Uchwała nr 83 Rady Ministrów z dnia 20 sierpnia 2019 r. w sprawie aktualizacji Programu Rozwoju Sportu do roku 2020

Dokument podpisany przez Marek Głuch Data: 2019.10.01 15:21:52 CEST MONITOR POLSKI DZIENNIK URZĘDOWY RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Warszawa, dnia 1 października 2019 r. Poz. 905 Uchwała NR 83 Rady Ministrów z dnia 20 sierpnia 2019 r. w sprawie aktualizacji Programu Rozwoju Sportu do roku 2020 Na podstawie art. 19 ust. 2 ustawy z dnia 6 grudnia 2006 r. o zasadach prowadzenia polityki rozwoju (Dz. U. z 2019 r. poz. 1295) Rada Ministrów uchwala, co następuje: § 1. Przyjmuje się aktualizację „Programu Rozwoju Sportu do roku 2020”, zwaną dalej „Programem”, która stanowi załącznik do uchwały. § 2. Koordynowanie i nadzorowanie Programu powierza się ministrowi właściwemu do spraw kultury fizycznej. § 3. Traci moc uchwała nr 150 Rady Ministrów z dnia 31 sierpnia 2015 r. w sprawie przyjęcia „Programu Rozwoju Sportu do roku 2020” (M.P. poz. 989). § 4. Uchwała wchodzi w życie z dniem następującym po dniu ogłoszenia. Prezes Rady Ministrów: M. Morawiecki  Monitor Polski –2– AKTUALIZACJA Warszawa, 2019 r. Załącznik Poz. 905 do uchwały nr 83 Rady Ministrów Załącznik do uchwały nr 83 Rady Ministrów z dnia 20 sierpnia 2019 r. (poz. 905) z dnia 20 sierpnia 2019 r.  Monitor Polski –3– Poz. 905 Spis treści 1. RAMY PRAWNE, ZGODNOŚĆ Z DOKUMENTAMI I REGULACJAMI UE ORAZ Z KRAJOWYMI DOKUMENTAMI STRATEGICZNYMI ......................................................................................................... 9 1.1. Ramy prawne .......................................................................................................................... 10 1.2. Zgodność z dokumentami i regulacjami UE............................................................................ 11 1.3. Zgodność z krajowymi dokumentami strategicznymi ............................................................ 13 2. DIAGNOZA ......................................................................................................................................... 15 2.1. Sport w gospodarce narodowej ............................................................................................. 16 2.2. Aktywność fizyczna społeczeństwa ........................................................................................ 16 2.3. Organizacje sportowe i ich członkowie .................................................................................. 19 2.4. Infrastruktura sportowo-rekreacyjna ..................................................................................... 19 2.5. Sport wyczynowy .................................................................................................................... 20 3. CELE ................................................................................................................................................... 23 Cel szczegółowy 1. Zapewnienie warunków i oferty dla powszechnego podejmowania aktywności fizycznej na każdym etapie życia. ............................................................................... 25 Cel szczegółowy 2. Wykorzystanie sportu na rzecz budowy kapitału społecznego. ..................... 37 Cel szczegółowy 3. Poprawa warunków organizacyjno-prawnych dla rozwoju sportu oraz zwiększenie dostępności wykwalifikowanych zasobów kadrowych. ............................................ 48 Cel szczegółowy 4. Wykorzystanie potencjału sportu na poziomie wyczynowym na rzecz upowszechnienia aktywności fizycznej lub promocji Polski na arenie międzynarodowej. ........... 59 4. SYSTEM WDRAŻANIA I MONITOROWANIA REALIZACJI CELÓW........................................................ 69 5. PLAN FINANSOWY ............................................................................................................................. 78 3  Monitor Polski –4– Poz. 905 WYKAZ SKRÓTÓW COS DI PRS 2020 EFRR EFS FRKF FS GUS HEPA jst KE PRS 2020 PZPN pzs PTTK RP SIO SOR TFUE UE UEFA WADA WHO 4 Centralny Ośrodek Sportu Dokument Implementacyjny Programu Rozwoju Sportu do roku 2020 Europejski Fundusz Rozwoju Regionalnego Europejski Fundusz Społeczny Fundusz Rozwoju Kultury Fizycznej Fundusz Spójności Główny Urząd Statystyczny aktywność fizyczna pozytywnie wpływająca na zdrowie (health enhancing physical activity) jednostki samorządu terytorialnego Komisja Europejska Program Rozwoju Sportu do roku 2020 Polski Związek Piłki Nożnej polskie związki sportowe Polskie Towarzystwo Turystyczno-Krajoznawcze Rzeczpospolita Polska System Informacji Oświatowej Strategia na rzecz Odpowiedzialnego Rozwoju do 2020 (z perspektywą do 2030 r.) Traktat o funkcjonowaniu Unii Europejskiej Unia Europejska Unia Europejskich Związków Piłkarskich (Union of European Football Associations) Światowa Agencja Antydopingowa (World Anti-Doping Agency) Światowa Organizacja Zdrowia (World Health Organisation)  Monitor Polski –5– Poz. 905 WSTĘP Program Rozwoju Sportu do roku 2020 (dalej: PRS 2020) jest pierwszym dokumentem strategicznym dotyczącym obszaru sportu, wpisującym się w nowy porządek zarządzania strategicznego, określony w ustawie o zasadach prowadzenia polityki rozwoju1. PRS 2020 jest średniookresowym dokumentem strategicznym określającym cele, priorytety oraz kierunki interwencji. Dokument zastąpił obowiązującą Strategię rozwoju sportu w Polsce do roku 2015. Wnioski z jej ewaluacji zostały wykorzystane w procesie przygotowywania PRS 2020. Projektując schemat kierunków interwencji, w ramach PRS 2020 przyjęto za cel zapewnienie maksymalnej zgodności dokumentu z obowiązującymi krajowymi dokumentami strategicznymi, wytycznymi Unii Europejskiej dotyczącymi obszaru sportu i aktywności fizycznej oraz Umową Partnerstwa regulującą zakres wsparcia ze środków unijnych w perspektywie finansowej 2014-2020. Efektem takiego podejścia jest uwzględnienie wielowymiarowości sportu i aktywności fizycznej oraz zapisanie w dokumencie takich działań, których realizacja będzie wymagała współpracy z podmiotami zewnętrznymi w stosunku do ministra właściwego do spraw kultury fizycznej. Podstawą do projektowanych działań są również wnioski z przygotowywanej diagnozy opartej o reprezentatywne, cykliczne i, w dużej mierze, porównywalne międzynarodowo badania statystyczne. Niniejszy dokument prezentuje nowe podejście do sportu rozumianego jako ważny obszar polityki publicznej. W związku z powyższym w PRS 2020 sport został przedstawiony w kontekście innych polityk, ze szczególnym uwzględnieniem zdrowia, edukacji, transportu, turystyki, planowania przestrzennego oraz rynku pracy i polityki społecznej, szczególnie w aspekcie potencjału sportu w budowaniu kapitału społecznego. Duży nacisk położono również na wprowadzenie w sporcie zasad zarządzania strategicznego, praktykowanych w innych obszarach polityk publicznych. W związku z wieloaspektowością zagadnień poruszonych w PRS 2020, w celu skutecznej realizacji dokumentu niezbędne jest prowadzenie zintegrowanych działań ponadresortowych, a także współpracy administracji rządowej, samorządowej oraz organizacji pozarządowych. Należy podkreślić, iż takie ujęcie sportu sprawia, że interwencja w tym obszarze staje się również zbilansowana ekonomicznie. Inwestycje w sport należy traktować przede wszystkim jako szeroko rozumianą prewencję zdrowotną oraz sprzyjanie postawom prospołecznym. Upowszechnianie podejmowania prozdrowotnej aktywności fizycznej obniża koszty przeznaczane na opiekę zdrowotną oraz ubezpieczenia socjalne, a także pozytywnie oddziałuje na pracowników, m.in. zmniejszając liczbę absencji w pracy czy zwiększając efektywność i kreatywność. Ponadto sport pełni funkcję wychowawczą, szczególnie w odniesieniu do dzieci i młodzieży szkolnej. Nie do przecenienia jest również rola sportu jako istotnej gałęzi gospodarki w kontekście kreowania popytu na produkty 1 Ustawa z dnia 6 grudnia 2006 r. o zasadach prowadzenia polityki rozwoju (Dz. U. z 2019 r. poz. 1295). 