępowaniu cywilnym. Rozdział 10 Przedstawiciel społeczny Art. 81. § 1. W postępowaniu sądowym do czasu rozpoczęcia przewodu sądowego w pierwszej instancji udział w postępowaniu może zgłosić przedstawiciel organizacji społecznej, jeżeli zachodzi potrzeba obrony interesu społecznego, objętego zadaniami statutowymi tej organizacji, w szczególności w sprawach dotyczących ochrony mienia społecznego lub praw obywateli. § 2. Minister Sprawiedliwości w porozumieniu z Prokuratorem Generalnym Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej ustali w drodze rozporządzenia wykaz organizacji społecznych oraz określi ogniwa tych organizacji, które mogą zgłosić udział swego przedstawiciela w postępowaniu karnym. § 3. W zgłoszeniu organizacja społeczna wskazuje osobę przedstawiciela, który ma reprezentować tę organizację, a przedstawiciel powinien złożyć odpowiednie pisemne upoważnienie. § 4. Sąd dopuszcza przedstawiciela organizacji społecznej, jeżeli uzna, że jego udział w postępowaniu sądowym leży w interesie wymiaru sprawiedliwości. Art. 82. Dopuszczony do udziału w postępowaniu sądowym przedstawiciel organizacji społecznej może w toku tego postępowania, a zwłaszcza na rozprawie wypowiedzieć się i zgłaszać wnioski w kwestiach, w których pragnie zająć stanowisko ze względu na interes społeczny. Art. 83. Jeżeli oskarżony jest żołnierzem albo funkcjonariuszem służby zorganizowanej na zasadach dyscypliny wojskowej, udział w postępowaniu sądowym może zgłosić delegat wybrany w tym celu przez kolektyw żołnierski lub pracowników służby; wybór delegata zatwierdza dowódca lub przełożony jednostki, wystawiając stosownej treści zaświadczenie. Art. 84. Przedstawiciel organizacji społecznej lub delegat kolektywu, w którym oskarżony pracuje, odbywa służbę wojskową lub się uczy, może zgłosić gotowość udzielenia poręczenia lub roztoczenia dozoru nad oskarżonym, przedstawiając stosownej treści uchwałę organizacji lub kolektywu. Dział IV Czynności procesowe Rozdział 11 Orzeczenia i zarządzenia Art. 85. Podstawę orzeczenia może stanowić tylko całokształt okoliczności ujawnionych w postępowaniu, mających znaczenie dla rozstrzygnięcia. Art. 86. § 1. Jeżeli ustawa nie wymaga wydania wyroku, sąd wydaje postanowienie. § 2. W kwestiach nie wymagających postanowienia prezes sądu wydaje zarządzenie. Zarządzenia może wydawać również przewodniczący wydziału oraz upoważniony sędzia. Art. 87. Sąd orzeka na rozprawie w wypadkach przewidzianych przez ustawę, a w innych - na posiedzeniu. Orzeczenia podejmowane na posiedzeniu mogą zapadać również na rozprawie. Art. 88. W posiedzeniu może wziąć udział prokurator lub zgłosić wniosek na piśmie; inne strony mogą wziąć udział w posiedzeniu, jeżeli ustawa to przewiduje. Art. 89. Jeżeli przed wydaniem postanowienia na posiedzeniu zachodzi potrzeba sprawdzenia okoliczności faktycznych, sąd dokonuje tego sam lub w tym celu wyznacza ze składu orzekającego sędziego albo wzywa do wykonania określonych czynności właściwy miejscowo sąd powiatowy. Art. 90. § 1. Uzasadnienie orzeczenia należy sporządzić na piśmie wraz z samym orzeczeniem, jeżeli ustawa nie stanowi inaczej. § 2. Zarządzenie wymaga pisemnego uzasadnienia, jeżeli podlega zaskarżeniu. § 3. Nie wymaga uzasadnienia dopuszczenie dowodu, jak również uwzględnienie wniosku, któremu inna strona nie sprzeciwiała się, chyba że orzeczenie podlega zaskarżeniu. Art. 91. § 1. Orzeczenie lub zarządzenie wydane na rozprawie ogłasza się ustnie. § 2. Orzeczenie lub zarządzenie wydane poza rozprawą należy doręczyć prokuratorowi i stronie, której przysługuje środek zaskarżenia, jeżeli nie brali oni udziału w posiedzeniu lub nie byli