Uchwała Sejmu Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 8 maja 2003 r. w sprawie przyjęcia "Polityki Ekologicznej Państwa na lata 2003-2006 z uwzględnieniem pe

MONITOR POLSKI DZIENNIK URZ¢DOWY RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Warszawa, dnia 18 czerwca 2003 r. Nr 33 TREÂå: Poz.: UCHWA¸A SEJMU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ 433 — z dnia 8 maja 2003 r. w sprawie przyj´cia „Polityki Ekologicznej Paƒstwa na lata 2003—2006 z uwzgl´dnieniem perspektywy na lata 2007—2010” . . . . . . 1789 POSTANOWIENIE PREZYDENTA RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ 434 — z dnia 16 czerwca 2003 r. o przed∏u˝eniu okresu u˝ycia Polskiego Kontyngentu Wojskowego w Si∏ach Stabilizujàcych w Republice BoÊni i Hercegowiny . . . . . . . 1840 433 UCHWA¸A SEJMU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ z dnia 8 maja 2003 r. w sprawie przyj´cia „Polityki Ekologicznej Paƒstwa na lata 2003—2006 z uwzgl´dnieniem perspektywy na lata 2007—2010” Sejm Rzeczypospolitej Polskiej przyjmuje „Polityk´ Ekologicznà Paƒstwa na lata 2003—2006 z uwzgl´dnie- niem perspektywy na lata 2007—2010” stanowiàcà za∏àcznik do uchwa∏y. Marsza∏ek Sejmu: M. Borowski Monitor Polski Nr 33 — 1790 — Poz. 433 Za∏àcznik do uchwa∏y Sejmu Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 8 maja 2003 r. (poz. 433) POLITYKA EKOLOGICZNA PA¡STWA NA LATA 2003—2006 Z UWZGL¢DNIENIEM PERSPEKTYWY NA LATA 2007—2010 SPIS TREÂCI WPROWADZENIE ............................................................................................................................................... Rozdzia∏ 1. CELE I ZADANIA O CHARAKTERZE SYSTEMOWYM .................................................................. 1.1. W∏àczenie aspektów ekologicznych do polityk sektorowych ................................................. 1.2. Aktywizacja rynku do dzia∏aƒ na rzecz Êrodowiska................................................................. A. Partnerstwo z biznesem........................................................................................................ B. Kszta∏towanie postaw konsumentów .................................................................................. C. Ograniczanie subsydiów szkodliwych dla Êrodowiska....................................................... D. Ekologizacja sektora finansowego....................................................................................... E. Zarzàdzanie Êrodowiskowe................................................................................................... F. OdpowiedzialnoÊç za skutki Êrodowiskowe realizowanych przedsi´wzi´ç ....................... 1.3. Mechanizmy ekonomiczne i systemy finansowania............................................................... 1.4. Wzmocnienie instytucjonalne................................................................................................... 1.5. Udzia∏ spo∏eczeƒstwa. Edukacja ekologiczna, dost´p do informacji i poszerzanie dialogu spo∏ecznego ............................................................................................................................... 1.6. Ekologizacja planowania przestrzennego i u˝ytkowania terenu............................................ 1.7. Rozwój badaƒ i post´p techniczny. Stymulowanie innowacji ............................................... 1.8. Wspó∏praca mi´dzynarodowa .................................................................................................. Strona 1792 1792 1792 1793 1795 1796 1797 1798 1798 1799 1800 1801 1802 1803 1804 1805 Rozdzia∏ 2. OCHRONA DZIEDZICTWA PRZYRODNICZEGO I RACJONALNE U˚YTKOWANIE ZASOBÓW PRZYRODY....................................................................................................................................... 2.1. Podstawowe za∏o˝enia .............................................................................................................. 2.2. Ochrona przyrody i krajobrazu ................................................................................................. A. Stan wyjÊciowy...................................................................................................................... B. Cele Êredniookresowe do 2010 r. ......................................................................................... C. Zadania na lata 2003—2006.................................................................................................. 2.3. Ochrona i zrównowa˝ony rozwój lasów .................................................................................. A. Stan wyjÊciowy...................................................................................................................... B. Cele Êredniookresowe do 2010 r. ......................................................................................... C. Zadania na lata 2003—2006.................................................................................................. 2.4. Ochrona gleb.............................................................................................................................. A. Stan wyjÊciowy...................................................................................................................... B. Cele Êredniookresowe do 2010 r. ......................................................................................... C. Zadania na lata 2003—2006.................................................................................................. 2.5. Ochrona zasobów kopalin i wód podziemnych....................................................................... A. Stan wyjÊciowy...................................................................................................................... B. Cele Êredniookresowe do 2010 r. ......................................................................................... C. Zadania na lata 2003—2006.................................................................................................. 2.6. Biotechnologie i organizmy zmodyfikowane genetycznie ..................................................... A. Stan wyjÊciowy...................................................................................................................... B. Cele Êredniookresowe do 2010 r. ......................................................................................... C. Zadania na lata 2003—2006.................................................................................................. 1806 1806 1806 1806 1806 1807 1807 1807 1808 1808 1809 1809 1809 1809 1810 1810 1810 1811 1811 1811 1812 1812 Rozdzia∏ 3. ZRÓWNOWA˚ONE WYKORZYSTANIE SUROWCÓW, MATERIA¸ÓW, WODY I ENERGII ......... 3.1. Materia∏och∏onnoÊç, wodoch∏onnoÊç, energoch∏onnoÊç i odpadowoÊç gospodarki.......... A. Stan wyjÊciowy...................................................................................................................... B. Cele Êredniookresowe do 2010 r. ......................................................................................... C. Zadania na lata 2003—2006.................................................................................................. 1812 1812 1812 1812 1813 Monitor Polski Nr 33 — 1791 — Poz. 433 3.2. Wykorzystanie energii odnawialnej ......................................................................................... A. Stan wyjÊciowy...................................................................................................................... B. Cele Êredniookresowe do 2010 r. ......................................................................................... C. Zadania na lata 2003—2006.................................................................................................. 