Uchwała nr 60 Rady Ministrów z dnia 30 kwietnia 2014 r. w sprawie przyjęcia "Strategii Rozwoju Polski Zachodniej do roku 2020"

Dokument podpisany przez Jarosław Deminet; RCL Data: 2014.06.12 12:48:35 CEST MONITOR POLSKI v.p l DZIENNIK URZĘDOWY RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Warszawa, dnia 12 czerwca 2014 r. Poz. 452 UCHWAŁA Nr 60 RADY MINISTRÓW .go z dnia 30 kwietnia 2014 r. w sprawie przyjęcia „Strategii Rozwoju Polski Zachodniej do roku 2020” Na podstawie art. 14a ust. 3 ustawy z dnia 6 grudnia 2006 r. o zasadach prowadzenia polityki rozwoju (Dz. U. z 2009 r. Nr 84, poz. 712, z późn. zm.1)) Rada Ministrów uchwala, co następuje: § 1. Przyjmuje się „Strategię Rozwoju Polski Zachodniej do roku 2020”, zwaną dalej „Strategią”, stanowiącą załącznik do uchwały. § 2. Koordynowanie i nadzorowanie Strategii powierza się ministrowi właściwemu do spraw rozwoju regionalnego. ww w. rcl § 3. Uchwała wchodzi w życie z dniem następującym po dniu ogłoszenia. 1) Prezes Rady Ministrów: D. Tusk Zmiany tekstu jednolitego wymienionej ustawy zostały ogłoszone w Dz. U. z 2009 r. Nr 157, poz. 1241, z 2011 r. Nr 279, poz. 1644, z 2012 r. poz. 1237, z 2013 r. poz. 714 oraz z 2014 r. poz. 379.  Monitor Polski –2– Poz. 452 Załącznik do uchwały nr 60 Rady Ministrów z dnia 30 kwietnia 2014 r. (poz. 452) v.p l Załącznik do uchwały nr 60 Rady Ministrów z dnia 30 kwietnia 2014 r. .go STRATEGIA ww w. rcl >> ROZWOJU POLSKI ZACHODNIEJ 2020 Warszawa, kwiecień 2014  Spis treści 1. –3– Poz. 452 v.p l Monitor Polski WPROWADZENIE ................................................................................................................................ 4 1.1. KONTEKST POWSTANIA STRATEGII, ZASADY OPRACOWANIA DOKUMENTU ............................................ 4 1.2. MIEJSCE STRATEGII W PORZĄDKU DOKUMENTÓW STRATEGICZNYCH.................................................................. 7 2. STRESZCZENIE...................................................................................................................................... 10 3. DIAGNOZA I TRENDY ROZWOJOWE ........................................................................................................ 11 POZYCJA ROZWOJOWA I KONKURENCYJNA POLSKI ZACHODNIEJ NA TLE POLSKI I UNII EUROPEJSKIEJ ORAZ TRENDY ROZWOJOWE ............................................................................................................................................ 11 3.2. DIAGNOZA W OBSZARZE ZIDENTYFIKOWANYCH POTENCJAŁÓW....................................................................... 18 3.2.1. POTENCJAŁ ZWIĄZANY Z POŁOŻENIEM......................................................................................... 18 3.2.2. POTENCJAŁ ZWIĄZANY Z ROZWOJEM GOSPODARKI OPARTEJ NA WIEDZY................................................ 28 3.3. ANALIZA SWOT........................................................................................................................................... 38 .go 3.1. 4. WYZWANIA, WIZJA ROZWOJOWA.......................................................................................................... 39 5. CEL GŁÓWNY, CELE SZCZEGÓŁOWE ORAZ KIERUNKI INTERWENCJI ............................................................... 41 5.1. 5.2. 5.3. CEL SZCZEGÓŁOWY I: INTEGRACJA PRZESTRZENNA I FUNKCJONALNA MAKROREGIONU ....................................... 43 CEL SZCZEGÓŁOWY II: BUDOWA OFERTY GOSPODARCZEJ MAKROREGIONU ....................................................... 44 CEL SZCZEGÓŁOWY III: WZMOCNIENIE POTENCJAŁU NAUKOWO-BADAWCZEGO MAKROREGIONU ....................... 45 WSKAŹNIKI REALIZACJI.......................................................................................................................... 48 7. SYSTEM REALIZACJI .............................................................................................................................. 49 w. rcl 6. 7.1. 7.2. 7.3. 7.4. RAMY FINANSOWE .............................................................................................................................. 56 ww 8. SYSTEM WDRAŻANIA .................................................................................................................................. 49 SYSTEM KOORDYNACJI ................................................................................................................................ 51 SYSTEM MONITOROWANIA ......................................................................................................................... 53 SYSTEM EWALUACJI (OCENY)........................................................................................................................ 55  –4– 1. WPROWADZENIE 1.1. Poz. 452 v.p l Monitor Polski KONTEKST POWSTANIA STRATEGII, ZASADY OPRACOWANIA DOKUMENTU .go Prace związane z powstaniem Strategii Rozwoju Polski Zachodniej do roku 2020 (SRPZ, Strategia) zostały zainicjowane przez samorządy województw (dolnośląskiego, lubuskiego, opolskiego, wielkopolskiego i zachodniopomorskiego) na podstawie porozumienia zawartego w sierpniu 2010 r. w Szczecinie1). Wśród filarów współdziałania w kreowaniu wspólnej strategicznej wizji rozwojowej wskazano elementy łączące regiony2) Polski Zachodniej, w tym m.in. wolę współpracy w ramach makroregionu, a także dorzecze Odry i transgraniczne położenie. Akcentowano również potrzebę skoncentrowania SRPZ na tych wyzwaniach rozwojowych, których charakter i skala wymaga współdziałania w układzie ponadregionalnym, wykraczającym poza granice jednego województwa. w. rcl Na potrzeby niniejszej Strategii makroregion Polski Zachodniej został zdefiniowany jako pięć województw: dolnośląskie, lubuskie, opolskie, wielkopolskie oraz zachodniopomorskie. Makroregion zajmuje 31% powierzchni kraju (96 065 km2) i stanowi obszar łączący Europę Środkową z Europą Zachodnią, Południową oraz ze Skandynawią. Zachodnia oraz południowa granica makroregionu jest jednocześnie granicą państwa polskiego. Od zachodu sąsiaduje on z trzema wschodnimi krajami związkowymi Niemiec (Brandenburgią, Meklemburgią-Pomorzem Przednim i Saksonią), a od południa z Czechami. Elementem spajającym przestrzennie Polskę Zachodnią jest dorzecze Odry, skupiające znaczący potencjał demograficzny, gospodarczy i przestrzenny. Odra, będąca częściowo granicą państwa, stanowi również istotną oś współpracy zarówno pomiędzy polskimi województwami, jak i z regionami Niemiec oraz Czech. Makroregion zamieszkuje ponad 10 mln osób, co stanowi ok. 26% ludności kraju, i jest obszarem o gęstości zaludnienia mniejszej niż średnia krajowa (na każdy kilometr kwadratowy przypada 105 osób, wobec średniej krajowej wynoszącej 123). ww Jednocześnie Polskę Zachodnią cechuje nieco wyższy od średniej krajowej stopień urbanizacji (w Polsce średnio 61% ludności zamieszkuje miasta, natomiast w makroregionie 62%). Wysoki poziom urbanizacji analizowanego obszaru jest odzwierciedleniem gęstej sieci miejskiej i struktury wielkościowej miast. W granicach makroregionu położonych jest aż 38% miast kraju. Na jedno miasto w makroregionie przypada 280 km2, podczas gdy w Polsce wskaźnik ten kształtuje się na poziomie 342 km2.3) Prace nad dokumentem prowadzone były etapowo: pierwszy etap, zapoczątkowany podpisaniem porozumienia, posłużył przede wszystkim szczegółowej identyfikacji obszarów współpracy województw, a jego efektem była Diagnoza strategiczna Polski Zachodniej oraz Założenia Strategii Rozwoju Polski Zachodniej (Założenia)4). Prace nad Założeniami nadzorowali marszałkowie