5  Monitor Polski –6– Poz. 905 i usługi okołosportowe (np. odzież, usługi turystyczne) oraz sprzyjania innowacyjności. Zgodnie z przyjętą optyką, wedle której interes społeczny jest celem nadrzędnym, ponoszenie wydatków ze środków publicznych na sport wyczynowy jest uzasadnione jego rolą w upowszechnianiu aktywności fizycznej lub promocji Polski na arenie międzynarodowej. Sport jest istotnym obszarem polityki publicznej, którego oddziaływanie wykracza daleko poza ten obszar. Niniejszy dokument jest próbą połączenia interwencji w zakresie sportu wyczynowego oraz działań na rzecz upowszechniania aktywności fizycznej. Należy podkreślić, że aktywność fizyczna jest pojęciem szerszym niż sport i obejmuje nie tylko wyczynowe lub rekreacyjne uprawianie sportu, lecz również inne zachowania, takie jak taniec czy prace w domu i ogrodzie. Brak aktywności fizycznej wywołuje ewidentne negatywne skutki dla zdrowia. Według Światowej Organizacji Zdrowia (WHO) przyczynia się do chorób serca, cukrzycy, nowotworów oraz sprzyja nadwadze i otyłości, co w konsekwencji powoduje przedwczesną utratę sprawności oraz zwiększa ryzyko śmierci z powodu chorób cywilizacyjnych. W związku z tym WHO prowadzi szereg działań promujących koncepcję HEPA – aktywności fizycznej pozytywnie wpływającej na zdrowie (health-enhancing physical activity), która uwzględnia możliwie wiele aspektów sprzyjania podejmowaniu aktywności fizycznej, m.in. poprzez działania w obszarze transportu, przestrzeni publicznej czy modelowanie zachowań w miejscu edukacji i pracy. Dołożono wszelkich starań, aby PRS 2020 był krajowym dokumentem promującym prozdrowotną aktywność fizyczną, zgodnie z kierunkiem wytyczonym w Strategii WHO aktywności fizycznej dla Regionu europejskiego 2. Potrzeba aktualizacji Programu Rozwoju Sportu do roku 2020 wynika z kilku przesłanek. Pierwszą z nich jest przyjęcie przez Radę Ministrów w dniu w dniu 14 lutego 2017 r. Strategii na rzecz Odpowiedzialnego rozwoju do roku 2020 (z perspektywą do 2030 r.) i związane z tym zmiany kierunków polityki państwa. Kolejną przesłanką był przeprowadzony przez pracowników MSiT w 2016 r. przegląd PRS 2020, w ramach którego stwierdzono, że niektóre z kluczowych działań w obszarze sportu, których realizację rozpoczęto w okresie od 2016 r., nie mają swojego odzwierciedlenia w treści PRS 2020. Wśród przykładowych działań, które zostały przypisane do poszczególnych kierunków interwencji, znajdują się takie, które nie będą realizowane. W ramach aktualizacji PRS 2020 zostaną one usunięte. W 2018 r. na zlecenie MSiT przeprowadzona została ewaluacja PRS 20203. Wnioski z ewaluacji dotyczące m.in. poszczególnych kierunków interwencji oraz mechanizmu monitorowania PRS 2020 także zostały wykorzystane w aktualizacji PRS 2020. Aktualizacją nie zostanie objęta diagnoza dokumentu oraz jego wizja, cel i cele szczegółowe. 2 Światowa Organizacja Zdrowia (World Health Organisation, WHO), WHO European Region Physical Activity Strategy 2016-2025. 3 Ewaluacja Programu Rozwoju Sportu do roku 2020 - raport końcowy, IDEA Instytut sp. z o.o. I Fundacja IDEA Rozwoju, 2018 r. 6  Monitor Polski –7– Poz. 905 Stosowane pojęcia Efektem zapewnienia zgodności PRS 2020 z obowiązującymi nadrzędnymi krajowymi i europejskimi dokumentami strategicznymi było zastosowanie struktury pojęć, która nie opiera się wyłącznie na ustawie o sporcie.4 Celem takiego zabiegu była dbałość o spójność dokumentów strategicznych na każdym szczeblu, co powinno umożliwić realizację zadań przy wsparciu strategicznych partnerów rządowych oraz ułatwić jednostkom samorządu terytorialnego (dalej: ,,jst”) korzystanie z dofinansowania ze środków unijnych dla projektów w obszarze sportu i rekreacji. Umowa Partnerstwa 2014-2020 ustawa o sporcie terminologia Światowej Organizacji Zdrowia i ONZ regulacje dotyczące wychowania fizycznego badnia naukowe i statystyczne wytyczne Unii Europejskiej obowiązujące krajowe dokumenty strategiczne 4 pojęcia PRS 2020 ustawa o zwalczaniu dopingu w sporcie Ustawa z dnia 25 czerwca 2010 r. o sporcie (Dz. U. z 2019 r. poz. 1468, z późn. zm.). 7  Monitor Polski –8– Poz. 905 W związku z powyższym niezbędne wydaje się ramowe wyjaśnienie zastosowanych pojęć z obszaru sportu. sport aktywność fizyczna rekreacja dyscyplina (sportu) sport dla wszystkich sport wyczynowy 1. wielopodmiotowa struktura organizacyjna, której istotą jest organizowanie współzawodnictwa. 2. wszelkie formy aktywności fizycznej, które mają na celu wypracowanie lub poprawienie kondycji fizycznej i psychicznej lub osiągnięcie wyników sportowych na dowolnym poziomie współzawodnictwa; podejmowane zwykle w sposób zorganizowany, na zasadach określonych obowiązującymi regułami sportowymi; 3. konkretny typ współzawodnictwa, objęty przepisami jednej międzynarodowej federacji sportowej; dawniej: dyscyplina (sportu). pojmowane funkcjonalnie podejmowanie wysiłku fizycznego o charakterze umiarkowanym lub intensywnym, bez względu na cel lub motywację podejmowania tego wysiłku; aktywność fizyczna obejmuje zarówno wyczynowe lub rekreacyjne uprawianie sportu, lecz również inne zachowania, takie jak taniec czy praca w domu i ogrodzie. Pojęcie stosowane w dokumentach Światowej Organizacji Zdrowia oraz Komisji Europejskiej, ze szczególnym uwzględnieniem prozdrowotnego aspektu aktywności fizycznej, składające się na koncepcję HEPA (ang. health-enhancing physical activity), tj. prozdrowotna aktywność fizyczna lub aktywność fizyczna pozytywnie wpływająca na zdrowie. rodzaj sportowej aktywności fizycznej, który zasadniczo nie jest związany z uprawianiem sportu na zasadach określonych obowiązującymi regułami sportowymi; rekreacja podejmowana jest w przestrzeni rekreacyjnej lub na obiektach infrastruktury rekreacyjnej, np. spacer, zabawa na placu zabaw/w parku linowym, nordic walking itp. wyodrębniona część sportu rozumianego jako konkretny typ współzawodnictwa określony regułami sportowymi, np. piłka siatkowa plażowa (sport: piłka siatkowa), kolarstwo torowe (sport: kolarstwo) czy skoki narciarskie (sport: narciarstwo). rodzaj sportu określony obowiązującymi regułami sportowymi, uprawiany w celu utrzymania sprawności fizycznej, zdrowia psychicznego i dobrego samopoczucia, związany (choć niekoniecznie) z uczestnictwem w imprezach sportowych nastawionych najczęściej na masowe uczestnictwo; sport uprawiany niezawodowo (amatorsko, rekreacyjnie); zwany również jako: sport powszechny, sport rekreacyjny, sport masowy, sport amatorski. rodzaj sportu określony obowiązującymi regułami sportowymi, uprawiany w celu osiągania jak najlepszych wyników w zawodach sportowych różnego szczebla poprzez prowadzenie systematycznego treningu; często – sport zawodowy, którego uprawianie jest formą pracy zarobkowej; dawniej: sport kwalifikowany. Ponadto, powołując się na wyniki badań statystycznych lub analitycznych, przytoczono stosowaną w nich terminologię nawet w przypadkach, gdy była ona niespójna z pojęciami stosowanymi w ustawach czy dokumentach strategicznych. 