Źródła urzędoweisap.sejm.gov.pl · EUR-Lex
Europaius
Polski
ČeštinaDeutschFrançaisEspañolItalianoNederlandsÖsterreichBelgiquePortuguêsSvenskaDanskSuomiSlovenčinaIrelandMagyarEestiLietuviųLatviešuSlovenščinaHrvatskiΚύπροςMaltiRomânăΕλληνικάLuxembourgБългарски
Polski

Uchwała nr 60 Rady Ministrów z dnia 30 kwietnia 2014 r. w sprawie przyjęcia "Strategii Rozwoju Polski Zachodniej do roku 2020"

W skrócie

Niniejsza uchwała Rady Ministrów przyjmuje "Strategię Rozwoju Polski Zachodniej do roku 2020", która jest dokumentem planistycznym mającym na celu rozwój makroregionu Polski Zachodniej. Strategia ta ma być koordynowana i nadzorowana przez ministra właściwego do spraw rozwoju regionalnego.

Co reguluje

  • Przyjęcie "Strategii Rozwoju Polski Zachodniej do roku 2020".
  • Powierzenie koordynacji i nadzoru nad Strategią ministrowi właściwemu do spraw rozwoju regionalnego.
  • Wejście w życie uchwały z dniem następującym po dniu ogłoszenia.

Kogo dotyczy

  • Rada Ministrów, która przyjmuje Strategię.
  • Minister właściwy do spraw rozwoju regionalnego, odpowiedzialny za koordynację i nadzór.
  • Województwa dolnośląskie, lubuskie, opolskie, wielkopolskie i zachodniopomorskie, które tworzą makroregion Polski Zachodniej.

Kluczowe punkty

  • Strategia dotyczy rozwoju Polski Zachodniej do roku 2020.
  • Makroregion Polski Zachodniej obejmuje pięć województw: dolnośląskie, lubuskie, opolskie, wielkopolskie i zachodniopomorskie.
  • Makroregion zajmuje 31% powierzchni kraju (96 065 km2) i zamieszkuje go ponad 10 mln osób (około 26% ludności kraju).
  • Gęstość zaludnienia w makroregionie wynosi 105 osób na km2, a stopień urbanizacji to 62%.
Tekst ustawy
Tekst ustawy

Dokument podpisany przez Jarosław Deminet; RCL Data: 2014.06.12 12:48:35 CEST MONITOR POLSKI v.p l DZIENNIK URZĘDOWY RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Warszawa, dnia 12 czerwca 2014 r. Poz. 452 UCHWAŁA Nr 60 RADY MINISTRÓW .go z dnia 30 kwietnia 2014 r. w sprawie przyjęcia „Strategii Rozwoju Polski Zachodniej do roku 2020” Na podstawie art. 14a ust. 3 ustawy z dnia 6 grudnia 2006 r. o zasadach prowadzenia polityki rozwoju (Dz. U. z 2009 r. Nr 84, poz. 712, z późn. zm.1)) Rada Ministrów uchwala, co następuje: §

  1. Przyjmuje się „Strategię Rozwoju Polski Zachodniej do roku 2020”, zwaną dalej „Strategią”, stanowiącą załącznik do uchwały. §
  2. Koordynowanie i nadzorowanie Strategii powierza się ministrowi właściwemu do spraw rozwoju regionalnego. ww w. rcl §
  3. Uchwała wchodzi w życie z dniem następującym po dniu ogłoszenia. 1) Prezes Rady Ministrów: D. Tusk Zmiany tekstu jednolitego wymienionej ustawy zostały ogłoszone w Dz. U. z 2009 r. Nr 157, poz. 1241, z 2011 r. Nr 279, poz. 1644, z 2012 r. poz. 1237, z 2013 r. poz. 714 oraz z 2014 r. poz.
  4.  Monitor Polski –2– Poz. 452 Załącznik do uchwały nr 60 Rady Ministrów z dnia 30 kwietnia 2014 r. (poz. 452) v.p l Załącznik do uchwały nr 60 Rady Ministrów z dnia 30 kwietnia 2014 r. .go STRATEGIA ww w. rcl >> ROZWOJU POLSKI ZACHODNIEJ 2020 Warszawa, kwiecień 2014  Spis treści
  5. –3– Poz. 452 v.p l Monitor Polski WPROWADZENIE ................................................................................................................................ 4 1.
  6. KONTEKST POWSTANIA STRATEGII, ZASADY OPRACOWANIA DOKUMENTU ............................................ 4 1.
  7. MIEJSCE STRATEGII W PORZĄDKU DOKUMENTÓW STRATEGICZNYCH.................................................................. 7
  8. STRESZCZENIE...................................................................................................................................... 10
  9. DIAGNOZA I TRENDY ROZWOJOWE ........................................................................................................ 11 POZYCJA ROZWOJOWA I KONKURENCYJNA POLSKI ZACHODNIEJ NA TLE POLSKI I UNII EUROPEJSKIEJ ORAZ TRENDY ROZWOJOWE ............................................................................................................................................ 11 3.
  10. DIAGNOZA W OBSZARZE ZIDENTYFIKOWANYCH POTENCJAŁÓW....................................................................... 18 3.2.
  11. POTENCJAŁ ZWIĄZANY Z POŁOŻENIEM......................................................................................... 18 3.2.
  12. POTENCJAŁ ZWIĄZANY Z ROZWOJEM GOSPODARKI OPARTEJ NA WIEDZY................................................ 28 3.
  13. ANALIZA SWOT........................................................................................................................................... 38 .go 3.
  15. WYZWANIA, WIZJA ROZWOJOWA.......................................................................................................... 39
  16. CEL GŁÓWNY, CELE SZCZEGÓŁOWE ORAZ KIERUNKI INTERWENCJI ............................................................... 41 5.
  17. 5.
  18. 5.