województw, a prowadziła je Grupa Sterująca składająca się z przedstawicieli samorządów województw i ekspertów zewnętrznych. Opracowanych zostało pięć raportów regionalnych i kilkanaście ekspertyz. Wypracowano także wstępną listę ponadregionalnych przedsięwzięć kluczowych 1) http://polskazachodnia2020.pl/aktualnosci.html W dokumencie pojęcie „region” jest tożsame z pojęciem „województwo”. Wszystkie dane zaprezentowane w ramce są danymi za 2012 r. 4) http://www.mir.gov.pl/rozwoj_regionalny/polityka_regionalna/polska_zach/dokumenty/strony/dokumenty.aspx 2) 3) 4  –5– Poz. 452 v.p l Monitor Polski .go przewidzianych do realizacji w perspektywie do roku 20205). Współpracę oraz wsparcie merytoryczne w tych działaniach zapewnili przedstawiciele ministra właściwego do spraw rozwoju regionalnego. Drugi etap prac nad dokumentem rozpoczął się w kwietniu 2012 r. wraz z przekazaniem ministrowi właściwemu do spraw rozwoju regionalnego Założeń oraz wniosku o przygotowanie projektu rządowej strategii ponadregionalnej w rozumieniu ustawy z dnia 6 grudnia 2006 r. o zasadach prowadzenia polityki rozwoju6). Proces tworzenia dokumentu wspierany był przez środowiska naukowe, w tym m.in. ekspertów, którzy na wcześniejszych etapach współpracowali7) z samorządami województw w przygotowaniu Założeń, oraz Instytut Rozwoju Terytorialnego z Wrocławia (IRT), który wniósł znaczący merytoryczny wkład w przygotowanie SRPZ. Zgodnie z zasadą partnerstwa, samorządy województw na bieżąco opiniowały powstające w ministerstwie części Strategii i dyskutowały jej zapisy podczas warsztatów podsumowujących kolejne etapy prac. Sugestie regionów i wsparcie eksperckie przyczyniły się do poprawy jakości dokumentu i zamieszczenia w tekście ważnych uzupełnień podkreślających potencjał i aspiracje makroregionu oraz – co bardzo istotne – zapewniły niezbędną ciągłość pomiędzy samorządowym a rządowym etapem prac. W trakcie procesu tworzenia SRPZ szczególną uwagę poświęcono wymiarowi ponadregionalnemu. Przy formułowaniu strategicznych kierunków interwencji uwzględniona została specyficzna charakterystyka makroregionu, co jest zgodne z zasadą terytorialnego podejścia do rozwoju, która bazuje na założeniu, że należy efektywniej wykorzystywać zasoby endogenne różnych rodzajów terytoriów i na nich opierać strategie rozwojowe8). Prowadzone prace były również zgodne z zasadą pomocniczości, polegającą na wyborze najbardziej adekwatnego dla zidentyfikowanych celów rozwojowych poziomu zarządzania interwencją publiczną. w. rcl Konsekwencją dążenia do maksymalizacji efektów rozwojowych wynikających z działań przewidzianych w SRPZ jest koncentracja tematyczna (selektywność) obszarów wsparcia jako jedna z podstawowych zasad konstrukcji dokumentu strategicznego. SRPZ skupia się na starannie wybranych kwestiach o charakterze ponadregionalnym, występujących ze szczególną intensywnością w makroregionie, których odpowiednie wsparcie w największym stopniu przyczyni się do osiągnięcia zakładanych celów rozwojowych Polski Zachodniej. SRPZ bazuje na zasadzie polityki opartej na dowodach (ang. evidence-based policy). Sformułowanie celów rozwojowych i służących ich realizacji strategicznych kierunków interwencji zostało poprzedzone przeprowadzeniem diagnozy sytuacji społeczno-gospodarczej makroregionu w oparciu o analizę dostępnych opracowań i zidentyfikowaniu na ich podstawie kluczowych potencjałów rozwojowych. W kreowaniu wizji rozwojowej makroregionu uwzględniono kluczowe wyzwania i trendy, mogące w największym stopniu wpływać na procesy rozwojowe zachodzące na tym obszarze. Realizacja SRPZ oparta została na monitorowaniu postępów w osiąganiu jej celów oraz na rzetelnej ocenie efektów podejmowanych działań. Warunkiem skutecznej realizacji SRPZ jest możliwie duże wykorzystanie potencjału współpracy międzyregionalnej, transgranicznej oraz transnarodowej dla osiągania wspólnych celów rozwojowych, stąd silne akcentowanie tej kwestii w całym dokumencie. Opinia Generalnego Dyrektora Ochrony Środowiska w sprawie oceny oddziaływania na środowisko ww Projekt SRPZ został poddany konsultacjom z Generalnym Dyrektorem Ochrony Środowiska (GDOŚ) w celu stwierdzenia, czy konieczne jest przeprowadzenie dla dokumentu strategicznej oceny oddziaływania na środowisko w trybie ustawy z dnia 3 października 2008 r. o udostępnianiu informacji o środowisku i jego ochronie, udziale społeczeństwa w ochronie środowiska oraz o ocenach oddziaływania na środowisko9). W dniu 31 października 2013 r. minister właściwy do spraw rozwoju regionalnego otrzymał opinię GDOŚ o możliwości odstąpienia od przeprowadzania strategicznej oceny oddziaływania na środowisko. Opierając się na stanowisku GDOŚ oraz mając na uwadze, że Strategia jest dokumentem o charakterze ogólnym (nie wskazuje konkretnych inwestycji), niewyznaczającym ram dla realizacji nowych rozwiązań czy projektów, odstąpiono od przeprowadzenia 5) http://www.mir.gov.pl/rozwoj_regionalny/polityka_regionalna/polska_zach/dokumenty/strony/dokumenty.aspx Dz. U. z 2009 r. Nr 84, poz. 712, z późn. zm., art. 14a. 7) Eksperci wchodzący w skład firmy GEOPROFIT. 8) Zidentyfikowane w SRPZ potencjały wynikają z przeprowadzonych analiz, które pozwoliły wyodrębnić cechy wspólne dla obszaru Polski Zachodniej. Prezentowanie sytuacji pojedynczego regionu w dokumencie ma miejsce tylko w przypadku, kiedy dana cecha w konkretnym województwie znacząco różni się od sytuacji w makroregionie (tzw. „obserwacja odstająca”). 9) Dz. U. z 2013 r. poz. 1235 i 1238. 6) 5  –6– Poz. 452 v.p l Monitor Polski strategicznej oceny oddziaływania na środowisko. Strategia jest punktem odniesienia dla interwencji na poziomie ponadregionalnym w ramach już istniejących lub planowanych instrumentów wsparcia – głównie krajowych i regionalnych programów operacyjnych, podlegających pełnej ocenie przewidzianej w przedmiotowej ustawie. Ocena ex ante Projekt SRPZ został poddany ocenie ex ante, którą na zlecenie ministra właściwego ds. rozwoju regionalnego przeprowadziło w okresie listopad 2013 r. – marzec 2014 r. konsorcjum Eu-Consult Sp. z o.o. i Instytut Badawczy IPC Sp. z o.o. Celem badania było zapewnienie jak najwyższej jakości dokumentu przez ocenę spójności wewnętrznej projektu SRPZ, ocenę spójności jej zapisów z dokumentami strategicznymi w zakresie polityki rozwoju i ocenę komplementarności z regionalnymi dokumentami strategicznymi. Weryfikacji podlegał również system realizacji, monitorowania i ewaluacji projektu SRPZ, w tym zestaw wskaźników monitorowania. .go Wyniki badania potwierdziły, że diagnoza i kierunki interwencji trafnie odpowiadają na wyzwania i potrzeby społeczno-ekonomiczne makroregionu Polski Zachodniej, a zaproponowany system realizacji zapewnia właściwe narzędzia do wdrażania i monitorowania Strategii. Badanie wykazało, że założenia i cele SRPZ są spójne z celami dokumentów strategicznych na poziomie unijnym i krajowymi oraz komplementarne w stosunku do strategii regionalnych. Część rekomendacji z badania została przyjęta, a ich uwzględnienie poskutkowało przede wszystkim uzupełnieniami w zakresie diagnozy oraz poszerzeniem opisu kierunków interwencji. Szczegółowe rekomendacje o technicznym charakterze dotyczące systemu realizacji zostaną uwzględnione na etapie operacjonalizacji Strategii. Konsultacje społeczne w. rcl Konsultacje społeczne, zgodnie z wymogami ustawy o zasadach prowadzenia polityki rozwoju, zostały przeprowadzone w dniach od 11 lutego do 18 marca 2014 r. Uwagi i rekomendacje zgłoszone do projektu pochodziły zarówno od osób prywatnych, jak