obecni przy ogłoszeniu; w innych wypadkach o treści orzeczenia lub zarządzenia należy powiadomić strony. § 3. Wyrok zapadły na posiedzeniu doręcza się stronom. § 4. Jeżeli ustawa nie zwalnia od równoczesnego sporządzenia uzasadnienia, orzeczenie doręcza się lub ogłasza wraz z uzasadnieniem § 5. Jeżeli sprawę rozpoznano z wyłączeniem jawności ze względu na ważny interes państwa, zamiast uzasadnienia doręcza się zawiadomienie, że uzasadnienie zostało sporządzone. § 6. Po ogłoszeniu lub przy doręczeniu orzeczenia należy pouczyć uczestników procesu o przysługującym im prawie, terminie i sposobie wniesienia środka zaskarżenia lub o tym, że orzeczenie nie podlega zaskarżeniu. Art. 92. § 1. Oczywiste omyłki pisarskie i rachunkowe oraz w obliczeniu terminów w orzeczeniu lub zarządzeniu albo w ich uzasadnieniu można sprostować w każdym czasie. § 2. Sprostowania dokonuje organ, który popełnił omyłkę. Jeżeli postępowanie toczy się przed sądem odwoławczym, sąd ten może z urzędu sprostować orzeczenie sądu pierwszej instancji. § 3. Sprostowanie orzeczenia następuje w drodze postanowienia, a sprostowanie zarządzenia - w drodze zarządzenia. § 4. Na wydane w pierwszej instancji postanowienie i zarządzenie co do tego sprostowania przysługuje zażalenie. Art. 93. W postępowaniu przygotowawczym stosuje się odpowiednio art. 86 § 2, art. 91 § 2 oraz art. 92 § 2. Art. 94. § 1. Sąd, który orzekał co do roszczeń majątkowych, nadaje na żądanie osoby uprawnionej klauzulę wykonalności orzeczeniu podlegającemu wykonaniu w drodze egzekucji. § 2. Za orzeczenie co do roszczeń majątkowych uważa się również nałożony przez sąd obowiązek naprawienia szkody, jeżeli sąd zarządził wykonanie warunkowo zawieszonej kary. Rozdział 12 Narada i głosowanie Art. 95. § 1. Przebieg narady i głosowania nad orzeczeniem jest tajny, a zwolnienie od zachowania w tym względzie tajemnicy nie jest dopuszczalne. § 2. Podczas narady i głosowania oprócz członków składu orzekającego może być obecny jedynie protokolant, chyba że przewodniczący uzna jego obecność za zbędną. § 3. Z przebiegu narady i głosowania nie sporządza się protokołu. Art. 96. § 1. Naradą i głosowaniem kieruje przewodniczący, a jeżeli co do porządku i sposobu narady oraz głosowania podniesione zostaną wątpliwości, rozstrzyga je skład orzekający. § 2. Po naradzie przewodniczący zbiera głosy poczynając od najmłodszego, najpierw od ławników według ich wieku, następnie od sędziów według ich starszeństwa służbowego, a sam głosuje ostatni. Sprawozdawca, jeżeli jest wyznaczony, głosuje pierwszy. Art. 97. Narada i głosowanie nad wyrokiem odbywają się osobno co do winy i kwalifikacji prawnej czynu, co do kary i co do innych kwestii. Art. 98. § 1. Orzeczenia zapadają większością głosów. § 2. Jeżeli zdania tak się podzielą, że żadne z nich nie uzyska większości, zdanie najmniej korzystne dla oskarżonego przyłącza się do zdania najbardziej doń zbliżonego, aż do uzyskania większości. Art. 99. Sędzia, który głosował przeciwko uznaniu oskarżonego za winnego, może wstrzymać się od głosowania nad karą; wówczas głos tego sędziego przyłącza się do zdania najprzychylniejszego dla oskarżonego. Art. 100. Orzeczenie podpisują wszyscy członkowie składu orzekającego, nie wyłączając przegłosowanego. Art. 101. § 1. Podpisując orzeczenie członek składu orzekającego ma prawo zaznaczyć na orzeczeniu swoje zdanie odrębne. § 2. Zdanie odrębne może dotyczyć również samego uzasadnienia orzeczenia; wówczas zdanie to zaznacza się przy podpisywaniu uzasadnienia. § 3. W razie zgłoszenia zdania odrębnego należy z urzędu sporządzić uzasadnienie wyroku, a składający zdanie odrębne jest obowiązany