  19. CEL SZCZEGÓŁOWY I: INTEGRACJA PRZESTRZENNA I FUNKCJONALNA MAKROREGIONU ....................................... 43 CEL SZCZEGÓŁOWY II: BUDOWA OFERTY GOSPODARCZEJ MAKROREGIONU ....................................................... 44 CEL SZCZEGÓŁOWY III: WZMOCNIENIE POTENCJAŁU NAUKOWO-BADAWCZEGO MAKROREGIONU ....................... 45 WSKAŹNIKI REALIZACJI.......................................................................................................................... 48
  20. SYSTEM REALIZACJI .............................................................................................................................. 49 w. rcl
  21. 7.
  22. 7.
  23. 7.
  24. 7.
  25. RAMY FINANSOWE .............................................................................................................................. 56 ww
  26. SYSTEM WDRAŻANIA .................................................................................................................................. 49 SYSTEM KOORDYNACJI ................................................................................................................................ 51 SYSTEM MONITOROWANIA ......................................................................................................................... 53 SYSTEM EWALUACJI (OCENY)........................................................................................................................ 55  –4–
  27. WPROWADZENIE 1.
  28. Poz. 452 v.p l Monitor Polski KONTEKST POWSTANIA STRATEGII, ZASADY OPRACOWANIA DOKUMENTU .go Prace związane z powstaniem Strategii Rozwoju Polski Zachodniej do roku 2020 (SRPZ, Strategia) zostały zainicjowane przez samorządy województw (dolnośląskiego, lubuskiego, opolskiego, wielkopolskiego i zachodniopomorskiego) na podstawie porozumienia zawartego w sierpniu 2010 r. w Szczecinie1). Wśród filarów współdziałania w kreowaniu wspólnej strategicznej wizji rozwojowej wskazano elementy łączące regiony2) Polski Zachodniej, w tym m.in. wolę współpracy w ramach makroregionu, a także dorzecze Odry i transgraniczne położenie. Akcentowano również potrzebę skoncentrowania SRPZ na tych wyzwaniach rozwojowych, których charakter i skala wymaga współdziałania w układzie ponadregionalnym, wykraczającym poza granice jednego województwa. w. rcl Na potrzeby niniejszej Strategii makroregion Polski Zachodniej został zdefiniowany jako pięć województw: dolnośląskie, lubuskie, opolskie, wielkopolskie oraz zachodniopomorskie. Makroregion zajmuje 31% powierzchni kraju (96 065 km2) i stanowi obszar łączący Europę Środkową z Europą Zachodnią, Południową oraz ze Skandynawią. Zachodnia oraz południowa granica makroregionu jest jednocześnie granicą państwa polskiego. Od zachodu sąsiaduje on z trzema wschodnimi krajami związkowymi Niemiec (Brandenburgią, Meklemburgią-Pomorzem Przednim i Saksonią), a od południa z Czechami. Elementem spajającym przestrzennie Polskę Zachodnią jest dorzecze Odry, skupiające znaczący potencjał demograficzny, gospodarczy i przestrzenny. Odra, będąca częściowo granicą państwa, stanowi również istotną oś współpracy zarówno pomiędzy polskimi województwami, jak i z regionami Niemiec oraz Czech. Makroregion zamieszkuje ponad 10 mln osób, co stanowi ok. 26% ludności kraju, i jest obszarem o gęstości zaludnienia mniejszej niż średnia krajowa (na każdy kilometr kwadratowy przypada 105 osób, wobec średniej krajowej wynoszącej 123). ww Jednocześnie Polskę Zachodnią cechuje nieco wyższy od średniej krajowej stopień urbanizacji (w Polsce średnio 61% ludności zamieszkuje miasta, natomiast w makroregionie 62%). Wysoki poziom urbanizacji analizowanego obszaru jest odzwierciedleniem gęstej sieci miejskiej i struktury wielkościowej miast. W granicach makroregionu położonych jest aż 38% miast kraju. Na jedno miasto w makroregionie przypada 280 km2, podczas gdy w Polsce wskaźnik ten kształtuje się na poziomie 342 km2.3) Prace nad dokumentem prowadzone były etapowo: pierwszy etap, zapoczątkowany podpisaniem porozumienia, posłużył przede wszystkim szczegółowej identyfikacji obszarów współpracy województw, a jego efektem była Diagnoza strategiczna Polski Zachodniej oraz Założenia Strategii Rozwoju Polski Zachodniej (Założenia)4). Prace nad Założeniami nadzorowali marszałkowie województw, a prowadziła je Grupa Sterująca składająca się z przedstawicieli samorządów województw i ekspertów zewnętrznych. Opracowanych zostało pięć raportów regionalnych i kilkanaście ekspertyz. Wypracowano także wstępną listę ponadregionalnych przedsięwzięć kluczowych 1) http://polskazachodnia2020.pl/aktualnosci.html W dokumencie pojęcie „region” jest tożsame z pojęciem „województwo”. Wszystkie dane zaprezentowane w ramce są danymi za 2012 r. 4) http://www.mir.gov.pl/rozwoj_regionalny/polityka_regionalna/polska_zach/dokumenty/strony/dokumenty.aspx 2) 3) 4  –5– Poz. 452 v.p l Monitor Polski .go przewidzianych do realizacji w perspektywie do roku 20205). Współpracę oraz wsparcie merytoryczne w tych działaniach zapewnili przedstawiciele ministra właściwego do spraw rozwoju regionalnego. Drugi