Obwieszczenie Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia 6 maja 2013 r. w sprawie krajowego planu działania na rzecz ograniczenia ryzyka związanego ze st

Elektronicznie podpisany przez Grzegorz Paczowski Data: 2013.06.18 13:36:19 +02'00' MONITOR POLSKI v.p l DZIENNIK URZĘDOWY RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Warszawa, dnia 18 czerwca 2013 r. Poz. 536 Obwieszczenie Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi 1) .go z dnia 6 maja 2013 r. w sprawie krajowego planu działania na rzecz ograniczenia ryzyka związanego ze stosowaniem środków ochrony roślin Na podstawie art. 47 ust. 5 ustawy z dnia 8 marca 2013 r. o środkach ochrony roślin (Dz. U. poz. 455) ogłasza się krajowy plan działania na rzecz ograniczenia ryzyka związanego ze stosowaniem środków ochrony roślin, stanowiący załącznik do obwieszczenia. ww w. rcl Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi: wz. K. Plocke 1) Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi kieruje działem administracji rządowej – rolnictwo, na podstawie § 1 ust. 2 pkt 1 rozporządzenia Prezesa Rady Ministrów z dnia 18 listopada 2011 r. w sprawie szczegółowego zakresu działania Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi (Dz. U. Nr 248, poz. 1486). Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia............2013 r. (poz. .....)  Monitor Polski –2– Poz. 536 .go v.p l Załącznik do obwieszczenia Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia 6 maja 2013 r. (poz. 536) KRAJOWY PLAN DZIAŁANIA na rzecz ograniczenia ryzyka związanego ww w. rcl ze stosowaniem środków ochrony roślin 2  Monitor Polski –3– Poz. 536 WPROWADZENIE .............................................................................................................................. 5 v.p l ANALIZA I OCENA BIEŻĄCEGO STANU W OBSZARZE OBROTU I STOSOWANIA ŚRODKÓW OCHRONY ROŚLIN ...................................................................................................... 8 I. WYBRANE INFORMACJE O POLSKIM ROLNICTWIE ................................................................................... 9 II. KRAJOWE REGULACJE PRAWNE DOTYCZĄCE OGRANICZANIA RYZYKA ZWIĄZANEGO ZE STOSOWANIEM ŚRODKÓW OCHRONY ROŚLIN, PRZYJĘTE PRZED WEJŚCIEM W ŻYCIE PRZEPISÓW IMPLEMENTUJĄCYCH POSTANOWIENIA DYREKTYWY 2009/128/WE........................................................................................ 14 DZIAŁANIA NA RZECZ OGRANICZANIA RYZYKA ZWIĄZANEGO ZE STOSOWANIEM ŚRODKÓW OCHRONY ROŚLIN, PODJĘTE PRZED WEJŚCIEM W ŻYCIE PRZEPISÓW IMPLEMENTUJĄCYCH POSTANOWIENIA DYREKTYWY 2009/128/WE .................................................................................................................... 18 1. DZIAŁANIA REALIZOWANE W OBSZARZE OBROTU ŚRODKAMI OCHRONY ROŚLIN .................................... 18 Działanie 1. Wprowadzenie zmian w systemie dopuszczania środków ochrony roślin do obrotu ................ 18 Działanie 2. Prowadzenie systemu badań skuteczności środków ochrony roślin .......................................... 20 Działanie 3. Organizacja systemu szkoleń dla sprzedawców środków ochrony roślin .................................. 20 Działanie 4. Prowadzenie kontroli obrotu i konfekcjonowania środków ochrony roślin............................... 21 2. DZIAŁANIA REALIZOWANE W OBSZARZE STOSOWANIA ŚRODKÓW OCHRONY ROŚLIN ............................ 23 Działanie 1. Upowszechnianie ogólnych zasad integrowanej ochrony roślin .............................................. 23 Zadanie 1. Upowszechnianie wiedzy z zakresu integrowanej ochrony roślin ............................................. 23 Zadanie 2. Opracowanie i udostępnienie metodyk integrowanej ochrony poszczególnych upraw .......... 24 Zadanie 3. Prowadzenie systemu sygnalizacji agrofagów ......................................................................... 25 Zadanie 4. Udostępnienie systemów wspomagania decyzji w ochronie roślin .......................................... 25 Zadanie 5. Rozwój i upowszechnianie ekologicznych metod ochrony roślin .............................................. 28 Zadanie 6. Upowszechnianie wyników oceny prowadzonej w ramach Porejestrowego Doświadczalnictwa Odmianowego .......................................................................................................................... 28 Zadanie 7. Rozwój i upowszechnienie systemu Integrowanej Produkcji .................................................... 29 Zadanie 8. Prowadzenie doradztwa w ochronie roślin ............................................................................... 30 Działanie 2. Organizacja systemu szkoleń dla osób stosujących środki ochrony roślin w rolnictwie i leśnictwie ................................................................................................................................ 31 Działanie 3. Prowadzenie systemu okresowych badań opryskiwaczy polowych i sadowniczych ............... 32 Działanie 4. Prowadzenie kontroli stosowania środków ochrony roślin...................................................... 32 Działanie 5. Zapewnienie ochrony uprawom małoobszarowym ................................................................. 34 Działanie 6. Gromadzenie i analiza danych statystycznych związanych ze stosowaniem środków ochrony roślin ......................................................................................................................................... 34 Zadanie 1. Prowadzenie badań statystycznych sprzedaży środków ochrony roślin ................................... 35 Zadanie 2. Prowadzenie badań statystycznych zużycia środków ochrony roślin ....................................... 36 Działanie 7. Gromadzenie i analiza wyników kontroli i monitoringów związanych ze stosowaniem środków ochrony roślin ............................................................................................................ 37 Zadanie 1. Kontrola skażenia żywności pochodzenia roślinnego środkami ochrony roślin ........................ 38 Zadanie 2. Kontrola skażenia pasz środkami ochrony roślin ...................................................................... 38 Zadanie 3. Kontrola skażenia żywności pochodzenia zwierzęcego środkami ochrony roślin ..................... 39 Zadanie 4. Monitoring wody przeznaczonej do spożycia przez ludzi .......................................................... 40 Zadanie 5. Monitoring wód powierzchniowych, podziemnych i osadów dennych ..................................... 41 Działanie 8. Promowanie dobrych praktyk bezpiecznego stosowania środków ochrony roślin.................. 45 Działanie 9. Organizowanie i wykorzystanie badań naukowych na rzecz integrowanej ochrony roślin oraz ograniczania ryzyka związanego ze stosowaniem środków ochrony roślin..................... 46 ww w. rcl .go III. IV. NOWE REGULACJE PRAWNE DOTYCZĄCE OGRANICZANIA RYZYKA ZWIĄZANEGO ZE STOSOWANIEM ŚRODKÓW OCHRONY ROŚLIN ................................................................................................................ 47 3  Monitor Polski –4– Poz. 536 v.p l CELE I DZIAŁANIA NA RZECZ OGRANICZANIA RYZYKA ZWIĄZANEGO ZE STOSOWANIEM ŚRODKÓW OCHRONY ROŚLIN.............................................................. 49 GŁÓWNE CELE KRAJOWEGO PLANU DZIAŁANIA ..................................................................................... 50 II. DZIAŁANIA OGRANICZAJĄCE RYZYKO ZWIĄZANE ZE STOSOWANIEM ŚRODKÓW OCHRONY ROŚLIN DLA ZDROWIA LUDZI, ZWIERZĄT ORAZ DLA ŚRODOWISKA ........................................................................... 52 Działanie 1. Upowszechnianie ogólnych zasad integrowanej ochrony roślin* .............................................. 52 Zadanie 1. Upowszechnianie wiedzy z zakresu integrowanej ochrony roślin* ........................................... 55 Zadanie 2. Opracowanie, aktualizacja i udostępnienie metodyk integrowanej ochrony poszczególnych upraw*...................................................................................................................................... 56 Zadanie 3. Modyfikacja systemu sygnalizacji agrofagów* ........................................................................ 57 Zadanie 4. Udostępnienie systemów wspomagania decyzji w ochronie roślin* ........................................ 58 Zadanie 5. Utworzenie i utrzymanie platformy internetowej poświęconej integrowanej ochronie roślin** ..................................................................................................................................... 58 Zadanie 6. Upowszechnianie wyników oceny prowadzonej w ramach Porejestrowego Doświadczalnictwa Odmianowego* ........................................................................................................................ 59 Zadanie 7. Upowszechnianie systemu integrowanej produkcji roślin* ...................................................... 59 Zadanie 8. Rozwój profesjonalnego doradztwa w ochronie roślin* ........................................................... 60 Działanie 2. Modyfikacja systemu szkoleń dla profesjonalnych użytkowników środków ochrony roślin, osób dokonujących sprzedaży tych środków oraz doradców*................................................. 61 Działanie 3. Modyfikacja systemu badań stanu technicznego sprzętu przeznaczonego do stosowania środków ochrony roślin* .......................................................................................................... 63 Działanie 4. Podnoszenie świadomości społeczeństwa w zakresie środków ochrony roślin** .................. 65 Działanie 5. Zapewnienie ochrony uprawom małoobszarowym* ............................................................... 66 Działanie 6. Zapewnienie efektywnego nadzoru nad obrotem i stosowaniem środków ochrony roślin* .. 67 Działanie 7. Analiza ryzyka związanego ze stosowaniem środków ochrony roślin* .................................... 70 Zadanie 1. Zbieranie i analiza danych uzyskanych w trakcie działań kontrolnych, badań statystycznych dotyczących obrotu i stosowania środków ochrony roślin oraz systemów monitorowania zjawisk związanych ze środkami ochrony roślin** ................................................................... 71 Zadanie 2. Opracowanie wskaźników oraz analiza ryzyka związanego ze stosowaniem środków ochrony roślin* ....................................................................................................................................... 71 Zadanie 3. Utworzenie systemu zbierania informacji o zatruciach ludzi środkami ochrony roślin** ........ 72 Zadanie 4. Utworzenie systemu zbierania informacji o zatruciach pszczół środkami ochrony roślin** .... 72 Zadanie 5. Nadzór nad środkami ochrony roślin zawierającymi substancje czynne, które powinny być objęte szczególnym monitoringiem* ........................................................................................ 73 Działanie 8. Promowanie dobrych praktyk bezpiecznego stosowania środków ochrony roślin*.................. 73 Działanie 9. Wykorzystanie badań naukowych na rzecz integrowanej ochrony roślin oraz ograniczania ryzyka związanego ze stosowaniem środków ochrony roślin* ................................................ 75 w. rcl .go I. PODSUMOWANIE ........................................................................................................................... 76 ww ZGODNOŚĆ KRAJOWEGO PLANU DZIAŁANIA ZE STRATEGIĄ ROZWOJU KRAJU I CELAMI STRATEGICZNYMI PAŃSTWA ................................................................................. 79 4  –5– Poz. 536 .go v.p l Monitor Polski ww w. rcl WPROWADZENIE 5  Monitor Polski –6– Poz. 536 Krajowy plan działania na rzecz ograniczenia ryzyka związanego ze stosowaniem środków v.p l ochrony roślin stanowi wykonanie zobowiązań wynikających z postanowień dyrektywy Parlamentu Europejskiego i Rady 2009/128/WE z dnia 21 października 2009 r. ustanawiającej ramy wspólnotowego działania na rzecz zrównoważonego stosowania pestycydów (Dz. Urz. UE L 309 z 24.11.2009, str. 71). Dyrektywa 2009/128/WE reguluje na poziomie Unii Europejskiej zasady prowadzenia obrotu oraz stosowania środków ochrony roślin, w celu ograniczenia zagrożeń dla zdrowia ludzi, zwierząt oraz dla środowiska naturalnego, stwarzanych przez te preparaty. Do czasu przyjęcia dyrektywy 2009/128/WE przepisy prawa Unii Europejskiej nie obejmowały szczegółowych zasad stosowania środków ochrony roślin, pozostawiając w tym zakresie znaczną .go swobodę poszczególnym państwom członkowskim Unii Europejskiej. Wspólnotowe regulacje prawne dotyczące środków ochrony roślin koncentrowały się na ich wprowadzaniu do obrotu oraz badaniu żywności pod kątem obecności pozostałości substancji czynnych, stosowanych w tych środkach. Niemniej jednak w wielu państwach członkowskich Unii Europejskiej, w tym także w Polsce, wprowadzono krajowe rozwiązania prawne, jak również działania pozalegislacyjne, ograniczające ryzyko związane ze stosowaniem środków ochrony roślin – zasady obrotu i stosowania środków ochrony roślin w Polsce zostały uregulowane przepisami ustawy z dnia 18 grudnia 2003 r. o ochronie 1) roślin (Dz. U. z 2008 r. Nr 133, poz. 849, z późn. zm. ). Niezależnie od działań podejmowanych przez poszczególne państwa członkowskie Unii w. rcl Europejskiej w celu ograniczenia ryzyka związanego ze stosowaniem środków ochrony roślin, z uwagi na wagę zagrożeń stwarzanych przez te środki dla zdrowia ludzi oraz dla środowiska naturalnego, a także dostrzegając potrzebę ograniczenia stosowania tych środków, obszar ten został zharmonizowany przepisami prawa Unii Europejskiej, m.in. postanowieniami dyrektywy 2009/128/WE. Zgodnie z art. 4 dyrektywy 2009/128/WE poszczególne państwa członkowskie Unii Europejskiej zostały zobligowane do przyjęcia i przekazania Komisji Europejskiej i innym państwom członkowskim Unii Europejskiej krajowych planów działania służących ograniczeniu ryzyka związanego ze stosowaniem środków ochrony roślin. Plany te powinny określać cele ilościowe w zakresie ograniczania ryzyka związanego ze stosowaniem środków ochrony roślin, środki służące realizacji tych celów oraz harmonogramy ich realizacji. W krajowych planach działania państwa członkowskie Unii Europejskiej powinny także opisać, w jaki sposób będą wdrażały postanowienia art. 5–15 dyrektywy 2009/128/WE, dotyczące ww w szczególności: 1) ustanowienia systemu szkoleń dla profesjonalnych użytkowników środków ochrony roślin, dystrybutorów tych preparatów oraz doradców świadczących usługi w zakresie ochrony roślin; 2) podnoszenia świadomości ogółu społeczeństwa odnośnie środków ochrony roślin; 3) zapewnienia nadzoru nad stanem technicznym sprzętu przeznaczonego do stosowania środków ochrony roślin, będącego w użytkowaniu; 4) ochrony środowiska wodnego i wody pitnej przed skażeniem środkami ochrony roślin; 6  Monitor Polski –7– Poz. 536 5) ograniczenia stosowania środków ochrony roślin lub zagrożeń wynikających z ich stosowania v.p l na obszarach dostępnych dla szczególnie wrażliwych grup ludności oraz na obszarach cennych przyrodniczo; 6) wdrożenia