3.3. Kszta∏towanie stosunków wodnych i ochrona przed powodzià ............................................ A. Stan wyjÊciowy...................................................................................................................... B. Cele Êredniookresowe do 2010 r. ......................................................................................... C. Zadania na lata 2003—2006.................................................................................................. 1813 1813 1814 1814 1815 1815 1815 1815 Rozdzia∏ 4. ÂRODOWISKO I ZDROWIE. DALSZA POPRAWA JAKOÂCI ÂRODOWISKA I BEZPIECZE¡STWA EKOLOGICZNEGO ....................................................................................... 4.1. Podstawowe za∏o˝enia dotyczàce relacji „Êrodowisko — zdrowie”. Stan wyjÊciowy oraz g∏ówne cele i kierunki dzia∏aƒ................................................................................................... 4.2. JakoÊç wód................................................................................................................................. A. Stan wyjÊciowy...................................................................................................................... B. Cele Êredniookresowe do 2010 r. ......................................................................................... C. Zadania na lata 2003—2006.................................................................................................. 4.3. Zanieczyszczenie powietrza ...................................................................................................... A. Stan wyjÊciowy...................................................................................................................... B. Cele Êredniookresowe do 2010 r. ......................................................................................... C. Zadania na lata 2003—2006.................................................................................................. 4.4. Gospodarowanie odpadami ..................................................................................................... A. Stan wyjÊciowy...................................................................................................................... B. Cele Êredniookresowe do 2010 r. ......................................................................................... C. Zadania na lata 2003—2006.................................................................................................. 4.5. Chemikalia w Êrodowisku ......................................................................................................... A. Stan wyjÊciowy...................................................................................................................... B. Cele Êredniookresowe do 2010 r. ......................................................................................... C. Zadania na lata 2003—2006.................................................................................................. 4.6. Powa˝ne awarie przemys∏owe ................................................................................................. A. Stan wyjÊciowy...................................................................................................................... B. Cele Êredniookresowe do 2010 r. ......................................................................................... C. Zadania na lata 2003—2006.................................................................................................. 4.7. Oddzia∏ywanie ha∏asu ............................................................................................................... A. Stan wyjÊciowy...................................................................................................................... B. Cele Êredniookresowe do 2010 r. ......................................................................................... C. Zadania na lata 2003—2006.................................................................................................. 4.8. Oddzia∏ywanie pól elektromagnetycznych .............................................................................. A. Stan wyjÊciowy...................................................................................................................... B. Cele Êredniookresowe do 2010 r. ......................................................................................... C. Zadania na lata 2003—2006.................................................................................................. 1816 1818 1818 1819 1821 1821 1821 1822 1823 1825 1825 1825 1826 1826 1826 1828 1828 1828 1828 1829 1829 1829 1829 1830 1831 1832 1832 1833 1833 Rozdzia∏ 5. PRZECIWDZIA¸ANIE ZMIANOM KLIMATU................................................................................... 5.1. Stan wyjÊciowy .......................................................................................................................... 5.2. Kierunki dzia∏aƒ oraz cele Êredniookresowe do 2010 r. ......................................................... 5.3. Zadania na lata 2003—2006 ...................................................................................................... 1833 1833 1834 1834 Rozdzia∏ 6. OCENA REALIZACJI POLITYKI EKOLOGICZNEJ .......................................................................... 6.1. Monitoring i obieg informacji o stanie Êrodowiska ................................................................ 6.2. Wskaêniki skutecznoÊci polityki, oceny i raporty..................................................................... 1835 1835 1836 Rozdzia∏ 7. NAK¸ADY NA REALIZACJ¢ POLITYKI EKOLOGICZNEJ PA¡STWA W LATACH 2003—2006 I PERSPEKTYWICZNIE DO 2010 r. ................................................................................................. 1837 1816 Monitor Polski Nr 33 — 1792 — Poz. 433 WPROWADZENIE „Polityka ekologiczna paƒstwa na lata 2003—2006 z uwzgl´dnieniem perspektywy na lata 2007—2010” zosta∏a sporzàdzona jako realizacja ustaleƒ ustawy z dnia 27 kwietnia 2001 r. — Prawo ochrony Êrodowiska (Dz. U. Nr 62, poz. 627 i Nr 115, poz. 1229, z 2002 r. Nr 74, poz. 676, Nr 113, poz. 984, Nr 153, poz. 1271 i Nr 233, poz. 1957 oraz z 2003 r. Nr 46, poz. 392 i Nr 80, poz. 717 i 721), która w art. 13—16 wprowadza obowiàzek przygotowywania i aktualizowania co 4 lata polityki ekologicznej paƒstwa. Zapisy ustawy porzàdkujà dotychczasowà praktyk´ okresowego sporzàdzania dokumentów programowych o nazwie „Polityka ekologiczna paƒstwa” dla ró˝nych horyzontów czasowych lub nawet bez jednoznacznego okreÊlania okresu ich obowiàzywania, istniejàcà od 1990 r. Wówczas to, po zmianach ustrojowych w Polsce, powsta∏ pierwszy dokument o tej nazwie, przyj´ty przez Rad´ Ministrów, a nast´pnie w 1991 r. zaakceptowany przez Sejm i Senat RP. W 2000 r., a wi´c po up∏ywie 10 lat od chwili przyj´cia pierwszej polityki ekologicznej, zosta∏a sporzàdzona „II Polityka ekologiczna paƒstwa”, która w 2001 r. równie˝ zosta∏a zaakceptowana przez Parlament. Ustala ona cele ekologiczne do 2010 i 2025 r. Opracowany w 2002 r. „Program wykonawczy do II Polityki ekologicznej paƒstwa, na lata 2002—2010” jest dokumentem o charakterze operacyjnym, tj. wskazujàcym wykonawców i terminy realizacji