etap prac nad dokumentem rozpoczął się w kwietniu 2012 r. wraz z przekazaniem ministrowi właściwemu do spraw rozwoju regionalnego Założeń oraz wniosku o przygotowanie projektu rządowej strategii ponadregionalnej w rozumieniu ustawy z dnia 6 grudnia 2006 r. o zasadach prowadzenia polityki rozwoju6). Proces tworzenia dokumentu wspierany był przez środowiska naukowe, w tym m.in. ekspertów, którzy na wcześniejszych etapach współpracowali7) z samorządami województw w przygotowaniu Założeń, oraz Instytut Rozwoju Terytorialnego z Wrocławia (IRT), który wniósł znaczący merytoryczny wkład w przygotowanie SRPZ. Zgodnie z zasadą partnerstwa, samorządy województw na bieżąco opiniowały powstające w ministerstwie części Strategii i dyskutowały jej zapisy podczas warsztatów podsumowujących kolejne etapy prac. Sugestie regionów i wsparcie eksperckie przyczyniły się do poprawy jakości dokumentu i zamieszczenia w tekście ważnych uzupełnień podkreślających potencjał i aspiracje makroregionu oraz – co bardzo istotne – zapewniły niezbędną ciągłość pomiędzy samorządowym a rządowym etapem prac. W trakcie procesu tworzenia SRPZ szczególną uwagę poświęcono wymiarowi ponadregionalnemu. Przy formułowaniu strategicznych kierunków interwencji uwzględniona została specyficzna charakterystyka makroregionu, co jest zgodne z zasadą terytorialnego podejścia do rozwoju, która bazuje na założeniu, że należy efektywniej wykorzystywać zasoby endogenne różnych rodzajów terytoriów i na nich opierać strategie rozwojowe8). Prowadzone prace były również zgodne z zasadą pomocniczości, polegającą na wyborze najbardziej adekwatnego dla zidentyfikowanych celów rozwojowych poziomu zarządzania interwencją publiczną. w. rcl Konsekwencją dążenia do maksymalizacji efektów rozwojowych wynikających z działań przewidzianych w SRPZ jest koncentracja tematyczna (selektywność) obszarów wsparcia jako jedna z podstawowych zasad konstrukcji dokumentu strategicznego. SRPZ skupia się na starannie wybranych kwestiach o charakterze ponadregionalnym, występujących ze szczególną intensywnością w makroregionie, których odpowiednie wsparcie w największym stopniu przyczyni się do osiągnięcia zakładanych celów rozwojowych Polski Zachodniej. SRPZ bazuje na zasadzie polityki opartej na dowodach (ang. evidence-based policy). Sformułowanie celów rozwojowych i służących ich realizacji strategicznych kierunków interwencji zostało poprzedzone przeprowadzeniem diagnozy sytuacji społeczno-gospodarczej makroregionu w oparciu o analizę dostępnych opracowań i zidentyfikowaniu na ich podstawie kluczowych potencjałów rozwojowych. W kreowaniu wizji rozwojowej makroregionu uwzględniono kluczowe wyzwania i trendy, mogące w największym stopniu wpływać na procesy rozwojowe zachodzące na tym obszarze. Realizacja SRPZ oparta została na monitorowaniu postępów w osiąganiu jej celów oraz na rzetelnej ocenie efektów podejmowanych działań. Warunkiem skutecznej realizacji SRPZ jest możliwie duże wykorzystanie potencjału współpracy międzyregionalnej, transgranicznej oraz transnarodowej dla osiągania wspólnych celów rozwojowych, stąd silne akcentowanie tej kwestii w całym dokumencie. Opinia Generalnego Dyrektora Ochrony Środowiska w sprawie oceny oddziaływania na środowisko ww Projekt SRPZ został poddany konsultacjom z Generalnym Dyrektorem Ochrony Środowiska (GDOŚ) w celu stwierdzenia, czy konieczne jest przeprowadzenie dla dokumentu strategicznej oceny oddziaływania na środowisko w trybie ustawy z dnia 3 października 2008 r. o udostępnianiu informacji o środowisku i jego ochronie, udziale społeczeństwa w ochronie środowiska oraz o ocenach oddziaływania na środowisko9). W dniu 31 października 2013 r. minister właściwy do spraw rozwoju regionalnego otrzymał opinię GDOŚ o możliwości odstąpienia od przeprowadzania strategicznej oceny oddziaływania na środowisko. Opierając się na stanowisku GDOŚ oraz mając na uwadze, że Strategia jest dokumentem o charakterze ogólnym (nie wskazuje konkretnych inwestycji), niewyznaczającym ram dla realizacji nowych rozwiązań czy projektów, odstąpiono od przeprowadzenia 5) http://www.mir.gov.pl/rozwoj_regionalny/polityka_regionalna/polska_zach/dokumenty/strony/dokumenty.aspx Dz. U. z 2009 r. Nr 84, poz. 712, z późn. zm., art. 14a. 7) Eksperci wchodzący w skład firmy GEOPROFIT. 8) Zidentyfikowane w SRPZ potencjały wynikają z przeprowadzonych analiz, które pozwoliły wyodrębnić cechy wspólne dla obszaru Polski Zachodniej. Prezentowanie sytuacji pojedynczego regionu w dokumencie ma miejsce tylko w przypadku, kiedy dana cecha w konkretnym województwie znacząco różni się od sytuacji w makroregionie (tzw. „obserwacja odstająca”). 9) Dz. U. z 2013 r. poz. 1235 i