sporządzić jego uzasadnienie. Rozdział 13 Porządek czynności procesowych stron Art. 102. § 1. Osobę uprawnioną do wzięcia udziału w czynności procesowej zawiadamia się o jej czasie i miejscu. § 2. Czynności nie przeprowadza się, jeżeli osoba uprawniona nie stawiła się, a brak dowodu, że została o niej powiadomiona, oraz jeżeli zachodzi uzasadnione przypuszczenie, że niestawiennictwo wynikło z powodu przeszkód żywiołowych lub innych wyjątkowych przyczyn. § 3. W razie niestawiennictwa strony, obrońcy lub pełnomocnika, których stawiennictwo jest obowiązkowe, czynności procesowej nie przeprowadza się. § 4. Minister Sprawiedliwości oraz Minister Zdrowia i Opieki Społecznej określą w drodze rozporządzenia warunki i tryb usprawiedliwiania niestawiennictwa oskarżonych, świadków i innych uczestników procesu z powodu choroby. Art. 103. § 1. Znaczenie czynności procesowej ocenia się według treści złożonego oświadczenia. § 2. Błędne oznaczenie czynności procesowej, a zwłaszcza środka zaskarżenia, nie pozbawia czynności znaczenia prawnego. Art. 104. § 1. Pismo procesowe powinno zawierać: 1) oznaczenie organu, do którego jest skierowane, oraz sprawy, której dotyczy, 2) oznaczenie wnoszącego pismo, 3) treść wniosku lub oświadczenia, w miarę potrzeby z uzasadnieniem, 4) podpis składającego pismo. § 2. Za osobę, która nie może się podpisać, pismo podpisuje osoba przez nią upoważniona, ze wskazaniem przyczyny złożenia swego podpisu. Art. 105. § 1. Jeżeli pismo nie odpowiada wymaganiom formalnym, przewidzianym w art. 104 lub w przepisach szczególnych, a brak jest tego rodzaju, że pismo nie może otrzymać biegu, albo brak polega na niezłożeniu należnych opłat lub upoważnienia do podjęcia czynności procesowej, wzywa się osobę, od której pismo pochodzi, do usunięcia braku w terminie 7 dni. § 2. W razie uzupełnienia braku w terminie pismo wywołuje skutki od dnia jego wniesienia. W razie nieuzupełnienia braku w terminie pismo uznaje się za bezskuteczne, o czym należy pouczyć przy doręczeniu wezwania. Art. 106. Jeżeli osoba uczestnicząca w czynności procesowej odmówiła podpisu lub nie mogła go złożyć, należy zaznaczyć przyczynę braku podpisu. Rozdział 14 Terminy Art. 107. § 1. Terminy do wnoszenia środków zaskarżenia są zawite; zawite są również terminy, które ustawa za takie uznaje. § 2. Czynność procesowa dokonana po upływie terminu zawitego jest bezskuteczna. Art. 108. § 1. Do biegu terminu nie wlicza się dnia, od którego liczy się dany termin. § 2. Jeżeli termin jest oznaczony w tygodniach, miesiącach lub latach, koniec terminu wypada na ten dzień tygodnia lub miesiąca, który odpowiada początkowi terminu; jeżeli w danym miesiącu nie ma takiego dnia, koniec terminu przypada na ostatni dzień tego miesiąca. § 3. Jeżeli koniec terminu przypada na dzień uznany przez ustawę za dzień wolny od pracy, czynność można wykonać następnego dnia. Art. 109. Termin jest zachowany, jeżeli przed jego upływem pismo zostało nadane w polskim urzędzie pocztowym, w polskim urzędzie konsularnym lub złożone przez żołnierza w dowództwie jednostki wojskowej albo przez osobę pozbawioną wolności - w administracji zakładu karnego, a przez członka załogi polskiego statku morskiego - kapitanowi statku. Art. 110. Pismo wniesione przed upływem terminu omyłkowo do niewłaściwego sądu lub prokuratora uważa się za wniesione z zachowaniem terminu. Art. 111. § 1. Jeżeli niedotrzymanie terminu zawitego nastąpiło z przyczyn od strony niezależnych, strona w zawitym terminie 7 dni od daty ustania przeszkody może zgłosić wniosek o przywrócenie terminu, dopełniając jednocześnie czynności, która miała być w terminie wykonana; to samo