konkretnych zadaƒ lub pakietów zadaƒ, przewidzianych do realizacji, zgodnie z politykà ekologicznà naszego paƒstwa w latach 2002—2010, a tak˝e szacujàcym niezb´dne nak∏ady i êród∏a ich finansowania. Niniejszà polityk´ ekologicznà, obejmujàcà lata 2003—2006 oraz 2007—2010, nale˝y traktowaç jako aktualizacj´ i uszczegó∏owienie d∏ugookresowej „II Polityki ekologicznej paƒstwa”, przede wszystkim w nawiàzaniu do priorytetowych kierunków dzia∏ania okreÊlonych w przyj´tym ostatnio VI Programie dzia∏aƒ Unii Europejskiej w dziedzinie Êrodowiska. Dostosowana do wymagaƒ nowej ustawy „Polityka ekologiczna paƒstwa na lata 2003—2006 z uwzgl´dnieniem perspektywy na lata 2007—2010” wpisuje si´ równie˝ w funkcjonujàcà w tej dziedzinie praktyk´ Unii Europejskiej, w której Êredniookresowe programy dzia∏aƒ Wspólnoty na rzecz Êrodowiska sà sporzàdzane od wielu lat. Aktualny, wspomniany ju˝ szósty program takich dzia∏aƒ obowiàzuje w∏aÊnie do 2010 r. Jest to tym bardziej warte podkreÊlenia, ˝e znacznà cz´Êç obj´tych „Politykà...” dzia∏aƒ, w szczególnoÊci dzia∏ania zaplanowane na lata 2004—2006, Polska b´dzie realizowaç ju˝ jako cz∏onek Unii, jeÊli tylko spe∏nià si´ aktualne za∏o˝enia i przewidywania co do ostatecznej daty naszego cz∏onkostwa. Wreszcie „Polityka ekologiczna paƒstwa na lata 2003—2006 z uwzgl´dnieniem perspektywy na lata 2007—2010” zosta∏a przygotowana i b´dzie realizowana (zgodnie z obecnymi za∏o˝eniami przynajmniej w roku 2003) równolegle z niezakoƒczonymi jeszcze negocjacjami Polski z Unià Europejskà w sprawie cz∏onkostwa, sporzàdzonym i wielokrotnie aktualizowanym „Narodowym programem przygotowania do cz∏onkostwa”, a zw∏aszcza przyj´tym w wyniku dotych- czasowych, tymczasowo zakoƒczonych negocjacji z Unià, podsumowujàcym dokumentem zawierajàcym koƒcowe ustalenia i przyj´te przez Polsk´ zobowiàzania (CONF-PL 95/01). Praktyczna realizacja „Polityki...” b´dzie tak˝e musia∏a uwzgl´dniaç, opracowywane i weryfikowane jako dokumenty pomocnicze dla potrzeb procesu negocjacji, plany implementacyjne dla poszczególnych, unijnych aktów prawnych w dziedzinie Êrodowiska. Wszystkie wymienione dokumenty „Polityka ekologiczna paƒstwa na lata 2003—2006 z uwzgl´dnieniem perspektywy na lata 2007—2010” bierze pod uwag´ i w wielu miejscach si´ do nich odwo∏uje. Ustawa — Prawo ochrony Êrodowiska w swoim art. 13 stwierdza, ˝e polityka ekologiczna paƒstwa ma na celu stworzenie warunków niezb´dnych do realizacji ochrony Êrodowiska. We wspó∏czesnym Êwiecie oznacza to przede wszystkim, ˝e polityka ta powinna byç elementem równowa˝enia rozwoju kraju i harmonizowania z celami ochrony Êrodowiska celów gospodarczych i spo∏ecznych. Oznacza to tak˝e, ˝e realizacja polityki ekologicznej paƒstwa w coraz wi´kszym stopniu powinna dokonywaç si´ poprzez zmiany modelu produkcji i konsumpcji, zmniejszanie materia∏och∏onnoÊci, wodoch∏onnoÊci i energoch∏onnoÊci gospodarki oraz stosowanie najlepszych dost´pnych technik i dobrych praktyk gospodarowania, a dopiero w dalszej kolejnoÊci poprzez typowo ochronne, tradycyjne dzia∏ania takie jak oczyszczanie gazów odlotowych i Êcieków, unieszkodliwianie odpadów itp. Na koniec oznacza to równie˝, ˝e aspekty ekologiczne powinny byç obligatoryjnie w∏àczane do polityk sektorowych we wszystkich dziedzinach gospodarowania, a tak˝e do strategii i programów rozwoju na szczeblu regionalnym i lokalnym. Rozdzia∏ 1 CELE I ZADANIA O CHARAKTERZE SYSTEMOWYM 1.1. W∏àczenie aspektów ekologicznych do polityk sektorowych Podstawowym warunkiem skutecznej realizacji polityki ekologicznej paƒstwa jest respektowanie zasady zrównowa˝onego rozwoju w strategiach i politykach w poszczególnych dziedzinach gospodarowania, tj. uwzgl´dnianie przy sporzàdzaniu tych strategii, polityk oraz ich programów wykonawczych, na równi z celami gospodarczymi i spo∏ecznymi w∏aÊciwymi dla danego sektora, równie˝ celów ekologicznych. Dotyczy to energetyki, przemys∏u, transportu, gospodarki komunalnej i budownictwa, rolnictwa, leÊnictwa, turystyki i innych dziedzin dzia∏alnoÊci, które wywierajà presj´ na Êrodowisko w formie bezpoÊredniego lub poÊredniego korzystania z jego zasobów oraz generowania zanieczyszczeƒ i/lub szkodliwych oddzia∏ywaƒ fizycznych. Instrumentem wspierajàcym lub wymuszajàcym ekologizacj´ polityk sektorowych b´dà strategiczne oceny ich oddzia∏ywania na Êrodowisko, wykonywane przede wszystkim dla polityk i programów wymaganych ustawowo. Monitor Polski Nr 33 — 1793 — WÊród metod realizacji celów polityki ekologicznej paƒstwa w ramach polityk sektorowych priorytet b´dzie mia∏o stosowanie tzw. dobrych praktyk gospodarowania i systemów zarzàdzania Êrodowiskowego, które pozwalajà kojarzyç efekty gospodarcze z efektami ekologicznymi. Szczegó∏owe wskazówki w tym Poz. 433 wzgl´dzie sà zawarte w „Wytycznych dotyczàcych zasad i zakresu uwzgl´dniania zagadnieƒ ochrony Êrodowiska w programach sektorowych”, przygotowanych przez Ministerstwo Ârodowiska, jako za∏àcznik do dokumentu pt. „Program wykonawczy do II Polityki ekologicznej paƒstwa na lata 2002—2010”. Dzia∏ania: — upowszechnienie sporzàdzonych przez Ministerstwo Ârodowiska „Wytycznych dotyczàcych zasad i zakresu uwzgl´dniania zagadnieƒ ochrony Êrodowiska w programach sektorowych” w formie wydawnictwa i/lub poprzez Internet; — wprowadzenie do wszystkich strategii i polityk sektorowych rozdzia∏u „Ochrona Êrodowiska”; — wykorzystanie przez Ministerstwo Ârodowiska „Wytycznych”, o których mowa wy˝ej, w procesie opiniowania strategii i polityk sektorowych w ramach uzgodnieƒ mi´dzyresortowych; — obj´cie strategii i polityk sektorowych strategicznymi ocenami oddzia∏ywania na Êrodowisko zgodnie z wymaganiami ustawy — Prawo ochrony Êrodowiska. 1.2. Aktywizacja rynku do dzia∏aƒ na rzecz Êrodowiska Zgodnie z II Politykà ekologicznà paƒstwa jednym z podstawowych rozwiàzaƒ s∏u˝àcych ochronie Êrodowiska ma byç wykorzystanie do tego celu mechanizmów gry rynkowej. Wynika to przede wszystkim z przyj´cia przez Polsk´ rynkowego modelu rozwoju gospodarczego, a tak˝e z podstawowej zasady wolnego rynku, funkcjonujàcej w Unii Europejskiej, do której Polska kandyduje. Dzi´ki aktywizacji rynku do dzia∏aƒ na rzecz Êrodowiska zamierza si´ uzyskaç: — równoprawne warunki w dost´pie do ograniczonych zasobów oraz do mo˝liwoÊci odprowadzania zanieczyszczeƒ przez wszystkie podmioty gospodarcze; — zachowanie i tworzenie miejsc pracy w dziedzinach mniej obcià˝ajàcych Êrodowisko (tzw. zielone miejsca pracy); — rozwój produkcji towarów i us∏ug, które mniej obcià˝ajà Êrodowisko, a przez to prowadzà do bardziej zrównowa˝onej konsumpcji; — ekonomizacj´ ochrony Êrodowiska; — rozwój produkcji urzàdzeƒ s∏u˝àcych ochronie Êrodowiska; — rozwój potencja∏u doradczego s∏u˝àcego zrównowa˝onemu rozwojowi; — wzmocnienie i poszerzenie oferty eksportowej polskich podmiotów gospodarczych zajmujàcych si´ ochronà Êrodowiska, zw∏aszcza w eksporcie na rynki krajów Europy Ârodkowej i Wschodniej oraz krajów rozwijajàcych si´. Uzyskanie tych efektów wymaga podejmowania przez Rzàd dzia∏aƒ bezpoÊrednich i poÊrednich, polegajàcych na tworzeniu warunków do zmiany zachowaƒ przez samorzàdy regionalne i lokalne, podmioty gospodarcze oraz gospodarstwa domowe. Dzia∏ania: 1. Preferowanie przy zakupach towarów oraz us∏ug przez administracj´ rzàdowà i samorzàdowà tych produktów, które majà proekologiczny charakter: — w 2003 r. Rzàd opracuje list´ towarów i us∏ug, które ze wzgl´du na mo˝liwoÊci stosowania rozwiàzaƒ proekologicznych powinny byç preferowane przy zakupach prowadzonych przez wszelkie agendy rzàdowe i samorzàdowe. Lista taka b´dzie corocznie weryfikowana; — w 2003 r. Rzàd dokona konfrontacji potrzeb w omawianym zakresie z ocenà rynkowych mo˝liwoÊci ich zaspokojenia i podejmie starania wzmocnienia tego sektora rynku; — poczàwszy od 2004 r. udzia∏ zakupów towarów i us∏ug o charakterze proekologicznym b´dzie wzrasta∏ corocznie o 10%, tak aby w 2008 r. osiàgnàç poziom 50%. 