Źródła urzędoweisap.sejm.gov.pl · EUR-Lex
Europaius
Polski
ČeštinaDeutschFrançaisEspañolItalianoNederlandsÖsterreichBelgiquePortuguêsSvenskaDanskSuomiSlovenčinaIrelandMagyarEestiLietuviųLatviešuSlovenščinaHrvatskiΚύπροςMaltiRomânăΕλληνικάLuxembourgБългарски
Polski

Uchwała Nr 121 Rady Ministrów z dnia 11 lipca 2013 r. w sprawie przyjęcia zaktualizowanej "Strategii rozwoju społeczno-gospodarczego Polski Wschodniej

W skrócie

Niniejsza uchwała Rady Ministrów dotyczy przyjęcia zaktualizowanej „Strategii rozwoju społeczno-gospodarczego Polski Wschodniej do roku 2020”. Jej celem jest koordynowanie i nadzorowanie działań mających na celu rozwój tego makroregionu.

Co reguluje

  • Przyjęcie zaktualizowanej strategii rozwoju społeczno-gospodarczego Polski Wschodniej.
  • Powierzenie ministrowi właściwemu do spraw rozwoju regionalnego koordynacji i nadzoru nad Strategią.
  • Uchylenie poprzedniej uchwały Rady Ministrów z dnia 30 grudnia 2008 r. w sprawie przyjęcia Strategii rozwoju społeczno-gospodarczego Polski Wschodniej do roku 2020.
  • Wejście w życie uchwały z dniem następującym po dniu ogłoszenia.

Kogo dotyczy

  • Rada Ministrów, która przyjmuje i uchyla uchwały dotyczące strategii rozwoju.
  • Minister właściwy do spraw rozwoju regionalnego, odpowiedzialny za koordynację i nadzór nad Strategią.
  • Makroregion Polski Wschodniej, obejmujący województwa lubelskie, podkarpackie, podlaskie, świętokrzyskie i warmińsko-mazurskie.

Kluczowe punkty

  • Strategia ma na celu nadrobienie zapóźnień i zdynamizowanie rozwoju makroregionu Polski Wschodniej, który jest obszarem o najniższym poziomie rozwoju gospodarczego w Polsce i jednym z najsłabszych w Unii Europejskiej.
  • Makroregion Polski Wschodniej składa się z pięciu województw: lubelskiego, podkarpackiego, podlaskiego, świętokrzyskiego, warmińsko-mazurskiego.
  • Obejmuje 31,7% powierzchni kraju i zamieszkuje go ponad 8 mln osób, co stanowi 21% ludności kraju.
  • Charakteryzuje się niską gęstością zaludnienia (86 osób na km² wobec średniej krajowej 122) oraz niskim stopniem urbanizacji (49% ludności w miastach wobec średniej krajowej 61%).
Tekst ustawy
Tekst ustawy

Elektronicznie podpisany przez Grzegorz Paczowski Data: 2013.08.08 14:35:07 +02'00' MONITOR POLSKI v.p l DZIENNIK URZĘDOWY RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Warszawa, dnia 8 sierpnia 2013 r. Poz. 641 UCHWAŁA Nr 121 RADY MINISTRÓW .go z dnia 11 lipca 2013 r. w sprawie przyjęcia zaktualizowanej „Strategii rozwoju społeczno-gospodarczego Polski Wschodniej do roku 2020” Na podstawie art. 14a ust. 3 ustawy z dnia 6 grudnia 2006 r. o zasadach prowadzenia polityki rozwoju (Dz. U. z 2009 r. Nr 84, poz. 712, z późn. zm.1)) Rada Ministrów uchwala, co następuje: §

  1. Przyjmuje się zaktualizowaną „Strategię rozwoju społeczno-gospodarczego Polski Wschodniej do roku 2020”, zwaną dalej „Strategią”, stanowiącą załącznik do uchwały. w. rcl §
  2. Koordynowanie i nadzorowanie Strategii powierza się ministrowi właściwemu do spraw rozwoju regionalnego. §
  3. Traci moc uchwała nr 278/2008 Rady Ministrów z dnia 30 grudnia 2008 r. w sprawie przyjęcia Strategii rozwoju społeczno-gospodarczego Polski Wschodniej do roku
  4. ww §
  5. Uchwała wchodzi w życie z dniem następującym po dniu ogłoszenia. 1) Prezes Rady Ministrów: D. Tusk Zmiany tekstu jednolitego wymienionej ustawy zostały ogłoszone w Dz. U. z 2009 r. Nr 157, poz. 1241, z 2011 r. Nr 279, poz. 1644, z 2012 r. poz. 1237 oraz z 2013 r. poz.
  6.  Monitor Polski –2– Poz. 641 v.p l Załącznik do uchwały nr 121 Rady Ministrów z dnia 11 lipca 2013 r. (poz. 641) .go Ministerstwo Rozwoju Regionalnego ww w. rcl Strategia rozwoju społeczno-gospodarczego Polski Wschodniej do roku
  7. Aktualizacja Warszawa, 2013 r.  Monitor Polski –3– Poz. 641 v.p l SPIS TREŚCI ww w. rcl .go WROWADZENIE. Uzasadnienie podjęcia prac aktualizujących Strategię rozwoju społeczno-gospodarczego Polski Wschodniej do roku 2020 i ich kluczowe uwarunkowania................ 5 STRESZCZENIE.................................................................................................................. 12 PRZEBIEG PRAC AKTUALIZACYJNYCH I PROCES KONSULTACJI STRATEGII .......................... 14
  8. POZYCJA ROZWOJOWA POLSKI WSCHODNIEJ NA TLE KRAJU ORAZ UNII EUROPEJSKIEJ. DIAGNOZA I TRENDY ROZWOJOWE ................................................................................. 18 1.
  9. Pozycja konkurencyjna regionów Polski Wschodniej ................................................... 18 1.
  10. Przyczyny niskiej pozycji rozwojowej i konkurencyjnej Polski Wschodniej .................. 20 1.
  11. Podsumowanie.............................................................................................................. 23
  12. INNOWACYJNOŚĆ MAKROREGIONU POLSKI WSCHODNIEJ – DIAGNOZA ....................... 24 2.
  13. Potencjał sektora naukowo-badawczego w Polsce Wschodniej .................................. 27 2.1.
  14. Działalność badawczo-rozwojowa i kadry ............................................................. 27 2.1.
  15. Uczestnictwo ośrodków naukowych z Polski Wschodniej w sieciach współpracy 28 2.1.
  16. Potencjały rozwojowe ośrodków naukowo-badawczych ...................................... 29 2.
  17. Potencjał innowacyjny sektora przedsiębiorstw w Polsce Wschodniej ....................... 30 2.2.
  18. Nakłady i aktywność innowacyjna przedsiębiorstw oraz poziom komercjalizacji innowacji .......................................................................................................................... 30 2.2.
  19. Bariery dla prowadzenia działalności innowacyjnej przez przedsiębiorstwa w Polsce Wschodniej ....................................................................................................... 32 2.2.
  20. Potencjały: wiodące endogeniczne ponadregionalne specjalizacje gospodarcze. 33 2.
  21. Powiązania nauki z biznesem i współpraca w ramach potrójnej helisy ....................... 35
  22. ZASOBY PRACY W MAKROREGIONIE POLSKI WSCHODNIEJ – DIAGNOZA....................... 36 3.
  23. Jakość zasobów pracy i sytuacja na rynku pracy w makroregionie Polski Wschodniej 38 3.1.
  24. Aktywność zawodowa ludności Polski Wschodniej ............................................... 38 3.1.
  25. Poziom wykształcenia ludności Polski Wschodniej ............................................... 39 3.1.
  26. Poziom przedsiębiorczości w Polsce Wschodniej .................................................. 40 3.1.
  27. Umiejętności cyfrowe ludności Polski Wschodniej ............................................... 40 3.
  28. Grupy w szczególnie trudnej sytuacji na makroregionalnym rynku pracy ................... 41 3.2.
  29. Długotrwale bezrobotni ......................................................................................... 41 3.2.
  30. Osoby młode .......................................................................................................... 41 3.3.
  31. Absolwenci ............................................................................................................. 42 3.3.
  32. Osoby w wieku 55+ i kobiety ................................................................................. 42
  33. INFRASTRUKTURA TRANSPORTOWA I ELEKTROENERGETYCZNA W MAKROREGIONIE POLSKI WSCHODNIEJ – DIAGNOZA................................................................................... 44 4.
  34. Dostępność transportowa zewnątrzregionalna............................................................ 47 4.
  35. Dostępność transportowa wewnątrzregionalna ............................................................... 50 4.
  36. Infrastruktura elektroenergetyczna.............................................................................. 51
  37. ANALIZA SWOT ........................................................................................................... 54
  38. POLSKA WSCHODNIA W 2020 ROKU – WIZJA STRATEGICZNA, WYZWANIA I SZANSE ROZWOJOWE .................................................................................................................. 55
  39. CEL GŁÓWNY I STRATEGICZNE KIERUNKI DZIAŁAŃ DLA POLSKI WSCHODNIEJ ............... 57 7.
  40. INNOWACYJNOŚĆ ......................................................................................................... 58 7.1.
  41. Budowa trwałych przewag konkurencyjnych w oparciu o wiodące endogeniczne ponadregionalne specjalizacje gospodarcze ................................................................... 58 3  Monitor Polski –4– Poz. 641 ww w. rcl .go v.p l 7.1.
  42. Wzmocnienie potencjału sektora nauki i badań ................................................... 59 7.
  43. ZASOBY PRACY I JAKOŚĆ KAPITAŁU LUDZKIEGO .......................................................... 60 7.2.
  44. Przeciwdziałanie wykluczeniu na makroregionalnym rynku pracy ....................... 61 7.2.
  45. Wzmocnienie potencjału nowoczesnych kadr dla gospodarki opartej na wiedzy 62 7.
  46. INFRASTRUKTURA TRANSPORTOWA I ELEKTROENERGETYCZNA ................................. 63 7.3.
  47. Przełamywanie barier związanych z peryferyjnym położeniem............................ 63 7.3.
  48. Wzmocnienie spójności wewnętrznej Polski Wschodniej ..................................... 64 7.3.
  49. Wzmocnienie bezpieczeństwa elektroenergetycznego Polski Wschodniej .......... 65
  50. TABELA WSKAŹNIKÓW................................................................................................. 66
  51. SYSTEM REALIZACJI, MONITOROWANIA I EWALUACJI .................................................. 69 9.
  52. System realizacji ............................................................................................................ 69 9.1.
  53. Wdrażanie Strategii .................................................................................................. 69 9.1.
  54. Kontrakt terytorialny ................................................................................................ 70 9.1.
  55. Strategia wykorzystania Funduszy Europejskich przez Polskę ............................. 71 9.1.
  56. Programy operacyjne współfinansowane ze środków Unii Europejskiej w ramach polityki spójności.............................................................................................................. 71 9.1.
  57. Instytucje zaangażowane we wdrażanie Strategii ................................................. 71 9.
  58. Monitorowanie ............................................................................................................. 72 9.2.
  59. Roczny raport monitoringowy Strategii................................................................. 73 9.2.
  60. Okresowy raport z realizacji Strategii ........................................................................ 73 9.
  61. Ewaluacja ...................................................................................................................... 73 9.3.
  62. Instytucje zaangażowane w proces monitorowania i ewaluacji .................................. 74
  63. RAMY FINANSOWE .................................................................................................... 74 4  Monitor Polski –5– Poz. 641 v.p l WROWADZENIE. Uzasadnienie podjęcia prac aktualizujących Strategię rozwoju społeczno-gospodarczego Polski Wschodniej do roku 2020 i ich kluczowe uwarunkowania Makroregion Polski Wschodniej stanowi zwarty obszar o najniższym poziomie rozwoju gospodarczego w Polsce i jeden z najsłabszych w Unii Europejskiej. Charakter problemów niekorzystnie wpływających na sytuację społeczno-gospodarczą i perspektywy rozwoju tego obszaru w znacznej mierze mają wymiar strukturalny, będący konsekwencją historycznych uwarunkowań. Są one dodatkowo negatywnie wzmacniane skutkami peryferyjnego położenia makroregionu na zewnętrznej granicy Unii Europejskiej, za którą znajdują się w dużej mierze obszary jeszcze słabiej rozwinięte. 1 Podstawowa charakterystyka makroregionu Polski Wschodniej • lubelskiego, • podkarpackiego, • podlaskiego, • świętokrzyskiego, • warmińsko-mazurskiego. Mapa nr 1: Makroregion Polski Wschodniej .go Makroregion Polski Wschodniej składa się z pięciu województw: w. rcl Wschodnia granica makroregionu jest jednocześnie granicą państwa polskiego, Unii Europejskiej (UE) oraz strefy Schengen. Makroregion sąsiaduje z pięcioma państwami - od północy z Rosją i Litwą, w centralnej części z Białorusią, od 2 południowego-wschodu z Ukrainą, a od południa ze Słowacją , co czyni obszar makroregionu obszarem tranzytowym. Polska Wschodnia obejmuje 31,7% powierzchni kraju i zamieszkuje go ponad 8 mln osób, co stanowi 21% ludności kraju. Makroregion jest obszarem o niskiej gęstości zaludnienia – na każdy kilometr kwadratowy przypada 3 zaledwie 86 osób, wobec średniej krajowej wynoszącej 122 . Źródło: www.outsourcingportal.pl Województwa Polski Wschodniej charakteryzuje niski poziom degradacji przyrodniczej, co manifestuje się występowaniem stosunkowo niewielu terenów zdegradowanych przez przemysł oraz relatywnie niewielkim zanieczyszczeniem powietrza. Makroregion dysponuje dużym ilościowym i jakościowym potencjałem ziemi rolniczej – prawie 31% krajowych zasobów użytków rolnych przypada na ten obszar, stanowiąc prawie połowę jego powierzchni. ww Polskę Wschodnią cechuje niski stopień urbanizacji. W Polsce średnio 61% ludności zamieszkuje miasta, natomiast w makroregionie wskaźnik ten kształtuje się na poziomie 49%. Niski poziom urbanizacji analizowanego obszaru jest 2 odzwierciedleniem rzadkiej sieci miejskiej i struktury wielkościowej miast. Na jedno miasto w makroregionie przypada 472 km , 2 podczas gdy w Polsce wskaźnik ten kształtuje się na poziomie 346 km . W Polsce Wschodniej znajdują się jedynie 3 miasta zamieszkałe przez ponad 200 tys. mieszkańców każde (Lublin, Białystok, Kielce) oraz 3 ośrodki miejskie z liczbą mieszkańców od 100 do 200 tys. Dominują miasta bardzo małe, do 5 tysięcy mieszkańców. Przeciętna liczba mieszkańców miast w województwach Polski Wschodniej jest o około ¼ niższa niż średnio w kraju (25,8 tys.) 1 Wszystkie dane zaprezentowane w ramce są danymi za 2010 r. Zgodnie z danymi Głównego Urzędu Statystycznego, zewnętrzna granica Unii Europejskiej na terenie Polski liczy 1163 km, co stanowi 33% długości granicy państwowej RP. Najdłuższy odcinek przypada na granicę z Ukrainą – 535 km (46%), nieco mniejszy z Białorusią – 418 km (36%) i najkrótszy z Federacją Rosyjską (Obwodem Kaliningradzkim) – 210 km (18%). 3 Wszystkie dane wykorzystane w ramce są danymi za 2010 r. 2 5  Monitor Polski –6– Poz. 641 .go v.p l Ze względu na specyfikę sytuacji społeczno-gospodarczej Polska Wschodnia jest obszarem szczególnego zainteresowania polityki regionalnej wymagającym podejmowania dodatkowych działań, umożliwiających nadrobienie zapóźnień i zdynamizowanie rozwoju. Skutecznie wdrożone przyczynią się one do zwiększenia spójności społecznej, gospodarczej i przestrzennej całego kraju. Przejawem takiego myślenia o makroregionie było przyjęcie przez Radę Ministrów w 2008 r. Strategii rozwoju społeczno-gospodarczego Polski Wschodniej do roku 2020 – pierwszej i, jak dotąd, jedynej tego typu rządowej strategii skierowanej do grupy województw. Dodatkowo, w ramach wieloletnich ram finansowych Unii Europejskiej na lata 2007–2013, makroregion został objęty specjalnym, dedykowanym ponadregionalnym wsparciem w postaci Programu Operacyjnego Rozwój Polski Wschodniej 2007–20134, stając się istotnym beneficjentem europejskiej polityki spójności. Jednak charakter i skala wyzwań stojących przed Polską Wschodnią w kontekście zmieniających się uwarunkowań krajowych, europejskich i globalnych sprawiły, że niezbędna jest kontynuacja i intensyfikacja działań publicznych, prowadzących do skutecznego wykorzystania wewnętrznych potencjałów makroregionu i przełamania barier, utrudniających i spowalniających zachodzące w nim procesy rozwojowe. w. rcl Strategia rozwojowa dla Polski Wschodniej, adekwatnie identyfikując kluczowe wyzwania rozwojowe stojące przed makroregionem i sposób ich zaadresowania, powinna wpisywać się w najważniejsze uwarunkowania krajowe i europejskie, tak aby mogła stanowić podstawę dla planowania skutecznych działań o charakterze operacyjnym. Od chwili przyjęcia Strategii rozwoju społeczno-gospodarczego Polski Wschodniej do roku 2020 w grudniu 2008 r. uwarunkowania te uległy istotnym przeobrażeniom ze względu na uchwalenie nowych unijnych i krajowych dokumentów o charakterze strategicznym, przesądzających o kierunkach działań rozwojowych w perspektywie do 2020 r., a nawet 2030 r. (unijna strategia Europa 2020, Krajowa Strategia Rozwoju Regionalnego 2010–2020, Koncepcja Przestrzennego Zagospodarowania Kraju 2030, średniookresowa Strategia Rozwoju Kraju 2020 i Długookresowa Strategia Rozwoju Kraju 2030), stanowiących w znacznej mierze odpowiedź na zmieniające się uwarunkowania rozwojowe, w tym znaczące spowolnienie gospodarcze, które dotknęło Europę. Kierując się dążeniem do skutecznego i trwałego zdynamizowania procesów rozwojowych w Polsce Wschodniej, Ministerstwo Rozwoju Regionalnego oraz samorządy województw Polski Wschodniej podjęły wspólną inicjatywę odnowienia rządowej Strategii rozwoju społeczno-gospodarczego Polski Wschodniej do roku 2020, czego wyrazem było podpisanie w czerwcu 2011 r. przez Ministra Rozwoju Regionalnego i marszałków województw Polski Wschodniej wspólnej deklaracji w tej sprawie