zasad integrowanej ochrony roślin przez profesjonalnych użytkowników środków ochrony roślin; 7) monitorowania ryzyka związanego ze stosowaniem środków ochrony roślin. Podstawę prawną do ogłoszenia krajowego planu działania stanowią przepisy art. 47 ustawy z dnia 8 marca 2013 r. o środkach ochrony roślin (Dz. U. poz. 455). Zgodnie z przepisami ustawy plan ten określa: 1) cele, jakie należy osiągnąć w zakresie ograniczenia ryzyka związanego ze stosowaniem środków .go ochrony roślin dla zdrowia ludzi, zwierząt oraz dla środowiska, w tym przestrzegania wymagań integrowanej ochrony roślin przez użytkowników profesjonalnych, upowszechniania stosowania metod niechemicznych oraz ograniczania zależności produkcji roślinnej od stosowania chemicznych środków ochrony roślin, a także upowszechniania wiedzy dotyczącej bezpiecznego stosowania środków ochrony roślin; 2) harmonogram osiągania celów, o których mowa w pkt 1; 3) działania, jakie powinny być podejmowane w celu osiągania celów, o których mowa w pkt 1; 4) podmioty odpowiedzialne za monitorowanie osiągania celów, o których mowa w pkt 1, oraz sposób tego monitorowania; w. rcl 5) wskaźniki służące do oceny ryzyka związanego ze stosowaniem środków ochrony roślin dla zdrowia ludzi, zwierząt oraz dla środowiska, w tym dotyczące zużycia środków ochrony roślin, i sposób udostępniania wyników oceny tego ryzyka opinii publicznej. Stosownie do przepisów art. 47 ustawy z dnia 8 marca 2013 r. o środkach ochrony roślin, krajowy plan działania, a także wszystkie jego zmiany, opracowuje minister właściwy do spraw rolnictwa, po zasięgnięciu opinii ministra właściwego do spraw zdrowia oraz ministra właściwego do spraw środowiska, a także zapewnieniu udziału społeczeństwa w opracowywaniu tego dokumentu. Zgodnie z przepisami art. 47 ust. 5 ustawy z dnia 8 marca 2013 r. o środkach ochrony roślin krajowy plan działania podlega ogłoszeniu, w drodze obwieszczenia, ministra właściwego do spraw rolnictwa w Dzienniku Urzędowym Rzeczypospolitej Polskiej "Monitor Polski". Jednocześnie, minister właściwy do spraw rolnictwa przekazuje krajowy plan działania Komisji Europejskiej i innym państwom członkowskim Unii Europejskiej. ww Organem odpowiedzialnym za prowadzenie monitorowania osiągania celów krajowego planu działania jest minister właściwy do spraw rolnictwa, który dokonuje także przeglądu krajowego planu działania w odstępach czasu nie dłuższych niż 5 lat i w przypadku niezrealizowania lub zagrożenia niezrealizowania jego celów, dokonuje odpowiednich zmian tego dokumentu. Określone w niniejszym dokumencie cele i działania zmierzające do zmniejszania ryzyka związanego ze stosowaniem środków ochrony roślin oraz zależności produkcji rolnej od ich stosowania wynikają ze specyfiki i uwarunkowań polskiego rolnictwa oraz analizy podjętych dotychczas działań w tym obszarze, przy czym szczególnej analizie poddany został obszar związany z bezpieczeństwem żywności. 7  –8– Poz. 536 .go v.p l Monitor Polski ANALIZA I OCENA BIEŻĄCEGO STANU W OBSZARZE OBROTU I STOSOWANIA ŚRODKÓW OCHRONY ww w. rcl ROŚLIN  Monitor Polski I. –9– Poz. 536 WYBRANE INFORMACJE O POLSKIM ROLNICTWIE 2 38,1 mln osób. v.p l Polska jest krajem w Europie Środkowej o powierzchni 312,7 tys. km i liczbie ludności Od dnia 1 maja 2004 r. Polska jest członkiem Unii Europejskiej, zajmując wśród 27 krajów 6 miejsce pod względem liczby ludności ogółem i pierwsze pod względem liczby ludności rolniczej oraz drugie miejsce (po Rumunii) pod względem liczby gospodarstw rolnych – 2,3 mln. Pracujący w rolnictwie, łowiectwie, leśnictwie oraz rybactwie 2,5 – krotnie przekraczają procentowy udział pracujących w tych sektorach w UE-27 (odpowiednio – 14,7% i 5,8%). Polska zajmuje 7,1% ogólnej powierzchni krajów Unii granicząc z 7 krajami, w tym 4 członkami UE (Niemcy, Czechy, Słowacja .go i Litwa) i 3 spoza Unii (Rosja, Białoruś, Ukraina). Polska charakteryzuje się dużą różnorodnością przyrodniczo-środowiskową. Szczególną ochroną objęte są parki narodowe zajmujące ponad 314,5 tys. ha, rezerwaty przyrody w liczbie 1469 o powierzchni ponad 164 tys. ha, parki krajobrazowe zajmujące powierzchnię blisko 2 607 tys. ha i pomniki przyrody w liczbie 36 tysięcy. Udział gruntów leśnych w ogólnej powierzchni lądowej kraju przekracza 30%. Ponad 75% terytorium kraju położone jest poniżej 200 m n.p.m., a tylko niespełna 3% powyżej 500 m n.p.m. Klimat w Polsce charakteryzuje się dużymi wahaniami w długości poszczególnych pór o o roku. W ostatnich 3 latach średnia temperatura powietrza wahała się od 8,6 C do 9,4 C, a suma w. rcl opadów w przedziale 609 mm do 717 mm. Opady atmosferyczne są głównym źródłem zasobów wodnych i charakteryzują się dużymi wahaniami w latach, miesiącach i regionach. W rezultacie występują obszary suszy i podtopienia, a nawet powodzie. W ogólnej powierzchni Polski wynoszącej 31,3 mln ha, powierzchnia użytków rolnych wynosi 15,5 mln ha, stanowiąc 49,6% ogólnej powierzchni kraju. Powierzchnia użytków rolnych będących w dobrej kulturze wynosiła w roku 2010 14,6 mln ha i stanowiła 94,2 % ogólnej powierzchni użytków rolnych. Jakość użytków w Polsce jest niska, niższa niż średnia w Unii Europejskiej. Duży udział gleb słabych i zakwaszonych zmniejsza rolniczą przydatność użytków rolnych. Udział gleb lekkich, charakteryzujących się w Polsce wysoką piaszczystością, jest w Polsce dwukrotnie większy niż średnio w UE; w Polsce wynosi 60,8%, a w UE – 31,8%. Wskaźnik bonitacji gleb będący ilorazem hektarów przeliczeniowych do fizycznych użytków rolnych wynosi w Polsce 0,82. Niekorzystne ww warunki glebowe i nakładające się gorsze warunki klimatyczne znajdują odzwierciedlenie w niższej produktywności ziemi w porównaniu do średniej z UE. Rolnictwo polskie charakteryzuje się dużym rozdrobnieniem – według wyników powszechnego spisu rolnego przeprowadzonego przez Główny Urząd Statystyczny w 2010 r. średnia wielkość gospodarstwa rolnego wyniosła 6,81 ha użytków rolnych (średnia powierzchnia gospodarstwa z działalnością rolniczą – 7,95 ha). Utrzymuje się zróżnicowanie regionalne struktury gospodarstw rolnych, gdzie województwa południowo-wschodnie charakteryzują się dużą liczbą drobnych 9  Monitor Polski – 10 – Poz. 536 w. rcl .go największe obszarowo (Rysunek 1 i Wykres 1). v.p l gospodarstw rolnych, podczas gdy w województwach północnych występują gospodarstwa Rysunek 1. Średnia powierzchnia użytków rolnych w gospodarstwach rolnych prowadzących działalność rolniczą ww o powierzchni powyżej 1 ha użytków rolnych (Główny Urząd Statystyczny 2011 r.). Wykres 1. Liczba gospodarstw rolnych i powierzchnia użytków rolnych według grup obszarowych użytków rolnych (Główny Urząd Statystyczny 2011 r.). 10  Monitor Polski – 11 – Poz. 536 Jednocześnie, zgodnie z danymi Głównego Urzędu Statystycznego z Powszechnego Spisu v.p l Rolnego w 2010 r., 1,9 mln gospodarstw w 2010 r. prowadziło działalność rolniczą. Jednocześnie 38,3 % ogółu gospodarstw indywidualnych (Powszechny Spis Rolny w 2010 r.) produkuje wyłącznie lub głównie na własne potrzeby, ograniczając wydatki na zakup żywności i koszty utrzymania rodziny. Wielu użytkowników ogranicza produkcję rolniczą, czy wręcz rezygnuje z jej prowadzenia. Gospodarstwa te o relatywnie niewielkim areale prowadzą produkcję metodami tradycyjnymi, przy niskim nawożeniu mineralnym i zużyciu środków ochrony roślin, a także pasz przemysłowych w żywieniu zwierząt gospodarskich, zwłaszcza bydła. Można tu wskazać na trend prowadzenia produkcji zdrowej żywności o wysokiej jakości z wykorzystaniem tradycyjnych receptur i metod przyjaznych dla środowiska. Mimo tego, a także faktu występowania przewagi gleb o niskiej przydatności rolniczej, Polska jest znaczącym w świecie i Europie producentem produktów rolnych, .go ogrodniczych i pochodzenia zwierzęcego. Dane opublikowane przez Główny Urząd Statystyczny z Powszechnego Spisu Rolnego w 2010 r. wskazują na istotne zmiany w strukturze zasiewów (patrz Wykres 2) w porównaniu do 2002 r., gdzie znacząco zmniejszyła się powierzchnia uprawy zbóż ogółem z 8,3 mln ha do 7,6 mln ha, ziemniaków z 0,8 mln ha do niespełna 0,4 mln ha (o 51,8%), buraków cukrowych z 0,3 mln ha do 0,2 mln ha (o 31,9%). Wzrosła natomiast powierzchnia uprawy rzepaku i rzepiku w porównaniu do powierzchni zasiewów odnotowanej w spisie z 2002 r. z 0,4 mln ha do ponad 0,9 mln ha (o 115,5%) oraz powierzchni upraw pastewnych z 0,6 mln ha do 0,9 mln ha (o 60,1%), a także w. rcl nastąpił wzrost powierzchni grupy upraw zaliczanych do pozostałych na zbliżonym poziomie. Ponadto zwiększył się udziału powierzchni sadów w ogólnej powierzchni użytków rolnych z 1,6% do 2,4%, tj. o 0,8 punktu procentowego, a także nastąpił wzrost powierzchni specjalistycznych gospodarstw sadowniczych do 374 tys. ha (o 38,1%), w tym wzrost powierzchni sadów w gospodarstwach ww użytkujących powyżej 1 ha użytków rolnych do 364 tys. ha (o 44,1%). Wykres 2. Użytkowanie gruntów rolnych w dobrej kulturze w 2010 r. w % [100%=14,6 mln ha] 11  Monitor Polski – 12 – Poz. 536 W 2010 r. globalna produkcja rolnicza w cenach bieżących osiągnęła wartość 84,5 mld zł i była v.p l o 5,7% większa niż w 2009 r. Produkcja roślinna osiągnęła poziom 44,9 mld i była wyższa o 7,2% niż w roku poprzednim, a produkcja zwierzęca w wysokości 39,6 mld zł była wyższa o 4,1%. Porównując dane, opublikowane przez Główny Urząd Statystyczny, dotyczące produkcji rolniczej w Unii Europejskiej w 2010 r., zaobserwować można duże zróżnicowanie wśród krajów do niej należących. Przyjmując wartość poziomu produkcji roślinnej, jak również zwierzęcej wszystkich krajów UE za 100%, można dokonać porównania Polski z wybranymi krajami. Największy udział w produkcji rolniczej UE stanowi Francja - wynosi on 19,9% dla produkcji roślinnej i 16,3% dla produkcji zwierzęcej, najmniejszy zaś Malta, której udział w produkcji UE rolniczej nie przekracza 0,1%. Udział produkcji roślinnej Niemiec kształtuje się na poziomie 11,6%, a zwierzęcej 15,2%. Natomiast udział polskiej produkcji roślinnej w odniesieniu do UE-27 stanowi 5,2%, a produkcji zwierzęcej 6,4%. Europejskiej. .go Z takim poziomem produkcji rolniczej Polska zajmuje 7 miejsce wśród 27 krajów należących do Unii Porównując dane Eurostat dotyczące poniesionych nakładów w 2005 r. na nawożenie i ochronę roślin, zauważyć można, iż Polska jest jednym z nielicznych krajów należących do Unii Europejskiej, w których nakłady te kształtują się na niskim poziomie. Przykładowo w Belgii na nawożenie przeznaczono 156 €/ha, w Holandii 126 €/ha, we Francji 92 €/ha, a w Niemczech i Włoszech ok. 75 €/ha. Natomiast w Polsce nakłady finansowe na nawożenie wynosiły 40 €/ha. Największe wydatki na ochronę roślin poniosła Holandia (275 €/ha), następnie Belgia ok. 218 €/ha, w. rcl Francja i Niemcy ok. 135 €/ha, natomiast Włochy 65 €/ha. W Polsce nakłady na ochronę roślin w 2005 r. kształtowały się na poziomie 28 €/ha. Biorąc pod uwagę powyższe, należy stwierdzić, że na tle wysoko rozwiniętych krajów UE, w Polsce następuje stały wzrost wydajności i efektywności produkcji rolniczej z uwzględnieniem jako priorytetu zrównoważonego rozwoju. Sprzyjają temu m.in. środki pochodzące z funduszy strukturalnych przeznaczane na instrumenty mające na celu wsparcie finansowe dotyczące poprawy konkurencyjności gospodarstw rolnych poprzez modernizację technicznej infrastruktury produkcyjnej, dostosowanie profilu, skali i jakości produkcji do potrzeb rynku, poprawę bezpieczeństwa żywności, poprawę warunków utrzymania zwierząt, ochrony środowiska lub bezpieczeństwa pracy. Ponadto dzięki wdrożeniu m.in. zasad cross-compliance wzrasta także poziom kultury rolnej. Dlatego też w dalszym ciągu należy spodziewać się wzrostu w Polsce zużycia środków do produkcji rolnej, w tym także ogólnego poziomu zużycia środków ochrony roślin, jednakże z uwzględnieniem jako priorytetu ww ich zrównoważonego stosowania. Rozwój produkcji rolnej i gospodarki żywnościowej w Polsce począwszy od lat 50 nieodłącznie związany jest ze stosowaniem środków ochrony roślin. Należy jednak podkreślić, że w dalszym ciągu ich wykorzystanie kształtuje się na dużo niższym poziomie niż w innych państwach Unii Europejskiej o wysoko rozwiniętym rolnictwie. Niezależnie do ogólnego niskiego zużycia pestycydów, w ostatnich dwóch dekadach podjęto szereg działań zmierzających do ograniczania ryzyka związanego ze stosowaniem środków ochrony roślin w szczególności poprzez regulacje prawne. Poza działaniami legislacyjnymi, w Polsce podejmowane są także inicjatywy przez jednostki spoza administracji, mające 12  Monitor Polski – 13 – Poz. 536 na celu podnoszenie świadomości producentów rolnych odnośnie prawidłowego stosowania środków v.p l ochrony roślin. Przykładem mogą być prowadzone przez Instytut Ogrodnictwa w Skierniewicach w ramach projektu TOPPS (Training the Operators to prevent Pollution from Point Sources) działania na rzecz ograniczenia skażeń miejscowych i zanieczyszczenia wód środkami ochrony roślin. Naczelnym zadaniem projektu TOPPS jest opracowanie Kodeksu Dobrej Praktyki Organizacji Ochrony Roślin oraz upowszechnianie jego zasad poprzez służby doradcze, szkolenia i demonstracje, w sposób skoordynowany w skali europejskiej. Działania w ramach projektu TOPPS prowadzone są z udziałem Ośrodków Doradztwa Rolniczego, z wykorzystaniem różnorodnych materiałów szkoleniowych, obejmujących broszury, ulotki, prezentacje multimedialne, filmy. Obecnie prowadzony projekt TOPPS-PROWADIS rozszerza zakres działalności szkoleniowo-demonstracyjnej także o tematykę związaną z redukcją skażeń rozproszonych (znoszenie i spływ środków ochrony roślin .go z pól do wód). Działania te są ukierunkowane na podnoszenie świadomości użytkowników środków ochrony roślin na rzecz wdrażania zasad określonych w dyrektywie 2009/128/WE. Rozwiązania prawne, jak i działania realizowane przez administrację państwową oraz współpracujące jednostki ww w. rcl organizacyjne, zostały przedstawione w kolejnych rozdziałach niniejszego dokumentu. 1. 2. 3. 4. 5. Źródła danych: Rolnictwo i Gospodarka Żywnościowa w Polsce – Ministerstwo Rolnictwa i Rozwoju Wsi, Warszawa 2011 r. Powszechny Spis Rolny 2010 - ”Uprawy rolne i wybrane elementy metod produkcji roślinnej” – Główny Urząd Statystyczny 2012 r. Powszechny Spis Rolny 2010 - ”Użytkowanie gruntów” – Główny Urząd Statystyczny 2011 r. Polska w Unii Europejskiej, Główny Urząd Statystyczny 2011 r. Agricultural Statistics – Main Results 2006-2007, Eurostat 2008 edition. 