8  Monitor Polski –9– Poz. 905 1. RAMY PRAWNE, ZGODNOŚĆ Z DOKUMENTAMI I REGULACJAMI UE ORAZ Z KRAJOWYMI DOKUMENTAMI STRATEGICZNYMI 9  Monitor Polski – 10 – Poz. 905 1.1. RAMY PRAWNE Dokument stanowi program rozwoju w rozumieniu art. 15 ust. 4 pkt 2 ustawy z dnia 6 grudnia 2006 r. o zasadach prowadzenia polityki rozwoju5. Jak wskazuje art. 15 ust. 1 przedmiotowej ustawy, programy są dokumentami o charakterze operacyjno-wdrożeniowym, ustanawianymi w celu realizacji średniookresowej strategii rozwoju kraju oraz strategii rozwoju, o których mowa w art. 9 pkt 3 ustawy. Zgodnie z przyjętymi w Planie uporządkowania strategii rozwoju z dnia 24 listopada 2009 r. założeniami dotyczącymi zoptymalizowania liczby dokumentów strategicznych, rząd RP przyjął w drodze uchwał 9 strategii realizujących cele średnio- i długookresowej strategii rozwoju kraju będących „innymi strategiami rozwoju” w rozumieniu ustawy o zasadach prowadzenia polityki rozwoju. PRS 2020 jest ściśle powiązany z ww. dokumentami strategicznymi, w tym w szczególności ze Strategią Rozwoju Kapitału Ludzkiego 2020 oraz Strategią Rozwoju Kapitału Społecznego 2020, stanowiąc „program rozwoju” w rozumieniu ustawy o zasadach prowadzenia polityki rozwoju. W związku z przyjęciem przez Radę Ministrów w dniu 14 lutego 2017 r. Strategii na rzecz Odpowiedzialnego rozwoju do roku 2020 (z perspektywą do 2030 r.) rozpoczęte zostały prace nad przebudową systemu zarządzania rozwojem Polski. Obecnie przez Radę Ministrów procedowany jest dokument System Zarządzania Rozwojem Polski, w którym określony zostanie docelowy układ dokumentów strategicznych. W momencie przekazywania aktualizacji PRS 2020 do konsultacji i uzgodnień (luty 2019 r.) prowadzone były także prace nad aktualizacją poszczególnych zintegrowanych strategii rozwoju. Najważniejszymi aktami prawnymi regulującymi obszar przewidzianych w PRS 2020 kierunków interwencji są:        5 ustawa z dnia 25 czerwca 2010 r. o sporcie (Dz. U. z 2019 r. poz. 1468, z późn. zm..), ustawa z dnia 24 kwietnia 2003 r. o działalności pożytku publicznego i o wolontariacie (Dz. U. z 2019 r. poz. 688), ustawa z dnia 21 kwietnia 2017 r. o zwalczaniu dopingu w sporcie (Dz. U. poz. 1051, z późn. zm.), ustawa z dnia 7 września 1991 r. o systemie oświaty (Dz. U. z 2019 r. poz. 1481), ustawa z dnia 14 grudnia 2016 r. – Prawo oświatowe (Dz. U. z 2019 r. poz. 1148, z późn. zm.), ustawa z dnia 6 kwietnia 1984 r. o fundacjach (Dz. U. z 2018 r. poz. 1491 ), ustawa z dnia 7 kwietnia 1989 r. Prawo o stowarzyszeniach (Dz. U. z 2017 r. poz. 210, z późn. zm.), Dz. U. z 2019 r. poz. 1295. 10  Monitor Polski   – 11 – Poz. 905 ustawa z dnia 8 marca 1990 r. o samorządzie gminnym (Dz. U. z 2019 r. poz. 506, z późn. zm.), ustawa z dnia 20 marca 2009 r. o bezpieczeństwie imprez masowych (Dz. U. z 2018 r. poz. 1870, z późn. zm.). 1.2. ZGODNOŚĆ Z DOKUMENTAMI I REGULACJAMI UE Unia Europejska nie posiada kompetencji do harmonizacji prawa państw członkowskich w zakresie realizacji polityki sportowej. Wprowadzone Traktatem Lizbońskim art. 6 oraz art. 165 TFUE dają UE możliwość realizacji działań mających na celu wspieranie, koordynowanie lub uzupełnianie działań państw członkowskich o wymiarze europejskim. Instytucje UE mogą więc przyjmować jedynie środki o charakterze zaleceń. Instytucje UE takie jak Komisja, Rada oraz Parlament przyjęły szereg dokumentów stanowiących wskazówki dla państw członkowskich, w jaki sposób formułować politykę sportową, tak aby wychodziła naprzeciw wspólnym wyzwaniom. Należy podkreślić, że cele, priorytety i działania opisane w PRS 2020 wpisują się w te zalecenia. Przede wszystkim należy wskazać, że niniejszy dokument wspiera realizację priorytetu określonego w strategii Europa 20206, którym jest rozwój sprzyjający włączeniu społecznemu: wspieranie gospodarki o wysokim poziomie zatrudnienia, zapewniającej spójność społeczną i terytorialną. W szczególności w zakresie: zdobywania nowych umiejętności, wspierania zdrowia i aktywności osób starszych, równouprawnienia płci oraz rozwoju spójności społecznej. Podstawowym dokumentem, który określa strategiczne wytyczne dla roli sportu w Europie jest sporządzona przez KE Biała Księga na temat Sportu7. PRS 2020 wpisuje się w dużą część zagadnień, które z punktu widzenia Białej Księgi są kluczowe dla polityki sportowej w Europie. W tym kontekście dokument Komisji podkreśla znaczenie takich kwestii jak: poprawa zdrowia publicznego poprzez aktywność fizyczną, konieczność walki z dopingiem, możliwość tworzenia kapitału ludzkiego poprzez sport, propagowanie wolontariatu, integracja społeczna poprzez sport, konieczność walki z nietolerancją i przemocą w sporcie oraz tworzenie zrównoważonego modelu finansowania sportu ze środków publicznych. Przyjmowane przez Radę UE zalecenia oraz konkluzje skupiają się na poszczególnych wyzwaniach, opisując ich charakter oraz sugerując określone działania. Porównanie tych dokumentów z PRS 2020 pokazuje, że niniejszy program odnosi się do większości obszarów wskazywanych w dokumentach unijnych, dostosowując rozwiązania do polskich warunków. 6 Komunikat Komisji Europa 2020. Strategia na rzecz inteligentnego i zrównoważonego rozwoju sprzyjającego włączeniu społecznemu, KOM(2010)2020 wersja ostateczna, Bruksela, 03.03.2010 r. 7 Biała Księga na temat Sportu, KOM(2007) 391 wersja ostateczna, Bruksela, 11.07.2007 r. 11  Monitor Polski – 12 – Poz. 905 Wizja zawarta w PRS 2020 oraz potrzeba stworzenia dokumentu o takim charakterze pokrywa się z zaleceniami Rady dot. promowania prozdrowotnej aktywności fizycznej8. Oprócz opisu korzyści wynikających z aktywnego stylu życia, dokument zaleca również państwom członkowskim, aby dążyły do skutecznej polityki w dziedzinie prozdrowotnej aktywności fizycznej poprzez opracowanie międzysektorowego podejścia uwzględniającego takie obszary polityki jak: sport, zdrowie, edukacja, środowisko i transport, uwzględniając wytyczne UE dotyczące aktywności fizycznej oraz działając zgodnie z uwarunkowaniami krajowymi. Działania te powinny obejmować m.in. wdrażanie krajowych strategii. Postulat ten został powtórzony w podobnym kształcie w formie Konkluzji Rady9. Należy dodać, że te same Konkluzje podkreślają znaczenie zachęcania do rozwoju inicjatyw sportowych na właściwym szczeblu – tak aby tworzyć bogatą oraz dostępną ofertę aktywności fizycznej wśród społeczeństwa oraz włączania zagadnień związanych z aktywnym starzeniem się do krajowych polityk. Szczególnie istotna z punktu widzenia UE jest kwestia budowania kapitału społecznego i włączenia społecznego poprzez sport, która również znajduje odzwierciedlenie w PRS 2020. Do tego zagadnienia odnosi się szereg konkluzji Rady. Państwa członkowskie podkreślają w nich, że dostępność sportu i udział w jego różnych aspektach są ważne dla rozwoju osobistego, poczucia tożsamości i przynależności, dobrego samopoczucia w aspekcie fizycznym i psychicznym, upodmiotowienia, kompetencji i sieci społecznych, komunikacji międzykulturowej i szans na rynku pracy10. Ponadto Rada uznała, że angażując się w sport, młodzi ludzie nabywają konkretne umiejętności i kompetencje osobiste i zawodowe, które zwiększają ich szanse na zatrudnienie11. Konkluzje wskazują również na konieczność wykorzystania potencjału sportu na rzecz wsparcia grup defaworyzowanych, w szczególności kobiet12 oraz osób niepełnosprawnych, którym należy zapewnić też odpowiednią infrastrukturę13. Rada docenia także wartość wolontariatu sportowego w budowaniu kapitału społecznego14. Kolejnym zagadnieniem, które zajmuje istotne miejsce w dokumentach UE oraz w PRS 2020, jest kwestia uczciwości w sporcie. Państwa członkowskie wraz z innymi interesariuszami zebranymi na Forum Sportu 2012 r. dostrzegły, że ustawianie wyników sportowych stanowi jedno 8 Zalecenie Rady z dnia 26 listopada 2013 r. w sprawie propagowania we wszystkich sektorach prozdrowotnej aktywności fizycznej (2013/C 354/01). 