  64. Wolą wszystkich stron było uwzględnienie w aktualizowanym dokumencie najistotniejszych nowych uwarunkowań europejskiej polityki spójności i krajowej polityki, w tym uwarunkowań o charakterze formalno-prawnym6, odnosząc je do specyfiki wyzwań i szans rozwojowych, stojących przed makroregionem. Sposób myślenia o średniookresowej wizji strategicznej dla Polski Wschodniej i optymalnym podejściu do jej realizacji był silnie zdeterminowany przyjęciem w deklaracji kilku kluczowych zasad organizujących i ukierunkowujących proces aktualizacji Strategii, do których należały: ww 1) zasada partnerstwa i współpracy; 2) zasada subsydiarności; 3) zasada selektywności celów i tematycznej, geograficznej i finansowej koncentracji działań przy jednoczesnym wsparciu dla endogennych potencjałów; 4) zasada mierzalności strategicznych celów; 5) zasada wieloszczeblowego zarządzania. 4 Więcej informacji na temat programu jest dostępnych pod adresem www.polskawschodnia.gov.pl Pełen tekst deklaracji jest dostępny pod adresem: http://www.mrr.gov.pl/rozwoj_regionalny/Polityka_regionalna/Strategia_rozwoju_polski_wschodniej_do_2020 6 Ustawa z dnia 6 grudnia 2006 r. o zasadach prowadzenia polityki rozwoju (Dz. U. z 2009 r. Nr 84, poz. 712, z późn. zm.) oraz Założenia systemu zarządzania rozwojem przyjęte przez Radę Ministrów w kwietniu 2009 r. 5 6  Monitor Polski –7– Poz. 641 v.p l Proces przygotowania zaktualizowanej Strategii od samego początku przebiegał w pełnym partnerstwie i w ścisłej współpracy Ministerstwa Rozwoju Regionalnego z samorządami województw Polski Wschodniej, a ostateczny zakres i zawartość Strategii stanowi wynik wspólnej dyskusji i uzgodnień obu stron. .go Zaktualizowana Strategia wypełnia lukę pomiędzy uniwersalną, horyzontalną polityką wobec wszystkich polskich regionów sformułowaną w Krajowej Strategii Rozwoju Regionalnego 2010–2020 a polityką rozwoju poszczególnych regionów w Polsce Wschodniej, wyrażoną w Strategiach Rozwoju Województw. Stanowi odpowiedź na potrzebę zidentyfikowania dodatkowego, makroregionalnego poziomu potrzeb i celów rozwojowych w perspektywie do 2020 r., komplementarną z krajowymi7 i regionalnymi strategiami rozwoju. Selektywność celów i będąca jej konsekwencją tematyczna, finansowa i geograficzna koncentracja działań zidentyfikowanych w makroregionalnej Strategii pozwolą na osiągnięcie masy krytycznej niezbędnej do skutecznego wzmacniania endogennych potencjałów Polski Wschodniej oraz przełamywania kluczowych barier dla rozwoju za pomocą zintegrowanych i skoordynowanych przedsięwzięć. Mierzalność strategicznych celów umożliwi monitorowanie skuteczności prowadzonych działań i ich ewentualne korekty. Z kolei wdrażanie Strategii zgodnie z zasadą wieloszczeblowego zarządzania przyczyni się do osiągnięcia niezbędnej komplementarności podejmowanych inicjatyw rozwojowych i wzmocni efekt synergii. w. rcl Prace nad aktualizacją Strategii rozwoju społeczno-gospodarczego Polski Wschodniej do roku 2020 były systematycznie wspierane przez środowisko eksperckie: eksperta wiodącego – dr Pawła Sameckiego oraz ekspertów tematycznych. Ich rolą było dostarczenie specjalistycznej wiedzy na temat procesów zachodzących w makroregionie Polski Wschodniej na tle analogicznych zjawisk zachodzących w skali całej Polski i Unii Europejskiej8 oraz dbałość o zachowanie logicznej spójności i metodologicznej poprawności prowadzonych prac. Niezwykle istotne było również aktywne zaangażowanie przedstawicieli samorządów województw Polski Wschodniej9, którzy uczestniczyli w procesie aktualizacji przez cały okres jego trwania i swoją wiedzą merytoryczną na temat specyfiki i kontekstu zjawisk społeczno-gospodarczych i przestrzennych zachodzących w poszczególnych regionach Polski Wschodniej w znacznym stopniu przyczynili się do podniesienia jakości ostatecznego dokumentu. Procesowi aktualizacji dokumentu towarzyszyły również działania informacyjne skierowane do opinii publicznej, a także aktywna rola partnerów społecznych i gospodarczych w procesie opiniowania i konsultowania projektu zaktualizowanej Strategii. Uwarunkowania unijne i krajowe w kontekście aktualizacji Strategii rozwoju społeczno-gospodarczego Polski Wschodniej do roku 2020 ww Istotną zmianą w kontekście programowania polskiej polityki rozwoju było przyjęcie przez Radę Europejską w czerwcu 2010 r. dokumentu EUROPA
  65. Strategia na rzecz inteligentnego 7 DSRK 2030, KPZK 2030, SRK 2020, KSRR 2010-2020 oraz pozostałe osiem zintegrowanych strategii rozwoju (Strategia Innowacyjności i Efektywności Gospodarki, Strategia Rozwoju Transportu, Strategia Rozwoju Kapitału Ludzkiego, Strategia Rozwoju Kapitału Społecznego, Strategia Bezpieczeństwo Energetyczne i Środowisko, Strategia Sprawne Państwo, Strategia Rozwoju Systemu Bezpieczeństwa Narodowego RP, Strategia Zrównoważonego Rozwoju Rolnictwa i Wsi). 8 Wszystkie ekspertyzy przygotowane na potrzeby aktualizacji Strategii są dostępne na stronie http://www.mrr.gov.pl/rozwoj_regionalny/Polityka_regionalna/Strategia_rozwoju_polski_wschodniej_do_2020 9 Szczegółowe informacje dot. współpracy z przedstawicielami władz samorządowych Polski Wschodniej w ramach procesu aktualizacji Strategii znajdują się w załączniku nr
  66. 7  Monitor Polski –8– Poz. 641 v.p l i zrównoważonego rozwoju sprzyjającego włączeniu społecznemu
  67. Dokument ten wytycza ramy procesów rozwojowych dla całej UE i stanowi nowy, długookresowy program rozwoju społecznogospodarczego Wspólnoty, zastępując obowiązującą w latach 2000–2010 Strategię Lizbońską. Strategia EUROPA 2020 wyznacza trzy priorytety rozwojowe: 1) wzrost inteligentny, rozumiany jako budowanie gospodarki opartej na wiedzy i innowacjach; 2) wzrost zrównoważony (promocja bardziej efektywnego wykorzystania zasobów do budowania bardziej konkurencyjnej i „zielonej” gospodarki) oraz 3) wzrost sprzyjający włączeniu społecznemu (zwiększenie aktywności zawodowej, podnoszenie kwalifikacji i walka z ubóstwem). .go W komunikacie Komisji Europejskiej w sprawie przeglądu budżetu UE z czerwca 2011 r.11 politykę spójności przedstawiono jako politykę o charakterze rozwojowym, przyczyniającą się do wzrostu gospodarczego i reform strukturalnych we wszystkich regionach UE i zaproponowano koncentrację tematyczną polityki spójności na wybranych priorytetach, związanych z realizacją celów strategii EUROPA
  68. Europejska polityka spójności ma niezwykle istotne znaczenie z punktu widzenia Polski ze względu na jej rolę jako ważnego źródła inwestycji wspierających zmiany strukturalne w polskiej gospodarce oraz wzmacniających procesy rozwojowe na poziomie regionów. Z tego względu niezbędne było wpisanie strategicznych kierunków działań dla Polski Wschodniej w szersze cele rozwojowe sformułowane w strategii EUROPA
  69. w. rcl Krajowe uwarunkowania uległy również głębokim zmianom, co było spowodowane przyjęciem przez Radę Ministrów w 2009 r. nowego systemu zarządzania rozwojem w Polsce
  70. Motywacją do jego zaprojektowania był zamiar stworzenia sprawnego mechanizmu programowania strategicznego, zapewniającego realizację strategicznych celów rozwojowych państwa. Stało się to możliwe dzięki wzmocnieniu roli polityki rozwoju jako nadrzędnej wobec wszystkich polityk sektorowych, dziedzinowych i regionalnych oraz wprowadzeniu nowej generacji hierarchicznych długo i średniookresowych dokumentów strategicznych, integrujących społeczny, gospodarczy i przestrzenny wymiar działań rozwojowych. Konsekwencją przyjęcia nowego systemu było uporządkowanie katalogu obowiązujących dokumentów strategicznych i zredukowanie ich liczby. Jesienią 2012 r. Rada Ministrów przyjęła średniookresową Strategię Rozwoju Kraju 2020, a w lutym 2013 r. – Długookresową Strategię Rozwoju Kraju. Sukcesywnie zatwierdzono także dziewięć zintegrowanych strategii rozwoju, które zastąpiły dotychczasowe strategie sektorowe. Długookresowa Strategia Rozwoju Kraju. Polska 2030 – trzecia fala nowoczesności13 (DSRK 2030) formułuje długofalowy projekt cywilizacyjny realizowany w Polsce w perspektywie do 2030 r. i wskazuje obowiązujący model rozwoju kraju. Strategicznym celem jest poprawa jakości życia Polaków, której miarami będą wzrost wartości PKB per capita, zwiększenie spójności społecznej oraz zmniejszenie nierównomierności o charakterze terytorialnym. Proponowany model rozwoju opiera się na trzech zasadniczych filarach: ww 1) budowaniu podstaw dla innowacyjności kraju (odrabianie zaległości cywilizacyjnych poprzez działania o charakterze infrastrukturalnym i modernizującym powiązane z budową nowych przewag konkurencyjnych opartych o szeroko pojęty kapitał intelektualny); 10 Pełen tekst strategii EUROPA 2020 jest dostępny pod adresem: http://eurlex.europa.eu/LexUriServ/LexUriServ.do?uri=COM:2010:2020:FIN:PL:PDF 11 Tekst komunikatu dostępny pod adresem: http://eurlex.europa.eu/LexUriServ/LexUriServ.do?uri=SPLIT_COM:2011:0500

(01):FIN:PL:PDF 12 Założenia systemu zarządzania rozwojem Polski – dokument przyjęty przez Radę Ministrów w dniu 27 kwietnia 2009 r., Ministerstwo Rozwoju Regionalnego, Warszawa 2009 i ustawa z dnia 6 grudnia 2006 r. o zasadach prowadzenia polityki rozwoju (Dz.U. z 2009 r. Nr 84, poz. 712, z późn. zm.). 13 Pełen tekst DSRK 2030 w wersji przyjętej przez Radę Ministrów jest dostępny pod adresem: https://mac.gov.pl/wp-content/uploads/2013/02/Strategia-DSRK-PL2030-RM.pdf 8  Monitor Polski –9– Poz. 641 v.p l 2) terytorialnym równoważeniu rozwoju (tworzenie warunków dla szerokiego promieniowania i rozprzestrzeniania się korzyści rozwojowych z „biegunów wzrostu”, czyli głównie miast, oraz stymulowanie potencjałów rozwojowych pozostałych obszarów – ośrodków regionalnych, lokalnych, obszarów wiejskich); 3) solidarności międzypokoleniowej (pakiet działań będących odpowiedzią na przemiany społecznych wzorców życia oraz wyzwania związane z trendami demograficznymi). W DSRK 2030 wiele uwagi poświęcono geografii rozwoju i wyzwaniom związanym ze zmniejszaniem skali zróżnicowań w jakości życia i potencjale wzrostu występującymi między poszczególnymi częściami kraju, co stanowi kluczowe zadanie państwa w perspektywie do 2030 r. W tym kontekście wskazano na konieczność szczególnego uwzględnienia w planowaniu działań rozwojowych sytuacji w Polsce Wschodniej, gdzie obserwowane zapóźnienia rozwojowe w największym stopniu blokują potencjał tego obszaru. w. rcl .go Drugim w hierarchii dokumentów strategicznych jest średniookresowa Strategia Rozwoju Kraju 202014 (SRK 2020), która odnosząc się do kluczowych przesądzeń sformułowanych w DSRK 2030, wytycza strategiczne obszary i interwencje, niezbędne dla osiągania rozwojowych celów w perspektywie do 2020 r. Szczególny nacisk został położony na działania służące wzmacnianiu regionalnych potencjałów, najbardziej obiecujących w kontekście zapewnienia trwałości efektu rozwojowego. Z tego względu SRK 2020 nie odnosi się do całego spektrum działań państwa we wszystkich obszarach jego funkcjonowania, ale koncentruje się na wybranych. Trzy obszary strategiczne – sprawne i efektywne państwo, konkurencyjna gospodarka oraz spójność społeczna i terytorialna – stanowią odpowiedź na zidentyfikowane wyzwania rozwojowe. Kluczowym zadaniem państwa jest zapewnienie wewnętrznej spójności kraju, umożliwiającej uczestniczenie w rozwoju wszystkim regionom oraz niedopuszczenie do nadmiernych zróżnicowań przestrzennych. Polska Wschodnia została wskazana – obok peryferyjnych obszarów wiejskich, obszarów przygranicznych i tracących dotychczasowe funkcje społeczno-gospodarcze – jako obszar koncentracji procesów marginalizacji, wymagający podjęcia ukierunkowanych działań mających na celu wzmocnienie mechanizmów dyfuzji oraz pogłębienie przestrzennej integracji. ww Kolejnym dokumentem kluczowym dla kreowania strategicznej wizji rozwojowej dla Polski Wschodniej jest przyjęta przez Radę Ministrów w lipcu 2010 r. jedna ze zintegrowanych strategii rozwoju – Krajowa Strategia Rozwoju Regionalnego 2010–2020: Regiony, Miasta, Obszary wiejskie15 (KSRR 2020), wprowadzająca nowy sposób myślenia o polityce regionalnej w Polsce
  1. Dokument ten wyznacza trzy zasadnicze cele tej polityki, również wobec obszarów miejskich i wiejskich, i wskazuje instrumenty ich realizacji. Jednym z celów – obok wspomagania wzrostu konkurencyjności wszystkich polskich regionów i podnoszenia efektywności realizowanych działań rozwojowych – jest budowanie spójności terytorialnej i przeciwdziałanie procesom marginalizacji zachodzących na zidentyfikowanych w KSRR 2020 obszarach problemowych, które charakteryzują się niskim potencjałem rozwojowym, wynikającym z kumulacji negatywnych zjawisk społeczno-gospodarczych. Ze względu na diagnozowane wyzwania rozwojowe stworzono typologię obszarów problemowych (strategicznej interwencji polityki regionalnej), wobec których przewiduje się podejmowanie ukierunkowanych interwencji służących zdynamizowaniu procesów restrukturyzacyjnych i podniesieniu jakości życia mieszkańców. Makroregion Polski Wschodniej, ze względu na obserwowane znaczne opóźnienia rozwojowe w stosunku do reszty kraju17, został zidentyfikowany jako 14 Pełen tekst SRK 2020 jest dostępny pod adresem: http://www.mrr.gov.pl/rozwoj_regionalny/Polityka_rozwoju/SRK_2020/Documents/SRK_2020_112012_1.pdf 15 Pełen tekst KSRR 2020 jest dostępny pod adresem: http://www.mrr.gov.pl/aktualnosci/polityka_rozwoju/Documents/KSRR_13_07_2010.pdf 16 Nowy paradygmat rozwoju regionalnego zakłada dynamizowanie procesów rozwojowych zachodzących w poszczególnych regionach i podnoszenie ich konkurencyjności poprzez zróżnicowane terytorialne i zintegrowane podejście do wspierania regionalnych endogennych potencjałów. Szerzej na ten temat patrz: KSRR 2020, str. 14–