13  Monitor Polski Poz. 536 KRAJOWE REGULACJE PRAWNE DOTYCZĄCE OGRANICZANIA RYZYKA ZWIĄZANEGO ZE STOSOWANIEM ŚRODKÓW OCHRONY ROŚLIN, v.p l II. – 14 – PRZYJĘTE PRZED WEJŚCIEM W ŻYCIE PRZEPISÓW IMPLEMENTUJĄCYCH POSTANOWIENIA DYREKTYWY 2009/128/WE Znaczna część obowiązków nakładanych na Polskę postanowieniami dyrektywy 2009/128/WE jest realizowana poprzez działania wynikające z rozwiązań prawnych ujętych początkowo w ustawie 2) z dnia 12 lipca 1995 r. o ochronie roślin uprawnych (Dz. U. z 2002 r. Nr 171, poz. 1398, z późn. zm. ), a następnie w ustawie z dnia 18 grudnia 2003 r. o ochronie roślin. Powyższe akty prawne umożliwiły: .go 1) utworzenie systemu obligatoryjnych, okresowych badań sprawności technicznej opryskiwaczy ciągnikowych i samobieżnych polowych i sadowniczych; 2) utworzenie systemu obligatoryjnych, okresowych szkoleń dla osób stosujących środki ochrony roślin w rolnictwie i w leśnictwie; 3) utworzenie systemu obligatoryjnych, okresowych szkoleń dla osób mających kontakt ze środkami ochrony roślin, w ramach wykonywania obowiązków związanych z obrotem lub konfekcjonowaniem tych środków; 4) nałożenie na posiadaczy gruntów lub obiektów magazynowych, w których prowadzone są zabiegi w. rcl środkami ochrony roślin, obowiązku prowadzenia ewidencji zabiegów ochrony roślin; 5) określenie minimalnych odległości od określonych miejsc lub obiektów, w których można stosować środki ochrony roślin (dróg, stref ochronnych ujęć wody, wód powierzchniowych, pasiek, rezerwatów przyrody); 6) określenie warunków atmosferycznych, w jakich można wykonywać zabiegi środkami ochrony roślin, z uwzględnieniem zabiegów wykonywanych przy użyciu sprzętu agrolotniczego przeznaczonego do stosowania środków ochrony roślin; 7) wprowadzenie obowiązku uzyskania wpisu do rejestru działalności regulowanej przez przedsiębiorców prowadzących działalność w zakresie obrotu lub konfekcjonowania środków ochrony roślin; 8) określenie zasad stosowania środków ochrony roślin sprzętem agrolotniczym, w tym wprowadzenie zakazu stosowania takim sprzętem środków chwastobójczych, desykantów i środków ochrony roślin szczególnie szkodliwych dla zdrowia ludzi; ww 9) utworzenie systemu kontroli obrotu i stosowania środków ochrony roślin, obejmującego m.in. badanie pozostałości środków ochrony roślin w płodach rolnych oraz jakości tych środków znajdujących się w obrocie; 10) utworzenie systemu monitorowania zużycia środków ochrony roślin. Rozwiązania prawne, ograniczające ryzyko związane ze stosowaniem środków ochrony roślin, zostały zawarte także w innych aktach prawych z zakresu ochrony środowiska oraz zdrowia ludzi i zwierząt. 14  Monitor Polski – 15 – Poz. 536 3) Przepisy ustawy z dnia 18 lipca 2001 r. - Prawo wodne (Dz. U. z 2012 r. poz. 145, z późn. zm. ): v.p l 1) umożliwiają wprowadzenie zakazu lub ograniczanie stosowania na terenach ochrony pośredniej ujęć wody nawozów i środków ochrony roślin, które mogą zmniejszyć przydatność ujmowanej wody lub wydajność ujęcia wody; 2) nakazują:

1. a)określenie przez ministra właściwego do spraw gospodarki wodnej w porozumieniu z ministrem właściwym do spraw środowiska, wykazu substancji priorytetowych (substancji stanowiących szczególnie zagrożenie dla środowiska wodnego, których eliminacja powinna być priorytetem w polityce ochrony wód), uwzględniając przepisy prawa Unii Europejskiej dotyczące substancji priorytetowych w dziedzinie polityki wodnej, .go
2. b)oczyszczanie ścieków wprowadzanych do wód lub ziemi w takim stopniu, aby nie zawierały: dwuchloro-dwufenylo-trójchloroetanu polichlorowanych trifenyli (DDT), (PCT), aldryny, polichlorowanych dieldryny, bifenyli endryny, (PCB), izodryny, heksachlorocykloheksanu (HCH); 3) zakazują:
3. a)na terenach ochrony bezpośredniej ujęć wód podziemnych i powierzchniowych, użytkowania gruntów do celów niezwiązanych z eksploatacją ujęcia wody,
4. b)pobierania z wód powierzchniowych wody bezpośrednio do opryskiwaczy rolniczych oraz mycia ich w tych wodach. w. rcl Ustawa z dnia 16 kwietnia 2004 r. o ochronie przyrody (Dz. U. z 2009 r. Nr 151, poz. 1220, 4) z późn. zm. ) zabrania stosowania chemicznych i biologicznych środków ochrony roślin oraz nawozów na terenach parków narodowych oraz rezerwatów przyrody. Przepisy ustawy z dnia 28 lipca 2005 r. o lecznictwie uzdrowiskowym, uzdrowiskach i obszarach ochrony uzdrowiskowej oraz o gminach uzdrowiskowych (Dz. U. z 2012 r. poz. 651 i 742) zabraniają prowadzenia działalności rolniczej, w tym stosowania środków ochrony roślin w celach rolniczych, w strefie "A" ochrony uzdrowiskowej. Ponadto, wydane na podstawie przepisów ustawy z dnia 26 czerwca 1974 r. - Kodeks pracy 5) (Dz. U. z 1998 r. Nr 21, poz. 94, z późn. zm. ) rozporządzenie Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia 24 czerwca 2002 r. w sprawie bezpieczeństwa i higieny pracy przy stosowaniu i magazynowaniu środków ochrony roślin oraz nawozów mineralnych i organiczno-mineralnych (Dz. U. Nr 99, poz. 896 oraz z 2005 r. Nr 88, poz. 752) określa zasady bezpiecznego stosowania oraz ww magazynowania środków ochrony roślin, w tym: 1) wymagania, jakie powinni spełniać pracownicy podejmujący prace związane ze stosowaniem i magazynowaniem środków ochrony roślin; 2) wymagania techniczne dla magazynów, w których środki te są przechowywane; 3) sposób postępowania z niezużytymi środkami ochrony roślin i nawozami, cieczami roboczymi oraz z pustymi opakowaniami; 4) sposób mycia oraz czyszczenia pojazdów i sprzętu po zakończonej pracy. 15  Monitor Polski – 16 – Poz. 536 Na podstawie przepisów rozporządzenia Ministra Edukacji Narodowej z dnia 7 lutego 2012 r. v.p l w sprawie podstawy programowej kształcenia w zawodach (Dz. U. z 2012 r. poz. 184) umiejętność doboru metod i środków ochrony roślin zgodnie z zasadami integrowanej ochrony roślin jest elementem kształcenia w zawodach rolnik, technik rolnik, technik agrobiznesu, pszczelarz oraz technik pszczelarz. W przepisach krajowych, a mianowicie w: 1) ustawie z dnia 18 grudnia 2003 r. o ochronie roślin, 2) ustawie z dnia 14 marca 1985 r. o Państwowej Inspekcji Sanitarnej (Dz. U. z 2011 r. Nr 212, poz. 1263, z 2012 r. poz. 460 i 892 oraz z 2013 r. poz. 2), 3) ustawie z dnia 29 stycznia 2004 r. o Inspekcji Weterynaryjnej (Dz. U. z 2010 r. Nr 112, poz. 744 .go oraz z 2011 r. Nr 54, poz. 278), 4) ustawie z dnia 7 czerwca 2001 r. o zbiorowym zaopatrzeniu w wodę i zbiorowym odprowadzaniu 6) ścieków (Dz. U. z 2006 r. Nr 123, poz. 858, z późn. zm. ), 5) ustawie z dnia 27 kwietnia 2001 r. – Prawo ochrony środowiska (Dz. U. z 2008 r. Nr 25, poz. 150, 7) z późn. zm. ), 8) 6) ustawie z dnia 22 lipca 2006 r. o paszach (Dz. U. Nr 144, poz. 1045, z późn. zm. ), 7) ustawie z dnia 16 grudnia 2005 r. o produktach pochodzenia zwierzęcego (Dz. U. z 2006 r. Nr 17, 9) poz. 127, z późn. zm. ), 8) ustawie z dnia 25 sierpnia 2006 r. o bezpieczeństwie żywności i żywienia (Dz. U. z 2010 r. Nr 136, 10) w. rcl poz. 914, z późn. zm. ), 9) ustawie z dnia 20 lipca 1991 r. o Inspekcji Ochrony Środowiska (Dz. U. z 2007 r. Nr 44, poz. 287, z późn. zm. 11) ) - wskazane zostały także jednostki odpowiedzialne za nadzór nad obrotem i stosowaniem środków ochrony roślin, bezpieczeństwo żywności w odniesieniu do pozostałości środków ochrony roślin oraz ocenę stanu środowiska pod kątem zanieczyszczenia tymi preparatami w wyniku ich stosowania. W Polsce przyjęte zostały także przepisy pozwalające na gromadzenie danych obejmujących sprzedaż oraz zużycie środków ochrony roślin. Podstawą prawną, określającą kompetencje organów krajowych w zakresie prowadzenia badań sprzedaży i zużycia środków ochrony roślin, jest corocznie wydawane rozporządzenie Rady Ministrów w sprawie programu badań statystycznych statystyki publicznej na dany rok, na podstawie upoważnienia zawartego w ustawie z dnia 29 czerwca 1995 r. o statystyce publicznej (Dz. U. z 2012 r. poz. 591 oraz z 2013 r. poz. 2). Przepisy te są zbieżne ww z regulacjami wynikającymi z rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady (WE) nr 1185/2009 z dnia 25 listopada 2009 r. w sprawie statystyk dotyczących pestycydów (Dz. Urz. UE L 324 z 10.12.2009, str. 1, z późn. zm.), regulujących na poziomie Unii Europejskiej zasady prowadzenia i zakres badań statystycznych dotyczących środków ochrony roślin. Począwszy od roku 2011 w ramach systemu wzajemnej zgodności (cross-compliance), uzależniającego uzyskanie płatności bezpośrednich oraz płatności w ramach niektórych działań Programu Rozwoju Obszarów Wiejskich (PROW) 2007-2013 od spełnienia określonych norm 16  Monitor Polski – 17 – Poz. 536 i wymogów dotyczących m.in. ochrony środowiska, bezpieczeństwa żywności i dobrostanu zwierząt, ww w. rcl .go v.p l kontrolowane jest również prawidłowe stosowanie przez rolnika środków ochrony roślin. 17  Monitor Polski III. – 18 – DZIAŁANIA NA RZECZ Poz. 536 OGRANICZANIA RYZYKA ZWIĄZANEGO v.p l ZE STOSOWANIEM ŚRODKÓW OCHRONY ROŚLIN, PODJĘTE PRZED WEJŚCIEM W ŻYCIE PRZEPISÓW IMPLEMENTUJĄCYCH POSTANOWIENIA DYREKTYWY 2009/128/WE Działania na rzecz ograniczania ryzyka związanego ze stosowaniem środków ochrony roślin, w tym działania w zakresie: 1) przestrzegania wymagań integrowanej ochrony roślin przez profesjonalnych użytkowników środków ochrony roślin, 2) upowszechniania stosowania niechemicznych metod ochrony roślin oraz ograniczania zależności .go produkcji roślinnej od stosowania chemicznych środków ochrony roślin, 3) upowszechniania wiedzy dotyczącej bezpiecznego stosowania środków ochrony roślin - były podejmowane w Polsce przed wejściem w życie przepisów implementujących postanowienia dyrektywy 2009/128/WE, w oparciu o akty prawa krajowego wskazane w rozdziale II. Działania te, uwzględniające potrzebę zachowania równowagi pomiędzy społecznymi, ekonomicznymi i środowiskowymi potrzebami, koncentrowały się na dwóch głównych obszarach: 1) obrocie środkami ochrony roślin; w. rcl 2) stosowaniu środków ochrony roślin. Większość z tych działań będzie kontynuowana w oparciu o przepisy ustawy z dnia 8 marca 2013 r. o środkach ochrony roślin. 1. DZIAŁANIA REALIZOWANE W OBSZARZE OBROTU ŚRODKAMI OCHRONY ROŚLIN Działanie 1. Wprowadzenie zmian w systemie dopuszczania środków ochrony roślin do obrotu Zarządzanie ryzykiem związanym ze stosowaniem środków ochrony roślin odbywa się na etapie dopuszczania ich do obrotu – tzw. „procedur rejestracyjnych”. Celem procedur rejestracyjnych jest ww ustalenie warunków bezpiecznego stosowania tych preparatów, których przestrzeganie gwarantuje bezpieczeństwo ludzi, zwierząt i środowiska. Za realizację zadań w tym obszarze odpowiedzialny jest w szczególności minister właściwy do spraw rolnictwa. Zasadniczy wpływ na rynek środków ochrony roślin w Polsce po przystąpieniu do Unii Europejskiej miało wdrożenie przepisów dyrektywy Rady 91/414/EWG z dnia 15 lipca 1991 r. dotyczącej wprowadzania do obrotu środków ochrony roślin (Dz. Urz. UE L 230 z 19.08.1991, str. 1, z późn. zm.; Dz. Urz. UE Polskie wydanie specjalne rozdz. 3, t. 11, str. 332, z późn. zm.), a co za tym idzie dokonanie przeglądu wszystkich dopuszczonych do obrotu środków ochrony roślin, 18  Monitor Polski – 19 – Poz. 536 z uwzględnieniem wynikających z postanowień tej dyrektywy kryteriów zatwierdzania substancji v.p l czynnych. Należy podkreślić, że spośród ponad 1200 substancji czynnych, które podlegały weryfikacji począwszy od 1991 r., dopuszczonych do stosowania w środkach ochrony roślin zostało ponad 400. Spowodowało to, także w Polsce, wycofanie z obrotu wielu środków ochrony roślin zawierających substancje czynne niedopuszczone do użycia w tych preparatach. Ponadto, dla wielu preparatów nałożone zostały ograniczenia dotyczące zakresu oraz warunków ich stosowania. Efektem tych działań było wycofanie z obrotu i stosowania od 2004 r. ponad 460 środków ochrony roślin. Należy przy tym wskazać, że wycofanie z obrotu tak dużej liczby preparatów w krótkim okresie czasu (2004 – 2010), spowodowało negatywnie skutki dla zapewnienia skutecznej ochrony wielu gatunków roślin uprawnych, w tym w szczególności upraw małoobszarowych. .go Poniższy wykres przedstawia jak w latach 2004 – 2011 kształtowała się liczba środków ochrony w. rcl roślin wprowadzonych i wycofanych z obrotu. Wykres 3. Liczba wydanych i wycofanych zezwoleń na wprowadzenie do obrotu środków ochrony roślin w latach 2004 – 2011 Stosowanie w procesie zatwierdzania substancji czynnych i dopuszczania środków ochrony roślin do obrotu zharmonizowanych zasad i kryteriów jest najskuteczniejszym mechanizmem wpływającym na ograniczanie ryzyka, które może wzrastać w związku z użyciem tych preparatów. Obowiązujące ww od 14 czerwca 2011 r. w tym zakresie rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (WE) nr 1107/2009 z dnia 21 października 2009 r. dotyczące wprowadzania do obrotu środków ochrony roślin i uchylające dyrektywy Rady 79/117/EWG i 91/414/EWG (Dz. Urz. UE L 309 z 24.11.2009, str. 1, z późn. zm.) wprowadza nowe mechanizmy i kryteria w znaczącym stopniu oddziałujące na obszar związany z obrotem i stosowaniem środków ochrony roślin, w tym z realizacją ogólnych zasad integrowanej ochrony roślin. 19  Monitor Polski – 20 – Poz. 536 v.p l Działanie 2. Prowadzenie systemu badań skuteczności środków ochrony roślin Przyjęcie w Polsce regulacji prawnych, określających zasady prowadzenia badań skuteczności działania środków ochrony roślin, a także sprawowania nadzoru nad jednostkami prowadzącymi takie badania, miało na celu zapewnienie zgodności prowadzenia tych badań z zasadami dobrej praktyki doświadczalnej oraz wytycznymi Europejskiej i Śródziemnomorskiej Organizacji Ochrony Roślin (EPPO), ograniczenie ryzyka związanego z uwalnianiem badanych preparatów do środowiska, a także ich wysoką jakość. Pozwolenie na przeprowadzenie badań związanych z uwalnianiem środków ochrony roślin do środowiska wydawane jest przez Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi, natomiast nadzór nad jednostkami upoważnionymi do prowadzenia tych badań sprawuje Państwowa Inspekcja Ochrony .go Roślin i Nasiennictwa. W 2011 r. wydano 669 pozwoleń na prowadzenie doświadczeń i testów do celów badań i rozwoju związanych z uwolnieniem do środowiska środków ochrony roślin dla 38 upoważnionych jednostek. W badaniach skuteczności działania środka ochrony roślin, prowadzonych przez upoważnione jednostki, uwzględniane są w szczególności elementy decydujące o ustaleniu warunków bezpiecznego stosowania tych preparatów, tj.: 1) skuteczność działania środka ochrony roślin w zwalczaniu lub zapobieganiu występowania organizmu szkodliwego lub we wpływaniu na procesy życiowe roślin uprawnych w inny sposób, w. rcl niż jako składnik pokarmowy; 2) fitotoksyczność środka ochrony roślin, z uwzględnieniem różnych odmian rośliny; 3) wpływ środka ochrony roślin na jakość i wysokość plonu roślin lub produktów roślinnych w badaniach fitotoksyczności, jeżeli takie badania zostały przeprowadzone, lub w badaniach sprawdzających skuteczność jego działania; 4) możliwość pojawienia się odporności organizmów szkodliwych na środek ochrony roślin; 5) możliwość wystąpienia niepożądanego lub nieprzewidzianego działania ubocznego środka ochrony roślin na organizmy pożyteczne lub inne organizmy niepodlegające zwalczaniu, na rośliny uprawiane następczo i sąsiadujące oraz wpływ na rośliny przeznaczone do produkcji materiału siewnego. Nadzór nad jednostkami prowadzącymi badania skuteczności działania środków ochrony roślin będzie kontynuowany na podstawie przepisów ustawy z dnia 8 marca 2013 r. o środkach ochrony ww roślin. Działanie 3. Organizacja systemu szkoleń dla sprzedawców środków ochrony roślin W celu ograniczenia ryzyka związanego z obrotem i konfekcjonowaniem środków ochrony roślin dla osób bezpośrednio wykonujących czynności wymagające kontaktu z