i instytucji. W grupie 30 podmiotów, od których pochodziły uwagi, najaktywniejsze były jednostki samorządu terytorialnego, przedsiębiorcy i ich stowarzyszenia oraz związki zawodowe i związki pracodawców. Stosunkowo aktywne było także środowisko naukowe, w tym przede wszystkim uczelnie pochodzące z Polski Zachodniej. Uwagi do projektu przekazał również Senat Berlina, co świadczy o zainteresowaniu dokumentem poza makroregionem oraz o dobrym upowszechnieniu informacji o konsultacjach. Uwagi nadesłane w toku konsultacji zaliczały się do trzech podstawowych kategorii: 1) propozycje poszerzenia projektu Strategii o nowe obszary działań, 2) propozycje doprecyzowania lub wzmocnienia zapisów już znajdujących się w projekcie Strategii, 3) uwagi odnoszące się do poziomu instrumentów wdrażania Strategii. Znaczna część propozycji dotyczyła postulatów realizacji konkretnych przedsięwzięć i tym samym odnosiła się do etapu wdrażania Strategii. Pozostałe propozycje zmian wskazywały przede wszystkim na konieczność uzupełnień Diagnozy i trendów oraz Celów. Zestawienie wszystkich zgłoszonych uwag wraz ze stanowiskiem Ministra Infrastruktury i Rozwoju zostało udostępnione na stronie internetowej10). ww Po przeprowadzeniu analizy wszystkich uwag uwzględniono znaczącą część propozycji doprecyzowujących lub uzupełniających zapisy Strategii. Wprowadzono także liczne modyfikacje przyczyniające się do podniesienia jakości dokumentu (jego spójności i jasności przekazu). W wyniku uwag Strategia została poszerzona przykładowo o kwestie dotyczące kapitału ludzkiego i społecznego, jak również o dodatkowe analizy w obszarze demografii i migracji. Wzmocniono także zapisy dotyczące integracji przestrzennej i funkcjonalnej z subregionalnymi ośrodkami wzrostu i obszarami wiejskimi. Doprecyzowano i uzupełniono diagnozę Strategii w kwestii wiodących branż makroregionu, a także poszerzono ją o opis współpracy terytorialnej (w tym transgranicznej). Uwagi odnoszące się do instrumentów wsparcia, ze względu na swój bardzo szczegółowy, operacyjny charakter, nie mogły zostać uwzględnione bezpośrednio w tekście, jednak zostaną wzięte pod uwagę na etapie realizacji Strategii. 10) http://www.mir.gov.pl/rozwoj_regionalny/polityka_regionalna/polska_zach/konsultacje/strony/konsultacje.aspx 6  –7– Poz. 452 v.p l Monitor Polski W osobnym trybie projekt został również skonsultowany z Komisją Wspólną Rządu i Samorządu Terytorialnego i pozytywnie przez nią zaopiniowany. 1.2. MIEJSCE STRATEGII W PORZĄDKU DOKUMENTÓW STRATEGICZNYCH Od czasu wejścia w życie Traktatu Lizbońskiego w grudniu 2009 r., szczególnego znaczenia w polityce spójności UE nabiera kwestia terytorialnego wymiaru, czego konsekwencją jest dostosowanie interwencji w większym stopniu do potrzeb różnych rodzajów terytoriów, co realizowane jest również przez SRPZ. .go SRPZ jako dokument o charakterze ponadregionalnym wpisuje się w cele rozwojowe unijnych i krajowych dokumentów strategicznych. Podstawowe uwarunkowania unijne, będące punktem odniesienia dla kształtowania wszystkich polityk Unii Europejskiej (UE), w tym polityki spójności, wyznacza dokument Europa 2020. Strategia na rzecz inteligentnego i zrównoważonego rozwoju sprzyjającego włączeniu społecznemu (Strategia Europa 2020) z czerwca 2010 r. określający trzy priorytety rozwojowe UE: wzrost inteligentny, wzrost zrównoważony oraz wzrost sprzyjający włączeniu społecznemu11). Kierunki interwencji przewidziane w SRPZ są zgodne z podejściem promowanym przez Komisję Europejską w ramach Strategii Europa 2020, w szczególności w ramach priorytetu pierwszego i inicjatywy flagowej Unia Innowacji, która zakłada podnoszenie innowacyjności i konkurencyjności. w. rcl W krajowym systemie programowania rozwoju, zakotwiczonym w ustawie o zasadach prowadzenia polityki rozwoju, SRPZ została umiejscowiona między krajowym szczeblem interwencji określonym w długoi średniookresowych, rządowych dokumentach strategicznych a szczeblem interwencji wyznaczonym z poziomu regionalnego – wynikającym ze strategii rozwoju województw oraz innych dokumentów strategicznych opracowywanych na tym poziomie12). Takie usytuowanie wynika z założenia, że określenie ponadregionalnych potencjałów rozwojowych i ich skuteczne pobudzanie dzięki współpracy międzyregionalnej przynosi dodatkowe efekty rozwojowe. Cele i kierunki interwencji określone w SRPZ wpisują się w strategiczny model rozwoju kraju zaproponowany w przyjętej przez Radę Ministrów Długookresowej Strategii Rozwoju Kraju. Polska 2030. Trzecia Fala Nowoczesności (DSRK) z 5 lutego 2013 r.13), który opiera się na trzech filarach: budowaniu podstaw innowacyjności kraju, terytorialnym równoważeniu rozwoju, solidarności międzypokoleniowej. Ze względu na makroregionalną specyfikę, znajdującą swoje odzwierciedlenie w strukturze społeczno-gospodarczej i przestrzennej, procesy rozwojowe w Polsce Zachodniej w istotnym zakresie mogą być stymulowane dzięki znaczącemu potencjałowi wzrostu przede wszystkim w ramach pierwszego oraz drugiego filaru DSRK. ww Istotnym krajowym dokumentem strategicznym jest średniookresowa Strategia Rozwoju Kraju 2020. Aktywne społeczeństwo, Konkurencyjna gospodarka, Sprawne państwo (SRK), przyjęta przez Radę Ministrów w dniu 25 września 2012 r.14) SRK odnosząc się do kluczowych przesądzeń sformułowanych w DSRK, wytycza strategiczne obszary i interwencje w perspektywie do 2020 r. Szczególny nacisk położony został na działania służące wzmacnianiu regionalnych potencjałów, najbardziej obiecujących w kontekście zapewnienia trwałości rozwoju. Z tego względu SRK nie odnosi się do całego spektrum działań państwa we wszystkich obszarach jego funkcjonowania, ale koncentruje się na trzech obszarach strategicznych – sprawne i efektywne państwo, konkurencyjna gospodarka oraz spójność społeczna i terytorialna. SRK dostrzega potrzebę programowania rozwoju społeczno-gospodarczego w układach makroregionalnych. W części poświęconej wdrażaniu Strategii proponowane jest wprowadzenie ram organizacyjnych i prawnych umożliwiających zarządzanie w obszarach funkcjonalnych oraz wprowadzenie nowych instrumentów wzmacniających efektywność polityki regionalnej. 11) KOM(2010)2020. Założenia systemu zarządzania rozwojem Polski. Dokument przyjęty przez Radę Ministrów w dniu 27 kwietnia 2009 r. 13) Uchwała nr 16 Rady Ministrów z dnia 5 lutego 2013 r. w sprawie przyjęcia Długookresowej Strategii Rozwoju Kraju. Polska 2030. Trzecia Fala Nowoczesności (M.P. poz. 121). 14) Uchwała nr 157 Rady Ministrów z dnia 25 września 2012 r. w sprawie przyjęcia Strategii Rozwoju Kraju 2020 (M.P. poz. 882). 