  2. 17 Mierzone wartością PKB per capita. 9  Monitor Polski – 10 – Poz. 641 v.p l jedyny w Polsce obszar problemowy o znaczeniu krajowym, wobec którego ukierunkowana interwencja rozwojowa powinna być realizowana przy szczególnym, dodatkowym wsparciu z poziomu centralnego. ww w. rcl .go Istotnym nowym uwarunkowaniem była również przyjęta przez Radę Ministrów w grudniu 2011 r. Koncepcja Przestrzennego Zagospodarowania Kraju 203018 (KPZK 2030), stanowiąca najważniejszy dokument strategiczny dotyczący zagospodarowania przestrzennego terytorium Polski. Dokument ten wprowadza współzależność celów polityki przestrzennej z celami polityki regionalnej, zrywając z dotychczasową dychotomią planowania przestrzennego i społeczno-gospodarczego. Zgodnie z przyjętym w KPZK 2030 zintegrowanym podejściem do rozwoju, przestrzeń kraju postrzegana jest jako obszar różnicowania przebiegu i efektów zachodzących procesów społeczno-gospodarczych, środowiskowych i kulturowych, a proponowana wizja rozwoju akcentuje znaczenie uwarunkowań przestrzennych dla optymalnego wykorzystania endogenicznych potencjałów. Celem polityki zagospodarowania przestrzennego jest skuteczne wykorzystywanie potencjału całego terytorium Polski dla osiągania celów rozwojowych, zgodnie z założeniem terytorialnego równoważenia rozwoju. W KPZK 2030 zidentyfikowano również obszary wymagające szczególnego wsparcia procesów rozwojowych, ze względu na niski potencjał rozwojowy i niewystarczającą integrację przestrzenną z resztą kraju, negatywnie wpływającą na perspektywy ich rozwoju. Obszar Polski Wschodniej został wskazany jako jeden z trzech tego typu obszarów, wobec których niezbędna jest skoordynowana interwencja, wzmacniająca spójność przestrzenną i endogenne potencjały, realizowana na podstawie makroregionalnej strategii. 18 KPZK 2030 jest aktualnie jedynym dokumentem planistycznym o charakterze rządowym; o ostatecznym kształcie planowania zagospodarowania przestrzennego na poziomie krajowym zdecyduje reforma systemu planowania przestrzennego w Polsce, przewidziana w zapisach KPZK 2030 oraz w art. 61 ustawy z dnia 13 lipca 2012 r. o zmianie ustawy o działach administracji rządowej oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. poz. 951) oraz art. 47a ustawy z dnia 27 marca 2003 r. o planowaniu i zagospodarowaniu przestrzennym (Dz. U. z 2012 r. poz. 647, z późn. zm.). Pełen tekst KPZK 2030 jest dostępny pod adresem: http://www.mrr.gov.pl/rozwoj_regionalny/Polityka_przestrzenna/KPZK/Aktualnosci/Documents/KPZK2030.pdf 10  Monitor Polski – 11 – Poz. 641 ww w. rcl .go v.p l Rysunek nr 1: Strategia dla Polski Wschodniej w systemie krajowych dokumentów strategicznych Źródło: Założenia systemu zarządzania rozwojem Polski. Dokument przyjęty przez Radę Ministrów w dniu 27 kwietnia 2009 r. (zob. również przypis nr 18). 11  Monitor Polski – 12 – Poz. 641 STRESZCZENIE v.p l Makroregion Polski Wschodniej, który konstytuują województwa lubelskie, podkarpackie, podlaskie, świętokrzyskie i warmińsko-mazurskie, należy do najsłabiej gospodarczo rozwiniętych i najmniej konkurencyjnych regionów w Polsce i Unii Europejskiej. W latach 2002–2009 udział makroregionu w PKB Polski zmniejszał się i ten trend – dodatkowo wzmacniany niekorzystnymi prognozami demograficznymi, przewidującymi kurczenie się zasobów pracy – utrzyma się w perspektywie do 2020 r., jeśli nie zostaną podjęte skuteczne działania dynamizujące procesy rozwojowe na tym obszarze. Biorąc pod uwagę przewidywane niższe tempo rozwoju krajów unijnych w latach 2009–2020 prognozuje się, że makroregion zmniejszy dystans rozwojowy w stosunku do średniej unijnej, jednak wartość PKB per capita makroregionu będzie nadal o prawie połowę niższa od średniej wartości dla UE-
  3. .go Ze względu na specyfikę sytuacji społeczno-gospodarczej Polska Wschodnia jest obszarem szczególnego zainteresowania polityki regionalnej, czego przejawem było przyjęcie w 2008 r. rządowej Strategii rozwoju społeczno-gospodarczego Polski Wschodniej do roku 2020 – pierwszej i, jak dotąd, jedynej strategii skierowanej do grupy województw oraz objęcie makroregionu specjalnym, dedykowanym ponadregionalnym Programem Operacyjnym Rozwój Polski Wschodniej 2007–2013 współfinansowanym ze środków unijnej polityki spójności. Charakter i skala wyzwań stojących przed Polską Wschodnią wymagają kontynuacji działań rozwojowych w warunkach nowych krajowych, europejskich i globalnych wyzwań w ramach nowego paradygmatu rozwoju, sformułowanego m.in. w ramach unijnej strategii Europa
  4. W wyniku porozumienia zawartego w 2011 r. między ministrem ds. rozwoju regionalnego i marszałkami województw Polski Wschodniej zadecydowano – w partnerstwie i ścisłej współpracy z samorządami województw Polski Wschodniej i przy znaczącym wsparciu środowiska eksperckiego – o przeprowadzeniu głębokiej aktualizacji dokumentu strategicznego, tak by mógł on stanowić podstawę dla planowania skutecznych działań o charakterze operacyjnym w perspektywie do 2020 r. w. rcl Zaktualizowana Strategia stanowi odpowiedź na potrzebę zidentyfikowania dodatkowego, makroregionalnego poziomu potrzeb i celów rozwojowych, komplementarną z krajowymi i regionalnymi strategiami rozwoju. Selektywność celów i będąca jej konsekwencją tematyczna, finansowa i geograficzna koncentracja działań zidentyfikowanych w makroregionalnej Strategii pozwolą na osiągnięcie masy krytycznej niezbędnej do skutecznego wzmacniania endogennych potencjałów Polski Wschodniej oraz przełamywania kluczowych barier dla rozwoju za pomocą zintegrowanych i skoordynowanych przedsięwzięć. Mierzalność strategicznych celów umożliwi monitorowanie skuteczności prowadzonych działań i ich ewentualne korekty. Z kolei wdrażanie Strategii zgodnie z zasadą wieloszczeblowego zarządzania przyczyni się do osiągnięcia niezbędnej komplementarności podejmowanych inicjatyw rozwojowych i wzmocni efekt synergii. ww Z przeprowadzonych na potrzeby aktualizacji Strategii analiz wynika, że dwa główne czynniki, które w znacznej mierze odpowiadają za rozmiar luki rozwojowej dzielącej Polskę Wschodnią od bardziej rozwiniętych regionów w kraju i UE-27 to niska wydajność pracy oraz niewykorzystane zasoby pracy. Niska wydajność pracy jest efektem specyfiki branżowej gospodarek województw makroregionu i niższej niż średnio w kraju produktywności poszczególnych sektorów. Makroregion Polski Wschodniej cechuje na tle kraju bardzo wysokie zaangażowanie zasobów pracy w sektorze rolniczym, charakteryzującym się znacznie niższą wydajnością pracy niż pozostałe sektory gospodarki. Z kolei niższa wydajność pracy w poszczególnych sektorach gospodarki jest efektem gorszego wyposażenia województw Polski Wschodniej w kluczowe regionalne aktywa: potencjał technologiczny i innowacyjny, jakość zasobów pracy oraz wyposażenie w infrastrukturę. Diagnoza barier i potencjałów w trzech wskazanych obszarach stała się podstawą do sformułowania wizji rozwojowej, która koncentruje się na trzech szansach rozwojowych, których właściwe wykorzystanie może w największym stopniu przyczynić się w średnim okresie do zwiększenia wydajności pracy i poprawy pozycji rozwojowej makroregionu. Pierwsza z nich to podnoszenie poziomu innowacyjności makroregionalnej gospodarki, bazujące na ugruntowanych wiodących specjalizacjach gospodarczych, przy jednoczesnym wzmacnianiu potencjału sektora nauki i badań do kreowania aplikowalnych rozwiązań o charakterze 12  Monitor Polski – 13 – Poz. 641 v.p l innowacyjnym oraz potencjału sektora przedsiębiorstw do ich absorpcji i komercyjnego wykorzystania. Drugą szansą jest aktywizacja zasobów pracy i poprawa jakości kapitału ludzkiego, co będzie sprzyjać większemu włączeniu społecznemu, zwłaszcza grup defaworyzowanych, oraz systematycznemu podnoszeniu i wzmacnianiu umiejętności i kompetencji kadr, zdolnych do skutecznego działania w warunkach gospodarki opartej na wiedzy i generowania dodatkowych impulsów rozwojowych. Trzecią szansą na zdynamizowanie procesów rozwojowych w Polsce Wschodniej jest zbudowanie intensywnych powiązań społeczno-gospodarczych z lepiej rozwiniętym otoczeniem, dla których warunkiem niezbędnym jest zintegrowana i efektywna infrastruktura powiązań komunikacyjnych, zarówno zewnętrznych – z krajowymi biegunami wzrostu, jak i wewnętrznych, wzmacniających terytorialną spójność makroregionu. Rozwój infrastruktury transportowej i elektroenergetycznej, towarzyszący intensyfikacji procesów innowacyjnych i wzmocnieniu kapitału ludzkiego, jest niezbędnym środkiem przyczyniającym się do osiągnięcia tych celów. Szanse te stały się podstawą dla wyznaczenia strategicznych kierunków działań. w. rcl .go Skoordynowana realizacja zintegrowanych działań zaproponowanych w Strategii w formie menu i stanowiących odpowiedź na zidentyfikowane bariery i szanse rozwojowe w ramach trzech strategicznych obszarów: INNOWACYJNOŚĆ – ZASOBY PRACY – INFRASTRUKTURA przyczyni się w dłuższym okresie do wzrostu wydajności pracy we wszystkich sektorach gospodarki oraz do zmian w strukturze zatrudnienia (stopniowe zmniejszenie zatrudnienia w rolnictwie i zwiększenie w pozostałych sektorach gospodarki), co z kolei przełoży się na wzrost dochodów mieszkańców makroregionu. W efekcie zdynamizowane zostaną procesy restrukturyzacyjne makroregionalnych gospodarek. Działania te, bazujące na endogennych uwarunkowaniach i wpisujące się w model rozwoju promowany w unijnych i krajowych dokumentach strategicznych, będą miały również pozytywny wpływ na odwrócenie niekorzystnych trendów związanych z odpływami migracyjnymi ludności z makroregionu oraz zwiększenie atrakcyjności inwestycyjnej Polski Wschodniej. W efekcie ich realizacji w 2020 r. Polska Wschodnia będzie makroregionem dynamicznie rozwijającym się z poszanowaniem zasady zrównoważonego rozwoju, stopniowo i systematycznie poprawiającym swoją pozycję rozwojową i konkurencyjną w kraju oraz w Unii Europejskiej, który dzięki ponadregionalnym specjalizacjom gospodarczym skutecznie konkuruje w kraju i za granicą; dysponuje nowoczesnymi kadrami dla gospodarki opartej na wiedzy i skutecznie przeciwdziała społecznemu wykluczeniu oraz jest obszarem komunikacyjnie dostępnym oraz wewnętrznie terytorialnie spójnym. ww System realizacji Strategii opiera się na instytucjach i mechanizmach ustanowionych dla zarządzania krajową polityką rozwoju, w szczególności do zarządzania środkami pochodzącymi z Unii Europejskiej i przeznaczonymi na realizację polityki spójności w latach 2014–
  5. Wdrażanie Strategii odbywa się poprzez programy operacyjne polityki spójności Unii Europejskiej. Najważniejszym elementem umożliwiającym przejście z poziomu Strategii do poziomu programowania stanowi kontrakt terytorialny, negocjowany miedzy stroną rządową i samorządową
  6. Źródłem finansowania przedsięwzięć realizujących cele Strategii będą środki Unii Europejskiej, budżetu państwa i samorządów wojewódzkich, powiatowych i gminnych (w ramach współfinansowania lub wkładu własnego do projektów), inne środki publiczne (np. fundusze celowe) oraz środki prywatne (wkład własny beneficjentów do projektów). Proces wdrażania Strategii podlega monitorowaniu i ewaluacji, co służy zwiększaniu skuteczności i efektywności działań przyczyniających się do osiągania jej celów. 19 Zgodnie z KSRR 2020 kontrakt terytorialny „obejmuje, mieszczące się w obszarach strategicznej interwencji, przedsięwzięcia priorytetowe rozumiane jako najważniejsze z punktu widzenia rządu i samorządów województw działania, które mają istotne znaczenie rozwojowe dla terytorium, na którym jest realizowana interwencja oraz służą realizacji celów polityki regionalnej uzgodnionych między stroną rządową i samorządową w trakcie negocjacji kontraktu” (KSRR 2020, rozdział 7.3.3.). 13  Monitor Polski – 14 – Poz. 641 v.p l PRZEBIEG PRAC AKTUALIZACYJNYCH I PROCES KONSULTACJI STRATEGII 1.
  7. Zaangażowanie samorządów województw Polski Wschodniej i środowiska eksperckiego w proces aktualizacji Strategii .go Prace związane z aktualizacją Strategii toczyły się na forum zespołu roboczego, składającego się z przedstawicieli Ministerstwa Rozwoju Regionalnego, wskazanych przez Marszałków przedstawicieli Urzędów Marszałkowskich województw Polski Wschodniej oraz eksperta wiodącego. W ramach 9 warsztatowych spotkań, w których uczestniczyli również przedstawiciele środowiska eksperckiego wpierający proces aktualizacji w wybranych obszarach tematycznych, zaprezentowano ekspertyzy zlecone na potrzeby aktualizacji Strategii20, jak również omówiono i przedyskutowano projekty poszczególnych części Strategii. Uwagi zgłaszane przez przedstawicieli samorządów województw miały istotny wpływ na kształt aktualizowanego dokumentu, podnoszący jego jakość i silniej osadzając zarówno część diagnostyczną, jak i kierunkową w makroregionalnej specyfice społeczno-gospodarczej. Dodatkowo, projekt Strategii był prezentowany i poddawany pod dyskusję na trzech posiedzeniach Komisji ds. Polski Wschodniej Związku Województw RP, a uwagi i wnioski zgłaszane przez członków tego gremium były uwzględniane w toku prowadzonych prac. Projekt Strategii został również skonsultowany na forum Komisji Wspólnej Rządu i Samorządu Terytorialnego i pozytywnie przez to gremium zaopiniowany. 1.
  8. Ocena ex ante projektu zaktualizowanej Strategii w. rcl Projekt zaktualizowanej Strategii został poddany kompleksowej ocenie ex ante, którą na zlecenie MRR przeprowadziła w okresie listopad 2012 r. – luty 2013 r. firma ECORYS Polska sp. z o.o. W wyniku przeprowadzonego badania, ewaluator sformułował propozycję w zakresie systemu monitorowania i ewaluacji Strategii oraz szereg zaleceń i rekomendacji odnośnie do ocenianego dokumentu. Raport końcowy z badania ewaluacyjnego wraz z tabelą rekomendacji był przedmiotem odrębnego spotkania z przedstawicielami Urzędów. Większość rekomendacji została przyjęta, a ich uwzględnienie w tekście Strategii skutkowało przede wszystkim: przeredagowaniem dokumentu w sposób zwiększający jego przejrzystość i komunikatywność (lepsze wyeksponowanie logiki podejścia przyjętego w projekcie zaktualizowanej Strategii ze szczególnym uwzględnieniem kwestii związanych z selektywnością celów i koncentracją działań), • wzmocnieniem uzasadnienia dla wyboru trzech strategicznych kierunków działań (innowacyjność, zasoby pracy, dostępność), w tym z szerszym wykorzystaniem krajowej i zagranicznej literatury przedmiotu, • uzupełnieniem części diagnostycznej (m.in. w zakresie klastrów w Polsce Wschodniej) i uspójnieniem jej z ramami finansowymi, • doprecyzowaniem zapisów systemu realizacji Strategii (m.in. wskazanie listy programów operacyjnych i określenie, w jakim zakresie będą one realizowały poszczególne kierunki strategiczne wskazane w Strategii), ww • 20 Pełna lista ekspertyz zleconych przez MRR na potrzeby aktualizacji Strategii rozwoju społeczno-gospodarczego Polski Wschodniej do roku 2020 jest dostępna pod adresem: http://www.mrr.gov.pl/rozwoj_regionalny/polityka_regionalna/strategia_rozwoju_polski_wschodniej_do_2020/doku menty/strony/dokumenty_i_ekspertyzy.aspx 14  Monitor Polski – 15 – Poz. 641 w projekcie Strategii umieszczono także zaproponowany przez ewaluatora system monitorowania (w tym tabelę wskaźników monitorowania wraz z szacunkowymi wartościami docelowymi) oraz ewaluacji. v.p l • Rekomendacje, które nie zostały uwzględnione dotyczyły przede wszystkim poszerzenia zakresu tematycznego Strategii o nowe obszary (m.in. transgraniczność, rolnictwo, polityka rodzinna), co z jednej strony stało w sprzeczności z kompromisem wypracowanym w tym zakresie z województwami Polski Wschodniej, z drugiej zaś naruszało zasadę selektywności celów i koncentracji działań przyjętą w pracach aktualizacyjnych. 1.