2. Zawarcie w ka˝dym przetargu organizowanym przez administracj´ rzàdowà i samorzàdowà wymogów ekologicznych: — w 2003 r. Rzàd opracuje kryteria i zasady tzw. zielonych przetargów oznaczajàce, ˝e we wszystkich wypadkach, gdy og∏asza si´ przetarg publiczny lub dokonywane jest zamówienie z zaanga˝owaniem Êrodków publicznych, jednym z kryteriów oceny b´dà kryteria ekologiczne; Monitor Polski Nr 33 — 1794 — Poz. 433 — wprowadzanie tych kryteriów i zasad odbywaç b´dzie si´ stopniowo, poczàwszy od 2004 r., tak aby w 2006 r. obowiàzywa∏y one w pe∏ni. Rok 2004 by∏by poÊwi´cony na rozwiàzania pilota˝owe, rok 2005 to dobrowolne ich wprowadzanie przez agendy rzàdowe i samorzàdowe. 3. Kszta∏towanie równoprawnych warunków konkurencji przez pe∏ne stosowanie zasady „zanieczyszczajàcy p∏aci”, wraz z uwzgl´dnianiem kosztów zewn´trznych: — w 2003 r. Rzàd opracuje program pe∏nego wdro˝enia zasady „zanieczyszczajàcy p∏aci”, tak aby poszczególne podmioty gospodarcze, instytucje i gospodarstwa domowe by∏y równoprawnie obj´te tà zasadà. Program ten zawieraç b´dzie harmonogram wdra˝ania, jednak z zastrze˝eniem, ˝e poszczególne sektory czy grupy obj´te rozszerzeniem zasady „zanieczyszczajàcy p∏aci” b´dà o tym informowane co najmniej z rocznym wyprzedzeniem. Realizacja ca∏ego programu nie powinna skoƒczyç si´ póêniej ni˝ do 2007 r.; — w 2003 r. Rzàd powo∏a zespó∏ mi´dzyresortowy do opracowania zakresu i zasad naliczania kosztów zewn´trznych we wszystkich wa˝niejszych dziedzinach, a przede wszystkim w transporcie, energetyce, górnictwie i przemyÊle przetwórczym, wraz z harmonogramem wdra˝ania uwzgl´dniania tych kosztów (np. w postaci podatków produktowych czy te˝ depozytów) oraz podda go w 2004 r. konsultacji spo∏ecznej. Prace zespo∏u powinny nawiàzywaç do prac prowadzonych w Unii Europejskiej, a harmonogram ich wprowadzania powinien byç uzale˝niony od harmonogramu wdra˝ania tego typu rozwiàzaƒ przez Uni´. 4. Wspieranie powstawania i zachowania tzw. zielonych miejsc pracy, w szczególnoÊci w: rolnictwie ekologicznym, agro- i ekoturystyce, leÊnictwie i ochronie przyrody, odnawialnych êród∏ach energii, uzdrowiskach, transporcie publicznym, dzia∏aniach na rzecz oszcz´dzania zasobów (zw∏aszcza energii i wody), odzysku produktów lub ich cz´Êci oraz odzysku opakowaƒ i wykorzystania odpadów jako surowców wtórnych: — w 2003 r. Rzàd przygotuje ramowy program wspierania zielonych miejsc pracy jako element programu walki z bezrobociem. Program ten zawieraç b´dzie mechanizm finansowego i eksperckiego wspierania w∏adz samorzàdowych i prywatnych przedsi´biorców w tworzeniu miejsc pracy uznanych za zielone. Do wspierania tego programu w∏àczone b´dà êród∏a finansowe wspierajàce tworzenie miejsc pracy, fundusze ekologiczne, Êrodki Ekofunduszu oraz Êrodki Unii Europejskiej i kredyty Banku Âwiatowego oraz Europejskiego Banku Odbudowy i Rozwoju. Podstawà uzyskania wsparcia b´dzie przedstawienie przez w∏adze samorzàdowe (wojewódzkie, powiatowe, gminne — pojedynczo lub w stowarzyszeniu) konkretnego programu tworzenia zielonych miejsc pracy. Rzàd b´dzie popiera∏ partnerstwo prywatno-publiczne w dzia∏aniach na rzecz tworzenia zielonego rynku pracy; — po zakoƒczeniu prac nad zakresem i zasadami naliczania kosztów zewn´trznych mi´dzyresortowy zespó∏ zostanie w 2004 r. przekszta∏cony w zespó∏ do prac nad ekologicznà reformà podatkowà. Jego zadaniem b´dzie przygotowanie, w nawiàzaniu do prac prowadzonych w Unii Europejskiej, koncepcji ekologicznej reformy podatkowej w Polsce wraz z ogólnym harmonogramem jej wdra˝ania. Istotà tej koncepcji b´dzie zaproponowanie wzrostu opodatkowania zasobów, zw∏aszcza nieodnawialnych, przy obni˝eniu podatków zwiàzanych z zatrudnieniem, wraz z zachowaniem neutralnoÊci bud˝etowej. W 2005 r. koncepcja ta zostanie poddana szerokiej konsultacji spo∏ecznej. Wdro˝enie koncepcji mo˝e nastàpiç jedynie z równoleg∏ym jej wdra˝aniem w paƒstwach Unii; — Rzàd nadal b´dzie podtrzymywa∏ i w miar´ mo˝liwoÊci rozszerza∏ indywidualne rozwiàzania s∏u˝àce generowaniu lub zachowaniu zielonych miejsc pracy. Dotyczy to w szczególnoÊci: obowiàzkowego zakupu energii ze êróde∏ odnawialnych, wspierania przechodzenia z rolnictwa tradycyjnego na rolnictwo ekologiczne czy te˝ wspierania dzia∏aƒ termomodernizacyjnych. W miar´ mo˝liwoÊci dzia∏ania te b´dà rozszerzane, w szczególnoÊci poprzez wprowadzenie certyfikatów na tzw. „zielonà” energi´ w celu dostosowywania si´ do skali rozwoju energetyki odnawialnej przyj´tej w Unii Europejskiej, pomoc paƒstwa w rozwoju aglomeracyjnego transportu publicznego, czy te˝ tworzenie rynku na wszelkiego rodzaju oszcz´dzanie. Wsparcie to b´dzie realizowane stopniowo w taki sposób, aby w okresie poczàtkowym obni˝yç ryzyko dzia∏ania dla chcàcych podejmowaç aktywnoÊç w tym zakresie. 5. Stymulowanie rozwoju przemys∏u urzàdzeƒ ochrony Êrodowiska, zw∏aszcza urzàdzeƒ wykorzystywanych w ochronie wód i powietrza oraz zagospodarowaniu odpadów: — poprzez ustaw´ — Prawo ochrony Êrodowiska i akty wykonawcze nawiàzujàce do prawodawstwa Unii Europejskiej, a tak˝e coraz sprawniejszà realizacj´ prawa, Rzàd stworzy∏ i b´dzie nadal tworzy∏ rynek na urzàdzenia ochrony Êrodowiska. W szczególnoÊci b´dzie to wa˝ne dla tych zagadnieƒ, które w wyniku negocjacji z Unià uzyska∏y okresy przejÊciowe. Rzàd w miar´ mo˝liwoÊci b´dzie stara∏ si´ promowaç rodzime firmy doradcze, wykonawcze i eksploatacyjne; — w 2003 r. Rzàd opracuje program wspierania polskiego eksportu w zakresie ochrony Êrodowiska (doradztwo, urzàdzenia, wykonawstwo), zw∏aszcza do krajów Europy Ârodkowej i Wschodniej oraz kra- Monitor Polski Nr 33 — 1795 — Poz. 433 jów rozwijajàcych si´. Program ten b´dzie zawieraç dzia∏ania zwiàzane z promocjà oraz wspieraniem finansowym, zw∏aszcza poprzez udzielanie gwarancji kredytowych oraz w miar´ mo˝liwoÊci wspieranie tanim kredytem eksportowym lub ulgami podatkowymi. Wdra˝anie tego programu powinno rozpoczàç si´ w 2004 r. 6. Wprowadzenie handlu pozwoleniami na emisj´ zanieczyszczeƒ do powietrza, zw∏aszcza w zakresie CO2 , SO2 i NOx : — w 2003 r. Rzàd opracuje koncepcj´ handlu pozwoleniami na emisj´ zanieczyszczeƒ do powietrza, przede wszystkim w zakresie CO2, SO2 i NOx; — w 2004 r. zostanie wdro˝ony system pilota˝owy handlu emisjami dla SO2, w ograniczonym zakresie (np. dla du˝ych obiektów energetyki zawodowej i przemys∏owej); — w kolejnych latach zostanie wdro˝ony system handlu emisjami dla kolejnych zanieczyszczeƒ — w 2005 r. dla SO2 w pe∏nym wymiarze, w 2007 r. dla CO2 i w 2009 r. dla NOx. Dwuletnie okresy wdro˝eƒ pozwolà na zebranie doÊwiadczeƒ z roku pierwszego i wykorzystanie ich do formu∏owania zasad i warunków handlu dla nast´pnego rodzaju zanieczyszczenia. 