tymi preparatami oraz dla nabywców tych środków, wprowadzone zostały, w oparciu o przepisy ustawy z dnia 12 lipca 1995 r. o ochronie roślin uprawnych, obowiązkowe szkolenia dla osób zatrudnionych przez podmioty 20  Monitor Polski – 21 – Poz. 536 zajmujące się obrotem lub konfekcjonowaniem środków ochrony roślin. System szkoleń został v.p l utrzymany przepisami ustawy z dnia 18 grudnia 2003 r. o ochronie roślin. Szkolenia prowadzone były przez jednostki wpisane do rejestru działalności regulowanej w rozumieniu przepisów o swobodzie działalności gospodarczej, przez właściwego wojewódzkiego inspektora ochrony roślin i nasiennictwa, zgodnie z programami szkoleń określonymi w przepisach wykonawczych do wskazanej wyżej ustawy. Zaświadczenia o ukończeniu szkolenia wydawane były na okres 5 lat - po upływie terminu ważności szkolenia osoby zajmujące się sprzedażą lub konfekcjonowaniem środków ochrony roślin zobowiązane były do ponownego odbycia szkolenia. W dniu 31 grudnia 2011 r. do rejestrów prowadzonych przez wojewódzkich inspektorów ochrony roślin i nasiennictwa wpisanych było 167 jednostek prowadzących szkolenia w omawianym zakresie. .go W 2011 r. pod nadzorem Państwowej Inspekcji Ochrony Roślin i Nasiennictwa przeprowadzonych zostało łącznie 226 szkoleń, które ukończyły 3 983 osoby. Utworzenie systemu obowiązkowych szkoleń dla osób zatrudnionych przy sprzedaży lub konfekcjonowaniu środków ochrony roślin miało istotny wpływ na ochronę zdrowia tych pracowników, a także przekazywanie informacji o bezpiecznym stosowaniu tych preparatów w trakcie sprzedaży. Wdrożenie do polskiego porządku prawnego postanowień dyrektywy 2009/128/WE spowodowało konieczność przeprowadzenia istotnych modyfikacji systemu szkoleń dla sprzedawców środków w. rcl ochrony roślin, wprowadzonych przepisami ustawy z dnia 8 marca 2013 r. o środkach ochrony roślin. Działanie 4. Prowadzenie kontroli obrotu i konfekcjonowania środków ochrony roślin Zgodnie z przepisami ustawy z dnia 18 grudnia 2003 r. o ochronie roślin nadzór nad obrotem i konfekcjonowaniem środków ochrony roślin należy do obowiązków Państwowej Inspekcji Ochrony Roślin i Nasiennictwa. Eliminowanie przypadków naruszania norm prawnych w zakresie obrotu i konfekcjonowania środków ochrony roślin w zasadniczy sposób wpływa na ograniczenie ryzyka związanego z ich obrotem, a w dalszej kolejności stosowaniem tych preparatów. Zakres zadań realizowanych przez Państwową Inspekcję Ochrony Roślin i Nasiennictwa obejmuje w szczególności: 1) kontrolę obrotu środkami ochrony roślin (zapobieganie wprowadzaniu i eliminowanie z obrotu ww środków niedopuszczonych do obrotu lub podrobionych, stanowiących nieznane zagrożenie dla ludzi, zwierząt i środowiska); 2) badanie jakości środków ochrony roślin znajdujących się w obrocie; 3) kontrolę warunków sprzedaży środków ochrony roślin. Państwowa Inspekcja Ochrony Roślin i Nasiennictwa przeprowadziła w 2011 roku 6 268 kontroli w punktach obrotu i konfekcjonowania środków ochrony roślin oraz 125 kontroli sprawdzających wykonanie wydanych wcześniej zaleceń pokontrolnych. 21  Monitor Polski – 22 – Poz. 536 W roku 2011 stwierdzone nieprawidłowości stanowiły 2,5% liczby kontroli (dane te dotyczą liczby v.p l przeprowadzonych czynności kontrolnych, nie zaś liczby skontrolowanych podmiotów). Stwierdzone nieprawidłowości dotyczyły przede wszystkim: braku aktualizacji etykiet środków ochrony roślin (43,2 % wszystkich nieprawidłowości) oraz obecności w obrocie przeterminowanych środków ochrony roślin (19,5 % wszystkich stwierdzonych nieprawidłowości). Ponadto w 2011 r., w ramach kontroli jakości środków ochrony roślin znajdujących się w obrocie, pobranych zostało do badań laboratoryjnych przez Inspekcję 308 próbek tych preparatów. W trakcie badań analizowano podstawowe cechy jakościowe środków, takie jak zawartość substancji czynnych oraz właściwości fizyko-chemiczne. Sprawdzano również zgodność uzyskanych wyników oznaczeń z wymaganiami określonymi w procesie rejestracji. .go Wyniki prowadzonych przez Państwową Inspekcję Ochrony Roślin i Nasiennictwa kontroli wykazują, iż obrót i konfekcjonowanie środków ochrony roślin w Polsce odbywa się w większości ww w. rcl przypadków zgodnie z przepisami prawa. 22  Monitor Polski – 23 – Poz. 536 2. DZIAŁANIA REALIZOWANE W OBSZARZE STOSOWANIA ŚRODKÓW Działanie 1. v.p l OCHRONY ROŚLIN Upowszechnianie ogólnych zasad integrowanej ochrony roślin Nieprawidłowe lub nadmierne stosowanie chemicznych środków ochrony roślin niesie za sobą liczne niebezpieczeństwa, m.in. wywiera presję na środowisko naturalne, ogranicza bioróżnorodność agrocenoz, powoduje pojawianie się organizmów szkodliwych dla roślin odpornych na ich działanie oraz obecność pozostałości środków ochrony roślin w płodach rolnych w ilościach zagrażających .go zdrowiu konsumentów. W celu zapewnienia prawidłowej ochrony upraw przed organizmami szkodliwymi dla roślin, przy jednoczesnym ograniczaniu negatywnych skutków stosowania chemicznych środków ochrony roślin oraz zachowaniu bezpieczeństwa zarówno środowiska, jak i zdrowia konsumenta, opracowane zostały podstawy integrowanej ochrony roślin. Integrowana ochrona roślin jest sposobem ochrony roślin przed organizmami szkodliwymi, polegającym na wykorzystaniu wszystkich dostępnych metod ochrony roślin, w szczególności metod niechemicznych, w sposób minimalizujący zagrożenie dla zdrowia ludzi, zwierząt oraz dla środowiska. Integrowana ochrona roślin wykorzystuje w pełni wiedzę o organizmach szkodliwych dla roślin w. rcl (w szczególności o ich biologii i szkodliwości), w celu określenia optymalnych terminów dla podejmowania działań zwalczających te organizmy, wykorzystuje naturalne występowanie organizmów pożytecznych, w tym drapieżców i pasożytów organizmów szkodliwych dla roślin, a także posługuje się ich introdukcją. Tym samym integrowana ochrona roślin pozwala ograniczyć stosowanie tych preparatów do niezbędnego minimum i w ten sposób zminimalizować presję na środowisko naturalne oraz chronić bioróżnorodność środowiska rolniczego. Pomimo, iż zgodnie z przepisami art. 55 rozporządzenia nr 1107/2009 profesjonalni użytkownicy środków ochrony roślin mają obowiązek stosowania ogólnych zasad integrowanej ochrony roślin dopiero od dnia 1 stycznia 2014 r., to jeszcze przed przyjęciem tego rozporządzenia, w oparciu o przepisy prawa krajowego, podjęty został szereg inicjatyw upowszechniających ten model ochrony ww roślin. Zadanie 1. Upowszechnianie wiedzy z zakresu integrowanej ochrony roślin Warunkiem wdrażania w produkcji roślinnej rozwiązań i technologii ograniczających zagrożenia związane ze stosowaniem chemicznych środków ochrony roślin jest efektywny transfer wiedzy z jednostek naukowych do producentów rolnych. Istotną rolę w transferze wiedzy z zakresu integrowanej ochrony roślin odgrywają szkolenia, konferencje, warsztaty oraz publikacje i materiały informacyjne przygotowywane i opracowywane 23  Monitor Polski – 24 – Poz. 536 w ramach działalności statutowej przez instytuty badawcze, jednostki akademickie, służby doradcze, v.p l samorząd rolniczy, branżowe organizacje i grupy producentów, a także przez producentów i dystrybutorów środków ochrony roślin. W celu zwiększania efektywności procesu przekazywania wiedzy, konieczne było jednak wsparcie powyższych działań ze strony administracji państwowej. W celu upowszechniania wiedzy z zakresu integrowanej ochrony roślin podejmowanych jest szereg inicjatyw w tym zakresie. Jednym z przykładów może być program wieloletni pod nazwą „Ochrona roślin uprawnych z uwzględnieniem bezpieczeństwa żywności oraz ograniczenia strat w plonach i zagrożeń dla zdrowia ludzi, zwierząt domowych i środowiska”, w ramach którego począwszy od 2011 r. Instytut Ochrony Roślin – Państwowy Instytut Badawczy w Poznaniu realizuje zadanie „Upowszechnianie i wdrażanie wiedzy o integrowanej ochronie roślin”. W ramach zadania .go corocznie organizowane są minimum trzy ogólnokrajowe konferencje i szkolenia na tematy poświęcone integrowanej ochronie roślin. W roku 2011, w ramach tego zadania, zorganizowane zostały 4 szkolenia w zakresie integrowanej ochrony roślin, które ukończyło 265 osób. Główną grupę docelową szkoleń stanowili doradcy działający w obszarze ochrony roślin, którzy przekazują uzyskaną w trakcie szkoleń wiedzę producentom rolnym. Opisywane zadanie stanowi kontynuację realizowanego w latach 2006-2010 przez Instytut Ochrony Roślin – Państwowy Instytut Badawczy w Poznaniu, w ramach programu wieloletniego „Ochrona roślin uprawnych z uwzględnieniem bezpieczeństwa żywności oraz ograniczenia strat w plonach i zagrożeń dla zdrowia ludzi, zwierząt domowych i środowiska”, zadania „Opracowywanie programów i organizacja systematycznego w. rcl szkolenia służby ochrony roślin, producentów rolnych i ogrodniczych oraz doradców”. W ramach zadania, w latach 2006-2010 zostało zorganizowanych 12 szkoleń i 2 zajęcia warsztatowe dotyczące takich zagadnień jak: dobra praktyka ochrony roślin, integrowana ochrona roślin, integrowana produkcja roślin, produkcja ekologiczna oraz dobra praktyka eksperymentalna. W szkoleniach i warsztatach wzięło udział ponad 1200 osób. Zadanie 2. Opracowanie i udostępnienie metodyk integrowanej ochrony poszczególnych upraw Wdrożenie zasad integrowanej ochrony roślin wymaga dostarczenia producentom rolnym, a także innym użytkownikom środków ochrony roślin, narzędzi w postaci metodyk integrowanej ochrony poszczególnych upraw. Na zlecenie Ministerstwa Rolnictwa i Rozwoju Wsi opracowywane są od 2011 r. i sukcesywnie ww udostępniane na stronie internetowej Ministerstwa metodyki integrowanej ochrony roślin, obejmujące uprawy rolnicze, ogrodnicze, przemysłowe oraz grzyby jadalne. Zadanie to jest realizowane m.in. w oparciu o przyjęty w 2011 r. i realizowany przez Instytut Ochrony Roślin – Państwowy Instytut Badawczy w Poznaniu program wieloletni pod nazwą „Ochrona roślin uprawnych z uwzględnieniem bezpieczeństwa żywności oraz ograniczenia strat w plonach i zagrożeń dla zdrowia ludzi, zwierząt domowych i środowiska”. 24  Monitor Polski – 25 – Poz. 536 Zadanie 3. Prowadzenie systemu sygnalizacji agrofagów v.p l Zgodnie z przepisami art. 4 ust. 2 ustawy z dnia 18 grudnia 2003 r. o ochronie roślin wojewódzki inspektor ochrony roślin i nasiennictwa, w przypadku stwierdzenia zagrożenia rozprzestrzenienia się organizmu niekwarantannowego lub możliwości wywołania przez niego strat gospodarczych, przekazuje informacje o sposobach i terminach zwalczania tego organizmu zainteresowanym podmiotom. Powyższe regulacje stanowią podstawę do prowadzenia przez Państwową Inspekcję Ochrony Roślin i Nasiennictwa sygnalizacji terminów zwalczania organizmów szkodliwych dla roślin. W oparciu o ustaloną przez poszczególne wojewódzkie inspektoraty ochrony roślin i nasiennictwa .go strukturę upraw ważnych gospodarczo na danym terenie, na wybranych losowo plantacjach prowadzone są obserwacje występowania organizmów niekwarantannowych oraz rejestrowany jest poziom uszkodzeń wywoływanych przez choroby, szkodniki i chwasty występujące w tych uprawach. Obserwacje te wykorzystywane są m.in. do sygnalizowania terminów zabiegów ochrony roślin. Dane o przewidywanych terminach wykonania zabiegów są przekazywane: 1) za pośrednictwem komputerowego systemu sygnalizacji agrofagów, który jest powszechnie dostępny na stronie internetowej Państwowej Inspekcji Ochrony Roślin i Nasiennictwa; 2) drogą elektroniczną do urzędów gmin, punktów obrotu środkami ochrony roślin, punktów zaprawiania nasion, sklepów ogrodniczych i innych jednostek, w tym także zainteresowanym w. rcl producentom; 3) poprzez bezpośredni lub telefoniczny kontakt producenta z pracownikiem Inspekcji w siedzibie jednostki lub w terenie. Prowadzenie niezależnego systemu sygnalizacji agrofagów ma istotne znaczenie przy podejmowaniu decyzji o wykonaniu zabiegów z użyciem środków ochrony roślin. Zadanie 4. Udostępnienie systemów wspomagania decyzji w ochronie roślin Ważnymi narzędziami ułatwiającymi wdrożenie zasad integrowanej ochrony roślin są systemy wspomagające podejmowanie decyzji w ochronie roślin. Systemy te są pomocne w określaniu optymalnych terminów wykonywania zabiegów ochrony roślin, a tym samym pozwalają uzyskać wysoką efektywność tych zabiegów przy ograniczeniu stosowania chemicznych środków ochrony ww roślin do niezbędnego minimum. Prace badawcze i upowszechnieniowe związane z systemami wspomagania decyzji w ochronie roślin prowadzone są przez instytuty badawcze, jednostki akademickie, służby doradcze, branżowe organizacje i grupy producentów rolnych oraz producentów i dystrybutorów środków ochrony roślin, których przykłady wskazano w poniższej tabeli nr 1. 25  Monitor Polski – 26 – Poz. 536 Internetu. Nazwa systemu wspomagania decyzji w ochronie roślin Podmiot prowadzający Państwowa Inspekcja Ochrony Roślin i Nasiennictwa Sygnalizacja agrofagów Instytut Ochrony Roślin – Państwowy Instytut Badawczy Opis System obejmuje cały kraj i zawiera wykaz upraw ważnych gospodarczo na danym terenie oraz listę agrofagów, które mogą wywołać znaczące szkody gospodarcze. W oparciu o prowadzone obserwacje na wybranych losowo plantacjach odnotowywane jest występowanie organizmów szkodliwych dla roślin oraz rejestrowany jest poziom uszkodzeń wywołanych przez choroby, szkodniki i chwasty występujące w tych uprawach. Dane te pozwalają na podanie orientacyjnej daty wystąpienia agrofaga i sposobów jego zwalczania. .go Internetowy system sygnalizacji agrofagów v.p l Tabela 1. Wybrane systemy wspomagania decyzji w ochronie roślin, dostępne za pośrednictwem w. rcl System zawiera wyniki monitorowania w wybranych lokalizacjach poszczególnych stadiów rozwojowych agrofagów dla potrzeb prognozowania krótkoterminowego i jest uzupełnieniem sygnalizacji agrofagów prowadzonej przez Państwową Inspekcję Ochrony Roślin i Nasiennictwa. Jeśli w danym przypadku zostanie przekroczony próg ekonomicznej szkodliwości system wskazuje na konieczność wykonania zabiegu. Ponadto system zawiera część edukacyjną, dzięki której można kontrolować plantacje i podejmować decyzje o optymalnym terminie zabiegu. Dla każdego agrofaga podano podstawowe informacje o jego morfologii, biologii oraz metodach prowadzenia obserwacji polowych, a także wartości progu ekonomicznej szkodliwości. Instytut Ogrodnictwa System jest drzewem decyzyjnym, które krok po kroku wspomaga producentów w podejmowaniu decyzji dotyczących integrowanej produkcji pomidorów pod osłonami. Program ten umożliwia określenie: - przyczyn obserwowanych zaburzeń we wzroście i rozwoju roślin powodowanych przez nieinfekcyjne czynniki sprawcze, - przyczyn uszkodzeń roślin powodowanych przez choroby pochodzenia grzybowego, bakteryjnego i wirusowego, - przyczyn uszkodzeń roślin powodowanych przez szkodniki. Monitoring zarazy ziemniaka Instytut Ochrony Roślin – Państwowy Instytut Badawczy Kluczowymi elementami systemu są trzy aplikacje internetowe. Pierwsza służy do sygnalizowania terminu wykonania pierwszego zabiegu przeciwko zarazie ziemniaka w oparciu o dane meteorologiczne przekazywane ze stacji meteorologicznych Instytutu