12) 7  –8– Poz. 452 v.p l Monitor Polski Cele SRPZ korespondują z celami SRK dotyczącymi w szczególności zwiększenia innowacyjności gospodarki, podnoszenia efektywności transportu oraz wzmacniania mechanizmów terytorialnego równoważenia rozwoju, jak również integracji przestrzennej dla rozwijania i pełnego wykorzystania potencjałów regionalnych. .go Dokumentem kluczowym dla określenia strategicznej wizji rozwojowej dla Polski Zachodniej jest Krajowa Strategia Rozwoju Regionalnego 2010-2020: Regiony, miasta, obszary wiejskie (KSRR), przyjęta przez Radę Ministrów w dniu 13 lipca 2010 r.15) SRPZ jako narzędzie integracji makroregionalnej i katalizator realizacji przedsięwzięć służących wzmocnieniu pozycji konkurencyjnej Polski Zachodniej wpisuje się w paradygmat rozwoju regionalnego wynikający z KSRR. SRPZ wyznacza działania rozwojowe wykorzystujące endogeniczne (miejscowe) potencjały, wskazane z poszanowaniem zasad: koncentracji, oparcia polityki na dowodach, partnerstwa i wieloszczeblowego rządzenia. Zgodność z KSRR oznacza zgodność zasad, na jakich opiera się przygotowanie i realizacja tych dokumentów, spójność celów rozwojowych oraz wpisanie systemu realizacji SRPZ w jednolity system zarządzania rozwojem regionalnym przedstawionym w KSRR. KSRR wyraźnie wskazuje miejsce strategii ponadregionalnych między krajowym a regionalnym poziomem zarządzania rozwojem. Dokument ten określa, że strategie ponadregionalne z jednej strony wykraczają swoim zakresem działań poza jedno województwo, z drugiej strony wpisują się w obszary strategicznej interwencji wskazane w SRK, czyli znajdujące się poniżej krajowego poziomu interwencji. w. rcl Wyzwania dla Polski Zachodniej wynikające z KSRR eksponują potrzebę optymalnego prorozwojowego wykorzystania bliskości rynku niemieckiego dla skutecznego wzmacniania pozycji konkurencyjnej makroregionu. Cele rozwojowe SRPZ odnoszące się do potencjałów ponadregionalnych związanych z atrakcyjną ofertą gospodarczą i potencjałem badawczo-naukowym makroregionu korespondują przede wszystkim z celem pierwszym KSRR ukierunkowanym na wzrost konkurencyjności regionów. Z kolei cel dotyczący zwiększania integracji przestrzennej i funkcjonalnej makroregionu jest spójny z zapisami celu drugiego KSRR w takim zakresie, w jakim cel ten odnosi się do budowania spójności terytorialnej. Ponadregionalny charakter SRPZ promujący wielowymiarową współpracę i partnerstwo jako warunek jej powodzenia wpisuje się w cel trzeci KSRR dotyczący tworzenia warunków skutecznej, efektywnej i partnerskiej realizacji działań rozwojowych ukierunkowanych terytorialnie. Ważnym krajowym dokumentem strategicznym warunkującym kształt SRPZ jest również przyjęta przez Radę Ministrów w dniu 13 grudnia 2011 r. Koncepcja Przestrzennego Zagospodarowania Kraju 2030 (KPZK), która wprost wskazuje na konieczność skoordynowanego wspomagania rozwoju przez przygotowanie na poziomie krajowym strategii o charakterze makroregionalnym. Dokument ten kreuje ramy dla terytorializacji interwencji publicznej oraz określa pośrednio jej zakres rzeczowy. W diagnozie KPZK wskazano na część Polski Zachodniej (obejmującą zachodnią część województwa pomorskiego, województwo zachodniopomorskie, województwo lubuskie i zachodnią część województwa dolnośląskiego) jako obszar charakteryzujący się niedostateczną spójnością terytorialną16). Istotne wnioski dla SRPZ wynikają także z zapisów celu trzeciego KPZK, jakim jest poprawa dostępności terytorialnej kraju w różnych skalach przestrzennych przez rozwijanie infrastruktury transportowej i telekomunikacyjnej. Zakładają one zasadniczą poprawę jakości komunikacji drogowej i kolejowej między ośrodkami wojewódzkimi Polski Zachodniej i ze stolicą kraju. ww SRPZ stanowi odpowiedź na wyzwania określone w KPZK, przewidując w swoich kierunkach interwencji działania sprzyjające integracji przestrzennej i funkcjonalnej Polski Zachodniej, w tym odbudowę Odrzańskiej Drogi Wodnej. SRPZ jest spójna i komplementarna z celami i priorytetami wskazanymi w pozostałych ośmiu zintegrowanych strategiach, do których należą: Strategia Innowacyjności i Efektywności Gospodarki „Dynamiczna Polska 2020”17), 15) Uchwała Rady Ministrów z dnia 13 lipca 2010 r. Krajowa Strategia Rozwoju Regionalnego 2010-2020: Regiony, miasta, obszary wiejskie (M.P. 2011 r. Nr 36, poz. 423). Dokument wymienia Szczecin, Zieloną Górę, Gorzów Wielkopolski oraz Koszalin jako miasta niewykorzystujące potencjału wynikającego z bliskości funkcjonalnej z Berlinem i miastami Skandynawii oraz z krajowymi ośrodkami – Gdańskiem, Warszawą, Krakowem. Wiele uwagi poświęca również przezwyciężaniu peryferyjności zachodnich obszarów przygranicznych. 17) Uchwała nr 7 Rady Ministrów z dnia 15 stycznia 2013 r. w sprawie Strategii Innowacyjności i Efektywności Gospodarki „Dynamiczna Polska 2020” (M.P. poz. 73). 16) 8  –9– Poz. 452 v.p l Monitor Polski Strategia Rozwoju Transportu do 2020 roku18), Strategia Rozwoju Kapitału Ludzkiego 202019), Strategia Rozwoju Kapitału Społecznego 2020, Strategia Bezpieczeństwo Energetyczne i Środowisko perspektywa do 202020), Strategia Sprawne Państwo 202021), Strategia Rozwoju Systemu Bezpieczeństwa Narodowego RP 202222), Strategia Zrównoważonego Rozwoju Rolnictwa i Wsi na lata 2012-202023), w takim zakresie, w jakim odnosi się do celów i strategicznych kierunków interwencji w nich sformułowanych. ww w. rcl .go SRPZ jako strategia o charakterze ponadregionalnym nie powiela ani nie zastępuje żadnego z wymienionych dokumentów krajowych. Jednocześnie, zachowując komplementarność wobec strategii rozwoju województw, obejmuje ona zagadnienia współpracy między województwami oraz podejmuje działania wspólne poszerzające możliwości rozwoju partnerskich relacji między nimi. Przyjmując, że SRPZ nie stanowi sumy pięciu strategii rozwoju województw, dokument zasadniczo pomija problemy i wyzwania o charakterze i zasięgu wojewódzkim, koncentrując uwagę na kwestiach ponadregionalnych. Jej ponadregionalny charakter stanowi przesłankę dla wyboru zakresu wsparcia najbardziej adekwatnego dla makroregionu. Poziom programowania ponadregionalnego uzupełnia wsparcie udzielane na poziomie krajowym oraz regionalnym i ukierunkowuje działania realizowane z obydwu tych poziomów zarządzania rozwojem na kwestie istotne z perspektywy makroregionu. W efekcie, istotnymi instrumentami wdrożeniowymi SRPZ stają się programy rozwoju i programy operacyjne przygotowywane na poziomie krajowym i regionalnym. 18) Uchwała nr 6 Rady Ministrów z dnia 22 stycznia 2013 r. w sprawie Strategii Rozwoju Transportu do 2020 r. (z perspektywą do 2030 r.) (M.P. poz. 75). Uchwała nr 104 Rady Ministrów z dnia 18 czerwca 2013 r. w sprawie przyjęcia Strategii Rozwoju Kapitału Ludzkiego 2020 (M.P. poz. 640). Rada Ministrów przyjęła Strategię Bezpieczeństwo energetyczne i środowisko dnia 15 kwietnia 2014 r. 21) Uchwała nr 17 Rady Ministrów z dnia 12 lutego 2013 r. w sprawie przyjęcia strategii „Sprawne Państwo 2020” (M.P. poz. 136). 22) Uchwała nr 67 Rady Ministrów z dnia 9 kwietnia 2013 r. w sprawie przyjęcia „Strategii rozwoju systemu bezpieczeństwa narodowego Rzeczypospolitej Polskiej 2022” (M.P. poz. 377). 23) Uchwała nr 163 Rady Ministrów z dnia 25 kwietnia 2012 r. w sprawie przyjęcia „Strategii zrównoważonego rozwoju wsi, rolnictwa i rybactwa” na lata 2012–2020 (M.P. poz. 839). 19) 20) 9  2. – 10 – Poz. 452 v.p l Monitor Polski STRESZCZENIE ww w. rcl .go Strategia Rozwoju Polski Zachodniej do roku 2020 stanowi jedną ze strategii rozwoju przygotowywanych w celu odpowiedzi na wyzwania specyficzne dla obszaru o charakterze ponadregionalnym – mieszczące się między krajowym a regionalnym poziomem interwencji. U podstaw procesu przygotowania Strategii dla Polski Zachodniej znalazło się przekonanie, że możliwe jest określenie makroregionalnych potencjałów rozwojowych i ich skuteczne pobudzanie dzięki współpracy międzyregionalnej, która przynosi dodatkowe efekty rozwojowe, obok działań podejmowanych na poziomie niższym – regionalnym, i wyższym – krajowym. Dokument stanowi wyraz troski rządu polskiego i władz samorządowych o rozwój jednego z kluczowych makroregionów w Polsce, obejmującego 5 województw: dolnośląskie, lubuskie, opolskie, wielkopolskie i zachodniopomorskie, który spaja przestrzennie dorzecze Odry, pełniące rolę symbolicznej osi rozwoju społeczno-gospodarczego Polski Zachodniej. Z przeprowadzonej diagnozy i analizy trendów rozwojowych dla Polski Zachodniej wyłania się obraz makroregionu