  29. 6) 5  –6– Poz. 452 v.p l Monitor Polski strategicznej oceny oddziaływania na środowisko. Strategia jest punktem odniesienia dla interwencji na poziomie ponadregionalnym w ramach już istniejących lub planowanych instrumentów wsparcia – głównie krajowych i regionalnych programów operacyjnych, podlegających pełnej ocenie przewidzianej w przedmiotowej ustawie. Ocena ex ante Projekt SRPZ został poddany ocenie ex ante, którą na zlecenie ministra właściwego ds. rozwoju regionalnego przeprowadziło w okresie listopad 2013 r. – marzec 2014 r. konsorcjum Eu-Consult Sp. z o.o. i Instytut Badawczy IPC Sp. z o.o. Celem badania było zapewnienie jak najwyższej jakości dokumentu przez ocenę spójności wewnętrznej projektu SRPZ, ocenę spójności jej zapisów z dokumentami strategicznymi w zakresie polityki rozwoju i ocenę komplementarności z regionalnymi dokumentami strategicznymi. Weryfikacji podlegał również system realizacji, monitorowania i ewaluacji projektu SRPZ, w tym zestaw wskaźników monitorowania. .go Wyniki badania potwierdziły, że diagnoza i kierunki interwencji trafnie odpowiadają na wyzwania i potrzeby społeczno-ekonomiczne makroregionu Polski Zachodniej, a zaproponowany system realizacji zapewnia właściwe narzędzia do wdrażania i monitorowania Strategii. Badanie wykazało, że założenia i cele SRPZ są spójne z celami dokumentów strategicznych na poziomie unijnym i krajowymi oraz komplementarne w stosunku do strategii regionalnych. Część rekomendacji z badania została przyjęta, a ich uwzględnienie poskutkowało przede wszystkim uzupełnieniami w zakresie diagnozy oraz poszerzeniem opisu kierunków interwencji. Szczegółowe rekomendacje o technicznym charakterze dotyczące systemu realizacji zostaną uwzględnione na etapie operacjonalizacji Strategii. Konsultacje społeczne w. rcl Konsultacje społeczne, zgodnie z wymogami ustawy o zasadach prowadzenia polityki rozwoju, zostały przeprowadzone w dniach od 11 lutego do 18 marca 2014 r. Uwagi i rekomendacje zgłoszone do projektu pochodziły zarówno od osób prywatnych, jak i instytucji. W grupie 30 podmiotów, od których pochodziły uwagi, najaktywniejsze były jednostki samorządu terytorialnego, przedsiębiorcy i ich stowarzyszenia oraz związki zawodowe i związki pracodawców. Stosunkowo aktywne było także środowisko naukowe, w tym przede wszystkim uczelnie pochodzące z Polski Zachodniej. Uwagi do projektu przekazał również Senat Berlina, co świadczy o zainteresowaniu dokumentem poza makroregionem oraz o dobrym upowszechnieniu informacji o konsultacjach. Uwagi nadesłane w toku konsultacji zaliczały się do trzech podstawowych kategorii: 1) propozycje poszerzenia projektu Strategii o nowe obszary działań, 2) propozycje doprecyzowania lub wzmocnienia zapisów już znajdujących się w projekcie Strategii, 3) uwagi odnoszące się do poziomu instrumentów wdrażania Strategii. Znaczna część propozycji dotyczyła postulatów realizacji konkretnych przedsięwzięć i tym samym odnosiła się do etapu wdrażania Strategii. Pozostałe propozycje zmian wskazywały przede wszystkim na konieczność uzupełnień Diagnozy i trendów oraz Celów. Zestawienie wszystkich zgłoszonych uwag wraz ze stanowiskiem Ministra Infrastruktury i Rozwoju zostało udostępnione na stronie internetowej10). ww Po przeprowadzeniu analizy wszystkich uwag uwzględniono znaczącą część propozycji doprecyzowujących lub uzupełniających zapisy Strategii. Wprowadzono także liczne modyfikacje przyczyniające się do podniesienia jakości dokumentu (jego spójności i jasności przekazu). W wyniku uwag Strategia została poszerzona przykładowo o kwestie dotyczące kapitału ludzkiego i społecznego, jak również o dodatkowe analizy w obszarze demografii i migracji. Wzmocniono także zapisy dotyczące integracji przestrzennej i funkcjonalnej z subregionalnymi ośrodkami wzrostu i obszarami wiejskimi. Doprecyzowano i uzupełniono diagnozę Strategii w kwestii wiodących branż makroregionu, a także poszerzono ją o opis współpracy terytorialnej (w tym transgranicznej). Uwagi odnoszące się do instrumentów wsparcia, ze względu na swój bardzo szczegółowy, operacyjny charakter, nie mogły zostać uwzględnione bezpośrednio w tekście, jednak zostaną wzięte pod uwagę na etapie realizacji Strategii. 10) http://www.mir.gov.pl/rozwoj_regionalny/polityka_regionalna/polska_zach/konsultacje/strony/konsultacje.aspx 6  –7– Poz. 452 v.p l Monitor Polski W osobnym trybie projekt został również skonsultowany z Komisją Wspólną Rządu i Samorządu Terytorialnego i pozytywnie przez nią zaopiniowany. 1.
  30. MIEJSCE STRATEGII W PORZĄDKU DOKUMENTÓW STRATEGICZNYCH Od czasu wejścia w życie Traktatu Lizbońskiego w grudniu 2009 r., szczególnego znaczenia w polityce spójności UE nabiera kwestia terytorialnego wymiaru, czego konsekwencją jest dostosowanie interwencji w większym stopniu do potrzeb różnych rodzajów terytoriów, co realizowane jest również przez SRPZ. .go SRPZ jako dokument o charakterze ponadregionalnym wpisuje się w cele rozwojowe unijnych i krajowych dokumentów strategicznych. Podstawowe uwarunkowania unijne, będące punktem odniesienia dla kształtowania wszystkich polityk Unii Europejskiej (UE), w tym polityki spójności, wyznacza dokument Europa