Meteorologii i Gospodarki Wodnej z terenu całej Polski. Druga służy do sygnalizowania terminu wykonania pierwszego zabiegu przeciwko zarazie ziemniaka w oparciu o dane meteorologiczne przekazywane z polowych stacji meteorologicznych rozmieszczonych w województwach: wielkopolskim, dolnośląskim, kujawsko-pomorskim, pomorskim, zachodniopomorskim ww Integrowana uprawa pomidora pod osłonami 26  Monitor Polski – 27 – Poz. 536 Instytut Ochrony Roślin – Państwowy Instytut Badawczy System umożliwia prezentację rozwoju rdzy brunatnej pszenicy oraz rdzy brunatnej żyta na wybranych plantacjach pszenicy, pszenżyta i żyta. Kluczowym elementem systemu jest aplikacja opracowana z wykorzystaniem systemu CMS (Content Management System), która umożliwia graficzną i tabelaryczną prezentację informacji bezpośrednio po ich wprowadzeniu. Wyniki obserwacji polowych są wprowadzane do systemu raz w tygodniu przez przeszkolonych do realizacji tego zadania pracowników Centralnego Ośrodka Badania Odmian Roślin Uprawnych i Instytutu Ochrony Roślin – Państwowego Instytutu Badawczego. w. rcl Monitoring rdzy brunatnej zbóż .go v.p l i podkarpackim. Na podstawie wyników pomiarów temperatury, wilgotności względnej powietrza oraz opadów deszczu, sygnalizowany jest termin wykonania pierwszego zabiegu przeciwko zarazie ziemniaka. Trzecia aplikacja służy upowszechnianiu informacji o wynikach monitoringu plantacji ziemniaka z terenu całego kraju. Wyniki monitoringu zarazy ziemniaka bezpośrednio po ich wprowadzeniu do systemu są prezentowane w formie graficznej i tabelarycznej. Wyniki obserwacji polowych są wprowadzane do systemu raz w tygodniu przez przeszkolonych do realizacji tego zadania pracowników reprezentujących instytucje naukowe (Centralny Ośrodek Badania Odmian Roślin Uprawnych i Instytut Ochrony Roślin – Państwowy Instytut Badawczy) oraz jednostki doradztwa rolniczego. Centralny Ośrodek Badania Odmian Roślin Uprawnych ww Porejestrowe Doświadczalnictwo Odmianowe Rekomendacja odmian System wspomagania decyzji przy doborze odmian do uprawy zawierający: - informacje dotyczące funkcjonowania programu Porejestrowego Doświadczalnictwa Odmianowego, - listy odmian zalecanych do uprawy w ramach poszczególnych gatunków i na obszarze poszczególnych województw, - publikacje wyników Porejestrowego Doświadczalnictwa Odmianowego (w wersji elektronicznej), - aplikację „Porównanie odmian pod względem wybranych cech” – pomocną przy dokonywaniu wyboru odmiany do uprawy, - aplikację „Charakterystyka odmian” – umożliwiającą wyświetlenie charakterystyki wartości gospodarczej danej odmiany oraz informacji o jej wpisaniu do krajowego rejestru oraz danych dotyczących hodowcy, pełnomocnika i zachowującego odmianę, - wyniki doświadczeń z odmianami roślin ogrodniczych prowadzone przez Centralny Ośrodek Badania Odmian Roślin Uprawnych poza programem Porejestrowego Doświadczalnictwa Odmianowego. 27  Monitor Polski – 28 – Poz. 536 Zadanie 5. Rozwój i upowszechnianie ekologicznych metod ochrony roślin v.p l Rolnictwo ekologiczne w Polsce odnotowuje stały rozwój, na co wskazują dane dotyczące ilości gospodarstw rolnych prowadzących ten rodzaj produkcji. W dniu 31 grudnia 2011 r. kontrolą jednostek certyfikujących objętych było w Polsce prawie 24 tys. gospodarstw ekologicznych. Produkcja prowadzona metodami ekologicznymi to sposób uzyskania produktu, w którym zastosowano w możliwie największym stopniu naturalne metody produkcji, nienaruszające równowagi przyrodniczej. Zasada ta dotyczy wszystkich rodzajów i etapów produkcji – zarówno produkcji roślinnej, chowu i hodowli zwierząt, produktów akwakultury, jak i przetwórstwa. Produkcja w ekologicznym gospodarstwie rolnym jest prowadzona zgodnie z zasadami zrównoważonego rozwoju, uaktywnia biologiczne procesy poprzez stosowanie naturalnych środków produkcji oraz na stosowaniu .go zapewnia trwałą żyzność gleby, zdrowotność roślin i zwierząt. Produkcja ta w szczególności polega prawidłowego płodozmianu i innych naturalnych metod utrzymywania lub podwyższania biologicznej aktywności i żyzności gleby, doboru gatunków i odmian roślin, uwzględniającego ich naturalną odporność na choroby. Ważnym elementem jest ścisłe ograniczenie stosowania środków z syntezy chemicznej. Szczegółowe regulacje dotyczące sposobu gospodarowania metodami ekologicznymi określa ustawa z dnia 25 czerwca 2009 r. o rolnictwie ekologicznym (Dz. U. Nr 116, poz. 975) oraz rozporządzenie Rady (WE) nr 834/2007 z dnia 28 czerwca 2007 r. w sprawie produkcji ekologicznej i znakowania produktów ekologicznych w. rcl i uchylające rozporządzenie (EWG) nr 2092/91 (Dz. Urz. UE L 189 z 20.07.2007, str. 1, z późn. zm.). Cele w zakresie dalszego rozwoju rolnictwa ekologicznego w Polsce określa opracowany przez Ministerstwo Rolnictwa i Rozwoju Wsi „Plan Działań dla Żywności i Rolnictwa Ekologicznego w Polsce w latach 2011 – 2014”. Wsparcie dla rozwoju ekologicznych metod ochrony roślin stanowią także opisane w niniejszym dokumencie działania wspierające badania na rzecz doskonalenia technologii produkcji metodami ekologicznymi oraz upowszechniania w praktyce najlepszych dostępnych i sprawdzonych rozwiązań niechemicznej ochrony roślin. Zadanie 6. Upowszechnianie wyników oceny prowadzonej w ramach Porejestrowego Doświadczalnictwa Odmianowego ww Ograniczenie stosowania środków ochrony roślin można osiągnąć m.in. poprzez wykorzystanie odmian roślin uprawnych wykazujących odporność lub tolerancję na organizmy szkodliwe lub przejawiających inne cechy odpornościowe (np. odporność na wyleganie). W przypadku odmian roślin rolniczych efekty hodowli odpornościowej polskich i zagranicznych firm hodowlanych w pierwszej kolejności oceniane są na etapie badań urzędowych (przed wpisaniem odmian do krajowego rejestru) i uwzględniane w decyzjach rejestrowych dyrektora Centralnego Ośrodka Badania Odmian Roślin Uprawnych. Na tym etapie eliminowane są odmiany o niezadowalającym poziomie odporności. Ponadto Centralny Ośrodek Badania Odmian Roślin 28  Monitor Polski – 29 – Poz. 536 Uprawnych prowadzi ocenę odporności odmian roślin uprawnych na agrofagi w ramach i izbami rolniczymi. Zakres badań v.p l Porejestrowego Doświadczalnictwa Odmianowego we współpracy z samorządami województw Porejestrowego Doświadczalnictwa Odmianowego jest zróżnicowany zależnie od znaczenia gospodarczego poszczególnych gatunków roślin uprawnych. Dla najważniejszych gatunków roślin rolniczych doświadczenia prowadzone są w każdym województwie, a na ich podstawie tworzone są „Listy zalecanych do uprawy odmian na obszarze województw” (LZO). Korzystając z tych zaleceń producent rolny ma możliwość właściwego doboru odmian do określonych warunków gospodarowania, w tym odmian wykazujących większą odporność lub tolerancję na warunki stresowe, w tym agrofagi. LZO oraz charakterystyki zarejestrowanych odmian dostępne są na stronie internetowej i w publikacjach Centralnego Ośrodka Badania Odmian Roślin Uprawnych, .go a także zamieszczane w prasie rolniczej. Zadanie 7. Rozwój i upowszechnienie systemu Integrowanej Produkcji Integrowana Produkcja (IP) jest nowoczesnym, krajowym systemem jakości żywności, wykorzystującym w sposób zrównoważony postęp techniczny i biologiczny w uprawie, ochronie roślin i nawożeniu, której zasadniczym celem jest szczególna troska o zdrowie ludzi i środowisko. Uczestnictwo w tym systemie jest dobrowolne i pozwala na uzyskanie wysokiej jakości płodów rolnych, które można wprowadzać do obrotu ze znakiem Integrowanej Produkcji. w. rcl Podstawy systemu IP zostały opracowane i upowszechnione na początku lat 90-tych przez pracowników naukowych Instytutu Sadownictwa i Kwiaciarstwa w Skierniewicach. Następnie zasady funkcjonowania systemu IP zostały uregulowane przepisami ustawy z dnia 18 grudnia 2003 r. o ochronie roślin oraz przepisami wykonawczymi do tej ustawy. W 2007 r. IP została uznana za krajowy system jakości żywności. Zadania z zakresu nadzoru oraz certyfikacji IP zostały powierzone Państwowej Inspekcji Ochrony Roślin i Nasiennictwa. Kluczowym elementem wdrożenia w gospodarstwie systemu IP jest ukończenie specjalistycznego szkolenia (odrębnie w odniesieniu do roślin sadowniczych, warzywniczych i rolniczych) oraz stosowanie specjalnie opracowanych metodyk IP. Każda metodyka zawiera praktyczne informacje na temat sadzenia, pielęgnacji i zbioru danej uprawy. Ponadto w cyklu dwuletnim publikowane są wykazy środków ochrony roślin dopuszczonych do stosowania w integrowanej produkcji, w formie papierowej, w Zaleceniach Ochrony Roślin wydawanych przez Instytut Ochrony Roślin – Państwowy Instytut ww Badawczy w Poznaniu. Wykazy środków do integrowanej produkcji znajdują się również w corocznie aktualizowanych programach ochrony roślin opracowywanych lub autoryzowanych przez Instytut Ogrodnictwa w Skierniewicach. Produkcja w gospodarstwie odbywa się pod stałym nadzorem Państwowej Inspekcji Ochrony Roślin i Nasiennictwa co zapewnia, że w wytworzonych płodach rolnych nie zostały przekroczone dopuszczalne poziomy pozostałości środków ochrony roślin, metali ciężkich, azotanów i innych pierwiastków oraz substancji szkodliwych. Jednocześnie w sposób zrównoważony wykorzystywane 29  Monitor Polski – 30 – Poz. 536 są zasoby środowiskowe w gospodarstwie. Urzędowym poświadczeniem, że produkcja odbywała się v.p l w oparciu o metodyki IP jest certyfikat. W 2011 r. do Państwowej Inspekcji Ochrony Roślin i Nasiennictwa wpłynęły zgłoszenia zamiaru uczestnictwa w systemie od 2 274 producentów rolnych i dotyczyły one 2 956 upraw. Uprawy sadownicze i warzywnicze stanowiły odpowiednio 93,5 % i 4,9 % wszystkich upraw zgłoszonych do systemu, przy czym najliczniejsze były zgłoszenia uprawy jabłoni, stanowiące 63,5 % wszystkich zgłoszeń. W 2011 r. wydano 1 482 certyfikatów poświadczających stosowanie integrowanej produkcji z czego 1 182 – dla producentów jabłek (79,8 % wydanych certyfikatów). W 2011 r. nastąpił 38,7 % wzrost liczby wydanych certyfikatów w porównaniu z rokiem poprzednim. Ogółem certyfikacją objęto .go 317 632,5 t płodów rolnych, wyprodukowanych na łącznej powierzchni 10 752,2 ha. Rozwój systemu Integrowanej Produkcji przyczynił się do opracowania i upowszechnienia zasad integrowanej ochrony roślin, w szczególności dla gatunków wymagających intensywnej ochrony. System IP jest obecnie w pełni zgodny z wymogami określonymi w dyrektywie 2009/128/WE dla integrowanej ochrony roślin. Zadanie 8. Prowadzenie doradztwa w ochronie roślin w. rcl Celem doradztwa rolniczego jest przede wszystkim upowszechnianie wiedzy i najnowszych informacji związanych z ochroną roślin, co w decydujący sposób przekłada się na późniejsze zachowania użytkowników środków ochrony roślin. Właściwy sposób postępowania producentów rolnych stosujących środki ochrony roślin w największym stopniu ogranicza ryzyko związane z użyciem tych preparatów. Służby doradcze w Polsce mają długą tradycję i w różnych okresach aktywnie wspomagały procesy przemian na polskiej wsi oraz stymulowały rozwój rolnictwa. Z dniem 1 stycznia 2005 r. weszła w życie ustawa z dnia 22 października 2004 r. o jednostkach doradztwa rolniczego (Dz. U. z 2013 r. poz. 474), która wprowadziła istotne zmiany w organizacji służb doradczych w Polsce. Na mocy ustawy utworzono Centrum Doradztwa Rolniczego w Brwinowie wraz z oddziałami w Krakowie, Poznaniu i Radomiu oraz 16 wojewódzkich ośrodków doradztwa rolniczego. Centrum Doradztwa Rolniczego oraz wszystkie jednostki doradztwa rolniczego ściśle współpracują ww z instytucjami administracji rządowej i samorządowej działającymi m.in. na rzecz ochrony roślin, w szczególności z instytutami badawczymi, uczelniami rolniczymi, Państwową Inspekcją Ochrony Roślin i Nasiennictwa oraz izbami rolniczymi, branżowymi organizacjami rolników i innymi podmiotami gospodarczymi dostarczającymi środki do produkcji rolnej. Centrum Doradztwa Rolniczego wraz z jednostkami doradztwa rolniczego są podstawowymi instytucjami, które zajmują się kształceniem ustawicznym rolników i mieszkańców obszarów wiejskich. 30  Monitor Polski – 31 – Organizacja systemu szkoleń dla osób stosujących środki ochrony roślin w rolnictwie i leśnictwie v.p l Działanie 2. Poz. 536 W celu podnoszenia wiedzy z zakresu dobrej praktyki ochrony roślin wśród osób wykonujących zabiegi z wykorzystaniem środków ochrony roślin, a także ograniczenia zagrożeń wiążących się w wykonywaniem takich zabiegów, w oparciu o przepisy ustawy z dnia 12 lipca 1995 r. o ochronie roślin uprawnych, zorganizowany został system obowiązkowych szkoleń dla osób wykonujących zabiegi ochrony roślin w rolnictwie i leśnictwie, utrzymany następnie przepisami ustawy z dnia 18 grudnia 2003 r. o ochronie roślin. Programy szkoleń obejmowały następujące bloki tematyczne: zagadnienia prawne, charakterystykę i stosowanie środków ochrony roślin, zagadnienia z zakresu ochrony roślin uprawnych, technikę wykonywania zabiegów w ochronie roślin, zapobieganie .go negatywnemu wpływowi środków ochrony roślin na środowisko oraz bezpieczeństwo i higienę pracy przy ich stosowaniu. Szkolenia prowadzone były zgodnie z programami szkoleń określonymi w przepisach wykonawczych do wskazanej wyżej ustawy. Od 2010 r. na podstawie ustawy z dnia 4 marca 2010 r. o świadczeniu usług na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej (Dz. U. Nr 47, poz. 278 oraz z 2011 r. Nr 112, poz. 654, Nr 227, poz. 1367 i Nr 228, poz. 1368) jednostki szkoleniowe są wpisywane przez wojewódzkiego inspektora ochrony roślin i nasiennictwa do rejestru działalności regulowanej w rozumieniu przepisów o swobodzie działalności gospodarczej. Szkolenia były powtarzane w odstępach czasu nie dłuższych niż 5 lat. w. rcl Według stanu na dzień 31 grudnia 2011 r. do rejestrów prowadzonych przez wojewódzkich inspektorów ochrony roślin i nasiennictwa zostało wpisanych 240 jednostek prowadzących szkolenia w zakresie stosowania środków ochrony roślin sprzętem naziemnym, 23 podmioty prowadzące szkolenia w zakresie stosowania środków ochrony roślin metodą fumigacji, a także 5 podmiotów prowadzących szkolenia w zakresie stosowania środków ochrony roślin sprzętem agrolotniczym. W 2011 r. przeprowadzono 2 197 szkoleń w zakresie ochrony roślin, które ukończyły 62 323 osoby. Prowadzenie systemu obowiązkowych szkoleń pod nadzorem Państwowej Inspekcji Ochrony Roślin i Nasiennictwa dla osób wykonujących zabiegi środkami ochrony roślin było kluczowym elementem ograniczania ryzyka związanego z ich stosowaniem dla zdrowia ludzi, bezpieczeństwa żywności oraz ochrony środowiska w szczególności w odniesieniu do ochrony organizmów niebędących celem działania i wód. Organizacja systemu szkoleń dla osób stosujących środki ochrony roślin została w istotny sposób ww zmieniona przepisami ustawy z dnia 8 marca 2013 r. o środkach ochrony roślin, w związku z implementacją do polskiego porządku prawnego postanowień dyrektywy 2009/128/WE. 31  Monitor Polski – 32 – Działanie 3. Prowadzenie systemu Poz. 536 okresowych opryskiwaczy polowych v.p l i sadowniczych badań Korzystanie z niesprawnego technicznie opryskiwacza może mieć nieodwracalne, negatywne skutki zarówno dla zdrowia