stosuje się do osób nie będących stronami. § 2. W kwestii przywrócenia terminu orzeka sąd lub prokurator, przed którym należało dokonać czynności. § 3. Na odmowę przywrócenia terminu przysługuje zażalenie. Art. 112. Wniosek o przywrócenie terminu nie wstrzymuje wykonania orzeczenia, jednakże organ, do którego wniosek złożono, lub organ powołany do rozpoznania środka zaskarżenia może wstrzymać wykonanie orzeczenia; odmowa wstrzymania nie wymaga uzasadnienia. Rozdział 15 Doręczenia Art. 113. § 1. Orzeczenia i zarządzenia doręcza się w uwierzytelnionych odpisach, jeżeli ustawa nakazuje ich doręczenie. § 2. Wszelkie pisma przeznaczone dla oskarżonego przebywającego na wolności doręcza się w taki sposób, by treść ich nie była udostępniona dla osób niepowołanych. Art. 114. § 1. W wezwaniu należy oznaczyć organ wysyłający oraz podać, w jakiej sprawie, w jakim charakterze, miejscu i czasie ma się stawić adresat i czy jego stawiennictwo jest obowiązkowe, a także uprzedzić o skutkach niestawiennictwa. § 2. Przepis § 1 stosuje się odpowiednio do zawiadomień. Art. 115. Jeżeli od dnia doręczenia pisma biegnie termin wykonania czynności procesowej, należy pouczyć o tym adresata. Art. 116. § 1. Wezwania, zawiadomienia oraz inne pisma, od których daty doręczenia biegną terminy, doręcza się za pokwitowaniem zwrotnym przez pocztę lub funkcjonariusza organu wysyłającego. § 2. Milicja Obywatelska doręcza pisma, jeżeli doręczenie pozostaje w związku z czynnością zleconą Milicji Obywatelskiej przez sąd lub prokuratora. Art. 117. § 1. Pismo doręcza się adresatowi osobiście. § 2. W razie chwilowej nieobecności adresata w jego mieszkaniu pismo doręcza się dorosłemu domownikowi, a gdyby go nie było - administracji domu, dozorcy domu lub sołtysowi, jeżeli podejmą się oddać pismo adresatowi. Art. 118. § 1. Jeżeli doręczenia nie można dokonać w sposób określony w art. 117, pismo pozostawia się w prezydium właściwej rady narodowej lub w najbliższej jednostce Milicji Obywatelskiej, a pismo przesłane pocztą - w najbliższym urzędzie pocztowym. § 2. O pozostawieniu pisma w myśl § 1 doręczający umieszcza widoczne zawiadomienie na drzwiach mieszkania adresata ze wskazaniem, gdzie i kiedy pismo pozostawiono oraz że należy je odebrać w ciągu 7 dni; tak samo postąpić należy w razie doręczenia pisma administracji domu, dozorcy domu lub sołtysowi. § 3. Pismo można również pozostawić osobie upoważnionej do odbioru korespondencji w miejscu stałego zatrudnienia adresata. Art. 119. § 1. Pisma adresowane do żołnierzy oraz funkcjonariuszy Milicji Obywatelskiej i Służby Więziennej można doręczać adresatom za pośrednictwem ich przełożonych, przy czym wezwania przeznaczone dla żołnierzy pełniących zasadniczą służbę wojskową przesyła się do dowódcy jednostki wojskowej, w której żołnierz pełni służbę, w celu doręczenia i zarządzenia stawienia się stosownie do wezwania. § 2. Osobom pozbawionym wolności doręcza się pismo za pośrednictwem administracji zakładu karnego. § 3. Pismo przeznaczone dla adresata nie będącego osobą fizyczną albo dla obrońcy lub pełnomocnika doręcza się w biurze adresata osobie tam zatrudnionej. Art. 120. Prokuratora zawiadamia się o rozprawach i posiedzeniach przez doręczenie wykazu spraw, które mają być w danym dniu rozpoznane. Art. 121. § 1. Odbierający pismo potwierdza odbiór i jego datę swym podpisem na zwrotnym pokwitowaniu. § 2. Doręczający stwierdza na zwrotnym pokwitowaniu sposób doręczenia i opatruje to stwierdzenie swym podpisem. Art. 122. § 1. W razie odmowy przyjęcia pisma lub odmowy albo niemożności pokwitowania odbioru przez adresata doręczający sporządza na zwrotnym pokwitowaniu