  31. Strategia na rzecz inteligentnego i zrównoważonego rozwoju sprzyjającego włączeniu społecznemu (Strategia Europa 2020) z czerwca 2010 r. określający trzy priorytety rozwojowe UE: wzrost inteligentny, wzrost zrównoważony oraz wzrost sprzyjający włączeniu społecznemu11). Kierunki interwencji przewidziane w SRPZ są zgodne z podejściem promowanym przez Komisję Europejską w ramach Strategii Europa 2020, w szczególności w ramach priorytetu pierwszego i inicjatywy flagowej Unia Innowacji, która zakłada podnoszenie innowacyjności i konkurencyjności. w. rcl W krajowym systemie programowania rozwoju, zakotwiczonym w ustawie o zasadach prowadzenia polityki rozwoju, SRPZ została umiejscowiona między krajowym szczeblem interwencji określonym w długoi średniookresowych, rządowych dokumentach strategicznych a szczeblem interwencji wyznaczonym z poziomu regionalnego – wynikającym ze strategii rozwoju województw oraz innych dokumentów strategicznych opracowywanych na tym poziomie12). Takie usytuowanie wynika z założenia, że określenie ponadregionalnych potencjałów rozwojowych i ich skuteczne pobudzanie dzięki współpracy międzyregionalnej przynosi dodatkowe efekty rozwojowe. Cele i kierunki interwencji określone w SRPZ wpisują się w strategiczny model rozwoju kraju zaproponowany w przyjętej przez Radę Ministrów Długookresowej Strategii Rozwoju Kraju. Polska
  32. Trzecia Fala Nowoczesności (DSRK) z 5 lutego 2013 r.13), który opiera się na trzech filarach: budowaniu podstaw innowacyjności kraju, terytorialnym równoważeniu rozwoju, solidarności międzypokoleniowej. Ze względu na makroregionalną specyfikę, znajdującą swoje odzwierciedlenie w strukturze społeczno-gospodarczej i przestrzennej, procesy rozwojowe w Polsce Zachodniej w istotnym zakresie mogą być stymulowane dzięki znaczącemu potencjałowi wzrostu przede wszystkim w ramach pierwszego oraz drugiego filaru DSRK. ww Istotnym krajowym dokumentem strategicznym jest średniookresowa Strategia Rozwoju Kraju
  33. Aktywne społeczeństwo, Konkurencyjna gospodarka, Sprawne państwo (SRK), przyjęta przez Radę Ministrów w dniu 25 września 2012 r.14) SRK odnosząc się do kluczowych przesądzeń sformułowanych w DSRK, wytycza strategiczne obszary i interwencje w perspektywie do 2020 r. Szczególny nacisk położony został na działania służące wzmacnianiu regionalnych potencjałów, najbardziej obiecujących w kontekście zapewnienia trwałości rozwoju. Z tego względu SRK nie odnosi się do całego spektrum działań państwa we wszystkich obszarach jego funkcjonowania, ale koncentruje się na trzech obszarach strategicznych – sprawne i efektywne państwo, konkurencyjna gospodarka oraz spójność społeczna i terytorialna. SRK dostrzega potrzebę programowania rozwoju społeczno-gospodarczego w układach makroregionalnych. W części poświęconej wdrażaniu Strategii proponowane jest wprowadzenie ram organizacyjnych i prawnych umożliwiających zarządzanie w obszarach funkcjonalnych oraz wprowadzenie nowych instrumentów wzmacniających efektywność polityki regionalnej. 11) KOM

(2010)
  1. Założenia systemu zarządzania rozwojem Polski. Dokument przyjęty przez Radę Ministrów w dniu 27 kwietnia 2009 r. 13) Uchwała nr 16 Rady Ministrów z dnia 5 lutego 2013 r. w sprawie przyjęcia Długookresowej Strategii Rozwoju Kraju. Polska
  2. Trzecia Fala Nowoczesności (M.P. poz. 121). 14) Uchwała nr 157 Rady Ministrów z dnia 25 września 2012 r. w sprawie przyjęcia Strategii Rozwoju Kraju 2020 (M.P. poz. 882). 12) 7  –8– Poz. 452 v.p l Monitor Polski Cele SRPZ korespondują z celami SRK dotyczącymi w szczególności zwiększenia innowacyjności gospodarki, podnoszenia efektywności transportu oraz wzmacniania mechanizmów terytorialnego równoważenia rozwoju, jak również integracji przestrzennej dla rozwijania i pełnego wykorzystania potencjałów regionalnych. .go Dokumentem kluczowym dla określenia strategicznej wizji rozwojowej dla Polski Zachodniej jest Krajowa Strategia Rozwoju Regionalnego 2010-2020: Regiony, miasta, obszary wiejskie (KSRR), przyjęta przez Radę Ministrów w dniu 13 lipca 2010 r.15) SRPZ jako narzędzie integracji makroregionalnej i katalizator realizacji przedsięwzięć służących wzmocnieniu pozycji konkurencyjnej Polski Zachodniej wpisuje się w paradygmat rozwoju regionalnego wynikający z KSRR. SRPZ wyznacza działania rozwojowe wykorzystujące endogeniczne (miejscowe) potencjały, wskazane z poszanowaniem zasad: koncentracji, oparcia polityki na dowodach, partnerstwa i wieloszczeblowego rządzenia. Zgodność z KSRR oznacza zgodność zasad, na jakich opiera się przygotowanie i realizacja tych dokumentów, spójność celów rozwojowych oraz wpisanie systemu realizacji SRPZ w jednolity system zarządzania rozwojem regionalnym przedstawionym w KSRR. KSRR wyraźnie wskazuje miejsce strategii ponadregionalnych między krajowym a regionalnym poziomem zarządzania rozwojem. Dokument ten określa, że strategie ponadregionalne z jednej strony wykraczają swoim zakresem działań poza jedno województwo, z drugiej strony wpisują się w obszary strategicznej interwencji wskazane w SRK, czyli znajdujące się poniżej krajowego poziomu interwencji. w. rcl Wyzwania dla Polski Zachodniej wynikające z KSRR eksponują potrzebę optymalnego prorozwojowego wykorzystania bliskości rynku niemieckiego dla skutecznego wzmacniania pozycji konkurencyjnej makroregionu. Cele rozwojowe SRPZ odnoszące się do potencjałów ponadregionalnych