  9. Opinia Generalnej Dyrekcji Ochrony Środowiska w sprawie strategicznej oceny oddziaływania na środowisko projektu zaktualizowanej Strategii w. rcl .go Projekt zaktualizowanej Strategii był również konsultowany z Generalną Dyrekcją Ochrony Środowiska (GDOŚ) w celu stwierdzenia, czy konieczne jest przeprowadzenie dla dokument strategicznej oceny oddziaływania na środowisko w trybie ustawy z dnia 3 października 2008 r. o udostępnianiu informacji o środowisku i jego ochronie, udziale społeczeństwa w ochronie środowiska oraz o ocenach oddziaływania na środowisko
  10. W dniu 10 kwietnia 2013 r. GDOŚ zadecydował o odstąpieniu od przeprowadzania strategicznej oceny oddziaływania na środowisko, argumentując swoją decyzję tym, że z punktu widzenia możliwości znaczącego oddziaływania na środowisko zaktualizowane zapisy Strategii można potraktować jako mało istotne. Ponadto GDOŚ wskazał, że część działań wskazanych w zaktualizowanym dokumencie jest zgodna z zapisami Strategii rozwoju społeczno-gospodarczego Polski Wschodniej do roku 2020 w wersji przyjętej przez Radę Ministrów w grudniu 2008 r., dla której została przeprowadzona strategiczna ocena oddziaływania na środowisko
  11. W tym zakresie ważność zachowują zalecenia sformułowane w jej toku. Z kolei nowe działania wynikające ze zaktualizowanej Strategii są zgodne z zapisami dokumentów strategicznych wyższego rzędu, które zostały już poddane odpowiedniej ocenie środowiskowej. Dodatkowym argumentem na rzecz odstąpienia od obowiązku przeprowadzenia oceny był fakt, że programy operacyjne unijnej polityki spójności, wskazane w Strategii jako główne instrumenty realizacji wskazanych w niej celów rozwojowych, w przypadku spełnienia określonych kryteriów kwalifikujących również będą podlegały takiej ocenie. W związku z tym GDOŚ stwierdził, że nie istnieje ryzyko, aby działanie mogące potencjalnie znacząco wpływać na środowisko nie zostało poddane odpowiedniej ocenie środowiskowej. 1.
  12. Konsultacje międzyresortowe projektu zaktualizowanej Strategii W dniach 12–29 kwietnia 2013 r. zostały przeprowadzone konsultacje międzyresortowe projektu zaktualizowanej Strategii. W toku konsultacji uwagi i propozycje uzupełnień do dokumentu zgłosiło 12 ministerstw oraz Główny Urząd Statystyczny, który dokonał szerokiej aktualizacji danych statystycznych wykorzystanych w części diagnostycznej Strategii. MRR uwzględnił ogromną większość zgłoszonych uwag (116 ze 123 zgłoszonych ogółem), które dotyczyły przede wszystkim: uściślenia zapisów dotyczących pozycji konkurencyjnej Polski Wschodniej oraz poszerzenia opisu metody wykorzystanej do zidentyfikowania czynników odpowiadających za dystans dzielący makroregion od lepiej rozwiniętych regionów w kraju i w UE (dekompozycja WDB per capita), ww • 21 Dz. U. z 2008 r. Nr 199, poz. 1227, z późn. zm. Pełen tekst Prognozy oddziaływania na środowisko projektu Strategii rozwoju społeczno–gospodarczego Polski Wschodniej do roku 2020 zleconej przez MRR na potrzeby opracowania Strategii w 2008 r. jest dostępny pod adresem: http://www.mrr.gov.pl/rozwoj_regionalny/poziom_regionalny/strategia_rozwoju_polski_wschodniej_do_2020/Docu ments/Prognoza_POS_do_Strategii_PW.pdf 22 15  Monitor Polski – 16 – Poz. 641 zaktualizowania danych i pogłębienia opisów zjawisk społeczno-gospodarczych w części diagnostycznej (zwłaszcza w obszarach: zasoby pracy i jakość kapitału ludzkiego oraz infrastruktura transportowa i elektroenergetyczna), • doprecyzowania zapisów Strategii w części kierunkowej, • lepszego powiązania Strategii z zapisami zintegrowanych strategii rozwoju, • v.p l • zweryfikowania szacowanych wartości docelowych wskaźników monitorowania Strategii i poszerzenia ich zestawu w obszarze dostępności komunikacyjnej i infrastruktury elektroenergetycznej. Projekt Strategii został również skonsultowany z Rządowym Centrum Legislacji, czego efektem było doprecyzowanie zapisów w zakresie systemu realizacji Strategii. 1.
  13. Konsultacje społeczne projektu zaktualizowanej Strategii .go Konsultacje społeczne projektu zaktualizowanej Strategii były zorganizowane i nadzorowane przez Ministerstwo Rozwoju Regionalnego, zgodnie z art. 6 ustawy z dnia 6 grudnia 2006 r. o zasadach prowadzenia polityki rozwoju. Konsultacje, które odbyły się w terminie od 10 kwietnia do 15 maja 2013 r., miały charakter ogólnopolski i regionalny i były w pełni udokumentowane. Konsultacje zostały przeprowadzone zgodnie z zasadą jawności, której podstawowym wyznacznikiem jest możliwie swobodny dostęp do dokumentów i danych. Konsultacje miały charakter publiczny i były oparte o zasady równości i otwartości. Każda osoba miała możliwość dotarcia do informacji o konsultacjach i wzięcia w nich udziału. Wszystkie osoby i instytucje, które wzięły udział w procesie konsultacji uzyskały informację zwrotną, zawierającą ustosunkowanie się Ministerstwa Rozwoju Regionalnego do zgłoszonych uwag. Tabela zawierająca zestawienie wszystkich zgłoszonych uwag wraz ze stanowiskiem MRR została także udostępniona na stronie internetowej MRR
  14. w. rcl W ramach procesu konsultacji społecznych projektu zaktualizowanej Strategii otrzymano łącznie 126 uwag od 21 interesariuszy, w których gronie znalazły się zarówno osoby fizyczne
(2), jak i partnerzy instytucjonalni
(19). Większość otrzymanych uwag pochodziła od gminnych, powiatowych i wojewódzkich jednostek samorządu terytorialnego z regionów Polski Wschodniej. Wśród podmiotów zgłaszających uwagi były również agencja rozwoju regionalnego
(1), stowarzyszenie
(1)oraz lokalne i regionalne organizacje turystyczne
(2). Uwagi do projektu zgłosiły również Urzędy Marszałkowskie dwóch województw spoza Polski Wschodniej, co może świadczyć o zainteresowaniu dokumentem także poza makroregionem oraz o dobrym upowszechnieniu informacji o konsultacjach. ww Uwagi nadesłane w toku konsultacji zaliczały się do pięciu podstawowych kategorii: 1) propozycje poszerzenia projektu Strategii o nowe obszary działań; 2) propozycje doprecyzowania lub wzmocnienia zapisów już znajdujących się w projekcie Strategii w celu silniejszego wyeksponowania kwestii, którym podmiot zgłaszający uwagi przypisywał kluczowe znaczenie; 3) uwagi dotyczące zaktualizowania lub poszerzenia zakresu danych statystycznych wykorzystanych w części diagnostycznej projektu Strategii; 4) uwagi o charakterze redakcyjnym; 5) uwagi odnoszące się do poziomu instrumentów wdrażania Strategii lub kwestii systemowych pozostających poza właściwością MRR. 23 Tabela jest dostępna pod adresem: http://www.mrr.gov.pl/rozwoj_regionalny/polityka_regionalna/strategia_rozwoju_polski_wschodniej_do_ 2020/konsultacje/strony/konsultacje.aspx 16  Monitor Polski – 17 – Poz. 641 v.p l Kilka wypowiedzi zgłoszonych w toku konsultacji społecznych miało charakter szerszej refleksji na temat zagadnień związanych z działaniami prorozwojowymi w Polsce Wschodniej, bez formułowania konkretnych uwag skutkujących potrzebą wprowadzenia ewentualnych zmian w projekcie Strategii. Po przeprowadzeniu analizy wszystkich uwag zgłoszonych w toku konsultacji międzyresortowych MRR zdecydowało o uwzględnieniu znaczącej większości z nich (kategorie 2, 3 i 4) w formie dodania nowych zapisów w projekcie Strategii oraz doprecyzowania lub korekty zapisów już istniejących. Uwagi odnoszące się do instrumentów wsparcia dla Polski Wschodniej (kategoria 5) ze względu na swój bardzo szczegółowy, operacyjny charakter zostały przekazane do odpowiednich komórek MRR zajmujących się przygotowywaniem programów operacyjnych polityki spójności UE na lata 2014–2020, tak by możliwe było rozważenie i ewentualne uwzględnienia proponowanych rozwiązań na poziomie operacjonalizacji działań. Z kolei uwagi o charakterze systemowym (kategoria 5) dotyczące kwestii pozostających poza właściwością MRR zostały przekazane do właściwych resortów z wnioskiem o poddanie analizie możliwości ich implementacji. .go Nie zostały uwzględnione uwagi dotyczące dodania do części kierunkowej projektu Strategii nowych obszarów działań (kategoria 1) ze względu na brak obiektywnych argumentów, opartych o przeprowadzone na potrzeby aktualizacji Strategii analizy, uzasadniających poszerzenie katalogu wskazanego w dokumencie. Zakres tematyczny projektu zaktualizowanej Strategii jest wynikiem zastosowanej metody dekompozycji WDB per capita i kompromisu wypracowanego z samorządami województw Polski Wschodniej. Strategia – zgodnie z przyjętą na początku prac aktualizacyjnych zasadą selektywności celów i koncentracji działań – skupia się na kierunkach działań, które w największym stopniu mogą wpłynąć na poprawę pozycji konkurencyjnej makroregionu w średnim okresie. Podsumowanie procesu konsultacji projektu zaktualizowanej Strategii w. rcl Projekt zaktualizowanej Strategii został ogólnie pozytywnie przyjęty przez konsultowane środowiska. Stanowiące trzon dokumentu i zaprezentowanej w nim wizji strategicznej selektywne podejście, skoncentrowane na realizacji kluczowych działań w ramach trzech strategicznych obszarów, wykorzystujących wewnętrzny potencjał makroregionu i zgodne z przyjętym dla Polski paradygmatem rozwoju nie zostało zakwestionowane. Przeprowadzona na potrzeby dokumentu identyfikacja najważniejszych wyzwań rozwojowych stojących przed makroregionem, uwzględniających uwarunkowania krajowe i europejskie została generalnie uznana za trafną i poprawną. Doceniono również syntetyczną formułę Strategii, ułatwiającą odbiór dokumentu i dobrze wpisującą się w nurt nowoczesnego planowania strategicznego. ww Zmiany wprowadzone do projektu Strategii w wyniku przeprowadzonych szerokich konsultacji przyczyniły się do podniesienia jego jakości, integralności i komunikatywności. Konsultacje umożliwiły również zgromadzenie szeregu wartościowych uwag i propozycji do wykorzystania w procesie projektowania instrumentów wsparcia dla województw Polski Wschodniej, przyczyniających się do osiągnięcia celów rozwojowych sformułowanych w projekcie Strategii. 17  Monitor Polski – 18 – Poz. 641 v.p l 1. POZYCJA ROZWOJOWA POLSKI WSCHODNIEJ NA TLE KRAJU ORAZ UNII EUROPEJSKIEJ. DIAGNOZA I TRENDY ROZWOJOWE 1.1. Pozycja konkurencyjna regionów Polski Wschodniej W dyskursie publicznym na temat przestrzennych zróżnicowań utrwalił się obraz Polski Wschodniej jako obszaru pozostającego daleko w tyle za najlepiej rozwiniętymi regionami w Unii Europejskiej. Dostępne dane potwierdzają, że taki sposób postrzegania makroregionu jest uzasadniony. W 2010 r., na potrzeby V Raportu Kohezyjnego Komisji Europejskiej, zostało przygotowane kompleksowe studium24, które na bazie indeksu konkurencyjności25 w syntetyczny sposób przedstawiło pozycję konkurencyjną wszystkich 271 regionów poziomu NUTS-226 w UE-27. .go Z polskich regionów najmniej konkurencyjne okazało się województwo warmińsko-mazurskie, które – z wartością indeksu 29 (w skali od 0 do 100) – uplasowało się na 233 miejscu wśród wszystkich analizowanych regionów. Niewiele lepiej wypadły pozostałe województwa Polski Wschodniej, które uzyskując wartości indeksu od 31 (świętokrzyskie) do 37 (podkarpackie) znalazły się odpowiednio na pozycjach od 230 do 211. w. rcl Mapa nr 2: Indeks Regionalnej Konkurencyjności
(2010)Źródło: Working Papers n°02/2011: A New Regional Competitiveness Index: Theory, Methods and Findings, Komisja Europejska, Dyrekcja Generalna ds. Polityki Regionalnej. 24 ww Wyniki badania zostały przedstawione w dwóch opracowaniach Komisji Europejskiej: 1) Annoni P., Kozowska K., EU regional competitiveness index (RCI) 2010, Joint Research Centre EC,:2) A New Regional Competitiveness Index: Theory, Methods and Findings, DG Regio Working Paper, 2/
  1. 25 Zaproponowany wskaźnik uwzględnia szeroki zakres kwestii związanych z konkurencyjnością regionalną, w tym m.in. czynniki związane z innowacyjnością i technologicznymi potencjałami, infrastrukturą transportową i komunikacyjną, zdrowiem, edukacją, jakościowym potencjałem instytucji. Indeks bierze pod uwagę natężenie zjawisk istotnych nie tylko dla przedsiębiorstw, ale również dla mieszkańców danego regionu i mających wpływ na jakość ich życia. 26 Uwzględniając też trzy państwa nadbałtyckie, Maltę, Cypr oraz Luksemburg, w przypadku których cały kraj stanowi jeden region poziomu NUTS-
  2. 18  Monitor Polski – 19 – Poz. 641 v.p l Pozycja konkurencyjna regionów silnie koreluje z ich pozycją rozwojową, charakteryzowaną przez wielkość Produktu Krajowego Brutto na mieszkańca (PKB per capita): im niższy poziom syntetycznej regionalnej konkurencyjności, tym niższy poziom rozwoju. W 2009 r. PKB per capita wypracowany w makroregionie Polski Wschodniej stanowił zaledwie 44% średniej unijnej
  3. W latach 2002–2009 dystans makroregionu do średniej UE-27 zmniejszył się, m.in. ze względu na wolniejszą dynamikę rozwoju większości krajów unijnych, co wskazuje na zachodzący proces konwergencji. Niemniej jednak wszystkie województwa Polski Wschodniej nadal znajdują się wśród dwudziestu najbiedniejszych regionów Unii (NUTS-2). Tabela nr 1: Produkt krajowy brutto na 1 mieszkańca wg PPP, UE-27 = 100 2002–2010 POLSKA MAZOWIECKIE28 LUBELSKIE PODKARPACKIE PODLASKIE ŚWIĘTOKRZYSKIE WARMIŃSKO-MAZURSKIE 48 74 34 34 37 37 37 2003 2004 2005 2006 2007 % 52 83 35 35 38 39 39 54 87 37 37 40 42 40 2008 2009 2010 .go 2002 49 76 35 35 37 38 39 51 77 35 35 38 39 39 51 81 35 36 38 38 39 56 89 39 39 41 45 42 61 97 41 42 45 47 45 62 102 42 42 45 47 46 zmiana w punktach procentowych 14 28 8 8 8 10 9 Źródło: obliczenia własne na podstawie danych Eurostat. w. rcl Wielkość PKB wytworzonego w Polsce w 2009 r. była wyższa w porównaniu z 2002 r. o 37%29, co w wartościach bezwzględnych przekłada się na przyrost rzędu 302 mld zł. Realny wzrost PKB w Polsce Wschodniej w tym okresie był nieznacznie niższy i wyniósł ponad 32%. W stosunku do średniej dla Polski, makroregion pogłębiał lukę rozwojową, a więc na poziomie krajowym zachodził proces dywergencji. Udział makroregionu w kreowaniu krajowego PKB w 2010 r. wyniósł 15,1% i była to wartość o 0,8 pp niższa niż w 2002 r. Prognozowane PKB30 pokazuje, że obecne niekorzystne trendy utrzymają się. Jeśli nie zostaną podjęte skuteczne działania dynamizujące procesy rozwojowe, to mimo prognozowanego wzrostu PKB per capita makroregion do 2020 r. powiększy swój dystans rozwojowy do wartości krajowych. PKB Polski Wschodniej wzrośnie w stosunku do 2009 r. o 38%, osiągając poziom blisko 282 mld zł31, przy czym jedynie w województwie świętokrzyskim dynamika zmian będzie zbliżona do poziomu tempa wzrostu PKB, który według prognoz będzie osiągał cały kraj (45,9%). W rezultacie PKB Polski Wschodniej będzie stanowić w 2020 r. 14,4% wielkości krajowej 27 ww Pozycja rozwojowa regionów Polski Wschodniej została określona na podstawie wskaźników PKB per capita (z uwzględnieniem parytetu siły nabywczej poszczególnych walut narodowych) w relacji do średniej krajowej i w odniesieniu do średniej UE-27, źródło: Eurostat. 28 Województwo mazowieckie zostało wyróżnione ze względów porównawczych w celu zwrócenia uwagi na pozycję tego regionu jako elementu odstającego statystycznie (outlier), zawyżającego średnią krajową. 29 Uwzględniając ruch cen, tj. w cenach z 2009 r. 30 Na potrzeby analizy przyszłych trendów ekonomicznych przyjęto założenia wynikające ze scenariusza umiarkowanego rozwoju Polski: przewidywane średnie roczne tempo wzrostu PKB w Polsce na poziomie 3,45%; przewidywane tempo wzrostu PKB per capita w UE-27 na poziomie 2,0% por. Kusideł E., LewandowskaGwarda K., Ekspertyza dotycząca projekcji PKB per capita (wg PPS) na poziomie województw (NUTS-2) oraz wybranych podregionów (NUTS-3) do 2020 roku wraz z analizą konsekwencji ewentualnych zmian klasyfikacji NUTS dla polityki spójności po 2020 roku. Na zlecenie MRR,
  4. 31 W cenach z 2009 r. 19  Monitor Polski – 20 – Poz. 641 v.p l PKB, co oznacza, że prognozowany udział makroregionu w tworzeniu krajowego PKB zmniejszy się (o 0,8 pp). Biorąc pod uwagę przewidywane niższe tempo rozwojowe krajów unijnych w latach 2009–2020, makroregion zmniejszy dystans rozwojowy w stosunku do średniej unijnej, ale nadal wartość PKB per capita makroregionu będzie o prawie połowę od niej niższa. Rysunek nr 2: Prognozowane wartości PKB per capita wg PPS w relacji do UE-27 80% POLSKA 75% 70% 65% ŚWIĘTOKRZYSKIE 60% PODKARPACKIE LUBELSKIE 50% 45% 40% 35% .go WARMIŃSKOMAZURSKIE PODLASKIE 55% 2009 2010 2011 2012 2013 2014 2015 2016 2017 2018 2019 2020 w. rcl Źródło: Obliczenia własne na podstawie ekspertyzy Kusideł E., Lewandowska-Gwarda K., Ekspertyza dotycząca projekcji PKB per capita (wg PPS) na poziomie województw (NUTS-2) oraz wybranych podregionów (NUTS-3) do 2020 roku wraz z analizą konsekwencji ewentualnych zmian klasyfikacji NUTS dla polityki spójności po 2020 roku. Na zlecenie MRR,
  5. 1.