9 Konkluzje Rady i przedstawicieli rządów państw członkowskich zebranych w Radzie z dnia 27 listopada 2012 r. w sprawie propagowania aktywności fizycznej sprzyjającej zdrowiu (2012/C 393/07). 10 Konkluzje Rady z dnia 18 listopada 2010 r. w sprawie roli sportu jako źródła i podstawy aktywnego włączenia społecznego (2010/C 326/04). 11 Konkluzje Rady w sprawie wpływu sportu na gospodarkę UE, a zwłaszcza na walkę z bezrobociem młodzieży i na zwiększanie włączenia społecznego (2014/C 32/03). 12 Konkluzje Rady z dnia 21 maja 2014 r. w sprawie równości płci w sporcie (2014/C 183/09). 13 Konkluzje Rady z dnia 18 listopada 2010 r. 14 Konkluzje Rady w sprawie roli wolontariatu sportowego w propagowaniu aktywności obywatelskiej (2011/C 372/06). 12  Monitor Polski – 13 – Poz. 905 z najpoważniejszych zagrożeń dla współczesnego sportu, podkreślając, że rozwiązanie tego problemu wymaga niezwłocznych, spójnych i skoordynowanych działań władz publicznych, ruchu sportowego i operatorów zakładów bukmacherskich15. Konieczność podjęcia działań w tym zakresie została również potwierdzona w formie Konkluzji16. Drugim istotnym wyzwaniem w zakresie uczciwości w sporcie jest kwestia walki z dopingiem. W dokumentach unijnych wskazuje się na potrzebę podjęcia działań w tym zakresie zarówno w sporcie wyczynowym, jak i rekreacyjnym17. Zalecenia dotyczące najważniejszych wyzwań w sporcie przedstawił również Parlament Europejski w Sprawozdaniu w sprawie europejskiego wymiaru sportu18. Dokument identyfikuje konieczne obszary interwencji oraz rekomenduje podjęcie działań m.in. państwom członkowskim. Zalecenia te pokrywają się z PRS 2020 w takich obszarach jak: walka z dyskryminacją w sporcie ze względu na płeć, wpływ sportu na pomoc w powrocie do normalności młodzieży znajdującej się w trudnej sytuacji socjalnej, pozytywny wpływ sportu na zdrowie, umożliwienie uprawiania sportu wszystkim obywatelom w różnych lokalizacjach, umożliwienie osobom niepełnosprawnym uczestnictwa w sporcie, konieczność walki z dopingiem oraz korupcją w sporcie, rola kształcenia i odpowiednich kwalifikacji trenerów, zapewnienie bezpieczeństwa na stadionach. W Sprawozdaniu podkreślono także istotne znaczenie wolontariatu w sporcie, ważną rolę kariery dwutorowej oraz zauważono potencjał istniejący w sporcie dla integracji społecznej, zatrudnienia czy zaangażowania obywatelskiego. 1.3. ZGODNOŚĆ Z KRAJOWYMI DOKUMENTAMI STRATEGICZNYMI Program wpisuje się w przyjętą w dniu 14 lutego 2017 r. Strategię na rzecz Odpowiedzialnego rozwoju do roku 2020 (z perspektywą do 2030 r.). W treści Strategii w „obszarze wpływającym na osiągnięcie celów Strategii: Kapitał ludzki i społeczny” wskazuje się, że kapitał społeczny może być umacniany także poprzez sport, który posiada potencjał do kształtowania postaw prospołecznych. Zakres podmiotowy oddziaływania jest w tym przypadku szeroki i obejmuje zarówno samych uczestników współzawodnictwa sportowego, u których sport kształtuje określone wartości, jak i osoby zaangażowane (nawet pośrednio) w jego organizację. Sport stwarza też możliwość osobistego zaangażowania w działania na rzecz społeczności lokalnej, także w formie wolontariatu sportowego. Potencjał społeczny sportu może być również wykorzystywany w procesie resocjalizacji czy oddziaływania na grupy zagrożone wykluczeniem, takie jak młodzież z mniej uprzywilejowanych środowisk, osoby niepełnosprawne. 15 Deklaracja z Nikozji w sprawie walki z ustawianiem wyników sportowych, przyjęta podczas spotkania w ramach Europejskiego Forum Sportu oraz Nieformalnego Spotkania Ministrów UE odpowiedzialnych za sport w Nikozji (20.09.2012 r.). 16 Konkluzje Rady w sprawie walki z manipulowaniem wynikami sportowymi (2011/C 378/01). 17 Konkluzje Rady i przedstawicieli rządów państw członkowskich zebranych w Radzie z dnia 10 maja 2012 r. w sprawie walki z dopingiem w sporcie rekreacyjnym (2012/C 169/03). 18 Sprawozdanie w sprawie europejskiego wymiaru sportu, 18.11.2011 r. (2011/2087(INI)). 13  Monitor Polski – 14 – Poz. 905 W SOR wśród planowanych działań wskazano działania na rzecz wzrostu poziomu aktywności fizycznej społeczeństwa, wykorzystanie sportu i aktywności fizycznej jako narzędzia budowy kapitału społecznego (wolontariat sportowy, lokalne inicjatywy sportowe, włączanie społeczne poprzez sport grup defaworyzowanych – np. osoby niepełnosprawne, ubogie) oraz zwiększanie partycypacji społecznej m.in. poprzez wspieranie inicjatyw sportowych. W strategii znalazł się także projekt strategiczny w obszarze sportu, czyli Program KLUB. PRS 2020 wpisuje się także w obszar Strategii Rozwoju Kapitału Ludzkiego (projekt z 27 lipca 2018 r.) i służy realizacji celu szczegółowego nr 4 tego dokumentu: Poprawa zdrowia obywateli oraz systemu opieki zdrowotnej. W ramach tego celu przewidziano m.in. kierunek interwencji Poprawa kultury fizycznej w społeczeństwie, w ramach którego realizowane będą projekty dotyczące upowszechniania aktywności fizycznej społeczeństwa, upowszechniania sportu dzieci i młodzieży oraz budowy infrastruktury sportowej. Jednym z projektów strategicznych przypisanych do Strategii Rozwoju Kapitału Społecznego (projekt z 16 listopada 2018 r.) jest projekt „Program KLUB”. W PRS 2020 znalazły się także kwestie, które są obecne w Strategii Rozwoju Transportu, tj. działania na rzecz promowania transportu rowerowego i chodzenia jako ważnych elementów transportu w miastach. 14  Monitor Polski – 15 – Poz. 905 2. DIAGNOZA 15  Monitor Polski – 16 – Poz. 905 Diagnoza sytuacji w obszarze sportu została sporządzona w 2015 r. i znajduje się w przyjętym uchwałą nr 150 Rady Ministrów z dnia 31 sierpnia 2015 r. Programie Rozwoju Sportu do roku 2020. W związku z tym, że niniejszy dokument jest jedynie aktualizacją PRS 2020, a pozostały jego okres obowiązywania jest bardzo krótki, nie zdecydowano się przeprowadzać ponownie pełnej diagnozy sytuacji w obszarze sportu. Motywy, które zdecydowały o potrzebie przygotowania oraz kierunkach dokumentu strategicznego, nie uległy zasadniczym zmianom od 2015 r. Nie powodują one zatem potrzeby modyfikacji misji, wizji, celu głównego oraz celów szczegółowych dokumentu. Jednocześnie należy podkreślić, że w latach 2019 i 2020 MSiT planuje przygotowanie kompleksowej diagnozy sytuacji w obszarze sportu, która zostanie wykorzystana na potrzeby dokumentu strategicznego regulującego ten obszar po 2020 r. Z powyższych powodów w części diagnostycznej aktualizacji PRS 2020 przedstawiony zostanie jedynie skrócony opis zmian, jakie zaszły w najważniejszych obszarach sportu, na podstawie wyników badań opublikowanych w latach 2015-2019. W pozostałym zakresie aktualne pozostają najważniejsze wnioski z diagnozy przeprowadzonej w 2015 r. 2.1. SPORT W GOSPODARCE NARODOWEJ Jeżeli chodzi o miejsce sportu w gospodarce narodowej to sytuacja na przestrzeni ostatnich lat nie uległa większym zmianom. Na podstawie rachunku satelitarnego sportu dla Polski19 wartość całkowita popytu finalnego na dobra i usługi sportu wyniosła w 2012 r. 35,3 mld zł. W ujęciu względnym jest to równoważne udziałowi PKB sportu w całkowitym PKB Polski w roku 2012 na poziomie 2,16%. Zatrudnienie związane ze sportem stanowiło 2,04% ogólnej liczby zatrudnionych w gospodarce w roku 2012 i w stosunku do roku 2010 obniżyło się o 0,5 punktu procentowego. Przy wzroście wartości dodanej związanej z produkcją sportową w tym samym okresie oznacza to wzrost wydajności pracy w tym sektorze. 