związanych z atrakcyjną ofertą gospodarczą i potencjałem badawczo-naukowym makroregionu korespondują przede wszystkim z celem pierwszym KSRR ukierunkowanym na wzrost konkurencyjności regionów. Z kolei cel dotyczący zwiększania integracji przestrzennej i funkcjonalnej makroregionu jest spójny z zapisami celu drugiego KSRR w takim zakresie, w jakim cel ten odnosi się do budowania spójności terytorialnej. Ponadregionalny charakter SRPZ promujący wielowymiarową współpracę i partnerstwo jako warunek jej powodzenia wpisuje się w cel trzeci KSRR dotyczący tworzenia warunków skutecznej, efektywnej i partnerskiej realizacji działań rozwojowych ukierunkowanych terytorialnie. Ważnym krajowym dokumentem strategicznym warunkującym kształt SRPZ jest również przyjęta przez Radę Ministrów w dniu 13 grudnia 2011 r. Koncepcja Przestrzennego Zagospodarowania Kraju 2030 (KPZK), która wprost wskazuje na konieczność skoordynowanego wspomagania rozwoju przez przygotowanie na poziomie krajowym strategii o charakterze makroregionalnym. Dokument ten kreuje ramy dla terytorializacji interwencji publicznej oraz określa pośrednio jej zakres rzeczowy. W diagnozie KPZK wskazano na część Polski Zachodniej (obejmującą zachodnią część województwa pomorskiego, województwo zachodniopomorskie, województwo lubuskie i zachodnią część województwa dolnośląskiego) jako obszar charakteryzujący się niedostateczną spójnością terytorialną16). Istotne wnioski dla SRPZ wynikają także z zapisów celu trzeciego KPZK, jakim jest poprawa dostępności terytorialnej kraju w różnych skalach przestrzennych przez rozwijanie infrastruktury transportowej i telekomunikacyjnej. Zakładają one zasadniczą poprawę jakości komunikacji drogowej i kolejowej między ośrodkami wojewódzkimi Polski Zachodniej i ze stolicą kraju. ww SRPZ stanowi odpowiedź na wyzwania określone w KPZK, przewidując w swoich kierunkach interwencji działania sprzyjające integracji przestrzennej i funkcjonalnej Polski Zachodniej, w tym odbudowę Odrzańskiej Drogi Wodnej. SRPZ jest spójna i komplementarna z celami i priorytetami wskazanymi w pozostałych ośmiu zintegrowanych strategiach, do których należą: Strategia Innowacyjności i Efektywności Gospodarki „Dynamiczna Polska 2020”17), 15) Uchwała Rady Ministrów z dnia 13 lipca 2010 r. Krajowa Strategia Rozwoju Regionalnego 2010-2020: Regiony, miasta, obszary wiejskie (M.P. 2011 r. Nr 36, poz. 423). Dokument wymienia Szczecin, Zieloną Górę, Gorzów Wielkopolski oraz Koszalin jako miasta niewykorzystujące potencjału wynikającego z bliskości funkcjonalnej z Berlinem i miastami Skandynawii oraz z krajowymi ośrodkami – Gdańskiem, Warszawą, Krakowem. Wiele uwagi poświęca również przezwyciężaniu peryferyjności zachodnich obszarów przygranicznych. 17) Uchwała nr 7 Rady Ministrów z dnia 15 stycznia 2013 r. w sprawie Strategii Innowacyjności i Efektywności Gospodarki „Dynamiczna Polska 2020” (M.P. poz. 73). 16) 8  –9– Poz. 452 v.p l Monitor Polski Strategia Rozwoju Transportu do 2020 roku18), Strategia Rozwoju Kapitału Ludzkiego 202019), Strategia Rozwoju Kapitału Społecznego 2020, Strategia Bezpieczeństwo Energetyczne i Środowisko perspektywa do 202020), Strategia Sprawne Państwo 202021), Strategia Rozwoju Systemu Bezpieczeństwa Narodowego RP 202222), Strategia Zrównoważonego Rozwoju Rolnictwa i Wsi na lata 2012-202023), w takim zakresie, w jakim odnosi się do celów i strategicznych kierunków interwencji w nich sformułowanych. ww w. rcl .go SRPZ jako strategia o charakterze ponadregionalnym nie powiela ani nie zastępuje żadnego z wymienionych dokumentów krajowych. Jednocześnie, zachowując komplementarność wobec strategii rozwoju województw, obejmuje ona zagadnienia współpracy między województwami oraz podejmuje działania wspólne poszerzające możliwości rozwoju partnerskich relacji między nimi. Przyjmując, że SRPZ nie stanowi sumy pięciu strategii rozwoju województw, dokument zasadniczo pomija problemy i wyzwania o charakterze i zasięgu wojewódzkim, koncentrując uwagę na kwestiach ponadregionalnych. Jej ponadregionalny charakter stanowi przesłankę dla wyboru zakresu wsparcia najbardziej adekwatnego dla makroregionu. Poziom programowania ponadregionalnego uzupełnia wsparcie udzielane na poziomie krajowym oraz regionalnym i ukierunkowuje działania realizowane z obydwu tych poziomów zarządzania rozwojem na kwestie istotne z perspektywy makroregionu. W efekcie, istotnymi instrumentami wdrożeniowymi SRPZ stają się programy rozwoju i programy operacyjne przygotowywane na poziomie krajowym i regionalnym. 18) Uchwała nr 6 Rady Ministrów z dnia 22 stycznia 2013 r. w sprawie Strategii Rozwoju Transportu do 2020 r. (z perspektywą do 2030 r.) (M.P. poz. 75). Uchwała nr 104 Rady Ministrów z dnia 18 czerwca 2013 r. w sprawie przyjęcia Strategii Rozwoju Kapitału Ludzkiego 2020 (M.P. poz. 640). Rada Ministrów przyjęła Strategię Bezpieczeństwo energetyczne i środowisko dnia 15 kwietnia 2014 r. 21) Uchwała nr 17 Rady Ministrów z dnia 12 lutego 2013 r. w sprawie przyjęcia strategii „Sprawne Państwo 2020” (M.P. poz. 136). 22) Uchwała nr 67 Rady Ministrów z dnia 9 kwietnia 2013 r. w sprawie przyjęcia „Strategii rozwoju systemu bezpieczeństwa narodowego Rzeczypospolitej Polskiej 2022” (M.P. poz. 377). 23) Uchwała nr 163 Rady Ministrów z dnia 25 kwietnia 2012 r. w sprawie przyjęcia „Strategii zrównoważonego rozwoju wsi, rolnictwa i rybactwa” na lata 2012–2020 (M.P. poz. 839). 19) 20) 9 