  6. Przyczyny niskiej pozycji rozwojowej i konkurencyjnej Polski Wschodniej Pozycja rozwojowa i konkurencyjna makroregionu jest efektem szeregu powiązanych ze sobą czynników, zarówno o charakterze ogólnokrajowym (toczący się kryzys gospodarczy, krajowa polityka gospodarcza i finansowa), jak i regionalnym (wyposażenie infrastrukturalne, kapitał ludzki itp.), określających specyfikę funkcjonowania makroregionalnej gospodarki. ww Do zidentyfikowania głównych źródeł rozwoju gospodarczego Polski Wschodniej zastosowano metodę dekompozycji (Spiezia, 2003)
  7. Metoda ta pozwala określić w sposób skwantyfikowany wpływ szerokiego spektrum czynników społeczno-gospodarczych na regionalne zróżnicowania poziomu i dynamiki rozwoju. W celu zbadania wpływu różnych determinant na rozwój poszczególnych regionów dokonuje się rozkładu głównego wskaźnika na czynniki związane z wydajnością pracy, charakterystyką rynku pracy oraz strukturą populacji. Na potrzeby aktualizacji Strategii rozwoju społeczno-gospodarczego Polski Wschodniej do roku 2020 zastosowano metodę dekompozycji w ujęciu statyczno-porównawczym z wykorzystaniem wskaźnika Wartość Dodana Brutto (WDB)33per capita, która w tym przypadku 32 Metoda ta znalazła swe praktyczne zastosowanie w szeregu publikacji, m.in. jednej z flagowych publikacji OECD – Regions at a Glance
  8. W oparciu o analizę przyczyn zróżnicowanego poziomu produktywności osiąganego przez regiony, dekompozycja umożliwia sformułowanie odpowiedzi na pytanie, dlaczego niektóre regiony są bardziej konkurencyjne niż inne. Czyt. więcej w: M. Lewandowski, Identyfikacja determinant rozwoju gospodarczego Polski Wschodniej przy zastosowaniu metody dekompozycji PKB. Ekspertyza dla Ministerstwa Rozwoju Regionalnego,
  9. 33 Wartość Dodana Brutto powiększona o podatki od produktów i pomniejszona o dotacje do produktów to Produkt Krajowy Brutto. 20  Monitor Polski – 21 – Poz. 641 v.p l pokazuje różnice w poziomie rozwoju gospodarek regionów w stosunku do średniej dla kraju. Dekompozycję wykonano dla roku 2002 i 200934, co umożliwiło ocenę zmian zachodzących w czasie. Wyniki przeprowadzonych analiz wskazują35, iż niski poziom rozwoju gospodarczego województw Polski Wschodniej w dużej mierze jest rezultatem niskiej wydajności pracy wyrażonej Wartością Dodaną Brutto36 na 1 pracującego (w 2010 r. kształtowała się ona w granicach od 70% przeciętnej wydajności krajowej gospodarki w województwie lubelskim do niecałych 88% w województwie warmińsko-mazurskim) oraz niewykorzystanych zasobów pracy. Rysunek nr 3: Główne czynniki wyjaśniające różnice w poziomie WDB na 1 mieszkańca województw Polski 37 w relacji do średniej krajowej w 2009 r. WARMIŃSKO-MAZURSKIE POMORSKIE wydajność pracy KUJAWSKO-POMORSKIE OPOLSKIE ZACHODNIOPOMORSKIE WIELKOPOLSKIE LUBUSKIE ŚWIĘTOKRZYSKIE PODLASKIE PODKARPACKIE LUBELSKIE ŚLĄSKIE MAŁOPOLSKIE MAZOWIECKIE zatrudnienie aktywność zawodowa struktura wiekowa ludności w. rcl ŁÓDZKIE odpływy ludności zw. z pracą zawodową .go DOLNOŚLĄSKIE -50% -30% -10% 10% 30% 50% Źródło: M. Lewandowski, Identyfikacja determinant rozwoju gospodarczego Polski Wschodniej przy zastosowaniu metody dekompozycji PKB. Ekspertyza dla Ministerstwa Rozwoju Regionalnego, 2011 r. Niska wydajność pracy w Polsce Wschodniej jest efektem zarówno specyfiki branżowej gospodarek województw makroregionu (tzw. specjalizacji sektorowej), jak i niższej niż średnio w kraju produktywności poszczególnych sektorów. Regiony Polski Wschodniej, za wyjątkiem województwa warmińsko-mazurskiego38, cechuje na tle kraju bardzo wysokie zaangażowanie zasobów pracy 34 ww Wybór lat poddanych analizie został podyktowany dostępnością i porównywalnością danych w chwili przeprowadzenia analizy. Czyt. więcej w: M. Lewandowski, Identyfikacja determinant rozwoju gospodarczego Polski Wschodniej przy zastosowaniu metody dekompozycji PKB. Ekspertyza dla Ministerstwa Rozwoju Regionalnego,
  10. 35 Czyt. więcej w: M. Lewandowski, Identyfikacja determinant rozwoju gospodarczego Polski Wschodniej przy zastosowaniu metody dekompozycji PKB. Ekspertyza dla Ministerstwa Rozwoju Regionalnego,
  11. 36 Produkt Krajowy Brutto – Wartość Dodana Brutto powiększona o podatki od produktów i pomniejszona o dotacje do produktów. 37 Na wykresie pominięto tzw. błąd przybliżenia. Czynniki uwzględnione w dekompozycji zostały szczegółowo zdefiniowane w ekspertyzie zleconej na potrzeby aktualizacji Strategii (czyt. więcej w: M. Lewandowski, Identyfikacja determinant rozwoju gospodarczego Polski Wschodniej przy zastosowaniu metody dekompozycji PKB). 38 Mniejszy udział zatrudnionych w sektorze rolniczym w województwie warmińsko-mazurskim wynika z historycznie uwarunkowanej struktury agrarnej w tym regionie. Prawie 1/5 użytkowanej rolniczo ziemi należała do publicznych i prywatnych osób prawnych, a struktura wielkościowa gospodarstw była korzystniejsza niż średnio w Polsce (mniej małych gospodarstw, więcej wielkoobszarowych). Województwo to cechuje korzystna relacja zatrudnionych w rolnictwie do efektów ekonomicznych. Jednocześnie jednak zaobserwowano niższą niż w skali całego kraju aktywność zawodową ludności i mniejsze wykorzystania zasobów pracy. 21  Monitor Polski – 22 – Poz. 641 .go v.p l w sektorze rolniczym39 (22,5% wobec średniej krajowej 12,8%), charakteryzującym się dużo niższą wydajnością pracy niż pozostałe sektory gospodarki. Dla porównania, w Unii Europejskiej wskaźnik ten kształtował się na średnim poziomie 5,4%
  12. Jednocześnie dane wskazują na mniejsze niż średnio w kraju zaangażowanie zasobów pracy w przemyśle (odpowiednio 18,7% i 22,1%); budownictwie (7,5% i 8,1%); usługach rynkowych (24,2% i 28,0%) oraz pozostałych usługach (27,1% i 28,9%). Rolnictwo (łącznie z leśnictwem, łowiectwem i rybactwem) w makroregionie było w 2010 r. o 28,5% mniej wydajne niż przeciętnie w kraju, choć w ramach makroregionu sytuacja jest silnie zróżnicowana (w województwie warmińsko-mazurskim i podlaskim wydajność pracy w tym sektorze była znacznie wyższa niż w kraju, natomiast w pozostałych województwach nie przekroczyła 64% średniej krajowej). Wśród innych działów gospodarki, poziom wydajności pracy w dziale przemysłu był o 17,1% niższy od średniej krajowej (w tym przetwórstwie przemysłowym – o 15,8%); w budownictwie – o 7,7%, handlu, naprawie pojazdów samochodowych, transporcie i gospodarce magazynowej, zakwaterowaniu i gastronomii, informacji i komunikacji – o 10%, w działalności finansowej i ubezpieczeniowej – o 7%, a w pozostałych usługach – o 11,8 %. Realny wzrost przeciętnej wydajności regionalnych gospodarek Polski Wschodniej (o ¼) w latach 2002–2009 był przede wszystkim efektem indywidualnych dynamik wzrostu poszczególnych sektorów, w małym stopniu natomiast (poza województwem warmińsko-mazurskim) przyczyniły się do tego międzysektorowe zmiany w zatrudnieniu, zwłaszcza przesunięcia zatrudnionych z sektora rolniczego do bardziej efektywnych sektorów gospodarki. Struktura pracujących, obrazująca specjalizację sektorową w poszczególnych gospodarkach regionalnych makroregionu praktycznie nie uległa zmianie w badanym okresie. Nadal jest specyficzna i odmienna od struktur gospodarek w innych regionach kraju, głównie za sprawą wysokiego udziału pracujących w rolnictwie, który w największej mierze przesądza o dystansie rozwojowym, dzielącym Polskę Wschodnią od lepiej rozwiniętych regionów w kraju i UE. w. rcl Wyniki przeprowadzonych analiz wskazują, że niższa wydajność pracy w poszczególnych sektorach gospodarki w Polsce Wschodniej jest efektem gorszego wyposażenia województw w regionalne aktywa, takie jak: infrastruktura, potencjał technologiczny i innowacyjny i jakość pracy. O ile świadomość wpływu dostępności i jakości infrastruktury oraz jakości pracy i poziomu innowacyjności dla osiąganych wyników gospodarczych jest powszechna, to przeprowadzona dekompozycja uwidoczniła, że czynniki te odpowiadają za istotną część dysproporcji rozwojowych makroregionu wobec średniej dla Polski (od ok. 1/5 w województwie podlaskim do blisko połowy w podkarpackim). Czynnikiem istotnie wpływającym na niski poziom rozwoju jest niedostateczne wykorzystanie dostępnych zasobów pracy. Znaczący negatywny wpływ na rozwój gospodarczy makroregionu mają kwestie dotyczące zatrudnienia oraz odpływy ludności związane z pracą zawodową
  13. Drugie z wymienionych zjawisk świadczy o niskiej atrakcyjności regionalnych rynków pracy w Polsce Wschodniej. Zbyt duża migracja z regionów uboższych do bogatszych może prowadzić do uszczuplenia zasobów wykwalifikowanych pracowników (tzw. „drenażu mózgów”), niekorzystnie 39 ww Pogłębiona diagnoza sytuacji w sektorze rolnictwa (m.in. struktura gospodarstw rolnych, zasoby kapitału, potencjał produkcyjny) w układzie regionów wraz z kierunkami strategicznych działań państwa znajduje się w Strategii zrównoważonego rozwoju wsi, rolnictwa i rybactwa przygotowanej przez ministra właściwego ds. rolnictwa i rozwoju wsi i przyjętej przez Radę Ministrów w kwietniu 2012 r. jako jedna z dziewięciu zintegrowanych strategii rozwoju. Tekst Strategii jest dostępny pod adresem: http://www.minrol.gov.pl/pol/Informacje-branzowe/Strategia-zrownowazonego-rozwoju-wsi-rolnictwa-irybactwa-na-lata-2012-2020/Dokumenty-analizy 40 Eurostat, dane dla 2010 r. 41 Mowa tu o zmniejszającej się w ciągu roku liczbie pracujących oraz odpływie pracowników w postaci dojazdów do pracy w innych województwach. Należy zwrócić uwagę, że osoby, które, nie zmieniając miejsca zamieszkania, wyjeżdżają pracować do innego regionu, współtworzą WDB tego właśnie regionu, nie zaś swojego macierzystego województwa. 22  Monitor Polski – 23 – Poz. 641 v.p l wpływając na potencjał makroregionalnych gospodarek oraz negatywnych skutków społecznych (wpływ na więzi rodzinne, pogłębienie niekorzystnych trendów demograficznych). Biorąc pod uwagę zachodzące zmiany ilościowe i strukturalne w demografii Polski Wschodniej, należy spodziewać się niekorzystnych tendencji związanych z kurczeniem się zasobów pracy.42 Do 2020 r. prognozuje się spadek udziału ludności w wieku produkcyjnym w makroregionie do poziomu poniżej 60% (o przeszło 4 pp), czyli podobnego do szacunku wartości dla całego kraju. W wielkościach bezwzględnych szacuje się, że liczba ludności w wieku produkcyjnym w 2020 r. w makroregionie wyniesie 4,7 mln i w porównaniu do 2010 r. zmniejszy się w makroregionie o ponad 9% (w kraju średnio o 8,6%), przy czym najbardziej w województwach świętokrzyskim (o przeszło 12%) oraz lubelskim i warmińsko-mazurskim (o przeszło 10%).43 1.