2.2. AKTYWNOŚĆ FIZYCZNA SPOŁECZEŃSTWA W zakresie aktywności fizycznej Polaków należy zauważyć, że wyniki przeprowadzanego na zlecenie MSiT badania Aktywności Fizycznej Polaków nie wskazują w latach 2016-2018 na jednoznaczny trend. W latach 2016 i 2017 wartość wskaźnika Odsetek Polaków w wieku 15-69 lat podejmujących aktywność fizyczną w wymiarze zgodnym z wytycznymi WHO w czasie wolnym spadała i w 2017 r. wyniosła 16,1% (w porównaniu z 18,5 % w 2015 r.). Natomiast w 2018 r. wartość wskaźnika znacząco wzrosła i wyniosła 21,6 %. Należy jednak z ostrożnością podchodzić do tych danych, oczekując na potwierdzenie pozytywnego wyniku w kolejnych latach. Fluktuacje wartości wskaźników opartych na tym badaniu wynikają z jego metodologii. W związku z powyższym, wyniki za pojedyncze lata nie 19 Rachunek Satelitarny Sportu dla Polski za 2012 rok, Warszawa 2017 r., raport wykonany na zlecenie Ministerstwa Sportu i Turystyki 16  Monitor Polski – 17 – Poz. 905 mogą być podstawą do określania jednoznacznego trendu przy ocenie zjawiska. Mimo tej ostrożności, z pewnością pozytywnie należy ocenić zatrzymanie spadkowego trendu z poprzednich lat. Wyniki ww. badania wskazują także na stały w ostatnich latach wzrost odsetka Polaków podejmujących regularnie transportową aktywność fizyczną. Wyniki badania Głównego Urzędu Statystycznego „Uczestnictwo Polaków w sporcie i rekreacji ruchowej 2016 r.” wskazują, że uczestnictwo Polaków w sporcie i rekreacji ruchowej w 2016 r. pozostało na podobnym poziomie co w 2012 r. W 2016 r. w sporcie i rekreacji ruchowej uczestniczyło 46,4% członków gospodarstw domowych. Jako najczęstszą przyczynę braku uczestnictwa raport GUS podaje brak wolnego czasu. Zgodnie z danymi GUS20 rosną wydatki gospodarstw domowych na sport i rekreację. W 2016 r. przeciętne gospodarstwo domowe wydawało na te cele 458 zł rocznie, co jest wzrostem o 40 zł w porównaniu do 2012 r. W 2018 r. Komisja Europejska opublikowała raport z wynikami kolejnej edycji Eurobarometru „Sport i aktywność fizyczna”.21 Wyniki tego badania pokazują, że aktywność fizyczna osób mieszkających w państwach Unii Europejskiej spadła w porównaniu z poprzednią edycją. Jedynie w 6 spośród przebadanych państw odsetek osób, które nigdy nie uprawiają sportu, zmniejszył się w porównaniu z 2013 r. W Polsce odsetek ankietowanych, którzy wskazali taką odpowiedź, wzrósł nieznacznie. 20 Główny Urząd Statystyczny, Uczestnictwo Polaków w sporcie i rekreacji ruchowej 2016 r., Warszawa 2017 r. http://ec.europa.eu/commfrontoffice/publicopinion/index.cfm/survey/getsurveydetail/instruments/special/surveyky/216 21 4 17  Monitor Polski – 18 – Poz. 905 Źródło: Komisja Europejska, Special Eurobarometer 472. Sport and physical activity, 2018 r. W zakresie aktywności fizycznej dzieci i młodzieży w Polsce, podobnie jak w innych krajach, mamy do czynienia z negatywnym trendem. Zgodnie z wynikami badania HBSC przeprowadzonego w 2018 r. zalecenia WHO dotyczące umiarkowanej aktywności fizycznej (MVPA) spełnia jedynie 17,2% młodzieży (w wieku 11–15 lat), co stanowi mniej niż jedną piątą badanej populacji. Warto zauważyć, że choć autorzy raportu wskazują na spadek w badaniu HBSC (w porównaniu do 2014 r.) średniego wskaźnika aktywności fizycznej MVPA, to dotyczył on tylko niektórych grup młodzieży. Byli to chłopcy w trzech grupach wieku (11-, 13- i 15-letni) oraz dziewczęta 11-letnie. W dwóch starszych grupach dziewcząt nie zanotowano statystycznie istotnych różnic, z tendencją do poprawy w 2018 r. (p=0,155 dla 13-latek i p=0,212 dla 15-latek). Jedną z przyczyn takiego stanu rzeczy jest fakt, że MSiT w swoich działaniach kładzie szczególny nacisk na aktywność fizyczną dziewcząt. Warto zauważyć, że w grupie 8-latków (badanie COSI 2016) aż 82,8 % dzieci spełnia normy aktywności fizycznej, co jest bardzo dobrym wynikiem. W weekendy odsetek aktywnych 8-latków jest nawet wyższy (ponad 90%), co wynika z faktu, że jest to czas spędzany z rodziną. Od czasu przyjęcia PRS 2020 w 2015 r. nie opublikowano nowych danych dotyczących uczestnictwa dzieci i młodzieży w lekcjach wychowania fizycznego. Z danych opublikowanych w 2013 r. wynika, że 18  Monitor Polski – 19 – Poz. 905 odsetek uczniów w wieku 11–17 lat uczestniczących we wszystkich lub prawie wszystkich lekcjach wychowania fizycznej wyniósł 73,8%. W opinii Ministerstwa Sportu i Turystyki szansą na odwrócenie trendów jest także poprawiająca się aktywność fizyczna osób dorosłych. W 2018 r. zanotowaliśmy pierwszy raz od wielu lat wzrost odsetka Polaków w wieku 15–69 lat, którzy są aktywni w czasie wolnym do 21,8% (w 2015 r. odsetek ten wynosił 15,5%). Jak wskazują badacze, jedną z przyczyn braku aktywności fizycznej dzieci są wzorce zachowań panujące w rodzinie. Rosnący odsetek osób dorosłych wybierających aktywność fizyczną jako sposób spędzania wolnego czasu spowoduje w dłuższej perspektywie poprawę sytuacji również w grupie najmłodszych Polaków. Nie ma dostępnych zbyt wielu danych dotyczących aktywności fizycznej osób starszych. Jedynie w ramach przeprowadzanego na zlecenie MSiT badania Aktywności Fizycznej Polaków można wskazać, że wśród respondentów tego badania w wieku powyżej 60 lat ok. 11,5% osób podejmuje aktywność fizyczną w wymiarze zgodnym z wytycznymi WHO. 2.3. ORGANIZACJE SPORTOWE I ICH CZŁONKOWIE Warto zauważyć, że w ostatnich latach wzrasta liczba klubów sportowych. W 2016 r. zgodnie z danymi GUS22 w Polsce funkcjonowało 14 858 klubów, co stanowi wzrost o ponad 500 klubów w porównaniu z 2012 r. W przeliczeniu na 100 tys. mieszkańców liczba klubów wzrosła w tym okresie z 37,1 do 38,7. Zwiększyła się także liczba członków klubów sportowych. W 2016 r. do klubów sportowych należało 1 019 574 Polaków. Przeliczając to na liczbę ludności, okazuje się, że 26,5 na 1000 Polaków było w 2016 r. członkiem klubu sportowego. Wartość ta przekroczyła zatem wartość zaplanowaną w PRS 2020 do osiągnięcia w 2020 r. 2.4. INFRASTRUKTURA SPORTOWO-REKREACYJNA W dalszym ciągu poprawia się sytuacja w zakresie rozwoju infrastruktury sportowo-rekreacyjnej. Rozwijana jest infrastruktura dla sportu wyczynowego. W ostatnich latach MSiT dofinansowało budowę, przebudowę i modernizację wielu obiektów. Powstał m.in. pierwszy w Polsce kryty tor do łyżwiarstwa szybkiego w Tomaszowie Mazowieckim oraz zmodernizowano centrum biathlonowe w Dusznikach-Zdroju. Tym samym zwiększa się liczba obiektów pozwalających na rozgrywanie zawodów rangi międzynarodowej, a także zapewniających polskim sportowcom profesjonalne zaplecze treningowe. 22 Główny Urząd Statystyczny, Bank danych lokalnych. 19  Monitor Polski – 20 – Poz. 905 W zakresie sportu dla wszystkich uruchomiono m.in. program otwartych stref aktywności, dzięki któremu przy wsparciu MSiT wybudowanych zostanie ponad 1500 ogólnodostępnych plenerowych miejsc sportu, rekreacji i odpoczynku dla całych rodzin. Poprawia się także sytuacja jeżeli chodzi o szkolną infrastrukturę sportową. Zgodnie z danymi z systemu informacji oświatowej23, odsetek szkół, które posiadają „pomieszczenie do prowadzenia zajęć wychowania fizycznego” lub „boisko uniwersalne/wielozadaniowe”, wynosi ok. 83%. Należy także zwrócić uwagę na znaczny wzrost długości dróg i ścieżek rowerowych w Polsce. W 2016 r. łączna długość dróg rowerowych w Polsce osiągnęła 11 258,4 km, co stanowi wzrost o ponad 4 tys. km od 2012 r. Województwami o największym zagęszczeniu dróg rowerowych były w 2016 r. śląskie, pomorskie i kujawsko-pomorskie. Gęstość ścieżek rowerowych w województwach (km/100 km2) 3,20 ZACHODNIOPOMORSKIE WIELKOPOLSKIE WARMIŃSKO-MAZURSKIE ŚWIĘTOKRZYSKIE ŚLĄSKIE POMORSKIE PODLASKIE PODKARPACKIE OPOLSKIE MAZOWIECKIE MAŁOPOLSKIE ŁÓDZKIE LUBUSKIE LUBELSKIE KUJAWSKO-POMORSKIE DOLNOŚLĄSKIE 0,00 4,53 2,10 1,97 6,35 6,02 2,30 2,99 3,30 2,70 2,53 3,96 3,51 3,73 5,19 3,48 1,00 2,00 3,00 4,00 5,00 6,00 7,00 Źródło: Opracowanie własne na podstawie Główny Urząd Statystyczny, Bank danych lokalnych. 