charakteryzującego się wysokim potencjałem do dynamicznego rozwoju. Wpływa na to jego położenie na szlaku łączącym Europę Środkową z Zachodnią, Południową i Skandynawią, a także atuty związane z wysokim potencjałem do rozwoju gospodarki opartej na wiedzy. Zarówno korzystne położenie makroregionu, jak i potencjał naukowo-badawczy oraz potencjał współpracy sprawiają, że Polska Zachodnia charakteryzuje się dużą atrakcyjnością inwestycyjną, której pełne wykorzystanie, dzięki zaplanowanym w SRPZ działaniom, wpłynie na wzrost jej konkurencyjności w przestrzeni europejskiej. Zgodnie z zasadą tworzenia polityki opartej na dowodach, sporządzona, w oparciu o diagnozę, analiza mocnych stron Polski Zachodniej stała się podstawą do wyznaczenia potencjałów rozwojowych oraz głównych kierunków interwencji dla Polski Zachodniej. Część kierunkowa identyfikuje główne obszary współpracy pomiędzy pięcioma województwami makroregionu. Wielowymiarowa współpraca oparta na partnerstwie i wspólny rządowo-samorządowy wysiłek, zgodnie z mottem: współpraca wewnątrz, by konkurować na zewnątrz, doprowadzi do zwiększenia konkurencyjności makroregionu w wymiarze europejskim. Ten główny cel rozwojowy Polski Zachodniej osiągnięty zostanie dzięki działaniom stymulującym i wzmacniającym kluczowe potencjały rozwojowe makroregionu. Zwiększaniu konkurencyjności Polski Zachodniej w wymiarze europejskim będzie służyć realizacja celów szczegółowych: wzmacnianie integracji przestrzennej i funkcjonalnej Polski Zachodniej, budowa oferty gospodarczej oraz wzmocnienie potencjału naukowo-badawczego makroregionu. SRPZ przewiduje zestaw działań wraz ze wskaźnikami służącymi monitorowaniu i ocenie stopnia osiągania tych celów. Zaplanowane działania rozwojowe dotyczą przede wszystkim kwestii poprawy dostępności zewnętrznej i wewnętrznej makroregionu, zwiększenia efektywności energetycznej, kreowania wspólnej oferty gospodarczej, zwiększenia innowacyjności, pobudzania współpracy gospodarczej oraz rozwoju sektora naukowo-badawczego w Polsce Zachodniej. Realizacja działań rozwojowych w ramach trzech celów strategicznych przyczyni się do realizacji wizji rozwojowej, zgodnie z którą w 2020 r. Polska Zachodnia będzie obszarem współpracującym, kreatywnym, atrakcyjnym, mobilizującym i otwartym. Warunek skutecznego osiągania celów rozwojowych Polski Zachodniej stanowi optymalne wykorzystanie ponadregionalnego potencjału współpracy. Służyć temu będzie system realizacji SRPZ, który wyznacza warunki do nawiązywania i intensyfikacji wielowymiarowej współpracy między różnymi partnerami z kraju i z zagranicy działającymi na rzecz osiągania celów Strategii. System realizacji SRPZ stanowi element krajowego systemu zarządzania rozwojem oraz jest ściśle powiązany z systemem zarządzania polityką spójności UE w Polsce, w szczególności w zakresie procesów monitorowania i ewaluacji. Zgodnie z zasadą montażu finansowego dla realizacji SRPZ zmobilizowane zostaną różne dostępne źródła finansowania, przy szczególnym nacisku na odpowiednie wykorzystanie środków pochodzących z funduszy europejskich w okresie 2014–2020, zaprogramowanych w krajowych i regionalnych programach operacyjnych. Realizacja SRPZ przyczyni się do maksymalizacji korzyści wynikających ze zintegrowanego i wielosektorowego podejścia do rozwoju obszaru Polski Zachodniej i przyniesie korzyści mieszkańcom makroregionu, przedsiębiorcom, uczelniom oraz instytucjom badawczo-rozwojowym. Przez rozprzestrzenianie się i absorpcję impulsów rozwojowych, wpłynie również pozytywnie na zwiększenie konkurencyjności całej Polski. 10  3. – 11 – DIAGNOZA I TRENDY ROZWOJOWE 3.1. Poz. 452 v.p l Monitor Polski POZYCJA ROZWOJOWA I KONKURENCYJNA POLSKI ZACHODNIEJ NA TLE POLSKI I UNII EUROPEJSKIEJ ORAZ TRENDY ROZWOJOWE .go Zgodnie z Indeksem Regionalnej Mapa 1. Indeks Regionalnej Konkurencyjności UE (RCI) 2013 Konkurencyjności 2013 (RCI) dla regionów UE-27 wszystkie regiony Polski znalazły się poniżej średniej europejskiej, przy czym województwa Polski Zachodniej w klasach o najmniejszych wartościach odchylenia od średniej24) (mapa 1). Z jednej strony wskazuje to na korzystną sytuację makroregionu na tle kraju, z drugiej na pewne deficyty w skali europejskiej. Raport Konkurencyjności Regionów 2013 r., opublikowany przez Komisję Europejską, sytuuje województwa Polski Zachodniej na miejscach między 190 a 209 wśród 262 regionów Unii Europejskiej. ww w. rcl Polska Zachodnia cechuje się niższym poziomem rozwoju społeczno-gospodarczego, mierzonym wartością produktu krajowego brutto (per capita), od sąsiadujących regionów zagranicznych, szczególnie niemieckich (mapa 2). Analiza średniego tempa wzrostu PKB per capita w województwach makroregionu w latach 2009–2011 oraz jego relacja do Źródło: EU Regional Competitiveness Index RCI 2013, P. Annoni, L. Dijkstra, Joint Research średniej krajowej oraz unijnej wskazują na dwie Centre EC, 2013 prędkości procesów rozwojowych zachodzących w Polsce Zachodniej. Do kategorii liderów (z tempem wzrostu PKB per capita powyżej średniej krajowej) należą województwa dolnośląskie i wielkopolskie25). W 2011 r. znalazły się one w grupie regionów najszybciej doganiających średni poziom PKB per capita dla UE, osiągając odpowiednio 73% i 69% średniej. Przeciętna wartość PKB per capita dla makroregionu była zbliżona do średniej wartości w Polsce (wykres 1), przy czym te dwa regiony znacznie ją przekroczyły (odpowiednio o 14,7% województwo dolnośląskie i o 5,3% województwo wielkopolskie). Nieco inaczej rysuje się sytuacja na pozostałym obszarze Polski Zachodniej. Województwa lubuskie, opolskie oraz zachodniopomorskie osiągały wyraźnie niższy poziom PKB per capita (powyżej 80% średniej krajowej i w granicach 50% średniej UE) oraz niższe tempo wzrostu26). 24) Indeks obejmuje wskaźniki podstawowe (zaplecze instytucjonalne, stabilność makroekonomiczną, infrastrukturę, poziom opieki medycznej oraz jakość kształcenia), wskaźniki w obszarze wydajności (dotyczą szkolnictwa wyższego, kształcenia ustawicznego, rynku pracy oraz wielkości rynku) oraz poziomu innowacji (np.: liczba publikacji naukowych, udział pracowników B+R, wskaźnik patentów na milion mieszkańców). 25) Dziemianowicz W., Szlachta J., Diagnoza strategiczna Polski Zachodniej, 2011. 26) W 2011 r. wartość wytworzonego PKB w Polsce Zachodniej stanowiła 26% krajowego PKB ogółem, przy czym województwa wielkopolskie i dolnośląskie należały do czołówki województw o największych udziałach w tworzeniu PKB (odpowiednio 9, 3% oraz 8, 6%). 11  – 12 – Źródło: Eurostat Wykres 1. Produkt krajowy brutto na 1 mieszkańca wg województw – odchylenia względne od przeciętnej wartości w kraju w 2009 r. i 2011 r. .go Mapa 2. Produkt krajowy brutto (PKB) per capita wyrażony w parytecie siły nabywczej (PPS) w podziale na regiony NUTS-2, 27) 2010 r. Poz. 452 v.p l Monitor Polski Źródło: Produkt Krajowy Brutto — Rachunki Regionalne w 2011 r., GUS, 2013 w. rcl Projekcja PKB per capita dla Polski Zachodniej wskazuje, że dwie prędkości rozwoju Polski Zachodniej utrzymają się, a próg 75% PKB per capita UE-27 w 2020 r. przekroczą jedynie województwa dolnośląskie i wielkopolskie28). Również jedynie w przypadku tych dwóch województw prognozuje się wzrost znaczenia ich gospodarek w gospodarce kraju. Udziały województwa lubuskiego i opolskiego w krajowym PKB według prognoz pozostaną na tym samym poziomie (odpowiednio 2,2% i 2,1%), natomiast zachodniopomorskiego zmniejszą się z 3,9% do 3,6%. ww W porównaniu do pozostałej części kraju, Polskę Zachodnią charakteryzuje wysoka atrakcyjność dla inwestorów, rozumiana jako zdolność skłonienia do inwestycji przez oferowanie korzyści możliwych do osiągnięcia w trakcie prowadzenia działalności gospodarczej. Ranking atrakcyjności inwestycyjnej rokrocznie sporządzany przez Instytut Badań nad Gospodarką Rynkową wskazuje na utrzymującą się wysoką atrakcyjność województw Polski Zachodniej do lokowania szerokiego spektrum działalności usługowej, przemysłowej oraz zaawansowanej technologicznie, która stanowi istotną bazę dla budowania i wzmacniania konkurencyjności makroregionu w przestrzeni europejskiej (mapa 3, 4 i 5). 