odpowiednią wzmiankę; wówczas doręczenie uważa się za dokonane. § 2. Pismo nie przyjęte przez adresata zwraca się organowi wysyłającemu. Art. 123. W wypadkach nie cierpiących zwłoki można wzywać osoby telegraficznie, telefonicznie lub w inny sposób, stosownie do okoliczności. Art. 124. Strona przebywająca za granicą ma obowiązek wskazać adres dla doręczeń w kraju; w razie nieuczynienia tego pismo wysłane pod ostatnio znanym adresem w kraju lub, jeżeli adresu tego nie ma, załączone do akt sprawy uważa się za doręczone. Art. 125. § 1. Jeżeli strona zmieniła miejsce zamieszkania i nie podała nowego adresu do wiadomości organu, przed którym toczy się postępowanie, pismo wysłane pod ostatnio wskazanym przez stronę adresem uważa się za doręczone. § 2. W postępowaniu sądowym § 1 stosuje się do pism wysłanych do oskarżonego dopiero po doręczeniu mu aktu oskarżenia. § 3. Przepis § 1 nie dotyczy pism wysyłanych po raz pierwszy po prawomocnym zakończeniu postępowania oraz do oskarżonego, co do którego umorzono postępowanie lub zapadł wyrok uniewinniający, chyba że oskarżony został już zawiadomiony o przyjęciu rewizji oskarżyciela. Art. 126. Orzeczenia, zarządzenia, zawiadomienia oraz odpisy, które ustawa nakazuje doręczać stronom, należy doręczać również obrońcy oskarżonego pozbawionego wolności i przedstawicielowi ustawowemu, jeżeli ustawa nie stanowi inaczej. Art. 127. Minister Sprawiedliwości w porozumieniu z Ministrem Łączności określi w drodze rozporządzenia szczegółowe zasady i tryb doręczania pism sądowych przez pocztę. Art. 128. Doręczenie bez zachowania przepisów niniejszego rozdziału uważa się w każdym razie za dokonane, jeżeli osoba, dla której pismo było przeznaczone, oświadczy, że pismo to otrzymała. Rozdział 16 Protokoły Art. 129. § 1. Spisania protokołu wymaga: 1) przyjęcie ustnego zawiadomienia o przestępstwie i wniosku o ściganie, 2) przesłuchanie oskarżonego, świadka i biegłego, 3) przeszukanie pomieszczeń i osób, 4) dokonanie oględzin, przeprowadzenie eksperymentu, konfrontacji oraz okazania, 5) otwarcie korespondencji i przesyłki, 6) zaznajomienie podejrzanego z materiałami zebranymi w postępowaniu przygotowawczym, 7) złożenie poręczenia, 8) przebieg rozprawy. § 2. Z innych czynności procesowych spisuje się protokół, jeżeli przepis szczególny tego wymaga albo przeprowadzający czynność uzna to za potrzebne; poza tym można ograniczyć się do sporządzenia notatki urzędowej. Art. 130. § 1. Protokół rozprawy spisuje aplikant lub pracownik sekretariatu. Protokół może też spisać asesor, jeżeli nie należy do składu orzekającego. § 2. Inny protokół spisać może poza osobami wymienionymi w § 1 osoba przybrana w charakterze protokolanta przez prowadzącego czynność lub sam przeprowadzający czynność. § 3. Od osoby przybranej, która nie jest pracownikiem organu prowadzącego postępowanie, odbiera się przyrzeczenie następującej treści: „Przyrzekam uroczyście, że powierzone mi obowiązki protokolanta wykonam sumiennie”. Art. 131. § 1. Niezależnie od spisania protokołu może być sporządzony stenogram czynności, który stenograf przekłada na pismo zwykłe, przy czym czyni wzmiankę, jakim posługiwał się systemem; pierwopis stenogramu dołącza się do protokołu. § 2. Art. 130 § 3 stosuje się odpowiednio. Art. 132. § 1. Protokolant i stenograf ulegają wyłączeniu z tych samych powodów co sędzia. § 2. O wyłączeniu orzeka w toku rozprawy lub posiedzenia sąd, a w innych wypadkach - osoba, która przeprowadza czynność protokołowaną. Art. 133. § 1. Przebieg czynności protokołowanych może być utrwalony ponadto za pomocą aparatury utrwalającej obraz lub dźwięk, o czym należy przed uruchomieniem aparatury