  14. Podsumowanie .go Kurczeniu się zasobów pracy będzie towarzyszyć proces starzenia się społeczeństwa (indeks starzenia44 w Polsce przekroczy poziom 100%, co oznacza że ludność w wieku powyżej 60–65 lat będzie przeważać nad pokoleniem ludzi w wieku przedprodukcyjnym)
  15. Proces ten będzie bardzo zróżnicowany regionalnie. W przypadku województwa świętokrzyskiego „nadwyżka” ta w 2020 r. wyniesie 40% wobec 20% średnio w Polsce. Stosunkowo najmniej dynamicznie procesy starzenia będą przebiegać w województwach warmińsko–mazurskim i podkarpackim, gdzie osiągnie ona wartość poniżej 10%. ww w. rcl Makroregion Polski Wschodniej cechuje znacznie niższa niż średnio w Polsce wydajność pracy, która jest efektem utrwalonej specyfiki branżowej, koncentrującej znaczne zasoby pracy w mało wydajnym sektorze rolniczym i niższej niż średnio w kraju produktywności pozostałych sektorów gospodarki. Dodatkowo, wyniki przeprowadzonych analiz wskazały na potencjał innowacyjny, jakość zasobów pracy i infrastrukturę jako trzy obszary, które odpowiadają za znaczną część dystansu rozwojowego, który dzieli makroregion od bardziej rozwiniętych części Polski i UE. Identyfikacja barier i potencjałów rozwojowych, poprzedzona diagnozą sytuacji w tych obszarach, jest przedmiotem kolejnych rozdziałów. 42 Na podstawie Prognozy ludności do roku 2035, GUS
  16. Należy zaznaczyć, iż ostatecznie na zasób pracy wpływ będzie miał wskaźnik aktywności zawodowej, a także wprowadzane zmiany w systemie emerytalnym. 44 Liczba ludności w wieku poprodukcyjnym (kobiety w wieku 60 i mężczyźni w wieku 65 lat i więcej) do liczby ludności w wieku przedprodukcyjnym (do 18 lat). 45 Proces starzenia się ludności będzie najbardziej zaawansowany na obszarach miejskich oraz w większym stopniu dotknie także populację kobiet (w Polsce Wschodniej w 2020 r. wskaźnik starzenia w przypadku kobiet będzie 2-krotnie wyższy niż w przypadku mężczyzn, co będzie miało niekorzystny wpływ na przyrost naturalny w makroregionie). 43 23  Monitor Polski – 24 – Poz. 641 v.p l
  17. INNOWACYJNOŚĆ MAKROREGIONU POLSKI WSCHODNIEJ – DIAGNOZA Województwa Polski Wschodniej charakteryzuje niższy niż średni dla kraju poziom innowacyjności
  18. Jego konsekwencją jest niższa wydajność pracy, niekorzystnie rzutująca na konkurencyjność i atrakcyjność inwestycyjną makroregionu
  19. W badaniu regionalnego potencjału innowacyjnego obejmującego wszystkie regiony UE-27, województwa Polski Wschodniej zaklasyfikowano do grupy regionów o niskiej innowacyjności (tzw. słabe dyfuzory), zdolnych raczej do absorpcji innowacji wytwarzanych gdzie indziej, niż do generowania innowacji przełomowych, rozpoczynających nowe fale rozwoju gospodarczego
  20. Te obserwacje znalazły swoje potwierdzenie również w typologii regionalnej innowacyjności opracowanej przez Europejską Sieć Obserwacyjną Rozwoju Terytorialnego (ESPON), zgodnie z którą województwa Polski Wschodniej zostały zaliczone do kategorii regionów o profilu nastawionym na innowacyjność imitacyjną
  21. Mapa nr 4: Regionalne profile innowacyjności w UE-27 .go Mapa nr 3: Potencjał innowacyjny regionów UE-27
(2008)Reykjavik ! ! ! Canarias Guadeloupe ! Martinique ! Réunion Helsinki ! Tallinn Oslo ! ! Stockholm ! ! Guyane Riga ! København ! Vilnius ! ! Madeira Minsk ! Dublin ! ! ! ! ! Warszawa Berlin Amsterdam London Kyiv ! ! Bruxelles/Brussel w. rcl ! Paris Praha ! Luxembourg Acores This map does not necessarily reflect the opinion of the ESPON Monitoring Committee ! ! Kishinev WienBratislava ! ! Budapest ! ! Bern ! Vaduz ! Ljubljana ! Zagreb ! Bucuresti Beograd ! ! Sarajevo ! Sofiya ! Podgorica ! Roma Skopje Ankara ! ! Tirana ! Madrid ! ! Lisboa ! El-Jazair ! Athina ! Nicosia ! Tounis © Politecnico di Milano, ESPON KIT Project, 2012 ! ! Valletta 0 260 520 km Regional level: NUTS2 Source: Own elaboration, 2012 Origin of data: EUROSTAT, 2012 © EuroGeographics Association for administrative boundaries Legend No data Imitative innovation area Smart and creative diversification area Smart technological application area Applied science area European science-based area Źródło: Innovation Union Scoreboard
  1. Źródło: Knowledge–Innovation– Territory, ESPON,
  2. 46 ww Innowacyjność gospodarki rozumiana jako zdolność firm i innych organizacji do wprowadzania innowacji, zdolność absorpcyjna (np. do wdrożenia nowych procesów produkcji, użycia nowych technologii, uczenia się itp.) i postawy proinnowacyjne wśród firm i konsumentów. 47 Zgodnie z rankingiem atrakcyjności inwestycyjnej województw i podregionów Polski, rokrocznie przygotowywanymi od 2004 r. przez Instytut Badań nad Gospodarką Rynkową, województwa Polski Wschodniej systematycznie lokują się na najniższych pozycjach rankingu, zarówno jeśli chodzi o atrakcyjność inwestycyjną dla prowadzenia działalności zaawansowanej technologicznie (wyjątkiem jest podregion rzeszowski, który w 2011 r. uplasował się na
  3. pozycji w kraju), jak i przemysłowej czy usługowej. Ranking jest dostępny na stronie www.ibngr.pl 48 DG Regio, Komisja Europejska,
  4. 49 Knowledge – Innovation – Territory, ESPON,
  5. 24  Monitor Polski – 25 – Poz. 641 Rysunek nr 5: Polska względem UE-27 w 8 obszarach wskaźników Innovation Union Scoreboard 2011 (w nawiasach: miejsce Polski w UE) w. rcl .go Rysunek nr 5: Ranking Innovation Union Scoreboard 2011 v.p l Niska ocena poziomu innowacyjności gospodarek województw Polski Wschodniej pokrywa się z analogiczną oceną polskiej gospodarki, która – według rankingu Innovation Union Scoreboard50 z 2011 r., służącego do międzynarodowych porównań innowacyjności gospodarek – należy do kategorii tzw. umiarkowanych innowatorów, plasując się w dolnej części stawki unijnej (
  6. miejsce spośród 27 krajów UE) i wykazuje cechy charakterystyczne dla grupy najmniej innowacyjnych państw Unii. Potencjał innowacyjności w Polsce ma charakter niezrównoważony, gdyż opiera się głównie na zasobach ludzkich, z bardzo słabą skłonnością do wprowadzania innowacji i współpracy badawczo-rozwojowej
  7. Również wyniki badań przeprowadzonych przez ESPON wykazują, że praktycznie cała Polska stanowi obszar technologicznie i naukowo zapóźniony, słabo powiązany z otoczeniem, co negatywnie wpływa na skalę, dynamikę i dyfuzję procesów innowacyjnych
  8. Źródło: Potencjał i bariery polskiej innowacyjności, IBS,
  9. Źródło: Potencjał i bariery polskiej innowacyjności, IBS,
  10. W przypadku Polski Wschodniej można wskazać szereg czynników społecznych, gospodarczych i przestrzennych, które niekorzystnie wpływają na poziom innowacyjności gospodarek, zarówno po stronie popytowej, jak i podażowej tego procesu
  11. 50 ww Innovation Union Scoreboard 2011 (IUS 2011), obejmujący dane za lata 2006–2010, stanowi nową, uwzględniającą dodatkowe wskaźniki, wersję European Innovation Scoreboard i służy m.in. monitorowaniu postępów wdrażania celów strategii Europa 2020 w obszarze inteligentnego wzrostu. Na indeks ogólny IUS 2011 składa się 8 grup wskaźników podzielonych na trzy kategorie: czynniki sprzyjające (kapitał ludzki, możliwość pozyskania finansowania z rynku lub wsparcia państwa dla innowatorów, jakość, otwartość i atrakcyjność krajowego systemu badań), działalność firm (inwestycje firm w innowacje, współpraca z innymi podmiotami oraz tworzenie własności intelektualnej) i wyniki (liczebność innowatorów, efekty gospodarcze innowacji). 51 Bukowski M., Szpor A., Śniegocki A., Potencjał i bariery polskiej innowacyjności, IBS, Warszawa 2012, str.
  12. 52 Knowledge – Innovation – Territory, ESPON,
  13. 53 Podejście popytowo-podażowe w ramach cyklicznego modelu innowacji (Berkhout, 2000; Rothwell, 1994) zakłada konieczność oddziaływania zarówno na stronę podażową procesu innowacji (rozwój badań naukowych, wzmacnianie powiązań między sektorem nauki a przedsiębiorstwami), jak i popytową (kształtowanie się wymagających i wyspecjalizowanych rynków, proinnowacyjne postawy konsumenckie, skutkujące zakupem produktów i usług o wysokiej wartości dodanej, w tym innowacyjnych). 25  Monitor Polski – 26 – Poz. 641 v.p l Do niekorzystnych czynników popytowych należy zwłaszcza najniższy w Polsce poziom dochodów i wydatków per capita. W 2011 r. w sferze ubóstwa relatywnego54 znajdowało się od 21% do 26% osób w gospodarstwach domowych z terenu makroregionu, co plasowało województwa Polski Wschodniej na ostatnich miejscach w kraju. W obliczu niekorzystnej sytuacji materialnej, gospodarstwa domowe w Polsce Wschodniej koncentrują się przede wszystkim na zabezpieczeniu podstawowych potrzeb życiowych, a nie na zakupie innowacyjnych – i przez to często droższych – produktów lub usług. .go Drugim zjawiskiem negatywnie wpływającym na popyt na innowacje i będącym konsekwencją trudnej sytuacji gospodarczej w makroregionie jest systematycznie utrzymujące się ujemne saldo migracji. Z makroregionu wyjeżdżają przede wszystkim osoby młode, legitymujące się wyższym wykształceniem (w 2008 r. saldo migracji z Polski Wschodniej wyniosło około – 11,5 tys. osób, z czego ok. 7 tys. stanowiły osoby w wieku 25–34, wśród których istotny udział mieli absolwenci studiów wyższych). Jest to zjawisko o tyle istotne dla skutecznego stymulowania innowacyjności gospodarek, że grupa ta wykazuje największą otwartość na rynkowe nowości i skłonność do zakupu innowacyjnych towarów i usług. Również niższy niż średnio w kraju poziom przedsiębiorczości (w 2011 r. średnio 1004 podmioty gospodarcze na 10 tys. mieszkańców, podczas gdy w Polsce Wschodniej ta wartość wyniosła 76255), utrudniający przepływ wiedzy i technologii oraz nawiązywanie współpracy, negatywnie wpływa na proces kształtowania się wyspecjalizowanych rynków. Biorąc pod uwagę obserwowaną tendencję do przestrzennego koncentrowania się działalności innowacyjnej w najbardziej rozwiniętych ośrodkach miejskich, również niższa wartość wskaźnika urbanizacji, charakteryzująca makroregion (49% w stosunku do 61% średnio w kraju) nie sprzyja rozwojowi innowacyjności. ww w. rcl Bardzo istotne makroregionalne wyzwania, bariery i potencjały koncentrują się po stronie podażowej procesu innowacji – w sektorach stanowiących kluczowe elementy systemu innowacji, czyli w naukowo-badawczym, przedsiębiorstw oraz na ich styku. 54 55 Za GUS: relatywna granica ubóstwa – 50% średnich wydatków (ekwiwalentnych) gospodarstw domowych. Dane za 2011 r., źródło: BDL GUS. 26  Monitor Polski – 27 – Poz. 641 2.1.
  14. Działalność badawczo-rozwojowa i kadry v.p l 2.
  15. Potencjał sektora naukowo-badawczego w Polsce Wschodniej Makroregion charakteryzuje się stosunkowo niskim poziomem rozwoju sektora nauki. Mimo istotnego wzrostu wartości nakładów na badania i rozwój (B+R) obserwowanego w latach 2002–2010 (w tym okresie województwo świętokrzyskie blisko dwunastokrotnie zwiększyło swoje nakłady na B+R, a województwo podkarpackie ponad czterokrotnie), łączne nakłady w pięciu województwach Polski Wschodniej na badania i rozwój stanowiły w 2010 r. zaledwie 13% wydatków krajowych, a ich udział w regionalnym PKB oraz w przeliczeniu per capita był niższy niż średnio w Polsce. Kadry naukowe w makroregionie pod względem ilościowym pozostają w tyle za krajową czołówką. W latach 2004–2010 w województwach Polski Wschodniej przy działalności badawczo-rozwojowej pracowało od 9,8% do 14,2% zatrudnionych56 w tej działalności w Polsce. W 2010 r. w całym makroregionie liczba zatrudnionych (w EPC) w sektorze B+R na 1000 aktywnych zawodowo była niższa niż średnio w kraju (4,6 w kraju, 2,9 w makroregionie). .go Mapa nr 5: Szkolnictwo wyższe w ujęciu regionalnym w. rcl Ośrodki akademickie z Polski Wschodniej nie plasują się na wysokich pozycjach w ogólnopolskich rankingach uczelni
  16. W rankingu Perspektywy 2012 wśród 90 uczelni znalazło się zaledwie 12 z makroregionu. Najlepsza w 2012 r. uczelnia z Polski Wschodniej (Uniwersytet Medyczny w Białymstoku) zajęła miejsce pod koniec drugiej dziesiątki rankingu, a połowa z nich – dopiero w piątej dziesiątce. W ostatnich latach nie zaobserwowano również znaczącej poprawy pozycji wszystkich uczelni z makroregionu w rankingu. Źródło: KPZK
  17. ww Z kolei analiza rankingu kierunków technicznych i ścisłych oraz przyrodniczych na uczelniach w Polsce Wschodniej pokazuje, że przyznane im oceny sytuują je w połowie stawki. Nieco wyższe pozycje zajmują kierunki przyrodnicze w Polsce Wschodniej (na łącznie 50 pozycji: Uniwersytet im. Marii 56 W ekwiwalencie pełnego czasu pracy (EPC). Jeden ekwiwalent pełnego czasu pracy oznacza jeden osoborok poświęcony wyłącznie na działalność B+R. Na podstawie definicji GUS. 57 Jedną z przyczyn takiej pozycji uczelni w rankingach może być fakt, że powstały one stosunkowo niedawno. Najstarsze z nich to KUL (1918 r.) i UMCS (1944 r.). Większość powstała jednak w latach
  18. XX w. (UM w Lublinie i w Białymstoku, Politechnika Lubelska, Szkoła Policji w Szczytnie) albo początki jednostek, które teraz je tworzą sięgają tego czasu, a obecny status osiągnęły znacznie później (Politechnika Rzeszowska – 1974 r., Uniwersytet Rzeszowski – 2001 r.). 27  Monitor Polski – 28 – Poz. 641 v.p l Curie-Skłodowskiej (UMCS) w Lublinie zajmuje 12., Uniwersytet Warmińsko-Mazurski (UWM) w Olsztynie – 13., Uniwersytet w Białymstoku – 14.). 2.1.
  19. Uczestnictwo ośrodków naukowych z Polski Wschodniej w sieciach współpracy .go O niskim potencjale naukowym i niewystarczających powiązaniach uczelni Polski Wschodniej w ramach międzynarodowej sieci współpracy ośrodków naukowo-badawczych świadczy ich stosunkowo niewielki udział w krajowych i międzynarodowych projektach badawczych. Przykładowo, w ramach 7 unijnego Programu Ramowego w zakresie badań i rozwoju technologicznego na lata 2007–2013 zaledwie 5,8% uczestników dofinansowanych projektów w Polsce reprezentowało Polskę Wschodnią. Wśród 46 naukowców wyróżnionych w 2011 r. w kategorii wyjątkowe osiągnięcia naukowe lub artystyczne, rozprawa habilitacyjna oraz rozprawa doktorska znalazły się tylko 3 uczelnie z Polski Wschodniej. Wśród 100 laureatów „Diamentowego Grantu”, wyróżnienia przyznawanego przez Ministerstwo Nauki i Szkolnictwa Wyższego (MNiSW) wybitnym młodym naukowcom, którzy prowadzą własne badania naukowe, znalazły się jedynie 4 uczelnie z Polski Wschodniej (wszystkie z Lublina). W ramach modułu 3 (wyniki polskich badań humanistycznych w świecie) Narodowego Programu Rozwoju Humanistyki w 2012 r. w gronie 56 wyróżnionych projektów naukowo-badawczych znalazło się 6 z makroregionu
  20. Wśród pozostałych komponentów tego programu, niewielki udział Polski Wschodniej zaznaczył się w module dotyczącym wspierania projektów realizowanych we współpracy międzyśrodowiskowej i międzydyscyplinarnej przez zespoły polsko-zagraniczne. Na 26 ośrodków naukowych wyróżnionych w tym zakresie jedynie 3 pochodziły z Polski Wschodniej (Katolicki Uniwersytet Lubelski, UMCS oraz Uniwersytet Rzeszowski). ww w. rcl Na tle obserwowanej znikomej krajowej i międzynarodowej aktywności ośrodków naukowo-badawczych z Polski Wschodniej należy odnotować sukces, jaki odniosło Centrum Badań Innowacyjnych Uniwersytetu Medycznego w Białymstoku, które w 2012 r. znalazło się wśród 6 najlepszych krajowych jednostek naukowych wyłonionych przez MNiSW i podniesionych do rangi Krajowych Naukowych Ośrodków Wiodących (KNOW), skupiających najbardziej utalentowanych naukowców i studentów w dziedzinie nauk ścisłych oraz nauk medycznych, nauk o zdrowiu i kulturze fizycznej
  21. Przyznane wyróżnienie stanowi nie tylko uznanie potencjału tej uczelni do funkcjonowania jako ważne ogniwo współpracy naukowej w skali międzynarodowej, ale także klarowny sygnał, że ośrodki naukowe z Polski Wschodniej mogą skutecznie aspirować do krajowej czołówki. 58 Wyróżnione projekty prowadzone były na Uniwersytecie im. Jana Kochanowskiego w Kielcach, Uniwersytecie w Białymstoku, Uniwersytecie Rzeszowskim oraz na Uniwersytecie im. Marii Curie-Skłodowskiej w Lublinie. 59 Kryteria oceny, przeprowadzanej przez kapitułę składającą się z przedstawicieli 17 najbardziej prestiżowych międzynarodowych ośrodków naukowych, obejmowały: potencjał naukowy jednostek i ich pracowników, międzynarodowe wskaźniki publikacji i cytowań, realizowane granty badawcze, wdrożenia i patenty oraz współpracę z otoczeniem gospodarczym. 28  Monitor Polski – 29 – Poz. 641 Stosunkowo niski udział uczelni z Polski Wschodniej w sieciach współpracy naukowo-badawczej potwierdza również przestrzenna analiza skali i kierunków współpracy ośrodków naukowych wyrażona wspólnymi publikacjami (Olechnicka, Płoszaj, 2008). Z analizy danych za lata 2001–2006, obejmujących cztery kategorie publikacji (napisane samodzielnie, we współpracy krajowej, we współpracy zagranicznej oraz we współpracy krajowej i zagranicznej) wynika, że większość regionów w Polsce cechuje silna specjalizacja krajowa i pokrywa się to z obrazem sytuacji w Polsce Wschodniej. Jednak specyfiką ośrodków naukowych w makroregionie jest ich relatywnie większa hermetyczność, rozumiana jako wyższy niż przeciętnie w kraju udział publikacji, które zostały napisane samodzielnie przez Źródło: Olechnicka A., Płoszaj A., Polska nauka w sieci? Przestrzeń naukowców z danego podregionu. .go v.p l Mapa nr 6: Potencjał publikacyjny podregionów i kierunki współpracy w latach 2001–2006 nauki i innowacyjności. Raport z badań, Warszawa 2008; str. 25; na podstawie danych z Web of Science. w. rcl Niewielka jest również skala współpracy między ośrodkami naukowymi wewnątrz makroregionu mierzona liczbą wspólnych naukowych publikacji. Należy podkreślić, że dotychczasowy stosunkowo niski poziom rozwoju i usieciowienia sektora nauki i badań Polski Wschodniej można w pewnym stopniu tłumaczyć skalą infrastrukturalnych zapóźnień, charakteryzujących ośrodki naukowo–badawcze działające na tym obszarze. Waga tego problemu została dostrzeżona, o czym świadczy skierowanie do makroregionu znaczącego strumienia środków europejskiej polityki spójności przeznaczonego na wsparcie sektora B+R w ramach programów Narodowej Strategii Spójności 2007–
  22. Wsparcie to, obejmujące także przedsięwzięcia o charakterze inwestycyjnym, w tym rozbudowę i modernizację infrastruktury uczelni, laboratoriów badawczych i zakup sprzętu badawczego, wyniosło do połowy 2012 r. łącznie ponad 4 miliardy złotych
  23. 2.1.