27) 28) % średniej dla UE-27, UE-27=100 (różnica w punktach procentowych między 2009 r. a 2000 r. w stosunku do średniej dla UE-27). Przy przeciętnym tempie wzrostu w Unii Europejskiej na poziomie 1,5– 2,5%, Kusideł E., Lewandowska-Gwarda K., Ekspertyza dotycząca projekcji PKB per capita (wg PPS) na poziomie województw (NUTS-2) oraz wybranych podregionów (NUTS-3) do 2020 roku wraz z analizą konsekwencji ewentualnych zmian klasyfikacji NUTS dla polityki spójności po 2020 roku, 2011. 12  – 13 – Mapa 4. Atrakcyjność inwestycyjna podregionów Polski dla działalności usługowej w 2012 r. .go Mapa 3. Atrakcyjność inwestycyjna podregionów Polski dla działalności przemysłowej w 2012 r. Poz. 452 v.p l Monitor Polski Źródło map 3 – 4: Opracowane przez IRT na podstawie: Atrakcyjność inwestycyjna województw i podregionów Polski 2012, IBnGR, Gdańsk 2012 Najistotniejszymi czynnikami wpływającymi na poziom atrakcyjności makroregionu dla inwestorów są stosunkowo silne ośrodki wojewódzkie dysponujące wysokiej jakości zasobami pracy, dogodne położenie Polski Zachodniej w Europie, a także istniejący potencjał na rzecz budowy gospodarki opartej na wiedzy, dlatego wzmacnianie właśnie tych obszarów może przynieść największe korzyści dla podniesienia pozycji konkurencyjnej makroregionu. Również bardzo wysoki poziom przedsiębiorczości w Polsce Zachodniej, świadczący o dużej aktywności gospodarczej mieszkańców, stanowi jeden z kluczowych czynników pozytywnie wpływających na atrakcyjność inwestycyjną tego obszaru (mapa 6). Rozpowszechnione postawy przedsiębiorcze wśród mieszkańców Polski Zachodniej stanowią istotny fundament budowy dynamicznych, konkurencyjnych gospodarek. w. rcl Mapa 5. Atrakcyjność inwestycyjna podregionów Polski dla działalności zaawansowanej technologicznie w 2012 r. Źródło: Opracowane przez IRT na podstawie: Atrakcyjność inwestycyjna województw i podregionów Polski 2012, IBnGR, Gdańsk 2012 Mapa 6. Liczba przedsiębiorstw nowo zarejestrowanych na tysiąc mieszkańców w 2010 r. (średnia nieważona dla wszystkich powiatów w Polsce = 9,4) ww Polska Zachodnia charakteryzuje się również korzystną na tle kraju strukturą gospodarczą związaną z wysokim stopniem urynkowienia rolnictwa oraz wyspecjalizowanymi gałęziami przemysłowymi. Udział gospodarstw domowych utrzymujących się z pracy w rolnictwie, a w szczególności z pracy w swoim gospodarstwie rolnym, jest w Polsce Zachodniej wyraźnie niższy niż przeciętnie w kraju (nadal jednak przybierając wartości wyższe niż w krajach Europy Zachodniej). Działalność rolnicza, charakteryzująca się wydajną Źródło: Gajewski P., Poziom i dynamika rozwoju małej i średniej i zorientowaną na rynek produkcją, powiązana z sektorem przedsiębiorczości w Polsce Wschodniej, Ekspertyza sporządzona na przetwórstwa przemysłowego, może stanowić istotny potrzeby Strategii rozwoju społeczno-gospodarczego Polski czynnik rozwoju makroregionu. Wschodniej, Warszawa 2011 Zarówno struktura eksportu, jak również analiza rodzajowa gospodarki wskazują na znaczącą na tle kraju rolę przemysłu w makroregionie. Polska Zachodnia obejmuje silnie uprzemysłowione obszary. Należą one równocześnie do najwyżej rozwiniętych i najszybciej rozwijających się w okresie ostatnich kilkunastu lat regionów w Polsce, co obrazują dane o poziomie i dynamice PKB. Pod względem wartości dodanej brutto na mieszkańca (tabela 1), zarówno w przemyśle ogółem, jak i przemyśle przetwórczym, województwo dolnośląskie, plasuje się na pierwszym 13  – 14 – Poz. 452 v.p l Monitor Polski miejscu w kraju, nawet przed województwem śląskim. Poza województwem zachodniopomorskim, w krajowej czołówce znajdują się również pozostałe województwa makroregionu. Tabela 1. Wartość dodana brutto według rodzajów działalności i województw w 2011 r. (ceny bieżące) Polska dolnośląskie lubuskie opolskie wielkopolskie zachodniopomorskie Źródło: GUS Ogółem 100,0 100,0 100,0 100,0 100,0 100,0 4,0 2,1 4,9 5,7 5,6 4,1 i Przemysł Budownictwo 25,6 36,8 30,8 30,1 27,5 19,1 8,0 7,2 7,3 8,2 8,6 9,8 Handel, naprawa pojazdów samochodowych, transport i gospodarka magazynowa, zakwaterowanie i gastronomia, informacja i komunikacja w% 28,9 23,2 26,7 25,6 29,7 30,7 Działalność finansowa i ubezpieczeniowa, obsługa rynku nieruchomości Pozostałe usługi 10,1 8,9 8,0 6,8 7,5 10,2 23,5 21,9 22,3 23,7 21,0 26,1 .go Jednostka terytorialna Rolnictwo, leśnictwo, łowiectwo rybactwo WIODĄCE BRANŻE GOSPODARCZE W MAKROREGIONIE Polska Zachodnia dysponuje znaczącymi przewagami, które do roku 2020 mogą być wykorzystane do wzmocnienia atrakcyjności inwestycyjnej tego obszaru oraz zwiększania konkurencyjności w przestrzeni europejskiej. w. rcl Województwa Polski Zachodniej charakteryzuje stosunkowo duże zróżnicowanie branżowe przemysłu, co stanowi pozytywną cechę ograniczającą zagrożenia rozwoju wynikające z możliwego regresu pojedynczych gałęzi produkcji. Największą rolę w przemyśle makroregionu, mierzoną liczbą pracujących oraz wartością produkcji sprzedanej, odgrywa przemysł spożywczy i produkcja: wyrobów z metali, pojazdów mechanicznych i ich części, mebli oraz wyrobów z gumy i tworzyw sztucznych. Znaczenie trzech z tych branż odpowiada strukturze przemysłu w całym kraju, cechą specyficzną dla Polski Zachodniej jest ponadprzeciętny udział przemysłu samochodowego i meblarskiego. ww Przemysł samochodowy jest branżą, w zakresie której wszystkie województwa makroregionu poza zachodniopomorskim wyróżniają się na tle Polski. Jest to jedna z najszybciej rozwijających się eksportowych branż przemysłu w Polsce od lat dziewięćdziesiątych XX wieku, a województwa dolnośląskie, wielkopolskie i lubuskie należą – wraz z województwem śląskim – do głównych obszarów jej rozwoju. Cechą wspólną województw Polski Zachodniej jest również silnie rozwinięty przemysł meblarski i drzewny, bazujący na miejscowych zasobach i tradycjach. Ponadprzeciętnie w skali kraju rozwinięty jest również przemysł urządzeń elektrycznych oraz przemysł włókienniczy. Na terenie Polski Zachodniej funkcjonuje ponadto kilka gałęzi przemysłu przetwórczego, które odznaczają się dużą aktywnością w dwóch lub trzech województwach, lecz ich relatywnie niewielka rola w pozostałych sprawia, że w skali całego makroregionu ich intensywność nie odbiega od średniej dla Polski. Są to przemysł mineralny, naprawa i konserwacja maszyn oraz urządzeń, przemysł chemiczny, papierniczy, produkcja metali, przemysł maszynowy, a także produkcja komputerów, wyrobów elektronicznych i optycznych. Do specyficznych gałęzi, w zakresie których wyspecjalizowane są pojedyncze województwa Polski Zachodniej, należą: na Dolnym Śląsku – górnictwo rud metali i wydobywanie surowców skalnych, w Wielkopolsce – produkcja urządzeń elektrycznych, w lubuskim – górnictwo gazu ziemnego, w opolskim – wytwarzanie koksu i przemysł chemiczny, a w zachodniopomorskim – produkcja pozostałego sprzętu transportowego. Instrumentem wzmacniającym specjalizacje gospodarcze (w tym przede wszystkim przemysł