7. W∏àczenie instytucji finansowych do wspierania na zasadach rynkowych przedsi´wzi´ç w ochronie Êrodowiska i na rzecz rozwoju zrównowa˝onego: — w 2003 r. Rzàd przygotuje program zach´cania banków komercyjnych i funduszy powierniczych do rozszerzania oferty wszelkiego rodzaju ekodepozytów. W programie tym powinna si´ znaleêç tak˝e zach´ta do szerokiego stosowania przez podmioty gospodarcze potencjalnie groêne dla Êrodowiska — ubezpieczeƒ ekologicznych. W póêniejszym okresie Rzàd rozwa˝y mo˝liwoÊç wprowadzenia dla tego rodzaju podmiotów gospodarczych obowiàzkowego ubezpieczenia ekologicznego, w szczególnoÊci dotyczàcego zagro˝eƒ awaryjnych. W efekcie wymienionych dzia∏aƒ nale˝y si´ spodziewaç: ce warunki dla podejmowania przez nie dzia∏aƒ na rzecz Êrodowiska równie˝ o charakterze dobrowolnym. — znacznego poszerzenia si´ rynku na produkty proekologiczne, wielokrotnego u˝ytkowania, z recyklingu, surowce wtórne, Pomoc w spe∏nianiu wymagaƒ obligatoryjnych, obok dopuszczonej prawem pomocy materialnej, b´dzie obejmowaç przede wszystkim zapewnienie w∏aÊciwego przep∏ywu informacji pomi´dzy instytucjami publicznymi i sferà biznesu oraz szkolenie kadr. — wzrostu rynku pracy zwiàzanego z ochronà Êrodowiska i ze zrównowa˝onym rozwojem, — odmaterializowania produkcji i konsumpcji, — ekonomizacji ochrony powietrza. A. Partnerstwo z biznesem Osiàgni´cie celów polityki ekologicznej nie b´dzie mo˝liwe bez aktywnego w∏àczenia si´ w proces ich realizacji przez przedsi´biorstwa b´dàce, obok ogó∏u obywateli, g∏ównymi u˝ytkownikami Êrodowiska. Równolegle z oddzia∏ywaniem na podmioty gospodarcze przy pomocy obligatoryjnych mechanizmów prawnych, administracyjnych i ekonomiczno-finansowych konieczne jest w zwiàzku z tym szukanie równie˝ innych sposobów stymulowania proekologicznych zachowaƒ sfery biznesu, a tak˝e dbanie o to, aby konieczne spe∏nianie rosnàcych wymagaƒ ochrony Êrodowiska nie powodowa∏o jednoczeÊnie zbyt wysokich kosztów i zbyt daleko idàcego os∏abiania aktywnoÊci gospodarczej w kraju, utrudniajàcego niezb´dny wzrost poziomu ˝ycia i pog∏´biajàcego trudnoÊci na rynku pracy. Przyjmujàc takie za∏o˝enia nale˝y z jednej strony udzielaç przedsi´biorstwom wszelkiej mo˝liwej pomocy w spe∏nianiu zaostrzanych, ekologicznych wymagaƒ obligatoryjnych, zaÊ z drugiej — tworzyç sprzyjajà- Przep∏yw informacji b´dzie si´ odbywaç g∏ównie poprzez tworzenie sta∏ych cia∏ konsultacyjnych skupiajàcych przedstawicieli administracji ochrony Êrodowiska i sfery przedsi´biorczoÊci, w∏àczanie przedstawicieli Êrodowisk biznesowych do prac nad projektami aktów prawnych i dokumentów polityczno-programowych w tej dziedzinie, a tak˝e udzia∏ przedsi´biorców w procesie opiniowania tych projektów. Szkolenie kadr przedsi´biorstw w zakresie zagadnieƒ ochrony Êrodowiska b´dzie prowadzone zarówno w ramach organizowanych przez instytucje publiczne, wspólnie z zainteresowanymi przedsi´biorstwami, cykli szkoleniowych poÊwi´conych specjalnie tym w∏aÊnie zagadnieniom, jak i w ramach rutynowych, odpowiednio sprofilowanych szkoleƒ prowadzonych przez wyspecjalizowane instytucje w odpowiedzi na pojawiajàce si´ zapotrzebowanie komercyjne na takie szkolenia. Przep∏yw informacji b´dzie pomocny w wyprzedzajàcym przygotowaniu si´ przez sfer´ biznesu do zmienianych wymagaƒ, uwzgl´dnianiu w ich ostatecznym kszta∏cie realnych mo˝liwoÊci ich spe∏nienia oraz ewentualnym ustalaniu niezb´dnych, dostosowawczych okresów przejÊciowych. Szkolenie kadr dostarczy natomiast koniecznej wiedzy, umiej´tnoÊci i motywacji do wdra˝ania nowych rozwiàzaƒ. Monitor Polski Nr 33 — 1796 — Wa˝nym elementem wspierania dobrowolnych dzia∏aƒ przedsi´biorstw na rzecz Êrodowiska b´dzie równie˝ wdro˝enie systemu zbywalnych pozwoleƒ na emisj´ zanieczyszczeƒ, który powinien sprzyjaç spe∏nianiu przez podmioty gospodarcze wymagaƒ ekologicznych oraz realizacji zaplanowanych zadaƒ w zakresie redukcji emisji poprzez racjonalizacj´ kosztów takich przedsi´wzi´ç. System ten b´dzie wdra˝any w pierwszej kolejnoÊci w odniesieniu do emisji dwu- Poz. 433 tlenku w´gla, dwutlenku siarki i tlenków azotu (patrz ni˝ej). Przedsi´wzi´cia dotyczàce szerszego ni˝ dotychczas wspierania dobrowolnych dzia∏aƒ na rzecz Êrodowiska zostanà podj´te tak˝e ju˝ w 2002 r. i b´dà realizowane sukcesywnie w latach 2003—2007 i cz´Êciowo do roku 2009 (wdro˝enie handlu emisjami dla tlenków azotu). Dzia∏ania: — udzielanie przedsi´biorstwom materialnej pomocy w spe∏nianiu zaostrzanych wymagaƒ ekologicznych w granicach okreÊlonych obowiàzujàcym prawem dostosowanym do wymagaƒ funkcjonujàcych na jednolitym rynku Unii Europejskiej, z wykorzystaniem bezpoÊrednich i poÊrednich subsydiów krajowych oraz pomocy finansowej ze strony Unii; — stworzenie sta∏ych cia∏ konsultacyjnych skupiajàcych przedstawicieli administracji ochrony Êrodowiska i sfery biznesu (z mo˝liwym udzia∏em przedstawicieli tak˝e innych dzia∏ów administracji publicznej oraz zwiàzków zawodowych, organizacji ekologicznych i innych zainteresowanych organizacji spo∏ecznych), z zadaniem prowadzenia bie˝àcej dyskusji na temat funkcjonowania istniejàcych mechanizmów ochrony Êrodowiska oraz propozycjami wprowadzenia nowych rozwiàzaƒ w tej dziedzinie; — szkolenie kadr przedsi´biorstw w zakresie problematyki ochrony Êrodowiska; — wsparcie „Ruchu czystszej produkcji” i Programu „OdpowiedzialnoÊç i troska”; — promocja istniejàcego znaku ekologicznego oraz opracowanie kryteriów przyznawania tego znaku dla wi´kszej liczby grup wyrobów; — stworzenie instytucjonalnych warunków dla praktycznego wdra˝ania w Polsce rozporzàdzenia EMAS (przede wszystkim powo∏anie kompetentnej jednostki odpowiedzialnej za realizacj´ rozporzàdzenia); — wdro˝enie systemu zbywalnych pozwoleƒ na emisj´ (w pierwszej kolejnoÊci w odniesieniu do emisji dwutlenku w´gla, dwutlenku siarki i tlenków azotu), w tym przede wszystkim przygotowanie i uchwalenie ustawy w sprawie tworzenia rynków uprawnieƒ do emisji zanieczyszczeƒ Êrodowiska i zasad obrotu takimi uprawnieniami. B. Kszta∏towanie postaw konsumentów Szczególny wp∏yw na presj´, której jest poddawane Êrodowisko ze strony procesów gospodarczych i spo∏ecznych, wywierajà konsumenci, poniewa˝ sà oni zarówno bezpoÊrednimi u˝ytkownikami Êrodowiska (konsumujàc jego zasoby na potrzeby gospodarstw domowych, wytwarzajàc w tych gospodarstwach Êcieki i odpady, przemieszczajàc si´ indywidualnymi i zbiorowymi Êrodkami transportu, korzystajàc z walorów Êrodowiska w ramach wypoczynku itp.), jak i oddzia∏ujà na u˝ytkowanie Êrodowiska w sposób poÊredni, wp∏ywajàc, poprzez stwarzane zapotrzebowanie na wyroby i us∏ugi, na nieoboj´tnà dla Êrodowiska aktywnoÊç podmiotów gospodarczych. Z tych w∏aÊnie wzgl´dów znaczenie, jakie majà dla Êrodowiska zachowania konsumentów, trudno jest przeceniç — ich Êwiadome, przyjazne wobec Êrodowiska dzia∏ania mogà bowiem nie tylko istotnie zmniejszyç skal´ problemów ekologicznych, jakie wyst´pujà w gospodarce komunalnej, transporcie czy turystyce, ale równie˝ ograniczyç lub wr´cz wyeliminowaç, poprzez rynek, najbardziej ucià˝liwe dla Êrodowiska rodzaje dzia∏alnoÊci, produkty lub us∏ugi w gospodarce jako ca∏oÊci, promujàc jednoczeÊnie rodzaje aktywnoÊci i wytwarzane dobra bardziej przyjazne Êrodowisku. SkutecznoÊç dzia∏ania popytu stwarzanego przez konsumentów (lub te˝ jego braku) mo˝e byç w tym kontekÊcie znacznie wi´ksza od skutecznoÊci jakichkolwiek innych instrumentów — prawnych, organizacyjnych, ekonomicznych itp. ÂwiadomoÊç tego faktu powoduje, ˝e w ramach polityki ekologicznej paƒstwa znacznie wi´kszy ni˝ dotychczas nacisk zostanie po∏o˝ony na sterowanie popytem na dobra i us∏ugi, które b´dzie realizowane poprzez szereg poni˝ej wymienionych dzia∏aƒ. Dzia∏ania: — wprowadzenie problematyki bezpoÊredniego i poÊredniego oddzia∏ywania na Êrodowisko przez sfer´ konsumpcji do podstaw programowych kszta∏cenia we wszystkich typach szkó∏ oraz programów szkoleƒ organizowanych przez pracodawców, instytucje publiczne i organizacje spo∏eczne; Monitor Polski Nr 33 — 1797 — Poz. 433 — w∏àczenie prezentacji obejmujàcych oddzia∏ywanie na Êrodowisko zachowaƒ konsumentów do oferty programowej Êrodków przekazu oraz instytucji kultury