  24. Potencjały rozwojowe ośrodków naukowo-badawczych ww Obok widocznych pozytywnych zmian w zakresie doposażenia infrastrukturalnego ośrodków naukowo-badawczych Polski Wschodniej, można wskazać dwa kluczowe potencjały, których wzmocnienie będzie sprzyjało procesowi systematycznego włączania uczelni z makroregionu w krajową i międzynarodową sieć współpracy. Pierwszym z nich są doświadczenia wynikające z dotychczasowej współpracy ośrodków akademickich województw Polski Wschodniej z partnerami zza wschodniej granicy, zwłaszcza Ukrainą oraz Rosją i Białorusią, i możliwości dalszego umiędzynarodowienia oferty dydaktycznej i naukowej ośrodków z Polski Wschodniej. Wspólnie organizowane konferencje naukowe, seminaria i szkoły letnie, wymiana kadry profesorskiej uczelni białoruskich, rosyjskich i ukraińskich, zamiejscowy Wydział Ekonomiczno-Informatyczny Uniwersytetu w Białymstoku zlokalizowany w Wilnie, czy inicjatywa 60 Łączna wartość projektów wyniosła 4 031 347 969,24 zł, z czego dofinansowanie w ramach PO RPW, RPO pięciu województw Polski Wschodniej, PO KL oraz POIG stanowiło 90% tej sumy. Obliczenia własne na podstawie danych wygenerowanych z KSI SIMIK w dniu 23 lipca 2012 r. według stanu na 30 czerwca 2012 r. 29  Monitor Polski – 30 – Poz. 641 .go v.p l Europejskiego Kolegium Polskich i Ukraińskich Uniwersytetów to tylko niektóre pozytywne przykłady tej współpracy. Warto również zaznaczyć, że udział cudzoziemców w ogólnej liczbie studentów średnio w roku akademickim 2010/2011 w Polsce Wschodniej był znacząco wyższy niż średnio w Polsce (1,3% wobec 0,9%). Najwięcej studentów pochodziło z państw graniczących z województwami Polski Wschodniej, a liderami jeśli chodzi o ich największą koncentrację są województwa lubelskie (2049 osób) i podkarpackie (1154 osoby). Drugim makroregionalnym potencjałem są specjalizacje badawcze ośrodków z Polski Wschodniej. W 2010 r. makroregion koncentrował aż 36,2% krajowych środków w dziedzinie nauk rolniczych, 11,7% w dziedzinie nauk inżynieryjno-technicznych i 7,9% w obszarze nauk przyrodniczych. Analiza liczby artykułów z poszczególnych dziedzin naukowych, liczby profesorów i adiunktów, a także analiza struktury i nakładów na B+R według dziedzin nauki oraz strukturę zatrudnienia pracowników samodzielnych i z tytułem doktora wskazuje na istotną ponadregionalną specjalizację w dziedzinie nauk rolniczych i przyrodniczych, co odpowiada wiodącej specjalizacji gospodarczej makroregionu, jaką jest produkcja artykułów spożywczych. Zjawisko to należy uznać za pozytywne, gdyż daje szansę na systematyczne zwiększanie potencjału sektora nauki w Polsce Wschodniej do uczestniczenia w procesach transferu i komercjalizacji wiedzy, przyczyniające się do wzmacniania makroregionalnych endogennych potencjałów w dłuższej perspektywie
  25. 2.
  26. Potencjał innowacyjny sektora przedsiębiorstw w Polsce Wschodniej 2.2.
  27. Nakłady i aktywność komercjalizacji innowacji innowacyjna przedsiębiorstw oraz poziom w. rcl W latach 2006–2011 całkowite nakłady przedsiębiorstw na działalność innowacyjną w Polsce wzrosły o 24,7% (w sektorze usług o 33%, a w sektorze przemysłu o 20,7%), jednak w Polsce Wschodniej w tym samym czasie wzrosły zaledwie o 10% (w usługach o 13%, w przemyśle spadły o 2,1%)
  28. Niska dynamika wzrostu jest zjawiskiem niepokojącym, biorąc pod uwagę fakt istnienia silnej zależności przyczynowo-skutkowej między wielkością nakładów na innowacje a wielkością produkcji sprzedanej wyrobów nowych ww Mapa nr 7: Intensywność nakładów na innowacje w przedsiębiorstwach (usługi i przemysł) w 2011 r. i istotnie ulepszonych w przedsiębiorstwach. Drugą niepokojącą tendencją obserwowaną w Polsce Wschodniej i zbieżną z trendem odnotowywanym na poziomie całego kraju był spadek udziału przedsiębiorstw innowacyjnych w ogólnej liczbie przedsiębiorstw (w latach 2006–2011 w skali kraju o 7,6 pp wśród firm przemysłowych i 9,6 pp w przypadku sektora usług ). Mapa nr 7 – źródło: opracowanie własne; wyliczenia na podstawie danych z BDL GUS. 61 Por. Gaczek W., Matusiak M., Innowacyjność gospodarek województw Polski Wschodniej – ocena, znaczenie, perspektywy. Ekspertyza na zlecenie MRR, Poznań
  29. 62 Wyliczenia własne na podstawie danych z BDL, GUS. 30  Monitor Polski – 31 – Poz. 641 v.p l Może to być spowodowane naturalną skłonnością do rezygnacji z ryzykownych działań i inwestycji w okresie spowolnienia czy wręcz kryzysu gospodarczego, jednak z pewnością jest to zjawisko niekorzystne z punktu widzenia wzmacniania potencjału innowacyjnego gospodarek makroregionu .go Potencjał innowacyjny makroregionu mierzony wielkością nakładów na działalność innowacyjną przedsiębiorstw przemysłowych i usługowych jest niski – w 2011 r. nakłady te stanowiły zaledwie 9,5% łącznych nakładów w Polsce
  30. Struktura źródeł pochodzenia nakładów na działalność innowacyjną jest w makroregionie zbliżona do krajowej i dominują w niej – choć na poziomie niższym niż średnia krajowa – środki własne przedsiębiorstw (w 2011 r. w przemyśle stanowiły 82,1% nakładów, a w usługach 71,5%) przy bardzo niewielkiej roli środków budżetu państwa (zaledwie 3,6% nakładów w przemyśle i 2,8% w usługach w 2011 r.). Dla makroregionu większe znaczenie niż średnio w kraju miały środki pozyskiwane z zagranicy, których udział w finansowaniu nakładów na działalność innowacyjną dynamicznie wzrósł (z 3,8% w przemyśle i 1,6% w usługach w 2006 r. do odpowiednio 11,6% i 16,8% w 2011 r.64). Struktura wydatkowania nakładów na innowacyjność jest nieco odmienna od krajowej i charakteryzuje się wyższym udziałem nakładów przeznaczonych na zakup wiedzy ze źródeł zewnętrznych (w 2011 r. na działalność B+R), co można uznać za zjawisko pozytywne, oraz na zakup środków trwałych, częściowo uzasadnione infrastrukturalnym dystansem, jaki mają do nadrobienia przedsiębiorstwa prowadzące działalność w makroregionie. Pozytywnie należy ocenić relatywnie wysoki i rosnący udział wydatków na działalność badawczo-rozwojową – w szczególności w województwach: podkarpackim (w 2011 r. – 29%, przy średniej w kraju 13,4%), gdzie intensywność tych nakładów charakteryzuje się względną trwałością, i świętokrzyskim (20%), co koresponduje z wysoką partycypacją przedsiębiorstw z tych regionów w całkowitych nakładach województw na B+R. w. rcl Intensywność nakładów na działalność innowacyjną na pracującego w 2010 r. wyniosła zaledwie 37% średniej krajowej. Również średnia wielkość nakładów innowacyjnych na 1 przedsiębiorstwo prowadzące działalność innowacyjną, choć regionalnie silnie zróżnicowana (od 1,9 mln zł w województwie warmińsko-mazurskim do 3,8 mln zł na Podkarpaciu), była w Polsce Wschodniej w 2011 r. znacząco niższa niż średnia dla kraju (5,1 mln zł). ww Również poziom komercjalizacji innowacji w makroregionie, mierzony udziałem produktów innowacyjnych w przychodach netto ze sprzedaży wyrobów ogółem jest niski, co niekorzystnie świadczy o efektywności całego procesu innowacyjnego. Należy jednak zauważyć, że w tym aspekcie występują w makroregionie znaczne zróżnicowania międzywojewódzkie. W 2011 r. najlepszą w makroregionie pozycję wśród przedsiębiorstw przemysłowych odnotowało województwo podkarpackie, w którym udział przychodów ze sprzedaży produktów nowych lub istotnie ulepszonych wyniósł 10,5%, a więc powyżej średniej krajowej (8,9%). Większość wprowadzanych na rynek rozwiązań nie miała charakteru innowacyjnego w szerszej skali, miały one raczej znaczenie adaptacyjne dla samych przedsiębiorstw. Udział przychodów ze sprzedaży produktów innowacyjnych na eksport w przemyśle w makroregionie był niższy niż średnio w kraju (3,2% wobec 4,2% w 2011 r.). Należy podkreślić, że wyniósł on aż 5,5% dla województwa podkarpackiego oraz poniżej 1% dla pozostałych regionów Polski Wschodniej. 63 Niekwestionowanym liderem w makroregionie, jeśli chodzi zarówno o poziom nakładów na działalność innowacyjną w przemyśle, jak i w usługach jest województwo podkarpackie – w 2011 r. wydatkowano w nim odpowiednio 1/3 nakładów i 57,7% z całego makroregionu. 64 Dane szacunkowe na podstawie danych GUS. Dane dla województwa podlaskiego zostały oszacowane na podstawie danych udziałowych i danych historycznych. 31  Monitor Polski – 32 – Poz. 641 v.p l 2.2.
  31. Bariery dla prowadzenia działalności innowacyjnej przez przedsiębiorstwa w Polsce Wschodniej .go Przedsiębiorcy z Polski Wschodniej w większym stopniu niż średnio w Polsce upatrywali główne bariery dla prowadzenia działalności innowacyjnej w trudnościach w finansowaniu innowacji, wskazując na zbyt wysokie koszty innowacji, brak własnych środków finansowych na ich sfinansowanie i niewystarczający dostęp do zewnętrznych źródeł finansowania oraz w wyzwaniach rynkowych, gdzie trudności upatrywano głównie w rynkowej dominacji jednego przedsiębiorstwa, problemach w znalezieniu partnerów do współpracy, a także z niepewności popytu na określone innowacje. Kwestią utrudniającą prowadzenie działalności innowacyjnej był również brak dostępu do odpowiedniej wiedzy, w tym brak odpowiednio wykwalifikowanego personelu, kompleksowej informacji na temat rynków, czy też niski poziom wykorzystania bardziej zaawansowanych sposobów użytkowania środków informatyzacji (np. wewnętrzna sieć komputerowa LAN, Intranet, rozwiązania w zakresie e-biznesu)
  32. Istotną barierą dla rozwoju innowacyjności, zarówno ogólnie w społeczeństwie, jak i wśród przedsiębiorców, było także powszechne nastawienie zachowawcze, hamujące powstawanie nowatorskich pomysłów oraz przekonanie o braku potrzeby prowadzenia działalności innowacyjnej, co z kolei wpływa na niski popyt na innowacje, który również był wskazywany przez przedsiębiorców jako jedna z istotnych barier dla prowadzenia działalności o takim charakterze. w. rcl Bezpośrednie inwestycje zagraniczne (BIZ) mogą stanowić istotny impuls przełamujący bariery dla rozwoju innowacyjności gospodarek makroregionu, dostarczając niezbędnego zastrzyku finansowego. Często przepływom kapitału towarzyszy również transfer technologii, nowoczesnego systemu zarządzania i kapitału intelektualnego, co daje dodatkową – obok stricte finansowej – szansę na pobudzenie endogennego potencjału innowacyjnego. W latach 2007–2010 Polska Wschodnia przyciągnęła zaledwie 6% całości napływu BIZ do Polski66, a województwa makroregionu uplasowały się na ostatnich miejscach zarówno pod względem wielkości bezwzględnej BIZ, jak i w relacji do liczby mieszkańców. W tej sytuacji przepływy kapitałowe w ramach BIZ nie stanowiły remedium na niedobór środków finansowych. Jednocześnie jednak w analizowanym okresie województwo podlaskie, jako jedyne w kraju zanotowało wzrost napływu BIZ. Dynamika średnioroczna dla województwa podlaskiego wyniosła blisko 119%
  33. Dla pozostałych województw lata 2007–2010 były okresem spadku napływu BIZ, ale w makroregionie spadek ten był niższy niż w całym kraju. 65 ww Por. Gaczek W., Matusiak M., Innowacyjność gospodarek województw Polski Wschodniej – ocena, znaczenie, perspektywy. Ekspertyza na zlecenie MRR, Poznań 2011, s. 79; na podstawie danych pochodzących ze składanych przez przedsiębiorstwa do GUS sprawozdań PNT-02/2010 (Sprawozdanie o innowacjach w przemyśle). 66 Por. Szacunek PKB per capita i bezpośrednich inwestycji zagranicznych w województwach oraz wskaźniki wyprzedzające koniunktury. Ekspertyza wykonana na zlecenie MRR, BIEC Biuro Inwestycji i Cykli Ekonomicznych, Warszawa
  34. 67 W 2010 roku firma IKEA kosztem ok. 340 mln euro uruchomiła na Podlasiu fabrykę zatrudniającą, docelowo, ponad 2 tys. osób. Inwestycja ta została uznana za największą w Polsce i była jedną z pierwszych w województwie podlaskim w ogóle. Można oczekiwać, iż ten projekt spowoduje, iż w regionie pojawi się więcej podmiotów zagranicznych. Por. Bezpośrednie inwestycje zagraniczne w latach 2001–2010 – ogólne tendencje, Ministerstwo Gospodarki Departament Analiz i Prognoz, Warszawa
  35. 32  Monitor Polski – 33 – inwestycji Mapa nr 9: Dynamika napływu bezpośrednich inwestycji zagranicznych per capita 2007–2010 Źródło: BIEC, dane GUS i NBP. 2.2.
  36. Potencjały: gospodarcze68 .go v.p l Mapa nr 8: Napływ bezpośrednich zagranicznych per capita 2007–2010 Poz. 641 wiodące endogeniczne ponadregionalne specjalizacje w. rcl Pomimo obserwowanych barier dla innowacyjności w sektorze przedsiębiorstw makroregionu, można wskazać określone potencjały, których konsekwentne wspieranie może stanowić istotną szansę na podniesienie poziomu innowacyjności gospodarek makroregionu i w efekcie umożliwić poprawę jego pozycji rozwojowej i konkurencyjnej. Należą do nich przede wszystkim istniejące, specjalizacje gospodarcze69 w określonych branżach, które koncentrują wykwalifikowane zasoby ludzkie oraz kompetencje firm. Sprzyja to ich rozwojowi i pojawianiu się nowych producentów oraz usługodawców, przyczyniając się do zakorzenienia prowadzonej działalności w danej branży i branżach pokrewnych. Polska Wschodnia odznacza się wyraźną specyfiką w zakresie struktury branżowej przemysłu
  37. Specyfika ta wynika z dużo większej roli niż przeciętnie w kraju produkcji artykułów spożywczych, a następnie przemysłu gumowego i tworzyw sztucznych, drzewnego oraz meblarskiego. Większe niż średnio w kraju jest znaczenie produkcji maszyn i urządzeń. Wśród przemysłów „rzadkich” makroregion wyróżnia się dużą rolą w Polsce w zakresie przemysłu lotniczego oraz tytoniowego. W latach 2002–2010 można zaobserwować ewolucję struktury przemysłu w Polsce Wschodniej w kierunku branż bardziej zaawansowanych. Wśród sześciu gałęzi które zanotowały zarówno bezwzględny (w wartości produkcji) oraz względny (udział w ogóle przemysłu) spadek znaczenia, pięć to branże tradycyjnego przemysłu. Gałęziami, które silnie zwiększyły swój udział w strukturze przemysłu w latach 2002–2010 był przemysł gumowy i tworzyw sztucznych oraz przemysł metalowy. 68 ww W przypadku konieczności wypracowania dodatkowego dokumentu identyfikującego obszary ponadregionalnych inteligentnych specjalizacji Polski Wschodniej na potrzeby spełnienia warunku ex ante Komisji Europejskiej w związku z programowaniem wsparcia unijnej polityki spójności na lata 2014–2020, MRR przewiduje opracowanie takiego dokumentu, uwzględniającego wiodące specjalizacje gospodarcze Polski Wschodniej zidentyfikowane w pkt 2.2.