samochodowy, elektroniczny, a także poligraficzny i drzewny) są specjalne strefy ekonomiczne (SSE). Województwo dolnośląskie jest ich największym beneficjentem w kraju (SSE utworzyły w tym regionie 46,5 tys. miejsc pracy do końca 2012 r., a więc co czwarte nowe miejsce pracy w Polsce). Pod względem nowo utworzonych miejsc pracy, łączne 14  – 15 – Poz. 452 v.p l Monitor Polski zaangażowanie inwestorów na terenie specjalnych stref ekonomicznych w czterech pozostałych województwach Polski Zachodniej nie osiąga nawet połowy tego, jakie ma miejsce w województwie dolnośląskim29). ZASOBY PRACY Województwa Polski Zachodniej charakteryzuje wysoki udział ludności w wieku produkcyjnym na tle kraju, co jest zjawiskiem korzystnym z punktu widzenia perspektyw rozwojowych do roku 2020. Należy podkreślić, że dostępne zasoby pracy są w różnym stopniu wykorzystane w poszczególnych województwach makroregionu (w 2012 r. w województwie wielkopolskim stopa bezrobocia rejestrowanego była jedną z najniższych w kraju – 9,8%, jednocześnie w pozostałych regionach przekraczała ona średnią dla kraju wynoszącą 13,4%) (mapa 7). W celu lepszego wykorzystania zasobów pracy związanych z sektorem rolnictwa, należy dążyć do dalszej zmiany w strukturze społeczno-gospodarczej obszarów wiejskich. Dotyczący także obszaru Polski Zachodniej problem bezrobocia strukturalnego wymaga systemowych interwencji, m.in. przez wsparcie reorientacji zawodowej rolników, dla których praca we własnym gospodarstwie rolnym przestaje być wystarczającym źródłem dochodu. .go Mapa 7. Stopa bezrobocia rejestrowanego wg województw w 2012 r. w. rcl Źródło: Opracowane przez IRT na podstawie danych GUS Pomimo korzystnej obecnie sytuacji, w makroregionie, podobnie jak w pozostałych częściach kraju, można zaobserwować niekorzystną zmianę struktury ludności według wieku, spowodowaną malejącym współczynnikiem przyrostu naturalnego i postępującym procesem starzenia się społeczeństwa. Wykres 2. Struktura wiekowa ludności w latach 2002 i 2012 % 80,0 60,0 40,0 62,2 22,7 22,5 20,0 18,3 63,2 63,9 64,6 18,1 POLSKA POLSKA ZACHODNIA 15,1 14,2 17,8 17,3 0,0 2002 2012 wiek przedprodukcyjny 2002 2012 wiek produkcyjny 2002 2012 wiek poprodukcyjny Źródło: Obliczenia własne na podstawie GUS BDL ww W okresie 2002–2012 liczba osób w wieku przedprodukcyjnym w Polsce Zachodniej spadła o 19% (w województwie opolskim aż o 29%), przez co jej udział w ogóle ludności zmniejszył się (w makroregionie o 4,4 p.p., w Polsce ogółem o 4,3 p.p.). Jednocześnie, szybciej niż w pozostałych częściach kraju, zwiększał się udział ludności w wieku poprodukcyjnym (w makroregionie o 3,0 p.p., w Polsce ogółem o 2,7 p.p.) (wykres 2). Prognozy demograficzne wskazują, że w kolejnych latach coraz mniejsze liczebnie roczniki będą wchodzić na rynek pracy. Zmniejszająca się ze względu na zmiany struktury wieku podaż pracy może być dodatkowo obniżana przez emigrację. Znacząca skala migracji zagranicznych ludności w wieku produkcyjnym, zarówno na pobyt stały, jak i zarobkowych, stanowi charakterystykę Polski Zachodniej na tle kraju, przez co osłabia się potencjał rozwojowy tego obszaru (wykres 3). 29) Domański B., Gwosdz K., Specyfika branżowa i przestrzenne zróżnicowanie przemysłu w województwach Polski Zachodniej, 2014. 15  – 16 – Poz. 452 v.p l Monitor Polski 30) Wykres 3. Współczynnik salda migracji zagranicznych na pobyt stały ludności w wieku produkcyjnym na 10 tys. ludności w latach 2006–2012 2006 -2,0 -7,6 2007 2008 -3,7 -4,8 2009 -1,0 -7,0 -4,9 -12,0 -17,0 -17,6 -22,0 -27,0 -15,2 -26,5 Źródło: Opracowanie własne na podstawie GUS BDL 2010 -1,3 2011 2012 -2,1 -2,7 -5,2 -7,9 POLSKA Region północno-zachodni Region południowo-zachodni -9,0 w. rcl .go Nasilone wahadłowe migracje zarobkowe w Polsce Zachodniej są w znacznej mierze konsekwencją bezpośredniego sąsiedztwa makroregionu z obszarami wyżej rozwiniętymi31). W 2013 r. osoby, które wskazały kierunek swojego możliwego wyjazdu, najczęściej deklarowały wyjazd do Niemiec, gdzie stopa bezrobocia była stosunkowo niska. Analizy ekonometryczne wskazują, że głównym czynnikiem oddziaływującym na emigrację z Polski do krajów UE w horyzoncie kilku lat są różnice w stopach bezrobocia pomiędzy krajami, a wzmożone migracje związane z efektami „nowości” otwierających się rynków pracy kolejnych państw Europy Zachodniej były na ogół niewielkie po 2005 r. Można zatem sądzić, że tendencja wzrostowa liczby osób powracających z emigracji w ostatnich latach jest związana z pogarszającą się sytuacją ekonomiczną i trudnością znalezienia pracy w kraju emigracji. Emigranci osłabiają potencjał rozwoju województw, z których pochodzą. Prognozuje się, że największy ubytek w tworzeniu PKB z tego powodu do roku 2020 odczuje między innymi województwo dolnośląskie. Mniejsze straty poniosą opolskie, zachodniopomorskie i wielkopolskie32). Po stronie zagrożeń wynikających z długotrwałych migracji można wymienić także tzw. drenaż mózgów, czyli ubytek wartościowego potencjału zasobów pracy, co w przypadku popytu na określone zawody może przyczyniać się do osłabienia struktury gospodarczej po stronie polskiej. Istotny może być również negatywny wpływ migracji zarobkowych w sferze demografii (przyspieszenie procesu starzenia się społeczeństwa, zwłaszcza jeśli migracje mają charakter permanentny) oraz w funkcjonowaniu rodzin, rozdzielonych migracjami lub wahadłowo przemieszczającymi się za pracą. Nie bez znaczenia są także skutki społeczne w postaci zmniejszającego się potencjału opiekuńczego rodzin, co z kolei skutkuje mniejszą podażą zasobów pracy koniecznych do wzrostu gospodarczego. Do pozytywnych skutków migracji, w tym szczególnie zarobkowych, należy zaliczyć zwiększenie rozporządzalnych dochodów osobistych gospodarstw domowych, co z kolei powoduje wzrost popytu konsumpcyjnego na lokalne dobra i usługi, w tym o charakterze innowacyjnym, a także sprzyja tworzeniu miejsc pracy. ww Mapa 8. Prognoza dynamiki liczby ludności w latach 2011–2020 Źródło: Opracowane przez IRT na podstawie danych GUS Wnioski z prognoz Głównego Urzędu Statystycznego wskazują, że przewidywane trendy demograficzne dla regionów Polski Zachodniej nie będą odbiegały od ogólnopolskiej tendencji (mapa 8). Przewiduje się, że do 2020 r. liczba ludności w całym makroregionie zmniejszy się o 1,9% w porównaniu do 2011 r., przy czym spadek liczby ludności nie będzie dotyczył województwa wielkopolskiego, gdzie prognozowany jest jej przyrost o 0,6%. Największy procentowy spadek liczby mieszkańców do 2020 r. szacowany jest w województwach dolnośląskim (o 4%) i opolskim (o 3,5%)33). W związku z licznymi migracjami zarobkowymi, ubytek ten może być jeszcze większy. 30) Region północno-zachodni obejmuje województwa lubuskie, wielkopolskie i zachodniopomorskie, natomiast region południowo-zachodni: dolnośląskie i opolskie. GUS, Prognoza ludności na lata 2008–2035, Warszawa 2009, Czapiński J., Panek T. (red. nauk.), Diagnoza Społeczna 2013. Warunki i jakość życia Polaków, 2013. Zob. Analiza Instytutu Sobieskiego nr 60, 2013 (www.sobieski.org.pl). 