człowieka, zwierząt jak i stanu środowiska. W celu ograniczenia ryzyka związanego z używaniem niesprawnych opryskiwaczy do wykonywania zabiegów ochrony roślin, a co za tym idzie zmniejszenia zagrożenia nieprawidłowej aplikacji środków ochrony roślin, utworzony został w Polsce system obligatoryjnych, okresowych badań sprawności technicznej opryskiwaczy ciągnikowych i samobieżnych polowych lub sadowniczych. Badania sprawności technicznej opryskiwaczy były wykonywane przez jednostki upoważnione przez wojewódzkiego inspektora ochrony roślin i nasiennictwa na podstawie art. 76 ust. 5 ustawy .go z dnia 18 grudnia 2003 r. o ochronie roślin. Badania prowadzone były ściśle według metodyk określonych w przepisach wykonawczych do tej ustawy. Jednocześnie upoważnione jednostki zapewniały przeprowadzanie badań opryskiwaczy przez osoby, które ukończyły szkolenie w zakresie badań opryskiwaczy. Według stanu na dzień 31 grudnia 2011 r. na terenie całego kraju upoważnionych do przeprowadzania badań opryskiwaczy było 365 jednostek. Wśród nich 223 jednostki były upoważnione do prowadzenia badania opryskiwaczy polowych, 13 – badania opryskiwaczy sadowniczych i 129 jednostki, które mogły wykonywać badania zarówno opryskiwaczy polowych, w. rcl jak i sadowniczych. Ustawowy obowiązek badania sprawności technicznej opryskiwaczy wprowadzono w 1999 r. W ciągu jedenastu lat, do dnia 31 grudnia 2011 r. wykonano ogółem 542 232 badania sprawności technicznej opryskiwaczy. W 2011 r. przebadano ogółem 68 819 opryskiwaczy polowych i sadowniczych, z czego pozytywnie badania przeszło 68 812 opryskiwaczy (99,99 %), co jest m.in. związane z prowadzoną w trakcie badania kalibracją i modernizacją opryskiwaczy. Według danych Głównego Urzędu Statystycznego w 2010 r. gospodarstwa rolne były wyposażone w 496 tys. opryskiwaczy polowych (o 4,8% więcej niż w 2002 r.) oraz 52 tys. opryskiwaczy sadowniczych (o 13,5% więcej niż w roku 2002). ww Działanie 4. Prowadzenie kontroli stosowania środków ochrony roślin Urzędowe kontrole stosowania środków ochrony roślin są prowadzone w Polsce przez Państwową Inspekcję Ochrony Roślin i Nasiennictwa od roku 1996. Podstawą prawną dla prowadzenia kontroli jest obecnie art. 80 ustawy z dnia 18 grudnia 2003 r. o ochronie roślin. Inspekcja przeprowadza kontrole w gospodarstwach rolnych m.in. w zakresie ewentualnego użycia środków ochrony roślin niedopuszczonych do obrotu oraz niezgodnie z etykietą, jak również sprawdza warunki bezpiecznego przechowywania i stosowania tych środków. Kontrolą objęte jest także sprawdzenie czy osoba wykonująca zabieg posiada wymagane zaświadczenie o ukończeniu odpowiedniego szkolenia, jak również kontrolowane jest posiadanie przez posiadacza gruntów lub 32  Monitor Polski – 33 – Poz. 536 powierzchni magazynowych, w których stosowane są środki ochrony roślin, ewidencji wykonywanych v.p l zabiegów. W ramach nadzoru sprawowanego nad prawidłowością stosowania środków ochrony roślin w 2011 r. inspektorzy przeprowadzili 31 352 kontrole, w tym 641 re-kontroli. Kontrole stosowania środków ochrony roślin przeprowadzano w gospodarstwach konwencjonalnych z produkcją roślinną oraz w gospodarstwach uczestniczących w systemie integrowanej produkcji, w miejscach zaprawiania materiału siewnego, wykonywania zabiegów metodą fumigacji, w magazynach płodów rolnych, w miejscach gdzie stosowanie środków ochrony roślin może podlegać ograniczeniom lub być zabronione, a także w innych miejscach stosowania tych preparatów. W roku 2011 stwierdzone nieprawidłowości stanowiły 2,2% liczby kontroli (przy czym dane .go te dotyczą liczby przeprowadzonych czynności kontrolnych, a nie liczby skontrolowanych podmiotów). Wykryte nieprawidłowości dotyczyły przede wszystkim, uchylania się od obowiązku poddawania sprzętu przeznaczonego do stosowania środków ochrony roślin badaniom stanu technicznego (na 28 002 kontrole stwierdzono 1 378 nieprawidłowości), uchylania się od obowiązku ukończenia szkolenia w zakresie stosowania środków ochrony roślin (na 28 143 kontrole stwierdzono 1 049 nieprawidłowości) oraz braku lub niepoprawnego prowadzenia ewidencji zabiegów wykonywanych środkami ochrony roślin (na 27 702 kontrole stwierdzono 742 nieprawidłowości). W ramach urzędowych kontroli stosowania środków ochrony roślin wykonuje się również w. rcl w uzasadnionych przypadkach badanie pozostałości środków ochrony roślin w płodach rolnych. Próby do badań na obecność pozostałości środków ochrony roślin pobierane są w ramach kontroli planowych, interwencyjnych (w przypadku podejrzenia niewłaściwego zastosowania środka ochrony roślin) oraz monitoringu. Plany kontroli sporządza Główny Inspektor Ochrony Roślin i Nasiennictwa. W ramach kontroli rocznie pobieranych jest około 2 500 prób. Analizując dane z urzędowej kontroli stosowania środków ochrony roślin prowadzonej przez Państwową Inspekcję Ochrony Roślin i Nasiennictwa, a w szczególności badania pozostałości środków ochrony roślin w produktach roślinnych należy zauważyć, że w 2011 r. udział próbek z przekroczeniami najwyższych dopuszczalnych poziomów pozostałości środków ochrony roślin (NDP) był niewielki (1%). Ponadto udział próbek zawierających pozostałości środków ochrony roślin, bez przekroczeń NDP kształtował się na poziomie 28 %. Przyczyny występowania przypadków użycia środków ochrony roślin niedopuszczonych w danej ww uprawie wynikają najczęściej: 1) ze stosowania środków ochrony roślin wycofanych z obrotu, których zasoby znajdują się jeszcze w posiadaniu producentów rolnych; 2) z braku dostępności środków ochrony roślin zarejestrowanych do ochrony w danych uprawach, co prowadzi do stosowania przez producentów rolnych środków niedopuszczonych w tej uprawie (problem ten dotyczy w szczególności upraw małoobszarowych). Wyniki kontroli stosowania środków ochrony roślin przeprowadzonych przez Państwową Inspekcję Ochrony Roślin i Nasiennictwa w 2011 r. wskazują, że w Polsce liczba stwierdzonych 33  Monitor Polski – 34 – Poz. 536 nieprawidłowości dotyczących wskazanych wyżej naruszeń ulega systematycznemu zmniejszeniu v.p l w odniesieniu do lat poprzednich. Większość stwierdzanych naruszeń prawa nie stwarza bezpośredniego zagrożenia dla zdrowia człowieka, zwierząt lub dla środowiska. Działanie 5. Zapewnienie ochrony uprawom małoobszarowym Brak środków ochrony roślin dopuszczonych do stosowania w uprawach małoobszarowych jest jednym z czynników zwiększających ryzyko naruszeń przepisów dotyczących stosowania tych preparatów, w tym stosowania ich niezgodnie z etykietą. W prace badawcze związane z zapewnieniem ochrony uprawom małoobszarowym .go zaangażowane są instytuty badawcze, jednostki akademickie oraz producenci środków ochrony roślin. Jednocześnie z wnioskami o rozszerzenie zakresu stosowania środków ochrony roślin o uprawy małoobszarowe występują instytuty badawcze, branżowe organizacje i grupy producentów oraz producenci środków ochrony roślin. Ze względu na wagę problemu konieczne było jednak wsparcie działań tych jednostek przez administrację państwową. W roku 2011 Instytut Ochrony Roślin – Państwowy Instytut Badawczy w Poznaniu rozpoczął realizację zadania: „Analiza możliwości kompleksowej ochrony wybranych upraw małoobszarowych”, w ramach programu wieloletniego pod nazwą „Ochrona roślin uprawnych z uwzględnieniem w. rcl bezpieczeństwa żywności oraz ograniczenia strat w plonach i zagrożeń dla zdrowia ludzi, zwierząt domowych i środowiska”. Celem zadania jest stworzenie kompleksowych programów ochrony wybranych rolniczych upraw małoobszarowych, w tym roślin energetycznych, dla których brak jest obecnie w Polsce skutecznych metod ochrony. Opracowanie takich programów ograniczy ryzyko stosowania środków ochrony roślin, niezgodnie z etykietą lub niedopuszczonych do stosowania w uprawach małoobszarowych. Działanie 6. Gromadzenie i analiza danych statystycznych związanych ze stosowaniem środków ochrony roślin Prawidłowe ukierunkowanie działań kontrolnych w zakresie obrotu i stosowania środków ochrony roślin, a także kreowanie polityki państwa w odniesieniu do tych preparatów wymaga ustanowienia ww sprawnego systemu gromadzenia i analizy danych dotyczących ryzyka związanego ze stosowaniem środków ochrony roślin, a także kształtowania się poziomu wiedzy oraz zachowań użytkowników tych środków. W Polsce podstawą prawną, określającą kompetencje poszczególnych organów w zakresie prowadzenia badań statystycznych dotyczących sprzedaży i zużycia środków ochrony roślin, jest corocznie wydawane rozporządzenie Rady Ministrów w sprawie programu badań statystycznych statystyki publicznej na dany rok. 34  Monitor Polski – 35 – Poz. 536 Przedstawione poniżej wyniki prowadzonych w Polsce badań statystycznych, dotyczących v.p l środków ochrony roślin stanowią podstawę do zarządzania ryzykiem, planowania działań i kreowania polityki państwa w odniesieniu do stosowania tych preparatów. Zadanie 1. Prowadzenie badań statystycznych sprzedaży środków ochrony roślin Badania statystyczne dotyczące sprzedaży środków ochrony roślin prowadzone są przez Główny Urząd Statystyczny we współpracy z Ministerstwem Rolnictwa i Rozwoju Wsi oraz Instytutem Ochrony Roślin – Państwowym Instytutem Badawczym od 2005 roku. Dane dotyczące sprzedanych środków ochrony roślin przekazywane są obligatoryjnie przez .go producentów i importerów tych preparatów do Głównego Urzędu Statystycznego w formie elektronicznej (w przypadku podmiotów zatrudniających do 5 osób dopuszcza się formę papierową w. rcl przekazywanych danych). Wykres 4. Sprzedaż środków ochrony roślin w latach 2005 – 2011 Porównując dane dotyczące sprzedaży środków ochrony roślin w latach 2005 – 2011 ww zaobserwować można wzrost poziomu sprzedaży tych preparatów, z okresowym spadkiem sprzedaży w 2009 r. (Wykres 4). Najwięcej środków ochrony roślin sprzedano w 2011 r., ponad 58 tys. ton, natomiast najmniej w roku 2005 – około 41 tys. ton. W analizowanym okresie sprzedawano rocznie średnio 50 tys. ton środków ochrony roślin. Wielkość sprzedaży środków ochrony roślin za lata 2005 – 2011 w rozbiciu na poszczególne rodzaje preparatów obrazuje Wykres 5. 35  – 36 – Poz. 536 .go v.p l Monitor Polski Wykres 5. Wielkość sprzedaży środków ochrony roślin za lata 2005 – 2011 w rozbiciu na poszczególne rodzaje środków ochrony roślin Największy udział w sprzedaży środków ochrony roślin stanowią środki chwastobójcze, średnio w. rcl blisko 30 tys. ton, co stanowi 60% sprzedaży wszystkich środków ochrony roślin. Udział środków grzybobójczych i zapraw nasiennych wynosi 24%, natomiast udział pozostałych środków ochrony roślin jest niewielki i nie przekracza 10%. Zebrane dotychczas wyniki wskazują na niższy poziom sprzedaży środków ochrony roślin w porównaniu z innymi państwami członkowskimi Unii Europejskiej o wysoko nakładowym rolnictwie. Zadanie 2. Prowadzenie badań statystycznych zużycia środków ochrony roślin Celem badania prowadzonego od 2002 r. jest określenie przeciętnego zużycia substancji czynnej wyrażonej w kg/ha powierzchni dla poszczególnych gatunków roślin uprawnych. Badanie prowadzone jest z uwzględnieniem struktury upraw i wielkości produkcji oraz danych dotyczących sprzedaży ww środków ochrony roślin w losowo wytypowanych gospodarstwach. Na podstawie danych z lat 2002 – 2005 średnie zużycie środków ochrony roślin w Polsce wynosiło 1,86 kg s.cz./ha (kg substancji czynnej / ha). Począwszy od 2007 r. zadanie jest realizowane w ramach badań statystycznych zgodnie z metodologią określoną w przepisach rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady (WE) nr 1185/2009 z dnia 25 listopada 2009 r. w sprawie statystyk dotyczących pestycydów, przez Państwową Inspekcję Ochrony Roślin i Nasiennictwa we współpracy z Ministerstwem Rolnictwa i Rozwoju Wsi, Głównym Urzędem Statystycznym oraz Instytutem Ochrony Roślin – Państwowym Instytutem Badawczym. 36  Monitor Polski – 37 – Poz. 536 Dane dotyczące zużycia środków ochrony roślin są zbierane przez inspektorów Państwowej v.p l Inspekcji Ochrony Roślin i Nasiennictwa w trakcie wizyt bezpośrednich w gospodarstwach rolnych, a ich pozyskiwanie opiera się na prowadzonej przez rolnika ewidencji wykonywanych zabiegów ochrony roślin. Badania te prowadzone są w cyklach 5-letnich. W roku 2010 rozpoczęto nowy 5-letni cykl badania zużycia środków ochrony roślin. Zgodnie z opracowanym harmonogramem w 2010 r., badaniem objęto następujące uprawy: cebula - 4,33 kg s.cz./ha, grusza – 4,48 kg s.cz./ha, kapusta pekińska – 0,64 kg s.cz./ha, kukurydza – 1,18 kg s.cz./ha i pszenżyto - 0,74 kg s.cz./ha. W roku 2011 w badaniu zużycia środków ochrony roślin otrzymano następujące wyniki dla poszczególnych upraw: pszenica ozima – 1,49 kg s.cz./ha, burak cukrowy - 2,76 kg s.cz./ha, pomidor .go gruntowy - 9,69 kg s.cz./ha, ogórek gruntowy - 3,76 kg s.cz./ha oraz marchew - 2,05 kg s.cz./ha. W kolejnych latach badaniem objęte zostaną gatunki roślin uprawnych o największym udziale powierzchni w strukturze upraw. Zebrane dotychczas wyniki wskazują na duże zróżnicowanie zużycia środków ochrony roślin dla poszczególnych gatunków, gdzie najwyższe zużycie notowane jest w uprawach sadowniczych i warzywnych. Nie mniej jednak na podstawie prowadzonych badań można stwierdzić, że średnie zużycie środków ochrony roślin w Polsce kształtuje się na stosunkowo niskim poziomie. Gromadzenie i analiza wyników kontroli i monitoringów związanych w. rcl Działanie 7. ze stosowaniem środków ochrony roślin W Polsce działania kontrolne są prowadzone przez wyznaczone organy urzędowe w oparciu o obowiązujące przepisy prawa. Realizowane są także badania monitoringowe, które odnoszą się do zjawisk związanych ze środkami ochrony roślin, w szczególności z ich stosowaniem. Można tu wyróżnić obszary bezpieczeństwa ludzi (w tym bezpieczeństwa żywności), zwierząt i środowiska. Najczęściej są to badania poziomu pozostałości środków ochrony roślin lub ich metabolitów i niejednokrotnie są jednymi z wielu wykonywanych na pobranej próbie badanego materiału. Wyniki przedstawionych poniżej działań kontrolnych i monitoringowych stanowią podstawę do zarządzania ryzykiem i planowania działań w odniesieniu do stosowania środków ochrony roślin. Państwowa Inspekcja Ochrony Roślin i Nasiennictwa jest jednostką, która sprawuje nadzór nad ww prawidłowością stosowania środków ochrony roślin m.in. poprzez badania pozostałości środków ochrony roślin w płodach rolnych. Jednak badania monitoringowe i kontrolne dotyczące zagrożeń stwarzanych przez środki ochrony roślin są wykonywane także przez inne jednostki, szczególnie w odniesieniu do monitoringu badania pozostałości tych preparatów. 