  3. – 10 – Poz. 452 v.p l Monitor Polski STRESZCZENIE ww w. rcl .go Strategia Rozwoju Polski Zachodniej do roku 2020 stanowi jedną ze strategii rozwoju przygotowywanych w celu odpowiedzi na wyzwania specyficzne dla obszaru o charakterze ponadregionalnym – mieszczące się między krajowym a regionalnym poziomem interwencji. U podstaw procesu przygotowania Strategii dla Polski Zachodniej znalazło się przekonanie, że możliwe jest określenie makroregionalnych potencjałów rozwojowych i ich skuteczne pobudzanie dzięki współpracy międzyregionalnej, która przynosi dodatkowe efekty rozwojowe, obok działań podejmowanych na poziomie niższym – regionalnym, i wyższym – krajowym. Dokument stanowi wyraz troski rządu polskiego i władz samorządowych o rozwój jednego z kluczowych makroregionów w Polsce, obejmującego 5 województw: dolnośląskie, lubuskie, opolskie, wielkopolskie i zachodniopomorskie, który spaja przestrzennie dorzecze Odry, pełniące rolę symbolicznej osi rozwoju społeczno-gospodarczego Polski Zachodniej. Z przeprowadzonej diagnozy i analizy trendów rozwojowych dla Polski Zachodniej wyłania się obraz makroregionu charakteryzującego się wysokim potencjałem do dynamicznego rozwoju. Wpływa na to jego położenie na szlaku łączącym Europę Środkową z Zachodnią, Południową i Skandynawią, a także atuty związane z wysokim potencjałem do rozwoju gospodarki opartej na wiedzy. Zarówno korzystne położenie makroregionu, jak i potencjał naukowo-badawczy oraz potencjał współpracy sprawiają, że Polska Zachodnia charakteryzuje się dużą atrakcyjnością inwestycyjną, której pełne wykorzystanie, dzięki zaplanowanym w SRPZ działaniom, wpłynie na wzrost jej konkurencyjności w przestrzeni europejskiej. Zgodnie z zasadą tworzenia polityki opartej na dowodach, sporządzona, w oparciu o diagnozę, analiza mocnych stron Polski Zachodniej stała się podstawą do wyznaczenia potencjałów rozwojowych oraz głównych kierunków interwencji dla Polski Zachodniej. Część kierunkowa identyfikuje główne obszary współpracy pomiędzy pięcioma województwami makroregionu. Wielowymiarowa współpraca oparta na partnerstwie i wspólny rządowo-samorządowy wysiłek, zgodnie z mottem: współpraca wewnątrz, by konkurować na zewnątrz, doprowadzi do zwiększenia konkurencyjności makroregionu w wymiarze europejskim. Ten główny cel rozwojowy Polski Zachodniej osiągnięty zostanie dzięki działaniom stymulującym i wzmacniającym kluczowe potencjały rozwojowe makroregionu. Zwiększaniu konkurencyjności Polski Zachodniej w wymiarze europejskim będzie służyć realizacja celów szczegółowych: wzmacnianie integracji przestrzennej i funkcjonalnej Polski Zachodniej, budowa oferty gospodarczej oraz wzmocnienie potencjału naukowo-badawczego makroregionu. SRPZ przewiduje zestaw działań wraz ze wskaźnikami służącymi monitorowaniu i ocenie stopnia osiągania tych celów. Zaplanowane działania rozwojowe dotyczą przede wszystkim kwestii poprawy dostępności zewnętrznej i wewnętrznej makroregionu, zwiększenia efektywności energetycznej, kreowania wspólnej oferty gospodarczej, zwiększenia innowacyjności, pobudzania współpracy gospodarczej oraz rozwoju sektora naukowo-badawczego w Polsce Zachodniej. Realizacja działań rozwojowych w ramach trzech celów strategicznych przyczyni się do realizacji wizji rozwojowej, zgodnie z którą w 2020 r. Polska Zachodnia będzie obszarem współpracującym, kreatywnym, atrakcyjnym, mobilizującym i otwartym. Warunek skutecznego osiągania celów rozwojowych Polski Zachodniej stanowi optymalne wykorzystanie ponadregionalnego potencjału współpracy. Służyć temu będzie system realizacji SRPZ, który wyznacza warunki do nawiązywania i intensyfikacji wielowymiarowej współpracy między różnymi partnerami z kraju i z zagranicy działającymi na rzecz osiągania celów Strategii. System realizacji SRPZ stanowi element krajowego systemu zarządzania rozwojem oraz jest ściśle powiązany z systemem zarządzania polityką spójności UE w Polsce, w szczególności w zakresie procesów monitorowania i ewaluacji. Zgodnie z zasadą montażu finansowego dla realizacji SRPZ zmobilizowane zostaną różne dostępne źródła finansowania, przy szczególnym nacisku na odpowiednie wykorzystanie środków pochodzących z funduszy europejskich w okresie 2014–2020, zaprogramowanych w krajowych i regionalnych programach operacyjnych. Realizacja SRPZ przyczyni się do maksymalizacji korzyści wynikających ze zintegrowanego i wielosektorowego podejścia do rozwoju obszaru Polski Zachodniej i przyniesie korzyści mieszkańcom makroregionu, przedsiębiorcom, uczelniom oraz instytucjom badawczo-rozwojowym. Przez rozprzestrzenianie się i absorpcję impulsów rozwojowych, wpłynie również pozytywnie na zwiększenie konkurencyjności całej Polski. 10 
  4. – 11 – DIAGNOZA I TRENDY ROZWOJOWE 3.