uprzedzić osoby uczestniczące w czynności. § 2. Minister Sprawiedliwości w porozumieniu z Prokuratorem Generalnym Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej określi w drodze rozporządzenia rodzaje aparatur i środków technicznych służących do utrwalenia obrazu lub dźwięku dla celów procesowych oraz sposób ich zabezpieczenia, przechowywania i odtwarzania. Art. 134. § 1. Protokół powinien zawierać: 1) oznaczenie czynności, jej czasu i miejsca oraz osób w niej uczestniczących, 2) przebieg czynności oraz oświadczenia i wnioski jej uczestników, 3) wydane w toku czynności postanowienia i zarządzenia, a jeżeli postanowienie lub zarządzenie sporządzono osobno, wzmiankę o jego wydaniu, 4) w miarę potrzeby stwierdzenie innych okoliczności dotyczących przebiegu czynności. § 2. Wyjaśnienia, zeznania, oświadczenia i wnioski oraz stwierdzenie określonych czynności przez organ prowadzący postępowanie wciąga się do protokołu z możliwą dokładnością, a osoby biorące udział w czynności mogą żądać wciągnięcia do protokołu wszystkiego, co dotyczy ich praw i interesów. Art. 135. § 1. Protokół rozprawy oraz posiedzenia podpisują przewodniczący i protokolant. § 2. Stenogram oraz jego przekład podpisuje stenograf, a ponadto przewodniczący rozprawy lub przeprowadzający czynność. § 3. Jeżeli przewodniczący nie może podpisać protokołu, protokół podpisuje za niego jeden z członków składu orzekającego, zaznaczając przyczynę braku podpisu przewodniczącego. § 4. Jeden z koniecznych pod protokołem podpisów nie złożony natychmiast może być złożony później ze wskazaniem daty jego złożenia oraz przyczyny opóźnienia. Art. 136. § 1. Protokoły nie wymienione w art. 135 § 1 podpisują osoby biorące udział w czynności; protokół taki należy przed podpisaniem odczytać i uczynić o tym wzmiankę. § 2. Osoba uczestnicząca w czynności może podpisując protokół zgłosić jednocześnie zarzuty co do jego treści; zarzuty te należy wciągnąć do protokołu w miarę potrzeby wraz z oświadczeniem osoby wykonującej czynność protokołowaną. Art. 137. Skreślenia oraz poprawki i uzupełnienia poczynione w protokole wymagają omówienia podpisanego przez osoby podpisujące protokół. Art. 138. § 1. Strony oraz osoby mające w tym interes prawny mogą złożyć wniosek o sprostowanie protokołu rozprawy i posiedzenia, wskazując na nieścisłości i opuszczenia. § 2. Wniosek o sprostowanie protokołu rozprawy lub posiedzenia pozostawia się bez rozpoznania, jeżeli został złożony po wysłaniu akt sprawy do wyższej instancji. Art. 139. § 1. Przewodniczący po wysłuchaniu protokolanta może przychylić się do wniosku i wydać zarządzenie o sprostowaniu protokołu; w przeciwnym razie w przedmiocie sprostowania protokołu orzeka po wysłuchaniu protokolanta sąd w składzie, który rozpoznawał sprawę. § 2. Jeżeli nie można utworzyć tego samego składu, postanowienie nie zapada, a poszczególni jego członkowie oraz protokolant składają do akt sprawy oświadczenie co do zasadności wniosku. § 3. W razie uwzględnienia wniosku należy w sprostowanym protokole umieścić odpowiednią wzmiankę, którą podpisują przewodniczący i protokolant. Art. 140. Sprostowanie oczywistych omyłek pisarskich lub rachunkowych w protokole rozprawy lub posiedzenia może nastąpić na wniosek lub z urzędu w każdym czasie; art. 139 stosuje się odpowiednio. Art. 141. O treści sprostowania zawiadamia się strony, a o odmowie sprostowania - osobę, która zgłosiła wniosek o sprostowanie. Rozdział 17 Przeglądanie akt i sporządzanie odpisów Art. 142. § 1. Stronom oraz ich obrońcom, pełnomocnikom i przedstawicielom ustawowym oraz przedstawicielom społecznym dopuszczonym do udziału w postępowaniu