i wypoczynku, przy mo˝liwie szerokim zaanga˝owaniu do udzia∏u w takich prezentacjach osób cieszàcych si´ wysokà spo∏ecznà popularnoÊcià i autorytetem oraz reprezentujàcych szanowane i powa˝ane instytucje; — konsekwentna realizacja obowiàzków instytucji publicznych w zakresie udost´pniania informacji o Êrodowisku wynikajàcych z ustawy — Prawo ochrony Êrodowiska i ustawy o informacji publicznej; — wprowadzenie w odniesieniu do ustalonych kategorii wyrobów powodujàcych szczególnie istotnà, jednostkowà konsumpcj´ zasobów Êrodowiska lub emisj´ zanieczyszczeƒ w procesie produkcji i/ lub eksploatacji, obowiàzku umieszczania informacji z tego zakresu na widocznych i czytelnych etykietach (ponad formalne obowiàzki wynikajàce z przepisów o substancjach niebezpiecznych); — rozszerzenie listy grup wyrobów, których producenci, dzi´ki ustaleniu stosownych kryteriów, mogà i b´dà mogli si´ ubiegaç o prawo ich oznaczania znakiem ekologicznym; — wspieranie rynkowej konkurencyjnoÊci produktów i us∏ug przyjaznych Êrodowisku poprzez uaktywnienie ich marketingu i reklamy, a w uzasadnionych przypadkach tak˝e ograniczone subsydiowanie ich cen. C. Ograniczanie subsydiów szkodliwych dla Êrodowiska Szkodliwe dla Êrodowiska subsydiowanie nie polega zwykle na jawnym wsparciu ze Êrodków publicznych (dotacje z bud˝etów publicznych), ale przyjmuje nast´pujàcà postaç: — subsydia „formalne”, przybierajàce postaç dotacji i preferencyjnych po˝yczek na inwestycje w Êrodki trwa∏e, przyspieszona amortyzacja, zwolnienia i ulgi podatkowe, — mechanizmy subsydiowania nieformalnego (przyjmujàce postaç umarzania zobowiàzaƒ podmiotów gospodarczych prowadzàcych dzia∏alnoÊç ucià˝liwà lub szkodliwà dla Êrodowiska, co umo˝liwia im dzia∏anie w wi´kszym zakresie ni˝ to by wynika∏o z warunków okreÊlanych przez rynek), — mechanizmy subsydiowania nieformalnego polegajàce na przyzwoleniu na nieprzestrzeganie obowiàzujàcych regulacji ekologicznych oraz niezadowalajàce wykonywanie zobowiàzaƒ zwiàzanych z szeroko rozumianymi op∏atami ekologicznymi, — ukryte subsydia (g∏ównie dla gospodarstw domowych) zwiàzane z regulowaniem cen, poda˝y i popytu. W latach 2003—2006 Rzàd dokona identyfikacji obszarów i zakresu wyst´powania wy˝ej wskazanych form subsydiowania, ich skutków redystrybucyjnych i — zw∏aszcza — Êrodowiskowych. W szczególnoÊci nale˝y si´ skoncentrowaç na analizie z tego punktu widzenia szeroko rozumianego sektora energetycznego, rolnictwa (tak˝e w kontekÊcie przysz∏ego wsparcia w ramach wspólnej polityki rolnej Unii Europejskiej) oraz transportu. Likwidacja subsydiów szkodliwych dla Êrodowiska powinna zakoƒczyç si´ w okresie 2007—2010. W ramach programu stopniowego wycofywania si´ z subsydiów szkodliwych dla Êrodowiska zostanà ustalone przejrzyste zasady subwencjonowania ochrony Êrodowiska zarówno w formie bezpoÊrednich dotacji, jak i w formie poÊredniej. Jest to niezb´dnym punktem wyjÊcia dla rozwoju systemów wsparcia publicznego w postaci preferencji kredytowo-po˝yczkowych i fiskalnych umo˝liwiajàcych, zgodnie z propozycjami VI Ârodowiskowego Programu Dzia∏aƒ Unii Europejskiej, rozwój przyjaznych dla Êrodowiska procesów produkcyjnych oraz produktów, pod warunkiem jednak, ˝e wype∏niajà one wspólnotowe zasady przyznawania pomocy publicznej. Wsparcie takie powinno równie˝ objàç gospodarstwa domowe, w sytuacji gdy likwidacja subsydiów skutkowaç b´dzie wy˝szymi cenami noÊników energii, a z kolei harmonizacja w sferze gospodarowania odpadami i gospodarki wodno-Êciekowej spowoduje znaczny wzrost kosztów zaopatrzenia w wod´, usuwania Êcieków i odpadów bytowych. W okresie 2003—2006 powinny zostaç przygotowane podstawy prawno-instytucjonalne takiego wsparcia. Dzia∏ania: — identyfikowanie obszarów wyst´powania, form i zakresu ró˝nych mechanizmów szkodliwego dla Êrodowiska subsydiowania publicznego oraz przygotowanie programu ich stopniowej likwidacji, najpóêniej w latach 2007—2010; — rozwijanie systemów wsparcia publicznego w postaci preferencji kredytowo-po˝yczkowych i fiskalnych, umo˝liwiajàcych rozwój przyjaznych dla Êrodowiska procesów produkcyjnych, produktów oraz ograniczajàcych ekologicznie negatywne skutki konsumpcji przez gospodarstwa domowe; przygotowanie najpóêniej do 2006 r. podstaw prawno-instytucjonalnych takiego wsparcia. Monitor Polski Nr 33 — 1798 — D. Ekologizacja sektora finansowego W okresie 2003—2006 b´dà uruchomione liczne i zró˝nicowane dzia∏ania sprzyjajàce wzrostowi zaanga˝owania komercyjnego prywatnych i publicznych instytucji finansowych na rzecz finansowania celów ekologicznych. Wynika to, po pierwsze, z koniecznoÊci ograniczania wsparcia publicznego w sferze ochrony Êrodowiska. Po drugie, mo˝na przyjàç, i˝ nast´powaç Poz. 433 b´dzie stopniowa poprawa kondycji finansowej przedsi´biorstw, a wi´c zwi´kszy si´ ich zdolnoÊç do finansowania przedsi´wzi´ç proekologicznych w formie zobowiàzaniowej (kredyty i po˝yczki). Po trzecie, zwi´kszaç si´ b´dzie sk∏onnoÊç osób i instytucji prywatnych do przeznaczania Êrodków na szeroko rozumianà ochron´ Êrodowiska w postaci ekodepozytów, ekologicznych rachunków oszcz´dnoÊciowych czy tworzenia „zielonych funduszy inwestycyjnych”. Dzia∏ania: — zwi´kszenie mo˝liwoÊci gwarantowania, g∏ównie przez celowe fundusze ekologiczne, kredytów proekologicznych udzielanych przez instytucje komercyjne, a zw∏aszcza banki, a tak˝e obligacji komunalnych emitowanych w zwiàzku z realizacjà priorytetowych celów Êrodowiskowych; — zapewnienie nale˝ytego poziomu finansowania przedsi´wzi´ç ochronnych przez celowe fundusze ekologiczne; — zwi´kszone zaanga˝owanie funduszy ekologicznych w finansowaniu konsorcjalnym ochrony Êrodowiska; — zwi´kszenie mo˝liwoÊci wykorzystania Êrodków finansowych pozostajàcych w dyspozycji funduszy ekologicznych do inwestowania kapita∏owego w przedsi´wzi´cia wspó∏finansowane przez komercyjne instytucje finansowe; — stworzenie zach´t finansowych dla wykorzystywania Êrodków prywatnych na finansowanie przedsi´wzi´ç proekologicznych, „zielonych” funduszy inwestycyjnych itp. E. Zarzàdzanie Êrodowiskowe Du˝e nadzieje jeÊli chodzi o kszta∏towanie ÊwiadomoÊci ekologicznej i wspó∏odpowiedzialnoÊci za stan Êrodowiska wÊród przedsi´biorców, sprzyjajàce rozwiàzywaniu problemów Êrodowiskowych z wykorzystaniem partnerskiego dialogu i wspó∏dzia∏ania instytucji publicznych ze sferà biznesu, by∏y i nadal sà wiàzane z upowszechnianiem w przedsi´biorstwach, na zasadzie dobrowolnoÊci, systemów zarzàdzania Êrodowiskowego, spe∏niajàcych wymagania stosownych, mi´dzynarodowych i krajowych norm lub uzgodnionych przez zainteresowane podmioty uregulowaƒ o charakterze programowym (przede wszystkim normy PN-EN-ISO 14001 i norm zwiàzanych), rozporzàdzenia Rady 761/2001/WE w sprawie mo˝liwoÊci dobrowolnego udzia∏u organizacji w systemie zarzàdzania Êrodowiskowego i przeglàdów ekologicznych Wspólnoty (EMAS), programu „OdpowiedzialnoÊç i Troska” (b´dàcego polskim odpowiednikiem mi´dzynarodowego programu „Responsible and Care” realizowanego przez przedsi´biorstwa przemys∏u chemicznego) oraz Ruchu Czystszej Produkcji, dzia∏ajàcego zgodnie z Deklaracjà Czystszej Produkcji przyj´tà przez UNEP. Systemy zarzàdzania Êrodowiskowego tworzone zgodnie z zasadami okreÊlonymi w normach ISO 14000 i rozporzàdzeniu EMAS sà najbardziej rozbudowane i towarzyszà im najbardziej rozwini´te procedury certyfikacji. Pewne formy certyfikacji, tj. Êwiadectwa, funkcjonujà tak˝e w ramach Ruchu Czystszej Produkcji, któremu patronuje Federacja Stowarzyszeƒ Naukowo- -Technicznych NOT. Uczestnictwo w programie „OdpowiedzialnoÊç i Troska”, któremu patronuje