2.5.SPORT WYCZYNOWY Zgodnie z danymi GUS, w 2017 r.24 w Polsce zarejestrowanych było 67 związków sportowych. W 2017 r. polskie związki sportowe powołały 10,7 tys. członków kadry narodowej, spośród których 40,4% stanowiły kobiety, a 50,5% juniorzy i juniorki. W porównaniu z rokiem 2016 widoczny jest 23 24 Dostępnymi na portalu dane.gov.pl pod adresem https://dane.gov.pl/dataset/1573 (dostęp 13.06.2019) Główny Urząd Statystyczny, Kultura Fizyczna w 2017 r., Warszawa 2018 r. 20  Monitor Polski – 21 – Poz. 905 wzrost liczby reprezentantów kadry narodowej o 17,1%. Znacznie zwiększyła się liczba reprezentantów w kategorii juniorów (z 3,8 tys. w 2016 r. do 5,4 tys. w 2017 r.). Największą liczbą zawodników w 2017 r. cechowały się Polski Związek Piłki Siatkowej (1,2 tys.), Polski Związek Taekwondo Olimpijskiego (694 osoby) i Polski Związek Pływacki (594 osoby). W 2016 r. najliczniejszą reprezentację powołał Polski Związek Piłki Nożnej (903 osoby). Reprezentanci Polski w 2017 r. Seniorzy Młodzieżowcy Juniorzy 0 500 1000 Kobiety 1500 2000 2500 3000 3500 Mężczyźni Źródło: Główny Urząd Statystyczny, Kultura Fizyczna w 2017 r., Warszawa 2018 r. Jeżeli chodzi o ogólną liczbę sportowców trenujących daną dyscyplinę, najpopularniejsza w 2016 r.25 była w dalszym ciągu piłka nożna (łącznie z halową i plażową). Na kolejnych miejscach na liście najchętniej uprawianych dyscyplin plasowały się piłka siatkowa, koszykówka, pływanie, lekkoatletyka i piłka ręczna. W dalszym ciągu zdecydowana większość sportowców w Polsce to juniorzy (ok. 72% w 2016 r.) W okresie, który upłynął od przyjęcia PRS 2020, odbyły się Letnie Igrzyska Olimpijskie w Rio de Janeiro w 2016 r. oraz Zimowe Igrzyska Olimpijskie w PyeongChang. Na letnich Igrzyskach w Rio de Janeiro Polacy zdobyli 11 medali (2 złote – 3 srebrne – 6 brązowych). Liczba medali ogółem jest zatem taka sama jak na poprzednich igrzyskach w Londynie w 2012 r. (3-1-7) i Pekinie w 2008 r. (4-5-2)26. Zwraca natomiast uwagę niższa liczba medali złotych. Z kolei na Zimowych Igrzyskach Olimpijskich w PyeongChang Polscy sportowcy zdobyli 2 medale (1-0-1) co jest skromniejszym dorobkiem niż 25 Główny Urząd Statystyczny, Bank danych lokalnych. W związku z dyskwalifikacjami sportowców z innych państw za stosowanie dopingu Polscy sportowcy zwiększyli swój dorobek medalowy w IO w Pekinie i IO w Londynie, bowiem brązowe medale otrzymali ciężarowcy Marcin Dołęga (Pekin 2008 – kategoria 105 kg) oraz Tomasz Zieliński (Londyn 2012 – kategoria 94 kg). Ponadto po dyskwalifikacji Tatiany Łysenko, Anita Włodarczyk otrzymała złoty medal IO w Londynie w 2012 r. w rzucie młotem. 26 21  Monitor Polski – 22 – Poz. 905 osiągnięcia z ZIO w Soczi (4-1-1) oraz Vancouver (1-3-2). Niemniej pod względem liczby i kolorów zdobytych medali ZIO w PyeongChang były trzecimi najbardziej udanymi w historii startów polskiej reprezentacji. W 2016 r. MSiT zleciło przeprowadzenie analizy działalności polskich związków sportowych w sportach olimpijskich27. Główny wniosek płynący z tego badania wskazywał, że PZS są, generalnie rzecz ujmując, słabo przygotowane do pełnienia swoich zadań od strony zarządczej. PZS powinny podjąć intensywne działania w zakresie takiego kształtowania swoich kadr, żeby były one zdolne do wytyczania strategicznych kierunków rozwoju związku. Wykorzystując m.in. ww. wnioski, w Ministerstwie opracowano Kodeks Dobrego Zarządzania dla Polski Związków Sportowych28, a także rozpoczęto – w porozumieniu z Instytutem Sportu – Państwowym Instytutem Badawczym – projekt „Akademia Zarządzania Sportem”, mający na celu podniesienie kompetencji menedżerskich pracowników biur PZS. 27 28 Fundacja IDEA Rozwoju, Analiza działalności polskich związków sportowych w sportach olimpijskich, Warszawa 2016 r. Dostępny na www.msit.gov.pl 22  Monitor Polski – 23 – Poz. 905 3. CELE 23  Monitor Polski – 24 – Poz. 905 Wizja: Aktywne i zdrowe społeczeństwo Wizją, której realizacji będą służyć strategiczne działania podejmowane w obszarze sportu, jest społeczeństwo, które ma wykształcony nawyk podejmowania aktywności fizycznej dostatecznie często i intensywnie, aby dzięki temu móc dłużej cieszyć się życiem w zdrowiu, a tym samym zarówno zwiększyć poziom zadowolenia z życia, jak i obniżyć koszty społeczne związane z prowadzeniem niezdrowego trybu życia. Cel główny: Tworzenie warunków dla rozwoju sportu oraz promocja aktywności fizycznej pozytywnie wpływającej na zdrowie Głównym celem zapisanym w dokumencie jest stworzenie takich warunków, które umożliwią zbliżenie się do zarysowanej wizji, idealnego stanu docelowego – aktywnego i zdrowego społeczeństwa. Cel główny zakłada 2 główne komponenty – działania związane z tworzeniem warunków (infrastruktury, oferty, struktury organizacyjnej) dla upowszechniania aktywności fizycznej oraz promocję zdrowego i aktywnego stylu życia. Cel główny będzie realizowany poprzez poniższe cele szczegółowe. Cele szczegółowe: 1. Zapewnienie warunków i oferty dla powszechnego podejmowania aktywności fizycznej na każdym etapie życia. 2. Wykorzystanie sportu na rzecz budowy kapitału społecznego. 3. Poprawa warunków organizacyjno-prawnych dla rozwoju sportu oraz zwiększenie dostępności wykwalifikowanych zasobów kadrowych. 4. Wykorzystanie potencjału sportu na poziomie wyczynowym na rzecz upowszechnienia aktywności fizycznej lub promocji Polski na arenie międzynarodowej. 24  Monitor Polski – 25 – Poz. 905 CEL SZCZEGÓŁOWY 1. ZAPEWNIENIE WARUNKÓW I OFERTY DLA POWSZECHNEGO PODEJMOWANIA AKTYWNOŚCI FIZYCZNEJ NA KAŻDYM ETAPIE ŻYCIA Cel szczegółowy 1 obejmuje działania związane z zapewnieniem warunków dla powszechnego uprawiania aktywności fizycznej. Działania zostały przyporządkowane różnym etapom życia człowieka – dzieciństwu i młodości (sport i aktywność fizyczna w szkole), życiu dorosłemu (godzenie aktywności fizycznej/kariery sportowej z życiem zawodowym i rodzinnym) oraz podeszłemu wiekowi (aktywność fizyczna jako forma przedłużenia aktywności społecznej). Na każdym etapie planowane są działania związane z zapewnianiem niezbędnej infrastruktury, oferty zajęć oraz promocją aktywności fizycznej. Ważnym komponentem ujętym w tym celu jest problematyka przestrzeni publicznej sprzyjającej podejmowaniu aktywności fizycznej. Z badań przedstawionych w diagnozie wynika, że Polacy najczęściej uprawiają sport w sposób niezorganizowany, w miejscu publicznie dostępnym (np. park). Ponadto, w porównaniu z innymi krajami, w Polsce stosunkowo mało osób regularnie podejmuje pozasportową aktywność fizyczną, do której przede wszystkim zalicza się m.in. aktywność fizyczną związaną z przemieszczaniem się. Stworzenie warunków oraz promocja podejmowania „transportowej” aktywności fizycznej może znacząco przyczynić się do prowadzenia zdrowszego i bardziej aktywnego trybu życia, mimo zdiagnozowanej bariery braku czasu. Ponadto zagadnienia rewitalizacji i rekultywacji terenów zdegradowanych i przeznaczenie ich na funkcje rekreacyjne oraz niskoemisyjnego transportu miejskiego, w tym pieszego i rowerowego, są