udostępnia się akta sprawy sądowej i daje możność sporządzenia z nich odpisów. Za zgodą prezesa sądu akta te mogą być udostępnione również innym osobom. § 2. Prezes sądu może w razie uzasadnionej potrzeby zarządzić wydanie uwierzytelnionych odpisów z akt sprawy. Art. 143. § 1. Oskarżonemu na jego żądanie należy wydać bezpłatnie jeden uwierzytelniony odpis każdego orzeczenia wraz z uzasadnieniem, jeżeli je sporządzono. § 2. W sprawach, w których wyłączono jawność ze względu na ważny interes państwa, oskarżonemu wolno wydać tylko odpis orzeczenia kończącego postępowanie w danej instancji bez uzasadnienia. § 3. Przeglądanie akt sprawy w toku postępowania przygotowawczego i sporządzanie z nich odpisów oraz otrzymywanie odpisów uwierzytelnionych wymaga zezwolenia prowadzącego postępowanie przygotowawcze. Art. 144. Prokurator może przeglądać akta sprawy sądowej w każdym jej stanie oraz żądać przesłania mu ich w tym celu, jeżeli nie tamuje to biegu postępowania. Rozdział 18 Odtworzenie zaginionych lub zniszczonych akt Art. 145. § 1. Postępowanie w wypadku zaginięcia lub zniszczenia w całości lub w części akt sprawy będącej w toku przeprowadza sąd, w którym sprawa ostatnio się toczyła. § 2. Sąd Najwyższy przeprowadza takie postępowanie jedynie w zakresie odtworzenia akt tego sądu. § 3. Postępowanie w wypadku zaginięcia lub zniszczenia akt sprawy prawomocnie zakończonej przeprowadza sąd, w którym sprawa się toczyła w pierwszej instancji. § 4. Prokurator odtwarzając akta w toku postępowania przygotowawczego w sprawie pozostającej w jego rozporządzeniu stosuje odpowiednio przepisy niniejszego rozdziału. Art. 146. Jeżeli zaginęły lub uległy zniszczeniu akta sprawy prawomocnie zakończonej, odtworzenie nastąpi w częściach niezbędnych do wykonania orzeczenia, wznowienia postępowania, przeprowadzenia postępowania w trybie rewizji nadzwyczajnej albo urzeczywistnienia uzasadnionych interesów stron. Art. 147. Prezes sądu wzywa strony do złożenia w oznaczonym terminie wniosków co do sposobu odtworzenia akt sprawy oraz przedstawienia dokumentów umożliwiających ich odtworzenie. Art. 148. § 1. Prezes sądu wzywa osoby posiadające potrzebne dokumenty do ich przedstawienia sądowi, a w razie potrzeby zarządza ich przymusowe odebranie; art. 189-204 stosuje się odpowiednio. § 2. Po sporządzeniu uwierzytelnionych odpisów należy dokumenty zwrócić osobie, która je dostarczyła lub od której je odebrano. Art. 149. Postępowanie mające na celu odtworzenie akt i postępowanie dowodowe, jakie uzna za konieczne, przeprowadza sąd, a w szczególności sąd bierze pod uwagę wpisy do rejestrów karnych, repertoriów i innych ksiąg biurowych, utrwalenia dźwiękowe lub wzrokowe oraz może przesłuchać w charakterze świadków sędziów, prokuratorów, protokolantów, adwokatów i inne osoby, które uczestniczyły w postępowaniu lub które mogą się wypowiedzieć co do treści akt. Art. 150. § 1. Postanowienie co do odtworzenia akt sprawy ustala jego zakres lub stwierdza, że odtworzenie akt jest niemożliwe. § 2. Na postanowienie to przysługuje zażalenie. Art. 151. Jeżeli akta sprawy prawomocnie nie ukończonej nie mogą być w ogóle odtworzone albo zostały odtworzone w części, należy czynności procesowe powtórzyć w zakresie niezbędnym do kontynuowania postępowania. Dział V Dowody Rozdział 19 Przepisy ogólne Art. 152. Dowody przeprowadza się na wniosek stron lub z urzędu. Art. 153. Fakty powszechnie znane nie wymagają dowodu; to samo dotyczy faktów znanych z urzędu, należy jednak zwrócić na nie uwagę stron. Art. 154. § 1. We wniosku dowodowym należy wskazać, jakie okoliczności i w jaki sposób mają być udowodnione. § 2. Wniosek dowodowy może …