33) W 2014 r. GUS opublikuje nową prognozę ludności w oparciu o wyniki NSP 2011, aktualna prognoza opiera się na wynikach Narodowego Spisu Powszechnego z 2002 r. 31) 32) 16  – 17 – Poz. 452 v.p l Monitor Polski Nie bez znaczenia pozostaje również wzrost doświadczenia pracowników, które następnie może być wykorzystywane w kraju w celu wdrażania nowocześniejszych, bardziej zaawansowanych technologicznie rozwiązań. Dodatkowo doświadczenia migracyjne przyczyniają się do wyższej aktywności na rynku pracy. Dla perspektyw rozwojowych Polski Zachodniej oprócz istniejących zasobów pracy znaczenie ma również jakość kapitału ludzkiego. Międzynarodowe badania wskazują, że w przypadku kraju o takim poziomie zamożności jak Polska, kapitał ludzki jest silnie pozytywnie skorelowany z dynamiką rozwoju gospodarczego34). Kapitał ludzki rozumiany jako zasób wiedzy, umiejętności i kwalifikacji oraz stan zdrowia określa zdolność do pracy, przystosowania się do zachodzących zmian i kreatywność jednostek, przez co ma istotny wpływ na rozwój całego społeczeństwa i gospodarki. .go Wartość syntetycznego wskaźnika kapitału ludzkiego w latach 2007–2013 dla wszystkich województw makroregionu systematycznie rosła, co jest zgodne z trendem dla całej Polski. Wyniki pomiarów w układzie wojewódzkim wskazują jednak na wewnętrzne zróżnicowanie. W roku 2013 najwyższym poziomem kapitału ludzkiego dysponowały województwa zachodniopomorskie i dolnośląskie (odpowiednio 5. i 6. pozycja w kraju). Województwo opolskie znalazło się w środku krajowej stawki, a słabsze wyniki odnotowały województwa wielkopolskie i lubuskie (12. i 14. pozycja). w. rcl Ogólna nienajlepsza ocena poziomu kapitału ludzkiego w Polsce Zachodniej w porównaniu z resztą kraju jest związana przede wszystkim z niższym poziomem wykształcenia (głębsza analiza w tym zakresie znajduje się w rozdziale poświęconym potencjałowi gospodarki opartej na wiedzy). Niekorzystna charakterystyka wykształcenia jest nieco równoważona przez wpływ aktualnej sytuacji demograficznej: osoby młodsze są generalnie lepiej od osób starszych wyposażone w kapitał ludzki, przy czym osoby w wieku 15-44 lat wyraźnie odróżniają się pod tym względem od pozostałych grup. Biorąc pod uwagę trendy demograficzne oraz wpływ migracji i spodziewany w związku z tym ogólny spadek liczby ludności, perspektywy rozwojowe dla Polski Zachodniej w aspekcie poziomu kapitału ludzkiego nie są jednak korzystne. Prognozy zawarte w Diagnozie społecznej 2013 wykraczające nieco ponad rok 2020 wskazują na rosnące znaczenie kapitału społecznego dla możliwości podtrzymania szans rozwojowych Polski. W tym aspekcie trendy i perspektywy dla Polski Zachodniej są bardziej optymistyczne na tle kraju niż w przypadku poziomu kapitału ludzkiego. Wszystkie województwa Polski Zachodniej w latach 2008–2012 charakteryzował wysoki na tle kraju przyrost liczby stowarzyszeń i fundacji35), co należy uznać za pozytywny trend i przesłankę dla podtrzymania potencjału rozwojowego Polski Zachodniej w przyszłości. ww Współczesna relatywnie korzystna sytuacja dotycząca kapitału społecznego przynajmniej w części makroregionu ma związek z historycznie uwarunkowaną tradycją organizowania się mieszkańców w stowarzyszenia kulturalne i społeczne. Znaczenie ma również historycznie wykształcony kapitał społeczny o charakterze pomostowym, który charakteryzuje się otwartością na nieznajomych i pragmatyczną współpracą, możliwą dzięki powszechnej znajomości i akceptacji zasad współżycia społecznego i tradycji współdziałania w ramach szerszej społeczności36). 34) Czapiński J., Panek T. (red. nauk.), Diagnoza Społeczna 2013. Warunki i jakość życia Polaków, 2013. W przeliczeniu na 10 tys. mieszkańców (Podstawowe fakty o organizacjach pozarządowych – raport z badania 2012, Stowarzyszenie Koln/Jawor, 2013). 36) Por. Herbst J., Lackowska M., Mielczarek A., Swianiewicz P., Szafarze darów europejskich. Kapitał społeczny a realizacja polityki regionalnej w polskich województwach, 2008. 35) 17  3.2. – 18 – Poz. 452 v.p l Monitor Polski DIAGNOZA W OBSZARZE ZIDENTYFIKOWANYCH POTENCJAŁÓW 3.2.1. POTENCJAŁ ZWIĄZANY Z POŁOŻENIEM POŁOŻENIE W PRZESTRZENI EUROPEJSKIEJ .go Obszar makroregionu Polski Zachodniej charakteryzuje korzystne położenie w przestrzeni europejskiej, o czym w znacznej mierze przesądza bliskość rynków zbytu rozwiniętych regionów Unii Europejskiej (z wyższym PKB per capita). Polska Zachodnia sąsiaduje z największym partnerem gospodarczym Polski – Niemcami, a w jej najbliższym otoczeniu międzynarodowym znajdują się znaczące europejskie bieguny wzrostu, co stwarza korzystne uwarunkowania do przepływu kapitału, wiedzy i ludzi. Makroregion wpisuje się w strefę oddziaływania wyznaczoną przez pięć europejskich metropolii: Warszawę, Berlin, Pragę, Wiedeń oraz Kopenhagę. Część miast Polski Zachodniej znajduje się w mniejszej odległości od europejskich metropolii pozakrajowych niż od Warszawy (Wrocław w pobliżu Pragi oraz Berlina, Szczecin – Berlina i Kopenhagi, Opole – Pragi, a Zielona Góra, Gorzów Wielkopolski i Poznań – Berlina). Ponadto zachodnia granica makroregionu będąca jednocześnie granicą państwową stwarza dogodne warunki do intensyfikowania współpracy transgranicznej na rzecz rozwoju Polski Zachodniej. w. rcl Rozprzestrzenianiu impulsów rozwojowych sprzyja dobrze rozwinięta sieć miast w województwach Polski Zachodniej. Na obszarze makroregionu funkcjonują wykształcone już obszary metropolitalne Wrocławia, Poznania i Szczecina (jedynego transgranicznego obszaru metropolitalnego w skali kraju), które mają ważne znaczenie dla budowania szeroko rozumianej konkurencyjności całego kraju i są najistotniejszymi czynnikami w zakresie rozwijania współpracy krajowej oraz międzynarodowej. Opole, Zielona Góra i Gorzów Wielkopolski pełnią natomiast funkcje ośrodków o znaczeniu krajowym, odgrywając istotną rolę w budowaniu konkurencyjności swoich regionów przyczyniają się do dynamizowania procesów rozwojowych w skali makroregionu. O pozytywnym wpływie korzystnego położenia Polski Zachodniej na rzecz rozwoju społeczno-gospodarczego może świadczyć wysoki na tle kraju poziom internacjonalizacji gospodarek województw Polski Zachodniej (w 2010 r. udział makroregionu w krajowym eksporcie wyniósł 30%). Stosunkowo silne wykorzystanie bliskości chłonnego rynku niemieckiego charakteryzuje trzy województwa makroregionu: dolnośląskie, wielkopolskie oraz lubuskie, co jest efektem między innymi niższych cen polskich towarów (przede wszystkim w województwie lubuskim) oraz relatywnie dużego potencjału endogenicznego, świadczącego o wysokiej atrakcyjności inwestycyjnej makroregionu37). ww Wykres 4. Wartość eksportu województw w relacji do PKB regionów w latach 2004–2010 (%) Mapa 9. Udział wartości eksportu województw Polski w produkcji sprzedanej w 2010 r. Źródło: Polska – Raport o konkurencyjności 2013, Wymiar krajowy i regionalny, SGH, 2013 Źródło: Opracowane przez IRT na podstawie: Handel zagraniczny w Polsce i Małopolsce, 2010 W latach 2004–2011 województwa: dolnośląskie (13%), opolskie (12%) oraz lubuskie (10%) cechowała największa średnia dynamika eksportu w kraju (liczona rok do roku), co świadczy o skutecznym nawiązywaniu kontaktów 37) Mogiła Z., Zaleski J., Zathey M., Wykorzystanie przygranicznego położenia zachodnich województw Polski dla rozwoju społeczno-gospodarczego, 2011. 18  – 19 – Poz. 452 v.p l Monitor Polski z partnerami zagranicznymi. Na przestrzeni ostatnich lat wzrastała również relacja sprzedaży zagranicznej poszczególnych województw do produkcji sprzedanej, wskazująca na znaczną otwartość gospodarki makroregionu na współpracę z zagranicą (w 2010 roku udział wartości eksportu makroregionu zachodniego w produkcji sprzedanej znacznie przekraczał 41% – średnią dla kraju) (mapa 9, wykres 4). Województwa Polski Zachodniej pośród wszystkich województw należą do najbardziej zorientowanych na eksport do państw Unii Europejskiej (ponad 80% sprzedaży). Analizy wskazują na silne powiązania eksportowe przede wszystkim z Niemcami, a w przypadk …