  38. Strategii i uzupełnionego o wnioski wynikające ze strategicznych dokumentów stanowiących ramy dla wspierania regionalnych i krajowych inteligentnych specjalizacji w Polsce. 69 Specjalizację gospodarczą należy rozumieć jako odmienność branżowej struktury gospodarczej danego regionu od przeciętnej dla pozostałych regionów w kraju. 70 Szerzej patrz: Dej M., Domański B., Działek J., Gwosdz K., Sobala-Gwosdz A., Znaczenie przemysłu dla „inteligentnego i trwałego” rozwoju regionu Polski Wschodniej oraz podejmowanych działań dotyczących jego restrukturyzacji i modernizacji. Ekspertyza na zlecenie MRR, Kraków
  39. 33  Monitor Polski – 34 – Poz. 641 w. rcl .go v.p l Siedem największych gałęzi przemysłu w Polsce Wschodniej, tj. przemysł spożywczy, produkcja wyrobów z gumy i tworzyw sztucznych, przemysł mineralny, przemysł wyrobów z metali, przemysł meblarski, przemysł drzewny i produkcja maszyn i urządzeń, generuje 63% produkcji sprzedanej i skupia 60% zatrudnionych w przemyśle makroregionu. Wiodącą gałęzią przemysłu w Polsce Wschodniej jest przemysł rolno-spożywczy, który wytwarza 23,9% produkcji sprzedanej i angażuje 17,3% zatrudnionych w makroregionie, czyli o 2–3 razy więcej niż kolejne główne gałęzie. Produkcja artykułów spożywczych jest najważniejszą branżą pod względem zatrudnienia i wartości sprzedanej w trzech z pięciu analizowanych województw, a jej rola jest szczególnie duża w województwie podlaskim (48% wartości całej produkcji sprzedanej przemysłu), a następnie w warmińsko-mazurskim i lubelskim (odpowiednio 38% i 26% produkcji sprzedanej). Pod względem wartości produkcji sprzedanej drugą największą branżą w Polsce Wschodniej jest produkcja wyrobów z gumy i tworzyw sztucznych, zajmująca szczególne miejsce w gospodarkach województw warmińsko-mazurskiego, podlaskiego i podkarpackiego. Nieco mniejsze jest znaczenie tego przemysłu w zatrudnieniu ogółem, gdzie ustępuje nieznacznie (o około 1 pp) przemysłowi metalowemu i meblarskiemu. Charakterystyczną cechą przemysłu gumowego jest duża koncentracja, tak zatrudnienia, jak i produkcji, w wielkich zakładach przemysłowych, które działają w makroregionie od kilkudziesięciu lat w województwach podkarpackim, warmińsko-mazurskim i podlaskim. Trzy największe zakłady odpowiadają za 31% całości zatrudnienia w tej gałęzi. Trzecią największą gałęzią w Polsce Wschodniej – z ponad 7% udziałem w produkcji sprzedanej i 6% osób zatrudnionych w przemyśle – jest przemysł mineralny, szczególnie obecny w województwie świętokrzyskim i w mniejszym stopniu w pozostałych województwach makroregionu. Przemysł wyrobów z metali jest pod względem zatrudnienia drugą najważniejszą gałęzią w Polsce Wschodniej i czwartą pod względem wartości produkcji sprzedanej. Podobną skalą działalności w Polsce Wschodniej odznaczają się przemysły meblarski i drzewny, pełniące istotną rolę w strukturze branżowej województw warmińsko-mazurskiego i podlaskiego. Każdy z nich odpowiada za nieco ponad 5% wartości produkcji sprzedanej przemysłu w Polsce Wschodniej. Większa jest natomiast rola meblarstwa w zakresie liczby zatrudnionych, gdyż z ponad 31 tys. zatrudnionych osób przemysł meblarski jest trzecią największą gałęzią przemysłu w Polsce Wschodniej (8% zatrudnionych), zaś udział przemysłu drzewnego jest nieco mniejszy (6%). Ostatnią branżą przemysłu przetwórczego, mającą ponad 5% udział w zatrudnienia lub produkcji sprzedanej jest produkcja maszyn i urządzeń, w której szczególnie odznaczają się województwa podkarpackie i lubelskie. ww W Polsce Wschodniej w branżach przemysłowych funkcjonują wyspecjalizowane skupienia produkcyjne i usługowe, w tym również liczne inicjatywy klastrowe, powiązane z charakterystycznymi dla miejsc ich występowania zlokalizowanymi zdolnościami. Zdolności te, obejmujące kwalifikacje i jakość miejscowych zasobów pracy, lokalnych dostawców i instytucji, zostały ukształtowane na przestrzeni lat na bazie wcześniejszych tradycji przemysłowych w wyniku wzajemnego oddziaływania dużych i średnich firm oraz ich otoczenia lokalnego i regionalnego. Wzmacniają one kompetencje firm funkcjonujących na danym obszarze, zakorzeniając i utrwalając ich działalność, a zarazem przyciągając kolejnych producentów
  40. 71 Szczegółowe informacje dotyczące liczby, profilu, poziomu zatrudnienia i przestrzennego rozmieszczenia klastrów w Polsce Wschodniej są dostępne na tzw. Interaktywnej Mapie Klastrów, systematycznie aktualizowanej przez Polską Agencję Rozwoju Przedsiębiorczości (PARP) i dostępnej pod adresem: http://www.pi.gov.pl/PARP/data/klastry/index.html 34  Monitor Polski – 35 – Poz. 641 Klasa klastra Lubelskie Podkarpackie *** brak brak * Podlaskie Świętokrzyskie Warmińsko-mazurskie Branża/liczba pracowników brak brak • Meblarska /13348 • Edukacja i wytwarzanie wiedzy /13609 • Przetwórstwo Spożywcze /24114 • Lotnicza /5876 • Motoryzacyjna /11781 • Maszyny i usługi budowlane/11211 • Przetwórstwo spożywcze/2493 • Edukacja i wytwarzanie wiedzy /6026 •Przetwórstwo spożywcze /14776 • Maszyny i usługi budowlane/8172 • Przetwórstwo Spożywcze /10817 • Kamieniołomy /1655 • Odzieżowa/6953 • Maszyny i usługi budowlane/8002 • Przetwórstwo spożywcze/16957 • Produkcja rolna/5107 •Odzieżowa/ 8601 • Budownictwo /13158 • Usługi finansowe /13861 •Obuwnicza/ 1851 •Meblarska/5083 • Transport i logistyka/10944 • Odzieżowa/6281 • Budownictwo/ 16095 • Usługi finansowe/11330 • Meblarska/7755 • Maszynowa/4192 • Transport i logistyka /10389 • Maszyny i usługi budowlane/4541 • Budownictwo/6972 • Usługi finansowe/809 • Meblarska/4438 • Transport logistyka /5977 • Odzieżowa/3892 • Budownictwo /11342 • Materiały dla budownictwa/1418 • Usługi finansowe /6827 •Budownictwo/10584 • Usługi finansowe/7993 • Oświetlenie i sprzęt elektryczny/1364 • Transport i logistyka /7763 .go ** v.p l Tabela nr 2: Klastry w województwach Polski Wschodniej w. rcl Źródło: Opracowanie Narodowego Centrum Badań i Rozwoju na podstawie European Cluster Observatory, 2011, Star Clusters In Poland, Europe Innova. Oceny koncentracji działalności dokonywano na podstawie wielkości, siły i dominacji poszczególnych sektorów obliczanych m.in. na podstawie poziomu zatrudnienia w danym sektorze, siły i specjalizacji gospodarczej ocenianych w skali 1–3, gdzie 3 oznacza klastry o najwyższym potencjale we wszystkich kategoriach. 2.
  41. Powiązania nauki z biznesem i współpraca w ramach potrójnej helisy Pomimo stopniowych przekształceń, jakim podlega struktura kierunków wydatkowania środków B+R na rzecz zwiększania w niej udziału prac rozwojowych, Polskę Wschodnią charakteryzują słabe powiązania nauki z gospodarką, o czym świadczy niski poziom komercjalizacji badań. O stosunkowo niewielkich sukcesach komercjalizacji wiedzy pochodzącej z ośrodków badawczo–naukowych w makroregionie mogą świadczyć wyniki organizowanego przez MNiSW w 2012 r. konkursu „Top 500 Innovators” skierowanego do osób zajmujących się badaniami naukowymi i komercjalizacją ich wyników. W gronie 80 finalistów drugiej edycji znalazło się zaledwie 7 przedstawicieli ośrodków naukowo–badawczych z Polski Wschodniej
  42. ww Dla intensyfikacji współpracy i powiązań między nauką i biznesem niezbędne są skutecznie działające mechanizmy transferu wiedzy. W makroregionie działa 49 ośrodków innowacyjności, czyli co piąta tego typu instytucja w kraju. Niemniej jednak stanowią one zaledwie ok. 1/4 instytucji otoczenia biznesu w makroregionie, podczas gdy w najbardziej rozwiniętych regionach (np. województwo mazowieckie, czy małopolskie) to ponad 40% ogółu tego rodzaju jednostek. Wsparcie zróżnicowanych i specyficznych dla różnych branż procesów innowacyjnych oraz identyfikacja 72
  43. Uniwersytet Medyczny w Białymstoku,
  44. Uniwersytet Warmińsko-Mazurski w Olsztynie,
  45. Centrum Innowacji i Transferu Technologii Uniwersytetu Warmińsko-Mazurskiego w Olsztynie,
  46. Wyższa Szkoła Informatyki i Zarządzania w Rzeszowie,
  47. Politechnika Rzeszowska,
  48. Uniwersytet Medyczny w Lublinie i
  49. Uniwersytet im. M. Curie-Skłodowskiej w Lublinie. 35  Monitor Polski – 36 – Poz. 641 v.p l możliwości wprowadzania innowacji różnego typu wymaga dalszego rozwoju i profesjonalizacji wyspecjalizowanych usług wspierających i doradczych, a także stosowania odpowiednich programów wsparcia dostosowanych do specyfiki branż dominujących w makroregionie oraz charakterystyki podmiotów gospodarczych. .go Należy podkreślić, że dla skutecznego podnoszenia poziomu innowacyjności w makroregionie Polski Wschodniej konieczne jest wzmocnienie współpracy nauki i biznesu również z sektorem publicznym, w ramach tzw. potrójnej helisy. Sektor publiczny odgrywa coraz istotniejszą rolę w procesach innowacji jako generator nowych rozwiązań i kultury innowacyjności poprzez działania realizowane w ramach publicznych polityk rozwojowych i sektorowych. Władze publiczne mają również znaczący wpływ na tworzenie warunków ramowych, w których toczą się procesy innowacyjne (legislacja, infrastruktura, finansowanie innowacji, edukacja kształtująca postawy proinnowacyjne). Łączenie w sieci współpracy nauki, biznesu i administracji publicznej w ramach potrójnej helisy stanowi niezwykle istotny element skutecznego instytucjonalnego systemu sprzyjającego intensyfikacji procesów innowacyjnych.
  50. ZASOBY PRACY W MAKROREGIONIE POLSKI WSCHODNIEJ – DIAGNOZA Polskę Wschodnią charakteryzuje bardzo wysokie zaangażowanie zasobów pracy w rolnictwie, które wyróżnia się dużo niższą wydajnością pracy niż pozostałe sektory gospodarki. Udział pracujących w rolnictwie w makroregionie – znacząco przewyższający zarówno średni poziom krajowy, jak i Unii Europejskiej – bezpośrednio wpływa na intensywność wykorzystania makroregionalnych zasobów pracy. w. rcl Istotnym uwarunkowaniem w kontekście dokonywania diagnozy sytuacji na makroregionalnym rynku pracy jest zjawisko bezrobocia ukrytego73, charakterystyczne dla obszarów typowo rolniczych, do których w znacznej mierze zaliczają się województwa Polski Wschodniej. Zjawisko to utrudnia rzetelną ocenę faktycznej sytuacji, którą można uznać za zdecydowanie gorszą niż wynikałoby to z dostępnych oficjalnych danych pochodzących z urzędów pracy
  51. ww Stopa bezrobocia75 w Polsce Wschodniej (od 9,7% do 12% w zależności od województwa) kształtowała się na poziomie nieco wyższym niż średnio w kraju (9,6%) i UE (9,7%). Co charakterystyczne, makroregion cechują najwyższe w kraju wartości stopy bezrobocia w miastach (w granicach 12%–14,4%, poza województwem warmińsko-mazurskim), które co do zasady powinny charakteryzować się najlepszą sytuacją na rynku pracy. 73 Próba oszacowania skali nadzatrudnienia w rolnictwie została podjęta m.in. w: P. Broniatowska, P. Gajewski, A. Rogut, Rynek pracy w Polsce Wschodniej, Warszawa
  52. Czyt. więcej również w: M. Bukowski (red.) Zatrudnienie w Polsce w 2009 r. Przedsiębiorczość dla pracy, Warszawa
  53. 74 W celu szerszego zobrazowania faktycznej sytuacji na makroregionalnym rynku pracy oraz zapewnienia pełniejszej porównywalności prezentowanych treści, źródłem danych wykorzystanych w dalszej części diagnozy w zakresie rynku pracy jest przede wszystkim badanie BAEL. 75 Za SRK 2020: procentowy udział bezrobotnych w liczbie ludności aktywnej zawodowo, uwzględniający definicje Międzynarodowej Organizacji Pracy. Dane prezentowane są wg Badania Aktywności Ekonomicznej Ludności (BAEL), przeciętne w roku. 36  Monitor Polski – 37 – Poz. 641 .go v.p l Mapa nr 10: Udział pracujących w rolnictwie w 2008 r. (w układzie podregionów) Źródło: Situation and prospects for EU agriculture and rural areas, Komisja Europejska, grudzień 2012 r. w. rcl Czynnikiem, który w znacznej mierze wpływa na sytuację rozwojową makroregionu i perspektywy jej poprawy w przyszłości jest jakość zasobów pracy. Tempo postępu technologicznego, głównego źródła wzrostu gospodarczego we współczesnych gospodarkach, jest uzależnione od jakości kapitału ludzkiego, jego umiejętności wytwarzania wiedzy naukowo‐techniczej i zdolności wprowadzania nowoczesnych rozwiązań. O pozycji konkurencyjnej regionów decydują przede wszystkim dostępność i intensywność wykorzystania kapitału ludzkiego oraz zdolność do systematycznego wzmacniania jego jakości, co w efekcie przyczynia się do zwiększenia wydajności wszystkich sektorów gospodarki. ww Mimo dynamicznych i pozytywnych zmian obserwowanych w ostatniej dekadzie, udział osób z wykształceniem wyższym76 w makroregionie kształtuje się na poziomie ok. 19% i nadal jest niższy od średniego dla UE (23%) i Polski (20%). Również aktywność osób dorosłych w zakresie kształcenia i szkolenia jest znacząco poniżej średniego poziomu w UE (9,1%) i Polsce (5,3%) i kształtuje się na poziomie ok. 4,6%77, co ma niekorzystny wpływ na elastyczność tej grupy w dopasowywaniu się do zmieniających się realiów makroregionalnego rynku pracy. Polska Wschodnia charakteryzowała się także bardzo niskim poziomem zatrudnienia w sektorze zaawansowanych technologii
  54. Odsetek pracujących w tym sektorze wyniósł ok. 1,4% i był to poziom najniższy w kraju (w Polsce wskaźnik wyniósł 2,7%), a także znacznie niższy od średniego w UE (3,8%). 76 Udział ludności w wieku 15–64 lata z wykształceniem wyższym w ogólnej liczbie ludności w tym wieku w 2010 r. (%), Eurostat, GUS. 77 Udział osób w wieku 25–64 lata uczących się i dokształcających w ogólnej liczbie ludności w tym wieku w % Eurostat. 78 Eurostat, High‐Tech Statistics, Komisja Europejska 2011, uwzględniono: high‐technology manufacturing and knowledge‐intensive high‐technology services. 37  Monitor Polski – 38 – Mapa nr 12: Poziom zatrudnienia w sektorze zaawansowanych technologii w UE‐27
(2007).go v.p l Mapa nr 11: Udział osób z wyższym wykształceniem w UE‐27
(2010)Poz. 641 Źródło: NORDREGIO,
  1. w. rcl Źródło: Komisja Europejska, DG Regio,
  2. 3.
  3. Jakość zasobów pracy i sytuacja na rynku pracy w makroregionie Polski Wschodniej 3.1.
  4. Aktywność zawodowa ludności Polski Wschodniej ww Liczba ludności w wieku produkcyjnym79 w makroregionie wynosi 5,2 mln (dane za 2010 r.), z czego ok. 70% jest aktywnych zawodowo, co stanowi wartość nieco niższą od średniej krajowej (72%). Jednocześnie prawie 30% ludności makroregionu w wieku produkcyjnym jest bierna zawodowo. Wśród głównych przyczyn bierności wskazywane jest80 – podobnie jak ogółem w Polsce ‐ przejście na emeryturę (45,5% wskazań wśród badanych w Polsce ogółem, 43% w makroregionie), w drugiej kolejności podjęcie nauki (przeciętnie co czwarty mieszkaniec makroregionu), a następnie choroba i niepełnosprawność (15,8%) oraz obowiązki rodzinne (9,7%). Zgodnie z tymi wskazaniami, dość marginalne znaczenie z punktu widzenia badanych ma sytuacja panująca na regionalnych i lokalnych rynkach pracy Polski Wschodniej, o czym świadczy fakt, iż zaledwie 3,2% osób biernych z tego obszaru jako przyczynę bierności zawodowej wskazało wyczerpanie wszystkich znanych możliwości poszukiwania pracy oraz przekonanie o niemożności znalezienia pracy. 79 80 Za ludność w wieku produkcyjnym przyjmuje się osoby w wieku 18–59/64 lat. Na podstawie danych za 2010 r. dot. przyczyn bierności zawodowej. Źródło: BDL GUS. 38  Monitor Polski – 39 – Poz. 641 3.1.
  5. Poziom wykształcenia ludności Polski Wschodniej w. rcl .go v.p l Cechą wspólną i negatywnie charakteryzującą zasoby pracy województw Polski Wschodniej jest niższy niż średnio w kraju udział osób z wykształceniem wyższym (od 17,3% w województwie warmińsko-mazurskim do 19,6% w podlaskim przy średniej krajowej wynoszącej 19,8% w 2010 r.) oraz niewystarczająca aktywność osób dorosłych w zakresie kształcenia i szkolenia. W makroregionie jedynie w województwie lubelskim wartość wskaźnika korzystania z różnych form kształcenia i szkolenia jest powyżej przeciętnej wartości dla Polski wynoszącej 5,3%. Pozytywną zmianą, świadczącą o poprawie jakości kompetencji pracowników i osób poszukujących pracy mogącej pozytywnie wpłynąć na zwiększenie możliwości wykorzystania podaży pracy w Polsce Wschodniej, jest dwukrotny wzrost odsetka osób z wykształceniem wyższym w latach 2001–2010, choć okazał się on nieznacznie mniejszy niż średnio w kraju (od 9 pp w warmińsko-mazurskim do 10,1 pp w podkarpackim przy średniej krajowej na poziomie 10,2 pp). Osoby z wykształceniem wyższym, w porównaniu do osób o niższym poziomie wykształcenia, znacznie rzadziej trafiają do zasobu bezrobocia, niemniej jednak w porównaniu do pozostałej części kraju, w Polsce Wschod

Wyjaśnienie AI na podstawie urzędowego tekstu ustawy. Orientacyjne, nie zastępuje porady prawnej.