wprost wskazane jako priorytety inwestycyjne w ramach unijnej perspektywy finansowej 2014-2020, co umożliwia realizację tego typu inwestycji przy dofinansowaniu ze środków Unii Europejskiej. Cel szczegółowy 1 koresponduje z działaniami Komisji Europejskiej oraz Światowej Organizacji Zdrowia, które kładą nacisk na promocję aktywności fizycznej pozytywnie wpływającej na zdrowie (ang. Health-enhancing physical activity, HEPA). Aktywność fizyczna prezentowana jest w bardzo szerokim kontekście – nie tylko jako czynnik przyczyniający się do dłuższego pozostawania w zdrowiu, lecz również jako prawo i przywilej każdego człowieka, narzędzie prawidłowego rozwoju psychicznego i społecznego. W związku z powyższym działania związane z promocją aktywności fizycznej pozytywnie wpływającej na zdrowie wykraczają poza wąsko rozumiany obszar sportu, zaś odnoszą się w szczególności do zapewnienia sprzyjających warunków do pozostawania aktywnym w każdej fazie życia oraz w każdej roli społecznej. Działania promujące aktywność fizyczną muszą zatem być zawarte w wielu sektorowych politykach, nie tylko sportowej i zdrowotnej, lecz również społecznej, transportowej, planistycznej (urbanistycznej) i środowiskowej. Ponadto wskazane byłoby, zgodnie z kierunkiem określonym w Strategii WHO aktywności fizycznej dla regionu europejskiego29, stworzenie mechanizmu koordynacji wielosektorowych działań administracji publicznej z zakresu promocji prozdrowotnej aktywności fizycznej. 29 Światowa Organizacja Zdrowia (World Health Organisation, WHO), WHO European Region Physical Activity Strategy 2016-2025,2016 r. 25  Monitor Polski – 26 – Poz. 905 Priorytet 1.1. Kształtowanie nawyku podejmowania aktywności fizycznej oraz podnoszenie sprawności fizycznej dzieci i młodzieży Dzieci i młodzież są grupą wymagającą szczególnego wsparcia w zakresie organizacji zajęć sportowo-rekreacyjnych. Okres edukacji szkolnej jest szczególnie istotny w życiu człowieka ze względu na kształtowanie wielu nawyków behawioralnych. Szczególnie istotne jest w tym kontekście zachęcenie dzieci i młodzieży szkolnej do prowadzenia zdrowego i aktywnego stylu życia. Regularne podejmowanie aktywności fizycznej sprzyja właściwemu rozwojowi psychofizycznemu dzieci i młodzieży, a także może pełnić pomocniczą rolę w nawiązywaniu relacji społecznych oraz przeciwdziałaniu zjawiskom patologicznym. Egalitarystyczny charakter sportu i aktywności fizycznej może w szczególności przyczynić się do integracji dzieci i młodzieży z różnych środowisk, ucząc tolerancji oraz kształtując umiejętność współpracy. Dużą rolę odgrywają w tym zakresie zarówno wzorce rodzinne, jak i instytucjonalne. Warto również podkreślić istotną rolę wzorców kulturowych, w tym najważniejszych – przekazywanych w rodzinie. Aktualnie promowany wzorzec rozwoju oparty o maksymalizację konsumpcji dóbr i usług sprzyja zachowaniom aspołecznym lub pozornie społecznym (z wykorzystaniem tzw. serwisów społecznościowych) oraz siedzącemu trybowi życia. Istotne jest zatem prezentowanie aktywności fizycznej jako atrakcyjnej, konkurencyjnej dla gier i zabaw z wykorzystaniem nowych technologii, formy spędzania wolnego czasu, w tym również dla całej rodziny. Ponadto rozwój nowych technologii z zakresu tzw. activity tracking (śledzenie i udostępnianie przebytych tras treningowych itp.) również może zostać wykorzystany w celu promocji aktywności fizycznej. Kierunek interwencji 1.1.1. Zapewnianie niezbędnej ogólnodostępnej infrastruktury sportowej i rekreacyjnej, w tym infrastruktury przyszkolnej Zapewnianie ogólnodostępnej infrastruktury sportowej i rekreacyjnej jest jednym z podstawowych czynników warunkujących podejmowanie aktywności fizycznej, nie tylko wśród dzieci i młodzieży. Zaleca się, aby przynajmniej jeden z tych dwóch typów obiektów był dostępny w każdej szkole (z wyjątkiem przypadków szczególnych, np. szkół z bardzo małą liczbą uczniów). Warto zwrócić uwagę na negatywną tendencję spadku odsetka szkół z dostępem do sali gimnastycznej w miastach, szczególnie tych największych. Inwestycje w przyszkolną infrastrukturę sportową mogą być elementem szerszego wsparcia placówki, a nawet jej najbliższego sąsiedztwa. Istotne jest, aby przyszkolne obiekty sportowo-rekreacyjne były dostępne dla uczniów oraz mieszkańców również po godzinach lekcyjnych. Warto również pamiętać o zróżnicowanych potrzebach ruchowych dzieci i młodzieży w różnym wieku oraz o różnym stopniu sprawności, stąd inwestycje w infrastrukturę nie powinny ograniczać się do obiektów stricte sportowych, lecz uwzględniać również obiekty rekreacyjne przeznaczone dla młodszych dzieci, np. place zabaw czy ścieżki sprawnościowe. 26  Monitor Polski – 27 – Poz. 905 Kierunek interwencji 1.1.2. Zapewnianie ogólnodostępnej oferty zajęć sportowych sprzyjających zrównoważonemu rozwojowi psychofizycznemu dzieci i młodzieży Podstawową formą zajęć sportowo-rekreacyjnych dla dzieci i młodzieży są lekcje wychowania fizycznego w szkole. Z diagnozy wynika, że niepokojąco duży jest odsetek młodzieży (szczególnie w wieku gimnazjalnym i ponadgimnazjalnym), która nie uczestniczy regularnie w lekcjach wychowania fizycznego. Lekcje wychowania fizycznego często uznawane są za nieatrakcyjne lub związane z różnego rodzaju problemami wynikającymi ze zbyt dużej trudności zadań przy obniżonej sprawności części uczniów, ocennej postawy nauczyciela oraz szczególnej presji grupy rówieśniczej. Presja grupy oraz rosnący poziom agresji stosunków społecznych między uczniami (w tym tendencja publicznego „kompromitowania” nielubianych kolegów/koleżanek) może wpływać na obniżanie się poziomu uczestnictwa w zajęciach, w szczególności uczniów mniej sprawnych fizycznie oraz otyłych lub z nadwagą. Pożądaną sytuacją jest także aktywne uczestnictwo uczniów niepełnosprawnych w lekcjach wychowania fizycznego, dostosowanych do ich indywidualnych potrzeb. Ważnym aspektem jest również zapewnienie wystarczającej oferty zajęć pozalekcyjnych. Dzieci i młodzież zdecydowanie preferują sporty wymagające zorganizowanej formy zajęć (gry zespołowe, taniec). Ponadto często nie dysponują jeszcze wystarczającą wiedzą, która pozwalałaby na prawidłowe wykonywanie ćwiczeń bez szkody dla zdrowia (np. podczas zajęć w siłowni). Atrakcyjna oferta pozalekcyjnych zajęć sportowo-rekreacyjnych powinna być również alternatywną dla innych, mniej angażujących fizycznie form spędzania wolnego czasu. Podejmowane będą także działania mające na celu systemowe wsparcie organizacji pozalekcyjnych zajęć sportowych dla dzieci i młodzieży szkolnej. Program ma na celu umożliwienie podejmowania dodatkowej aktywności fizycznej realizowanej w formie zajęć sportowych i rekreacyjnych pod opieką nauczyciela prowadzącego zajęcia wychowania fizycznego w danej szkole. Kierunek interwencji 1.1.3. Promocja aktywności fizycznej wśród dzieci i młodzieży z uwzględnieniem jej prozdrowotnego charakteru Aktywność fizyczna powinna stanowić element szerszej interwencji promującej zdrowy i aktywny styl życia dzieci i młodzieży. Wśród innych, niezbędnych dla spójnego przekazu elementów należy wymienić przede wszystkim edukację na temat zdrowego odżywiania się oraz działania na rzecz ograniczania upowszechniającego się siedzącego trybu życia. Uczniowie powinni być edukowani, że powszechne korzystanie z urządzeń nowych technologii informatycznych i komunikacyjnych ma również negatywne skutki – nie tylko w postaci obniżenia i tak już przeciętnie niskiego poziomu aktywności fizycznej, lecz również potencjalnych problemów z nawiązywaniem prawidłowych