Polska Izba Przemys∏u Chemicznego, wymaga od producentów chemicznych podj´cia zobowiàzania, i˝ b´dà oni przestrzegaç zasad gwarantujàcych mi´dzy innymi utrzymanie na akceptowalnym poziomie ryzyka, jakie prowadzona przez nich dzia∏alnoÊç stwarza dla pracowników, klientów, spo∏eczeƒstwa i Êrodowiska. Niezale˝nie od wyst´pujàcych ró˝nic pomi´dzy wymienionymi formami dzia∏aƒ, wszystkie one wymagajà podj´cia znaczàcego wysi∏ku organizacyjno-technicznego i finansowego, a wspólnym utrudnieniem dla ich dalszego rozwoju jest niedostatek mo˝liwych do przeznaczenia na ten cel si∏ i Êrodków, zw∏aszcza w przypadku przedsi´biorstw ma∏ych i Êrednich (w dzia∏aniach tych uczestniczà jak dotàd przede wszystkim firmy du˝e, które z jednej strony dysponujà odpowiednim potencja∏em, a z drugiej muszà w szczególny sposób troszczyç si´ o sprostanie zmieniajàcym si´ warunkom konkurencji na rynku mi´dzynarodowym). Aby nadzieje wiàzane z zarzàdzaniem Êrodowiskowym mog∏y si´ urzeczywistniç, konieczne jest pilne podj´cie dzia∏aƒ w trzech podstawowych kierunkach: — skutecznego promowania wymienionych systemów zarzàdzania Êrodowiskowego, zw∏aszcza wÊród ma∏ych i Êrednich przedsi´biorstw, co mo˝e równie˝ wymagaç udzielania tym przedsi´biorstwom, z uwzgl´dnieniem ograniczeƒ wynikajàcych z zasad udzielania pomocy publicznej, ewentualnego wsparcia finansowego w tym zakresie; Monitor Polski Nr 33 — 1799 — — zwracania wi´kszej uwagi przez podmioty wdra˝ajàce systemy oraz przez jednostki weryfikujàce i certyfikujàce na spe∏nianie tych wymagaƒ systemowych, które dotyczà uzyskiwania ciàg∏ej poprawy w zakresie oddzia∏ywania organizacji na Êrodowisko (a nie tylko tych, które odnoszà si´ do zidentyfikowania istotnych problemów Êrodowiskowych, wypracowania i wdro˝enia odpowiednich Poz. 433 procedur post´powania oraz prowadzenia w ramach systemu wymaganej dokumentacji); — stworzenia odpowiednich warunków prawno-instytucjonalnych dla praktycznej realizacji i stosowania w Polsce przepisów rozporzàdzenia EMAS, które z chwilà przystàpienia do Unii Europejskiej stanà si´ dla naszego kraju obowiàzujàce. Dzia∏ania: — utworzenie (lub powierzenie zadaƒ instytucji ju˝ funkcjonujàcej) Krajowego Centrum Informacji o Systemach Zarzàdzania Ârodowiskowego, gromadzàcego i udost´pniajàcego dane o aspektach formalno-prawnych poszczególnych systemów, akredytowanych jednostkach certyfikujàcych i weryfikujàcych oraz organizacjach, które wdro˝y∏y systemy, a tak˝e prowadzàcego akcje popularyzujàce systemy zarzàdzania Êrodowiskowego i przybli˝ajàce potencjalne korzyÊci zwiàzane z ich wdra˝aniem; — wdro˝enie rozwiàzaƒ prawno-instytucjonalnych transponujàcych do prawa krajowego kluczowe przepisy rozporzàdzenia EMAS, w celu umo˝liwienia rejestrowania si´ polskich przedsi´biorstw zgodnie z wymaganiami tego rozporzàdzenia w systemie bliêniaczym do funkcjonujàcego na obszarze Unii Europejskiej, jeszcze przed ostatecznà akcesjà Polski do Unii (w tym w pierwszej kolejnoÊci powo∏anie/ wyznaczenie kompetentnej instytucji publicznej realizujàcej zadania w zakresie akredytowania osób fizycznych i prawnych zajmujàcych si´ weryfikowaniem systemów, przyjmowania i rozpatrywania wniosków o rejestracj´, podejmowania decyzji o rejestracji oraz prowadzenia i publikowania rejestru). F. OdpowiedzialnoÊç za skutki Êrodowiskowe realizowanych przedsi´wzi´ç OdpowiedzialnoÊç za skutki Êrodowiskowe realizowanych przedsi´wzi´ç uj´ta jest w polskim prawie ochrony Êrodowiska w formie odpowiedzialnoÊci cywilnej i karnej. OdpowiedzialnoÊç cywilna za skutki Êrodowiskowe prowadzonych dzia∏aƒ sformu∏owana jest w polskim prawie w sposób ramowy. Poniewa˝ na forum mi´dzynarodowym trwajà prace nad prawnym uregulowaniem odpowiedzialnoÊci cywilnej w sposób bardzo konkretny, w przysz∏oÊci pojawi si´ potrzeba dostosowania polskich norm prawnych do wymagaƒ mi´dzynarodowych, zarówno w odniesieniu do stosowanych mechanizmów, jak i szczegó∏owoÊci norm prawnych. Na forum mi´dzynarodowym odpowiedzialnoÊç cywilna za skutki Êrodowiskowe zosta∏a szczegó∏owo uregulowana w nast´pujàcych obszarach: (1) zanieczyszczenia morza spowodowane wypadkiem morskim lub dzia∏aniem si∏y wy˝szej, w wyniku którego nastàpi∏ rozlew olejów transportowanych jako ∏adunek statku (wzgl´dnie transportowanych na làd lub za∏adowywanych na statek z platformy wiertniczej), na obszarze morza terytorialnego; (2) zanieczyszczenia morza spowodowane wypadkiem morskim lub dzia∏aniem si∏y wy˝szej, w wyniku którego nastàpi∏ rozlew paliwa bunkrowego; (3) zagro˝enia Êrodowiska morskiego w wyniku robót wiertniczych i wydobywczych na morzu; (4) zagro˝enia radiacyjnego w wyniku awarii jàdrowych. Trwajà prace nad uregulowaniem spraw odpowiedzialnoÊci cywilnej z tytu∏u awaryjnego zanieczyszczenia Êrodowiska w wyniku tzw. powa˝nych awarii przemys∏owych zwiàzanych przede wszystkim z operowaniem niebezpiecznymi substancjami (nowa dyrektywa Unii Europejskiej i nowy protokó∏ EKG ONZ). Dzia∏ania: — Rzàd b´dzie okresowo, co cztery lata, dokonywa∏ przeglàdu zgodnoÊci polskich przepisów prawnych dotyczàcych odpowiedzialnoÊci cywilnej za skutki Êrodowiskowe realizowanych przedsi´wzi´ç z wymaganiami mi´dzynarodowymi i proponowa∏ ich nowelizacj´. Pierwszy taki przeglàd zostanie dokonany po przyj´ciu nowej dyrektywy Unii Europejskiej w sprawie odpowiedzialnoÊci za szkody powodowane w Êrodowisku (prawdopodobnie w 2004 lub 2005 r.). Przeglàd ten weêmie tak˝e pod uwag´ odpowiednie konwencje mi´dzynarodowe i protoko∏y do tych konwencji. Monitor Polski Nr 33 — 1800 — 1.3. Mechanizmy ekonomiczne i systemy finansowania Mechanizmy ekonomiczne Potrzeba modyfikacji istniejàcego systemu instrumentów ekonomicznych ochrony Êrodowiska wynika z trzech przyczyn: — braku powszechnoÊci istniejàcego systemu, co os∏abia jego skutecznoÊç ekologicznà i jest sprzeczne z kryterium sprawiedliwoÊci dystrybucyjnej; — transformacji gospodarki, oznaczajàcej koniecznoÊç coraz bardziej „rynkowej” orientacji tak systemu instrumentów ekonomicznych, jak i sposobu finansowania; — koniecznoÊci zmian w systemie wynikajàcej z bliskiej ju˝ perspektywy cz∏onkostwa w Unii Europejskiej i unikania nadmiernych (w stosunku do wyst´pujàcych w Unii) obcià˝eƒ finansowych polskich przedsi´biorstw. Poz. 433 Potrzebne sà zatem zarówno dzia∏ania modernizujàce instrumenty ju˝ stosowane, jak i wprowadzajàce instrumenty w polskich warunkach ca∏kowicie nowe lub stosowane w bardzo ograniczonym zakresie. JeÊli chodzi o obszar pierwszy, to w latach 2003—2006 niezb´dne b´dzie opracowanie systemu informatycznego pozwalajàcego na efektywnà kontrol´ funkcjonowania systemu op∏at za korzystanie ze Êrodowiska, naliczanych bezpoÊrednio przez podmioty gospodarcze wnoszàce te op∏aty. Wzorem krajów Unii zmieniç nale˝y zasadniczo sposób traktowania administracyjnych kar pieni´˝nych — powinny si´ one staç przede wszystkim formà sankcji za zawinione dopuszczenie do sytuacji awaryjnych, powodujàcych istotne straty i szkody ekologiczne. W obszarze drugim (nowe instrumenty) pilne staje si´ szerokie wprowadzenie op∏at produktowych i depozytów ekologicznych, dobrowolnych i obowiàzkowych ubezpieczeƒ ekologicznych oraz rynków zbywalnych uprawnieƒ do emisji zanieczyszczeƒ. Dzia∏ania: — zwi´kszenie zakresu stosowania op∏at produktowych i depozytów ekologicznych; — rozszerzenie zakresu stosowania niektórych op∏at za korzystanie ze Êrodowiska na gospodarstwa domowe; — zmiana funkcjonowania systemu kar pieni´˝nych wymierzanych za naruszanie wymagaƒ ochrony Êrodowiska; — przygotowanie koncepcji systemu dobrowolnych ubezpieczeƒ ekologicznych; — stworzenie