37  Monitor Polski – 38 – Poz. 536 Zadanie 1. Kontrola skażenia żywności pochodzenia roślinnego środkami ochrony roślin v.p l Organy Państwowej Inspekcji Sanitarnej prowadzą urzędowe kontrole żywności pochodzenia roślinnego produkowanej i wprowadzanej do obrotu oraz żywności pochodzenia zwierzęcego wprowadzonej do obrotu - zgodnie z kompetencjami określonymi w ustawie z dnia 25 sierpnia 2006 r. o bezpieczeństwie żywności i żywienia oraz w ustawie z dnia 14 marca 1985 r. o Państwowej Inspekcji Sanitarnej. Kontrole są przeprowadzane w ramach zintegrowanego wieloletniego krajowego planu kontroli, który został opracowany przez Głównego Inspektora Sanitarnego, zgodnie z art. 41-43 rozporządzenia (WE) nr 882/2004 Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 29 kwietnia 2004 r. kontroli z paszowym prawem urzędowych i przeprowadzanych żywnościowym oraz w regułami celu sprawdzenia dotyczącymi zdrowia .go w sprawie zgodności zwierząt i dobrostanu zwierząt (Dz. Urz. UE L 165 z 30.04.2004, str. 1, z późn. zm.; Dz. Urz. UE Polskie wydanie specjalne rozdz. 3, t. 45, str. 200). W realizacji kontroli pozostałości pestycydów w żywności bierze udział 16 wojewódzkich stacji sanitarno-epidemiologicznych. Próbki do badań są pobierane przez pracowników stacji sanitarnoepidemiologicznych szczebla powiatowego zgodnie z zasadami opisanymi w rozporządzeniu Ministra Zdrowia z dnia 17 października 2007 r. w sprawie pobierania próbek żywności w celu oznaczania pozostałości pestycydów (Dz. U. Nr 207, poz. 1502). Natomiast badania pozostałości pestycydów w. rcl w żywności są prowadzone w laboratoriach 5 stacji sanitarno-epidemiologicznych. W Polsce w ramach badań monitoringowych i urzędowej kontroli żywności pod kątem pozostałości pestycydów pobiera się i bada około 2000 próbek rocznie, głównie z miejsc obrotu żywnością. Spośród wszystkich przebadanych próbek najliczniejszą grupę stanowią owoce i warzywa (ok. 70%). Ponadto są pobierane do badań próbki zbóż, żywności przetworzonej i żywności przeznaczonej dla niemowląt i małych dzieci, a także produktów pochodzenia zwierzęcego. W wyniku badań przeprowadzonych w 2011 r. stwierdzono, że udział próbek żywności, w których stwierdzono pozostałości pestycydów wynosił 17,3%, natomiast udział próbek, w których wykryto przekroczenia najwyższych dopuszczalnych poziomów pozostałości środków ochrony roślin nie przekraczał 0,5%. Na podstawie prowadzonych badań można stwierdzić, że przekroczenia pozostałości pestycydów ww występują sporadycznie i nie stanowią istotnego zagrożenia dla zdrowia ludzi i zwierząt. Zadanie 2. Kontrola skażenia pasz środkami ochrony roślin Inspekcja Weterynaryjna w ramach realizacji Planu Urzędowej Kontroli Pasz prowadzi monitoring pasz w zakresie obecności pozostałości pestycydów chloroorganicznych i fosfoorganicznych. System nadzoru nad paszami, kompetencje i odpowiedzialność właściwych organów określa ustawa z dnia 22 lipca 2006 r. o paszach. Organem kontrolnym sprawującym nadzór nad całym sektorem 38  Monitor Polski – 39 – Poz. 536 paszowym jest powiatowy lekarz weterynarii, z wyłączeniem wytwarzania i obrotu paszami v.p l leczniczymi, gdzie nadzór sprawuje wojewódzki lekarz weterynarii. Próbki pobierane są z materiału paszowego pochodzenia roślinnego oraz mieszanek paszowych dla zwierząt. Weterynaryjna kontrola graniczna produktów pochodzenia roślinnego stosowanych w żywieniu zwierząt jest przeprowadzana przez granicznego lekarza weterynarii. W ramach ww. kontroli pasz, do analiz pobiera się średnio ok. 450 próbek rocznie. W roku 2011 pobrano 193 próbki pasz w kierunku oznaczenia pozostałości pestycydów fosforoorganicznych i 193 próbki w kierunku oznaczenia pozostałości pestycydów chloroorganicznych. W żadnej próbie pobranych materiałów paszowych oraz mieszanek paszowych nie wykryto wymienionych wyżej przekroczeń. .go Na podstawie prowadzonego programu monitoringu można stwierdzić, że przekroczenia pozostałości pestycydów nie stanowią poważnego problemu i występują sporadycznie w paszach przeznaczanych dla zwierząt. Zadanie 3. Kontrola skażenia żywności pochodzenia zwierzęcego środkami ochrony roślin W Polsce zadanie z zakresu kontroli pozostałości środków ochrony roślin w żywności pochodzenia zwierzęcego, w tym pestycydów chloroorganicznych i polichlorowanych bifenyli oraz w. rcl pestycydów fosforoorganicznych, leży w kompetencjach Inspekcji Weterynaryjnej. Podstawę prawną prowadzenia kontroli stanowi rozporządzenie Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia 28 lipca 2006 r. w sprawie sposobu postępowania z substancjami niedozwolonymi, pozostałościami chemicznymi, biologicznymi, produktami leczniczymi i skażeniami promieniotwórczymi u zwierząt i w produktach pochodzenia zwierzęcego (Dz. U. Nr 147, poz. 1067 i Nr 155, poz. 1113), wdrażające do polskiego prawa dyrektywę Rady 96/23/WE z dnia 29 kwietnia 1996 r. w sprawie środków monitorowania niektórych substancji i ich pozostałości u żywych zwierząt i w produktach pochodzenia zwierzęcego oraz uchylającą dyrektywy 85/358/EWG i 86/469/EWG oraz decyzje 89/187/EWG i 91/664/EWG (Dz. Urz. WE L 125 z 23.05.1996, str. 10, z późn. zm.; Dz. Urz. UE Polskie wydanie specjalne; rozdz. 3, t. 4, str. 71, z późn. zm.). Za realizację programu badań pozostałości odpowiada Inspekcja Weterynaryjna. Założenia programu badań pozostałości, jego plan, jak i wyniki tych badań, opracowywane są przez Państwowy Instytut Weterynaryjny – Państwowy Instytut Badawczy w Puławach, zatwierdzane do realizacji przez Głównego Lekarza Weterynarii, a następnie ww akceptowane przez Komisję Europejską. W ramach krajowego programu badań kontrolnych w kierunku pozostałości pestycydów od 2004 r., corocznie badanych jest ok. 1500 próbek. Próbki pobierane są od świń, bydła, koni, owiec, drobiu (kury, kurczęta, indyki, kaczki, gęsi), ryb, królików, zwierząt łownych oraz mleka krowiego, jaj i miodu. Ocena wyników badań dotycząca zanieczyszczeń środowiskowych w latach 2006 – 2010, w tym m.in. pestycydów i polichlorowanych bifenyli (PCB), wskazuje na występowanie niskich stężeń tych związków, często na poziomie wykrywalności stosowanych metod analitycznych. Mimo 39  Monitor Polski – 40 – Poz. 536 powszechnego stwierdzania obecności pestycydów chloroorganicznych (> 70%) i PCB (> 50%) ich v.p l stężenia były najczęściej na poziomie setnych i tysięcznych części mg/kg, co stanowi zaledwie kilka procent wartości limitowanych dla tych związków. W roku 2011 pobrano 1538 prób na obecność pozostałości środków ochrony roślin w żywności pochodzenia zwierzęcego. Nie stwierdzono żadnego przekroczenia w stosunku do limitów środków chloroorganicznych i fosforoorganicznych. Wnikliwa ocena wyników badań dotyczących zanieczyszczeń środowiskowych (pestycydy, polichlorowane bifenole-PCB, pierwiastki toksyczne) wskazała na niskie stężenia tych związków, często na poziomie wykrywalności stosowanych metod analitycznych. Powszechnie stwierdzano obecność pestycydów chloroorganicznych i PCB (> 50%), stężenia tych związków były jednak najczęściej na poziomie setnych i tysięcznych części mg/kg, .go co stanowi zaledwie kilka procent wartości limitowanych dla tych związków. W wyniku przeprowadzonych badań można stwierdzić, że przekroczenia wartości limitowanych pestycydów występują sporadycznie w produktach pochodzenia zwierzęcego i nie stanowią poważnego zagrożenia dla zdrowia ludzi. Zadanie 4. Monitoring wody przeznaczonej do spożycia przez ludzi Monitoring wody przeznaczonej do spożycia przez ludzi jest wykonywany przez Państwową Sanitarną. Zasady prowadzenia tego monitoringu określają przepisy ustawy w. rcl Inspekcję z dnia 7 czerwca 2001 r. o zbiorowym zaopatrzeniu w wodę i zbiorowym odprowadzaniu ścieków, rozporządzenia Ministra Środowiska z dnia 27 listopada 2002 r. w sprawie wymagań, jakim powinny odpowiadać wody powierzchniowe wykorzystywane do zaopatrzenia ludności w wodę przeznaczoną do spożycia (Dz. U. Nr 204, poz. 1728) oraz rozporządzenia Ministra Zdrowia z dnia 29 marca 2007 r. w sprawie jakości wody przeznaczonej do spożycia przez ludzi (Dz. U. Nr 61, poz. 417 oraz z 2010 r. Nr 72, poz. 466). Próbki pobierane są zgodnie z harmonogramem na dany rok z określoną częstotliwością. Minimalna częstotliwość pobierania próbek do badań zależy od objętości rozprowadzanej lub produkowanej wody w danej strefie zaopatrzenia. Średnia liczba próbek pobieranych rocznie przez stacje sanitarno-epidemiologiczne wynosi około 90 tys. Organy Państwowej Inspekcji Sanitarnej wykonują badania środków ochrony roślin w wodzie ww przeznaczonej do spożycia przez ludzi jedynie na obszarach, gdzie ich występowanie jest wysoce prawdopodobne. Oznaczana jest obecność środków ochrony roślin, których występowania w wodzie można oczekiwać. Zakres prowadzenia badań jakości wody ustala właściwy państwowy powiatowy lub graniczny inspektor sanitarny po uwzględnieniu rożnych czynników jak np. jakość i rodzaj ujmowanej wody, stosowanie metody uzdatniania wody, materiały użyte do budowy sieci wodociągowej oraz zanieczyszczenia występujące w środowisku. W roku 2011 organy Państwowej Inspekcji Sanitarnej nie wydały żadnego odstępstwa w odniesieniu do pestycydów w wodzie przeznaczonej do spożycia przez ludzi. 40  Monitor Polski – 41 – Poz. 536 Zadanie 5. Monitoring wód powierzchniowych, podziemnych i osadów dennych v.p l Państwowy Monitoring Środowiska (PMŚ) to system utworzony na podstawie ustawy z dnia 27 kwietnia 2001 r. – Prawo ochrony środowiska. Zgodnie z art. 25 ust. 2 ustawy, Państwowy Monitoring Środowiska stanowi system pomiarów, ocen i prognoz stanu środowiska oraz gromadzenia, przetwarzania i rozpowszechniania informacji o środowisku. Gromadzone informacje służą wspomaganiu działań na rzecz ochrony środowiska poprzez systematyczne informowanie organów administracji i społeczeństwa o: 1) jakości elementów przyrodniczych, dotrzymywaniu standardów jakości środowiska lub innych poziomów określonych przepisami oraz obszarach występowania przekroczeń tych standardów lub innych wymagań; powiązaniach .go 2) występujących zmianach jakości elementów przyrodniczych, przyczynach tych zmian, w tym przyczynowo-skutkowych występujących pomiędzy emisjami i stanem elementów przyrodniczych. Państwowy Monitoring Środowiska, zgodnie z ustawą z dnia 20 lipca 1991 r. o Inspekcji Ochrony Środowiska, jest realizowany przez Inspekcję Ochrony Środowiska. W ramach tego systemu prowadzony jest monitoring wód powierzchniowych i podziemnych. Regulacje dotyczące badań monitoringowych są zawarte w rozporządzeniu Ministra Środowiska z dnia 15 listopada 2011 r. w sprawie form i sposobu prowadzenia monitoringu jednolitych części wód w. rcl powierzchniowych i podziemnych (Dz. U. Nr 258, poz. 1550), natomiast szczegółowe regulacje odnośnie oceny stanu wód podziemnych zawarte są w rozporządzeniu Ministra Środowiska z dnia 23 lipca 2008 r. w sprawie kryteriów i sposobu oceny stanu wód podziemnych (Dz. U. Nr 143, poz. 896). Monitoring jakości wód prowadzony jest z uwzględnieniem wymagań określonych dyrektywą Parlamentu Europejskiego i Rady 2000/60/WE z dnia 23 października 2000 r. ustanawiającą ramy wspólnotowego działania w dziedzinie polityki wodnej (Dz. Urz. WE L 327 z 22.12.2000, str. 1, z późn. zm.; Dz. Urz. UE Polskie wydanie specjalne rozdz. 15, t. 5, str. 275, z późn. zm.) tzw. Ramową Dyrektywą Wodną, oraz w przypadku wód podziemnych dyrektywą Parlamentu Europejskiego i Rady 2006/118/WE z dnia 12 grudnia 2006 r. w sprawie ochrony wód podziemnych przed zanieczyszczeniem i pogorszeniem ich stanu (Dz. Urz. UE L 372 z 27.12.2006, str. 19). Monitoring wód powierzchniowych płynących jest prowadzony od 2007 roku, zgodnie ww z dyrektywą Parlamentu Europejskiego i Rady 2000/60/WE z dnia 23 października 2000 r. ustanawiającą ramy wspólnotowego działania w dziedzinie polityki wodnej. Program monitoringu wód powierzchniowych i podziemnych realizowany jest w ramach: 1) monitoringu diagnostycznego, którym objęte są wszystkie jednolite części wód; 2) monitoringu operacyjnego, którym objęte są jednolite części wód o statusie zagrożonych nieosiągnięciem dobrego stanu; 41  Monitor Polski – 42 – Poz. 536 3) monitoringu badawczego, którego zakres i częstotliwość jest ustalana każdorazowo w zależności v.p l od potrzeb. W ramach poszczególnych rodzajów monitoringu prowadzone są badania wskaźników biologicznych, fizykochemicznych i chemicznych wykonywane przez wojewódzkie inspektoraty ochrony środowiska oraz hydromorfologicznych prowadzone przez służbę hydrologiczno – meteorologiczną. Badania osadów dennych rzek i jezior wykonywane są w ramach monitoringu wód powierzchniowych i są regulowane tymi samymi przepisami prawnymi. Badania są wykonywane przez Państwowy Instytut Geologiczny – Państwowy Instytut Badawczy od 1990 r. Bezpośredni nadzór nad realizacją programu badań sprawuje Inspekcja Ochrony Środowiska. ramach Państwowego Monitoringu Środowiska prowadzone są badania .go W substancji priorytetowych, wśród których jest 15 substancji, które występują bądź występowały w środkach ochrony roślin. Wody powierzchniowe Badania monitoringu wód powierzchniowych wpisane są w 6-letni cykl gospodarowania wodami. W ramach PMŚ prowadzone są badania w systemie monitoringu diagnostycznego i operacyjnego. w. rcl Oba systemy są prowadzone w sposób zróżnicowany. W przypadku jednolitych części wód rzecznych w roku 2010 prowadzony był monitoring operacyjny w 793 jednolitych częściach wód (JCW), natomiast w latach 2011-2012 prowadzony jest zarówno monitoring diagnostyczny, jak i operacyjny. W 2011 r. monitoringiem diagnostycznym objęte były 233 JCW, operacyjnym 594 JCW i dodatkowo przebadano 28 JCW w ramach monitoringu badawczego. W przypadku jezior w okresie 2010-2012 przebadane zostanie około 241 jezior, przy czym corocznie badane są 22 jeziora reperowe. Rok 2011 był pierwszym rokiem drugiego cyklu monitoringu diagnostycznego (pierwszy cykl obejmował lata 2007-2009). Dane pozyskane w wyniku realizacji tego monitoringu posłużyły do wykonania oceny stanu 220 jednolitych części wód płynących. W przypadku 15 spośród jednolitych części wód (wszystkie z obszaru dorzecza Odry) zauważalne były przekroczenia endosulfanu oraz przekroczenia standardów jakości dla DDT całkowitego, zaś w dwóch jednolitych częściach wód DDT – izomer para-para. Na obszarze tego dorzecza stwierdzono również przekroczenia wartości ww granicznych dla sumy pestycydów (aldryny, dieldryny, endryny i izodryny) dla 8 jednolitych części wód, a dla jednej – HCB. W przypadku dorzecza Wisły wyniki monitoringu wskazały na przekroczenia dopuszczalnych stężeń sumy aldryny, dieldryny, endryny i izodryny dla 4 jednolitych części wód, w tym dodatkowo dla jednej jednolitej części wód - chlorfenwinfosu, heksachlorocykloheksanu, DDT – izomer para-para oraz DDT całkowitego. 