relacji społecznych. Ważnym elementem przekazu powinna być również edukacja ekologiczna promująca poszanowanie środowiska naturalnego, spędzanie wolnego czasu na łonie przyrody oraz wykorzystywanie zasobów zgodnie z zasadami zrównoważonego rozwoju. W tym kontekście ważne jest promowanie wśród dzieci i młodzieży zrównoważonych wyborów transportowych, przede wszystkim wykorzystania w jak najszerszym zakresie możliwości przemieszczania się rowerem bądź 27  Monitor Polski – 28 – Poz. 905 pieszo, co ma nie tylko pozytywny wpływ na środowisko naturalne, ale również na zdrowie publiczne oraz rozwój aktywności fizycznej. Dużym wyzwaniem jest współpraca międzyresortowa na poziomie operacyjnym w zakresie rozwiązań promujących aktywność fizyczną oraz zdrowy tryb życia w szkole. Należy zauważyć, że w 2010 r. powołano Radę Programową ds. Promocji Zdrowia i Profilaktyki Problemów Dzieci i Młodzieży – ciało eksperckie w Ministerstwie Edukacji Narodowej30, do którego zadań należy określanie kierunków działań oraz zadań w zakresie promocji zdrowia i profilaktyki problemów dzieci i młodzieży oraz wspieranie wdrażania edukacji zdrowotnej zapisanej w nowej podstawie programowej. Rada31 zwraca uwagę m.in. na potrzebę zainicjowania prac nad poprawą jakości i efektywności szkolnego wychowania fizycznego, ze szczególnym uwzględnieniem procesu kształcenia i doskonalenia zawodowego nauczycieli wychowania fizycznego. Należy również podkreślić że od 2017 r. Minister Sportu i Turystyki jest również jednym z kluczowych realizatorów Narodowego Programu Zdrowia na lata 2016-2020 (NPZ)32; Minister Sportu i Turystyki w ramach NPZ realizuje następujące zadania: • • 30 działania promujące zdrowy styl życia, zadania związane z przeciwdziałaniem nadwadze i otyłości (całość środków z tego obszaru zasila program SKS)33, W skład Rady wchodzą przedstawiciele lub eksperci Ministerstwa Edukacji Narodowej, Ministerstwa Zdrowia oraz Ministerstwa Sportu i Turystyki. 31 Postulaty uczestników seminarium „Kształcenie i doskonalenie nauczycieli wychowania fizycznego w zakresie edukacji zdrowotnej”, zorganizowanego przez Radę Programową ds. Promocji Zdrowia i Profilaktyki Problemów Dzieci i Młodzieży, Katedrę Biomedycznych Podstaw Rozwoju i Seksuologii Wydziału Pedagogicznego Uniwersytetu Warszawskiego oraz Zespół ds. Promocji Zdrowia w Szkole Ośrodka Rozwoju Edukacji (ORE), które odbyło się w listopadzie 2014 r.; Rada Programowa ds. Promocji Zdrowia i Profilaktyki Problemów Dzieci i Młodzieży jest ciałem eksperckim w Ministerstwie Edukacji Narodowej, do której zadań należy określanie kierunków działań oraz zadań w zakresie promocji zdrowia i profilaktyki problemów dzieci i młodzieży oraz wspieranie wdrażania edukacji zdrowotnej zapisanej w nowej podstawie programowej. W skład Rady wchodzą przedstawiciele lub eksperci Ministerstwa Edukacji Narodowej, Ministerstwa Zdrowia oraz Ministerstwa Sportu i Turystyki. 32 Na mocy ustawy z dnia 11 września 2015 r. o zdrowiu publicznym, w art. 13 pkt 2 ustawy, zadania z zakresu zdrowia publicznego są finansowane m.in. ze środków pozostających w dyspozycji ministrów realizujących zadania z zakresu zdrowia publicznego, w tym ze środków państwowych funduszy celowych, których dysponentem jest Minister Sportu i Turystyki. Ustawa zmieniła także przepisy ustaw tworzących państwowe fundusze celowe (odpowiednio ustawa z dnia 19 listopada 2009 r. o grach hazardowych – Fundusz Rozwoju Kultury Fizycznej oraz ustawa z dnia 26 października 1982 r. o wychowaniu w trzeźwości i przeciwdziałaniu alkoholizmowi – Fundusz Zajęć Sportowych dla Uczniów), rozszerzając katalog zadań przeznaczonych do dofinansowania o zadania określone w przepisach o zdrowiu publicznym w zakresie aktywności fizycznej. Aktem wykonawczym ustawy o zdrowiu publicznym jest rozporządzenie w sprawie Narodowego Programu Zdrowia (NPZ) na lata 2016-2020 ogłoszone 16 września 2016 r., który m.in. określa cele strategiczne, operacyjne, zadania oraz podmioty odpowiedzialne za ich realizację, jak też wysokość finansowania. 28  Monitor Polski • – 29 – Poz. 905 zadania realizowane w zakresie zwiększenia dostępności zajęć sportowych dla uczniów ze szczególnym uwzględnieniem gimnastyki korekcyjno-kompensacyjnej (corocznie ogłaszany jest konkurs wniosków)34. Ważnym aspektem może być promocja aktywnego transportu do szkoły – pieszo, rowerem, na rolkach lub deskorolce. Doświadczenia międzynarodowe oraz zalecenia Światowej Organizacji Zdrowia pokazują, że jest to prosta, ale skuteczna metoda zwiększenia dziennej dawki aktywności fizycznej, a także kształtowanie pozytywnych wzorców na przyszłość. Należy podkreślić, że obok szkoły, drugim czynnikiem kształtującym tryb życia dzieci i młodzieży są wzorce przekazywane w domu. Obecnie mamy do czynienia z postępującym zjawiskiem nadopiekuńczości rodziców, której efektem jest znaczne ograniczenie spontanicznego podejmowania aktywności fizycznej przez dzieci i młodzież, m.in. przez pełną organizację wolnego czasu dzieci, regularne podwożenie ich do szkoły oraz na pozostałe zajęcia, wpajanie nieufności do przebywania w przestrzeni publicznej czy roszczeniową postawę wobec systemu edukacji, zwiększającą zachowawczość wychowawców wobec inicjatyw mogących zostać źle zinterpretowanych przez rodziców (przeziębienie, ubrudzenie się dzieci). W związku z powyższym, w celu osiągnięcia pozytywnego efektu w zakresie aktywności fizycznej dzieci i młodzieży, odbiorcą działań promocyjnych powinni być w dużej mierze ich rodzice oraz opiekunowie. Kierunek interwencji 1.1.4. Rozwijanie sportu szkolnego, w tym szkolnego współzawodnictwa sportowego dzieci i młodzieży Jednym z czynników zwiększających motywację części dzieci i młodzieży do uczestnictwa w zajęciach wychowania fizycznego są szkolne rozgrywki sportowe. Udział w takim przedsięwzięciu skłania do bardziej intensywnej pracy na lekcjach, uczy dyscypliny, pracy w grupie, odpowiedzialności oraz radzenia sobie ze stresem. Istotne przy tym jest, aby szkolne rozgrywki sportowe pozostawały dla uczniów przede wszystkim zabawą. Nie powinny również stawać się priorytetem nauczyciela, co mogłoby powodować poświęcanie mniejszej uwagi uczniom nieuczestniczącym we współzawodnictwie. Udział w szkolnym współzawodnictwie sportowym może być również pierwszym krokiem do rozpoczęcia systematycznego treningu. Z tego punktu widzenia ważny jest systematyczny przepływ informacji między nauczycielami wychowania fizycznego a lokalnymi klubami sportowymi, składający się na podstawy systemu identyfikacji talentów. 33 Fundusz Rozwoju Kultury Fizycznej – 20 mln zł – Cel operacyjny 1 działania promujące właściwe nawyki żywieniowe i aktywność fizyczną – działanie 1.3 promowanie kultury fizycznej – działanie 2 - prowadzenie działań na rzecz zachowania właściwej masy ciała ppkt 5. 34 Fundusz Zajęć Sportowych dla Uczniów 5 mln zł - Cel operacyjny 1 działania promujące właściwe nawyki żywieniowe i aktywność fizyczną – działanie 1.3 promowanie kultury fizycznej. 29  Monitor Polski – 30 – Poz. 905 Warto zwrócić uwagę na fakt, że wprowadzenie nowej formy prawnej – uczniowskich klubów sportowych – należy ocenić ambiwalentnie. Z jednej strony ułatwiło to doposażanie szkół w sprzęt sportowy oraz usprawniło dalszy rozwój sportowy dzieci i młodzieży szczególnie uzdolnionych, z drugiej zaś – wprowadziło bariery do uczestnictwa w rywalizacji szkolnej, w której praktycznie bierze udział mała liczba najsprawniejszych uczniów uczestniczących we współzawodnictwie w wielu sportach. Część uczniowskich klubów sportowych z …