systemu obowiàzkowych ubezpieczeƒ odpowiedzialnoÊci cywilnej od szkód ekologicznych, wraz z okreÊleniem rodzajów dzia∏alnoÊci podlegajàcych tym ubezpieczeniom; — tworzenie rynków uprawnieƒ do emisji zanieczyszczeƒ Êrodowiska i zasad obrotu takimi uprawnieniami; — przygotowanie instytucjonalne i logistyczne do uczestnictwa Polski w mi´dzynarodowym handlu emisjà CO2; — utworzenie systemu oceny kosztów zewn´trznych niektórych form korzystania ze Êrodowiska; — regionalizacja i ró˝nicowanie op∏at za korzystanie ze Êrodowiska w stosunku do poszczególnych grup jego u˝ytkowników; — analiza wysokoÊci op∏at z punktu widzenia ich funkcji bodêcowej i dochodowej, a tak˝e pod kàtem ich relacji do kosztów zewn´trznych; zmodyfikowanie, w nawiàzaniu do wyników analizy, stawek op∏at. Systemy finansowania Modyfikowanie systemu finansowania, oprócz omówionych wczeÊniej zmian wynikajàcych z rozwoju preferencyjnych form finansowania i subsydiowania oraz „zazieleniania” sektora finansowego (w odniesieniu do tej jego cz´Êci, która dotàd koncentrowa∏a si´ na pozaekologicznych obszarach finansowania) powinno zmierzaç do istotnej dywersyfikacji êróde∏ finansowania i instytucji finansujàcych. Oznacza to, w szczególnoÊci, z jednej strony potrzeb´ relatywnego os∏abienia udzia∏u op∏at za korzystanie ze Êrodowiska w finansowaniu tej sfery, z drugiej zaÊ zmniejszenia aktywnoÊci funduszy ochrony Êrodowiska i gospodarki wodnej jako instytucji gromadzàcych i redystrybujàcych, w postaci dotacji oraz po˝yczek, pochodzàce z takich op∏at Êrodki finansowe. Nastàpi to poprzez stopniowe upowszechnianie op∏at produktowych i depozytowych oraz wskazane ju˝ zwi´kszenie udzia∏u komercyjnych instytucji finansowych we wspieraniu przedsi´wzi´ç proekologicznych. W latach 2003—2006 w systemie instytucjonalnym finansowania ochrony Êrodowiska powinny zostaç stworzone nowe bàdê zreformowane dotychczas istniejàce instytucje gromadzenia i redystrybucji docho- Monitor Polski Nr 33 — 1801 — dów w zwiàzku z wprowadzeniem nowych rodzajów obcià˝eƒ ekologicznych dla podmiotów gospodarczych (np. op∏aty produktowe) lub zniesieniem (zmniejszeniem) obcià˝eƒ dotychczas istniejàcych. System instytucji gospodarowania Êrodkami z istniejàcych op∏at powinien zostaç przebudowany w zwiàzku z nowà strukturà administracyjnà paƒstwa i wprowadzeniem zlewniowego modelu zarzàdzania i sterowania gospodarkà wodnà. Znaczna cz´Êç Êrodków dotychczas gromadzonych w ramach funduszy celowych znajdzie si´ w dyspozycji organów zarzàdzajàcych gospodarkà wodnà w poszczególnych zlewniach, a ponadto stale zmniejszaç si´ b´dzie strumieƒ op∏at ekologicznych. W zwiàzku z tym powinno si´ dà˝yç do koncentracji Êrodków gromadzonych w ramach funduszy ochrony Êrodowiska i gospodarki wodnej poprzez sp∏aszczenie czteroszczeblowej struktury tych funduszy. Powinno te˝ nastàpiç przystosowanie istniejàcych instytucji, a przede wszystkim Narodowego Funduszu Ochrony Ârodowiska i Gospodarki Wodnej oraz wojewódzkich funduszy ochrony Êrodowiska i gospodarki wodnej, a tak˝e Banku Ochrony Ârodowiska, do zadaƒ wynikajàcych z zarzàdzania Êrodkami przedakcesyjnymi, a nast´pnie Êrodkami pochodzàcymi z funduszy strukturalnych. Nieodzowne b´dzie wypracowanie Poz. 433 form i zasad wspó∏pracy mi´dzyregionalnej i mi´dzypaƒstwowej w finansowaniu przedsi´wzi´ç o charakterze regionalnym i europejskim, ograniczajàcych zanieczyszczenia transgraniczne, s∏u˝àcych zachowaniu bioró˝norodnoÊci, wykorzystaniu energii odnawialnej itp., z wykorzystaniem Êrodków krajowych, unijnych oraz mi´dzynarodowych publicznych instytucji finansowych (Bank Âwiatowy, EBOiR i inne). W latach 2003—2006 powinno mieç miejsce istotne zwi´kszenie bezpoÊredniego zaanga˝owania finansowego komercyjnych instytucji finansowych, zw∏aszcza banków, we wspieraniu inwestycji i przedsi´wzi´ç proekologicznych. Jest to wskazane zw∏aszcza w kontekÊcie faktu, ˝e pozyskanie Êrodków unijnych zarówno przedakcesyjnych, jak i — w póêniejszym okresie — funduszy strukturalnych, jest uwarunkowane odpowiednim zaanga˝owaniem finansowym strony polskiej. Rozdysponowanie Êrodków finansowych ze êróde∏ publicznych powinno zostaç poddane przejrzystym regu∏om zarówno w odniesieniu do ubiegajàcych si´ o Êrodki przedsi´biorstw, jak i samorzàdów oraz gospodarstw domowych. Podstaw´ tego powinien stanowiç odpowiedni system informacji o sposobach i warunkach udost´pniania takiej pomocy publicznej. Dzia∏ania: — zwi´kszenie zakresu stosowania op∏at produktowych; — modernizacja systemu redystrybucji Êrodków pozyskiwanych z op∏at za korzystanie ze Êrodowiska; — dostosowanie systemu dysponowania wp∏ywami z op∏at w nawiàzaniu do nowego podzia∏u terytorialnego kraju oraz zlewniowego systemu zarzàdzania gospodarkà wodnà; — rozszerzenie zakresu gromadzenia i wydatkowania Êrodków z op∏at w sposób kierunkowy, w szczególnoÊci w odniesieniu do op∏at produktowych; — utworzenie niepublicznych, zielonych funduszy inwestycyjnych; — redystrybucja Êrodków pochodzàcych ze zbieranych op∏at, w celu dostosowania do rodzaju i wielkoÊci uzyskiwanych wp∏ywów, rodzaju i skali wymagajàcych rozwiàzania problemów Êrodowiskowych oraz zasad udzielania pomocy publicznej przedsi´biorstwom; — wdro˝enie mechanizmów preferencyjnego finansowania ekologicznych inwestycji ochronnych w gospodarstwach domowych, polegajàcych przede wszystkim na preferencjach kredytowych i fiskalnych dla tych gospodarstw, które we w∏asnym zakresie podejmowaç b´dà odpowiednie inwestycje ochronne, np. budowa domowych oczyszczalni Êcieków, modernizacja systemów ogrzewania, termomodernizacja. 1.4. Wzmocnienie instytucjonalne Lata 2003—2006 to okres, w którym Polska uzyska cz∏onkostwo w Unii Europejskiej, a tym samym b´dzie musia∏a realizowaç w praktyce pe∏ny pakiet ok. 200 aktów prawnych Unii w obszarze „Êrodowisko”, a ponadto opanowaç wzrastajàcy strumieƒ Êrodków pomoco- wych, stosujàc si´ do procedur i wymagaƒ Unii. Zwi´kszy to w sposób zauwa˝alny obowiàzki administracji publicznej wszystkich szczebli. Aby podo∏aç zwi´kszonym obowiàzkom, musi nastàpiç wzmocnienie kadrowe i kompetencyjne istniejàcych struktur, a tak˝e musi byç rozwa˝ona mo˝liwoÊç i celowoÊç tworzenia nowych instytucji. Monitor Polski Nr 33 — 1802 — Poz. 433 Dzia∏ania: — wzmocnienie etatowe komórek ochrony Êrodowiska i gospodarki wodnej na szczeblu centralnym, regionalnym (zlewniowym), wojewódzkim, powiatowym i gminnym (2003—2004); — wzmocnienie etatowe s∏u˝b inspekcji ochrony Êrodowiska na szczeblu centralnym i wojewódzkim (2003—2004); — utworzenie nowych komórek lub powierzenie ju˝ istniejàcym strukturom nowych zadaƒ zwiàzanych ze specyficznymi programami unijnymi lub mi´dzynarodowymi (funkcji punktów kontaktowych, oÊrodków lub tzw. jednostek kompetentnych), szczególnie w odniesieniu do wspó∏pracy z Europejskà Agencjà Ârodowiska, Centrum BAT w Sewilli i OÊrodkiem Bezpieczeƒstwa w Isprze, programu Natura 2000, systemu PRTR, weryfikacji i rejestracji systemów zarzàdzania Êrodowiskowego zgodnych z rozporzàdzeniem EMAS oraz realizacji konwencji ekologicznych, a tak˝e uporzàdkowanie kompetencji instytucji odpowiedzialnych za wspó∏prac´ mi´dzynarodowà w dziedzinie Êrodowiska i realizacj´ mi´dzynarodowych zobowiàzaƒ w tym zakresie w celu usprawnienia koordynacji prowadzonych dzia∏aƒ; — wzmocnienie kompetencyjne instytucji finansowych odpowiedzialnych za wykorzystanie funduszy pomocowych (patrz tak˝e wy˝ej p. 1.3); — przeprowadzenie szczegó∏owej analizy organizacyjno-ekonomicznej dotyczàcej mo˝liwoÊci i celowoÊci powo∏ania na szczeblu centralnym (w strukturze resortu Êrodowiska) agencji wykon …