42  Monitor Polski – 43 – Poz. 536 Wody podziemne v.p l W przypadku wód podziemnych badania stanu chemicznego są prowadzone w 161 jednolitych częściach wód podziemnych, w oparciu o sieć pomiarową złożoną z ok. 1000 punktów pomiarowych, z czego 800 punktów jest wykorzystywanych na potrzeby monitoringu diagnostycznego (przeprowadzonego w roku 2007, 2010 i 2012), a 300 punktów na potrzeby monitoringu operacyjnego (przeprowadzonego w roku 2009 i 2011). W latach 2009–2011, w ramach krajowego monitoringu jakości wód podziemnych zostały przeprowadzone badania zawartości związków organicznych, w tym pestycydów, w 382 punktach pomiarowych, z których łącznie pobrano i poddano analizie 457 próbek wody. W ramach prac analitycznych zostało wykonanych 13 701 oznaczeń następujących związków z grupy pestycydów: pestycydy chloroorganiczne i polichlorowane bifenyle: a-Chlordan, a-HCH, b-HCH, d-HCH, .go - aldehyd endryny, aldryna, dieldryna, endosulfan I, endosulfan II, endryna, epoksyd heptachloru, g-Chlordan, g-HCH, heptachlor, heton endryny, metoksychlor, siarczan endosulfanu, p,p'-DDD, p,p'-DDE, p,p'-DDT, - pestycydy fosforoorganiczne: chlorfenwinfos, diazynon, dichlorfos, fenitrotion, fention, malation, mewinfos, paration etylowy, paration metylowy, tiometon. Z przeprowadzonych badań wynika, że w przeważającej liczbie punktów pomiarowych stwierdzono zawartości poszczególnych pestycydów poniżej granicy oznaczalności (LOQ). Natomiast w. rcl zaledwie w 12 punktach pomiarowych odnotowano wartości powyżej LOQ, ale nie przekraczające stężeń dla I klasy jakości wód podziemnych oznaczającej wody bardzo dobrej jakości. Związki z grupy pestycydów, dla których odnotowano wartości powyżej LOQ to: p,p'<DDE, p,p'<DDD, Aldehyd endryny, p,p'<DDT, Dichlorfos, Malation. Porównanie otrzymanych wartości stężeń poszczególnych pestycydów wykazało, że w żadnym punkcie pomiarowym nie doszło do przekroczenia wartości progowych dobrego stanu chemicznego wód podziemnych. Z zestawienia wartości stężeń poszczególnych pestycydów z dopuszczalnym zakresem wartości, jakiemu powinna odpowiadać woda do spożycia przez ludzi wynika, że nie odnotowano żadnych przekroczeń. Reasumując, niniejsza analiza zawartości pestycydów w wodach podziemnych wykazuje zatem brak przekroczeń wartości progowej dobrego stanu chemicznego wód podziemnych i dopuszczalnych zakresów wartości, jakim powinna odpowiadać woda do spożycia przez ludzi, zarówno w odniesieniu ww do poszczególnych pestycydów, jak również dla sumy 30 badanych wskaźników z grupy pestycydów. Osady denne Monitoring osadów dennych rzek i jezior prowadzony jest w punktach pomiarowo-kontrolnych. Sieć obserwacyjna osadów rzecznych podzielona jest na punkty monitoringu podstawowego, w których osady do badań pobierane są corocznie (około 250 punktów) oraz sieć monitoringu operacyjnego, w którym osady badane są, co trzy lata (w 2011 r. – 113 punktów). Badania osadów dennych jezior wykonywane są w jeziorach należących do sieci regionalnej monitoringu oraz 43  Monitor Polski – 44 – Poz. 536 w 22 jeziorach reperowych sieci krajowej monitoringu. Badania w jeziorach należących do sieci v.p l regionalnej wykonywane są co kilka lat, najczęściej co pięć, natomiast badania w jeziorach reperowych wykonywane są co 2 lata. W 2011 r. do badań wytypowano 112 jezior, z których pobrano 155 próbek (z jezior o powierzchni większej niż 250 ha pobierane są dwie do pięciu próbek stosownie do wielkości powierzchni jeziora). Od 2010 r. rozpoczęto badanie osadów kanałów rzecznych. W roku 2011 pobrano do badań osady w 18 lokalizacjach znajdujących się na 14 kanałach. W 2010 r. rozpoczęto również badanie osadów gromadzących się w cofce zbiorników zaporowych. W pierwszym roku do badań pobrano 25 próbek osadów na dopływach do 24 zbiorników. Przeprowadzone w latach 2010-2012 badania potwierdziły występowanie wysokich zawartości .go pestycydów chloroorganicznych w osadach górnej Wisły i niektórych jej dopływów. Szczególnie wysokie zawartości izomerów HCH i DDT i jego metabolitów stwierdzono w osadach Wisły w Grabiach i w Oświęcimiu. Wysokie lub znacząco podwyższone zawartości pestycydów chloroorganicznych są obserwowane również w osadach Wisły w innych lokalizacjach. Ponadto zwraca uwagę bardzo wysoka zawartość DDT w osadach Neru w Mirosławicach. Badania monitoringowe osadów jeziornych w latach 2010-2012 wykazały, iż największy udział w zanieczyszczeniu osadów odgrywają DDT, DDE i DDD, endosulfanu I i heptachloru. Pozostałe związki występowały w stężeniach poniżej granicy oznaczalności. w. rcl Przeprowadzone w 2012 r. badania pestycydów w kanałach rzecznych wykazały występowanie następujących związków: izomeru α-HCH, aldryya, DDT i jego metabolitów oraz aldehydu endryny. W żadnej ze zbadanych próbek osadów pobranych z kanałów rzecznych nie stwierdzono obecności w zawartości wyższej od granicy oznaczalności β-HCH, γ-HCH i δ-HCH, heptachloru, epoksyd heptachloru, γ-chlordanu, α-chlordanu, dieldryny, endryny, ketonu endryny, endosulfanu I, endosulfanu II, siarczanu endosulfanu i p,p'-metoksychloru. W przypadku izomeru α-HCH zawartość w stężeniu powyżej granicy oznaczalności stwierdzono w 1 próbce, aldrynę w trzech próbkach. Obecność DDT i jego metabolitów stwierdzono w osadach wszystkich kanałów. We wszystkich tych próbkach związki z grupy DDT były w stężeniu niższym niż ich wartości PEC (Consensus-Based Sediment Quality Guidelines). Obecność aldehydu endryny odnotowano w osadach pobranych z jednego z kanałów. Obecne w tych osadach związki były jednakże w stężeniu niższym niż ich wartości PEC. ww Badania monitoringowe przeprowadzone w 2012 r., wykazały obecność w osadach zbiorników zaporowych, jedynie DDT i jego metabolitów. W żadnej ze zbadanych próbek nie stwierdzono obecności α-HCH, β-HCH, γ-HCH, δ-HCH, heptachloru, aldryny, epoksydu heptachloru, γ-chlordanu, α-chlordanu, dieldryny, endryny, aldehydu endryny, ketonu endryny, endosulfanu I, endosulfanu II, siarczanu endosulfanu i p,p'- metoksychloru w stężeniu powyżej granicy oznaczalności. Obecność związków z grupy DDT odnotowano w 19 próbkach, p,p’-DDE stwierdzono w 19 próbkach, p,p’-DDD – w 14 próbkach, a p,p’-DDT – w 2 próbkach. 44  Monitor Polski – 45 – Poz. 536 Podsumowując należy stwierdzić, iż wyniki badań prowadzonych w ramach programu v.p l państwowego monitoringu środowiska wykazują obecność w środowisku wodnym substancji czynnych, które wchodzą lub wchodziły w skład środków ochrony roślin (przeważnie w zakresie dopuszczalnych stężeń), przy czym źródłem ich pochodzenia może być zarówno proces uwalniania z osadów dennych, w których nagromadziły się w ubiegłych latach, jak i bieżąca presja ze strony rolnictwa. Działanie 8. Promowanie dobrych praktyk bezpiecznego stosowania środków ochrony roślin .go Czynności związane z przygotowywaniem zabiegów ochrony roślin, ich wykonaniem oraz postępowaniem po zabiegu niosą za sobą ryzyko powstawania zagrożeń m.in. dla zdrowia ludzi oraz środowiska, w tym także skażeń miejscowych, których można uniknąć poprzez prawidłowe postępowanie z tymi preparatami. Ograniczaniu powyższych zagrożeń służy opracowanie i upowszechnianie dobrych praktyk związanych z właściwą ochroną operatora, przechowywaniem środków ochrony roślin, przygotowaniem cieczy użytkowej, techniką zabiegów, bioremediacją substancji chemicznych, zagospodarowaniem opakowań oraz ochroną organizmów pożytecznych. Wśród licznych działań w. rcl w tym obszarze należy zwrócić uwagę na następujące inicjatywy: 1. Realizacja projekt TOPPS (Training the Operators to prevent Pollution from Point Sources - Szkolenie operatorów opryskiwaczy w celu zapobiegania skażeniom miejscowym). Projekt realizowany jest w 15 europejskich krajach przez 13 organizacji i ośrodków badawczych, w tym m.in. przez Instytut Ogrodnictwa. Naczelnym zadaniem w ramach projektu było opracowanie „Przewodnika Dobrej Praktyki Organizacji Ochrony Roślin – DPOOR”, „Poradnika - Mycie opryskiwaczy” i „Poradnika – Organizacja pokazów DPOOR”, a także upowszechnianie tych zasad przez służby doradcze, szkolenia i demonstracje, w sposób skoordynowany w skali europejskiej, w celu ograniczenia emisji środków ochrony roślin do wód. Zakres tematyczny materiałów obejmuje techniczne i organizacyjne aspekty stosowania pestycydów na wszystkich etapach łańcucha operacji z użyciem środków ochrony roślin, takich jak: − transport środków ochrony roślin do gospodarstwa (sposób przewozu, rozładunek, postępowanie w sytuacjach awaryjnych), magazynowanie środków ochrony roślin (organizacja magazynu, zasady składowania, ww − postępowanie w sytuacjach awaryjnych), − czynności przed zabiegiem (planowanie, kalibracja opryskiwacza, przygotowanie cieczy użytkowej, postępowanie w sytuacjach awaryjnych), − przebieg zabiegu (warunki pogodowe, sposób prowadzenia i obsługi opryskiwacza, zapobieganie znoszeniu cieczy, postępowanie w sytuacjach awaryjnych), − czynności po zabiegu (zagospodarowanie resztek cieczy użytkowej, mycie opryskiwacza, postępowanie w sytuacjach awaryjnych), 45  Monitor Polski − – 46 – Poz. 536 zagospodarowanie pozostałości skażonych środkami ochrony roślin (zagospodarowanie v.p l opakowań, płynnych i stałych pozostałości, bioremediacja). 2. Prowadzenie systemu odbioru opakowań po środkach ochrony roślin w celu zmniejszenia zagrożenia dla środowiska oraz wypełnienie obowiązków wynikających z przepisów prawa. Przepisy o opakowaniach i odpadach opakowaniowych nakładają na sprzedawców, importerów i producentów środków ochrony roślin obowiązek odbioru i unieszkodliwiania jednostkowych opakowań po środkach ochrony roślin. Polskie Stowarzyszenie Ochrony Roślin szacuje, że w 2010 r. w ramach systemu zebranych i unieszkodliwionych zostało 64% opakowań. Utylizacja opakowań po środkach ochrony roślin zapobiega przedostawaniu się pozostałości tych preparatów do środowiska i tym samym ogranicza się ich negatywny wpływ na środowisko, jak .go również na zdrowie ludzi i zwierząt. 3. Promowanie, we współpracy z branżowymi organizacjami pszczelarskimi, dobrych praktyk w zakresie ochrony owadów zapylających, a w szczególności pszczół miodnych, ze względu na ważną rolę, jaką pełnią w zwiększaniu plonów i jakości wielu roślin uprawnych. Ze względu na znaczenie upowszechniania i promowania dobrych praktyk w ochronie roślin dla zapewnienia bezpiecznego stosowania środków ochrony roślin, na zlecenie Ministerstwa Rolnictwa i Rozwoju Wsi opracowywane są poradniki dobrej praktyki ochrony roślin, obejmujące takie zagadnienia jak np. przestrzeganie zasad bezpieczeństwa i higieny pracy podczas wykonywania w. rcl zabiegów ochrony roślin, ochrona owadów zapylających, kalibracja sprzętu przeznaczonego do stosowania środków ochrony roślin. Poradniki te są sukcesywnie udostępniane na stronie internetowej Ministerstwa i aktualizowane wraz z rozwojem wiedzy w tym zakresie. Kierowane są one bezpośrednio do rolników i doradców, a także jednostek prowadzących obligatoryjne szkolenia dla użytkowników środków ochrony roślin. Działanie 9. Organizowanie i wykorzystanie badań naukowych na rzecz integrowanej ochrony roślin oraz ograniczania ryzyka związanego ze stosowaniem środków ochrony roślin Wszystkie działania zmierzające do ograniczenia ryzyka związanego ze stosowaniem środków ochrony roślin oraz wdrożenia zasad integrowanej ochrony roślin opierają się na wynikach ww wykonanych do tej pory i wdrożonych do praktyki badań dotyczących metod ekologicznej i integrowanej produkcji oraz innych alternatywnych technik ochrony roślin charakteryzujących się niskim zużyciem chemicznych środków ochrony roślin oraz ograniczania ryzyka związanego z ich stosowaniem. Prace badawcze w powyższym zakresie są realizowane w znacznym stopniu w ramach działalności statutowej jednostek naukowo-badawczych, w oparciu o krajowe i pochodzące z funduszy Unii Europejskiej środki finansowe przeznaczane na działalność naukową i badawczą. 46  Monitor Polski – 47 – Poz. 536 W celu jak najefektywniejszego wykorzystania dorobku naukowego krajowych instytutów v.p l badawczych we wdrażaniu zasad integrowanej ochrony roślin, zadania w tym zakresie zostały ujęte także w realizowanych na potrzeby Ministerstwa Rolnictwa i Rozwoju Wsi programach wieloletnich: 1. Ochrona roślin uprawnych z uwzględnieniem bezpieczeństwa żywności oraz ograniczenia strat w plonach i zagrożeń dla zdrowia ludzi, zwierząt domowych i środowiska, realizowanym przez Instytut Ochrony Roślin - Państwowy Instytut Badawczy w Poznaniu. 2. Rozwój zrównoważonych metod produkcji ogrodniczej w celu zapewnienia wysokiej jakości biologicznej i odżywczej produktów ogrodniczych oraz zachowania bioróżnorodności środowiska i ochrony jego zasobów, realizowanym przez Instytut Ogrodnictwa w Skierniewicach. .go 3. Wspieranie działań w zakresie kształtowania środowiska rolniczego oraz zrównoważonego rozwoju produkcji rolniczej w Polsce, realizowanym przez Instytut Uprawy Nawożenia i Gleboznawstwa – Państwowy Instytut Badawczy w Puławach. 4. Ulepszanie i roślin produkcji dla roślinnej zrównoważonych na cele AgroEkoSystemów, nieżywnościowe, wysokiej realizowanym przez jakości żywności Instytut Hodowli i Aklimatyzacji Roślin – Państwowy Instytut Badawczy w Radzikowie. 5. Ulepszanie krajowych źródeł białka roślinnego, ich produkcji, systemu obrotu i wykorzystania w paszach, realizowanym przez Instytut Uprawy, Nawożenia i Gleboznawstwa – Państwowy w. rcl Instytut Badawczy w Puławach, Instytut Genetyki Roślin PAN w Poznaniu, Uniwersytet Przyrodniczy w Poznaniu i Instytut Technologiczno- Przyrodniczy w Falentach. Wyniki badań naukowych stanowią podstawę do opracowania i aktualizacji metodyk integrowanej ochrony roślin, programów ochrony, rozwoju i upowszechniania systemów wspomagania decyzji w ochronie roślin oraz opracowania zasad bezpiecznego stosowania środków ochrony roślin. IV. NOWE REGULACJE PRAWNE DOTYCZĄCE OGRANICZANIA RYZYKA ZWIĄZANEGO ZE STOSOWANIEM ŚRODKÓW OCHRONY ROŚLIN Znaczna część obowiązków nakładanych na państwa członkowskie Unii Europejskiej postanowieniami dyrektywy 2009/128/WE jest w Polsce realizowana w oparciu o przyjęte wcześniej ww przepisy krajowe. Niemniej jednak, w celu zapewnienia pełnej zgodności prawa krajowego z postanowieniami tej dyrektywy, niezbędne było uzupełnienie obecnych ram prawnych o nowe regulacje, w celu dalszego ograniczania ryzyka związanego ze stosowaniem środków ochrony roślin. Rozwiązania ujęte w ustawie z dnia 8 marca 2013 r. o środkach ochrony roślin, dotyczą: 1) ustanowienia systemu obligatoryjnych szkoleń dla doradców świadczących usługi w zakresie ochrony roślin; 2) objęcia obowiązkowymi szkoleniami profesjonalnych użytkowników środków ochrony roślin stosujących te preparaty poza rolnictwem i leśnictwem; 47  Monitor Polski – 48 – 3) ograniczenia sprzedaży środków ochrony Poz. 536 roślin przeznaczonych dla użytkowników 4) rozszerzenia zakresu sprzętu do stosowania v.p l profesjonalnych do osób posiadających stosowne przeszkolenie; środków ochrony roślin, podlegającego obligatoryjnym badaniom sprawności technicznej, w szczególności o sprzęt montowany na pojazdach szynowych lub statkach powietrznych; 5) określenia zasad wykonywania zabiegów ochrony roślin sprzętem agrolotniczym; 6) określania minimalnych odległości od określonych miejsc, obiektów lub obszarów, w jakich można stosować środki ochrony roślin (przepisy te, stanowiące modyfikacje regulacji obowiązujących na podstawie przepisów ustawy z dnia 18 grudnia 2003 r. o ochronie roślin, będą miały szczególne znaczenie dla ochrony środowiska wodnego); szczegółowe regulacje w tym zakresie zostaną zawarte w przepisach wykonawczych do ustawy; .go 7) ustanowienia zakazu stosowania środków ochrony roślin, które stwarzają szczególne zagrożenie dla zdrowia człowieka na terenach placów zabaw, żłobków, przedszkoli, terenów szkolnych, szpitali oraz stref ochronnych „A” wydzielonych na obszarach uzdrowisk lub obszarach ochrony uzdrowiskowe