  5. Poz. 452 v.p l Monitor Polski POZYCJA ROZWOJOWA I KONKURENCYJNA POLSKI ZACHODNIEJ NA TLE POLSKI I UNII EUROPEJSKIEJ ORAZ TRENDY ROZWOJOWE .go Zgodnie z Indeksem Regionalnej Mapa
  6. Indeks Regionalnej Konkurencyjności UE (RCI) 2013 Konkurencyjności 2013 (RCI) dla regionów UE-27 wszystkie regiony Polski znalazły się poniżej średniej europejskiej, przy czym województwa Polski Zachodniej w klasach o najmniejszych wartościach odchylenia od średniej24) (mapa 1). Z jednej strony wskazuje to na korzystną sytuację makroregionu na tle kraju, z drugiej na pewne deficyty w skali europejskiej. Raport Konkurencyjności Regionów 2013 r., opublikowany przez Komisję Europejską, sytuuje województwa Polski Zachodniej na miejscach między 190 a 209 wśród 262 regionów Unii Europejskiej. ww w. rcl Polska Zachodnia cechuje się niższym poziomem rozwoju społeczno-gospodarczego, mierzonym wartością produktu krajowego brutto (per capita), od sąsiadujących regionów zagranicznych, szczególnie niemieckich (mapa 2). Analiza średniego tempa wzrostu PKB per capita w województwach makroregionu w latach 2009–2011 oraz jego relacja do Źródło: EU Regional Competitiveness Index RCI 2013, P. Annoni, L. Dijkstra, Joint Research średniej krajowej oraz unijnej wskazują na dwie Centre EC, 2013 prędkości procesów rozwojowych zachodzących w Polsce Zachodniej. Do kategorii liderów (z tempem wzrostu PKB per capita powyżej średniej krajowej) należą województwa dolnośląskie i wielkopolskie25). W 2011 r. znalazły się one w grupie regionów najszybciej doganiających średni poziom PKB per capita dla UE, osiągając odpowiednio 73% i 69% średniej. Przeciętna wartość PKB per capita dla makroregionu była zbliżona do średniej wartości w Polsce (wykres 1), przy czym te dwa regiony znacznie ją przekroczyły (odpowiednio o 14,7% województwo dolnośląskie i o 5,3% województwo wielkopolskie). Nieco inaczej rysuje się sytuacja na pozostałym obszarze Polski Zachodniej. Województwa lubuskie, opolskie oraz zachodniopomorskie osiągały wyraźnie niższy poziom PKB per capita (powyżej 80% średniej krajowej i w granicach 50% średniej UE) oraz niższe tempo wzrostu26). 24) Indeks obejmuje wskaźniki podstawowe (zaplecze instytucjonalne, stabilność makroekonomiczną, infrastrukturę, poziom opieki medycznej oraz jakość kształcenia), wskaźniki w obszarze wydajności (dotyczą szkolnictwa wyższego, kształcenia ustawicznego, rynku pracy oraz wielkości rynku) oraz poziomu innowacji (np.: liczba publikacji naukowych, udział pracowników B+R, wskaźnik patentów na milion mieszkańców). 25) Dziemianowicz W., Szlachta J., Diagnoza strategiczna Polski Zachodniej,
  7. 26) W 2011 r. wartość wytworzonego PKB w Polsce Zachodniej stanowiła 26% krajowego PKB ogółem, przy czym województwa wielkopolskie i dolnośląskie należały do czołówki województw o największych udziałach w tworzeniu PKB (odpowiednio 9, 3% oraz 8, 6%). 11  – 12 – Źródło: Eurostat Wykres
  8. Produkt krajowy brutto na 1 mieszkańca wg województw – odchylenia względne od przeciętnej wartości w kraju w 2009 r. i 2011 r. .go Mapa
  9. Produkt krajowy brutto (PKB) per capita wyrażony w parytecie siły nabywczej (PPS) w podziale na regiony NUTS-2, 27) 2010 r. Poz. 452 v.p l Monitor Polski Źródło: Produkt Krajowy Brutto — Rachunki Regionalne w 2011 r., GUS, 2013 w. rcl Projekcja PKB per capita dla Polski Zachodniej wskazuje, że dwie prędkości rozwoju Polski Zachodniej utrzymają się, a próg 75% PKB per capita UE-27 w 2020 r. przekroczą jedynie województwa dolnośląskie i wielkopolskie28). Również jedynie w przypadku tych dwóch województw prognozuje się wzrost znaczenia ich gospodarek w gospodarce kraju. Udziały województwa lubuskiego i opolskiego w krajowym PKB według prognoz pozostaną na tym samym poziomie (odpowiednio 2,2% i 2,1%), natomiast zachodniopomorskiego zmniejszą się z 3,9% do 3,6%. ww W porównaniu do pozostałej części kraju, Polskę Zachodnią charakteryzuje wysoka atrakcyjność dla inwestorów, rozumiana jako zdolność skłonienia do inwestycji przez oferowanie korzyści możliwych do osiągnięcia w trakcie prowadzenia działalności gospodarczej. Ranking atrakcyjności inwestycyjnej rokrocznie sporządzany przez Instytut Badań nad Gospodarką Rynkową wskazuje na utrzymującą się wysoką atrakcyjność województw Polski Zachodniej do lokowania szerokiego spektrum działalności usługowej, przemysłowej oraz zaawansowanej technologicznie, która stanowi istotną bazę dla budowania i wzmacniania konkurencyjności makroregionu w przestrzeni europejskiej (mapa 3, 4 i 5). 27) 28) % średniej dla UE-27, UE-27=100 (różnica w punktach procentowych między 2009 r. a 2000 r. w stosunku do średniej dla UE-27). Przy przeciętnym tempie wzrostu w Unii Europejskiej na poziomie 1,5– 2,5%, Kusideł E., Lewandowska-Gwarda K., Ekspertyza dotycząca projekcji PKB per capita (wg PPS) na poziomie województw (NUTS-2) oraz wybranych podregionów (NUTS-3) do 2020 roku wraz z analizą konsekwencji ewentualnych zmian klasyfikacji NUTS dla polityki spójności po 2020 roku,
  10. 12  – 13 – Mapa
  11. Atrakcyjność inwestycyjna podregionów Polski dla działalności usługowej w 2012 r. .go Mapa
  12. Atrakcyjność inwestycyjna podregionów Polski dla działalności przemysłowej w 2012 r. Poz. 452 v.p l Monitor Polski Źródło map 3 – 4: Opracowane przez IRT na podstawie: Atrakcyjność inwestycyjna województw i podregionów Polski 2012, IBnGR, Gdańsk 2012 Najistotniejszymi czynnikami wpływającymi na poziom atrakcyjności makroregionu dla inwestorów są stosunkowo silne ośrodki wojewódzkie dysponujące wysokiej jakości zasobami pracy, dogodne położenie Polski Zachodniej w Europie, a także istniejący potencjał na rzecz budowy gospodarki opartej na wiedzy, dlatego wzmacnianie właśnie tych obszarów może przynieść największe korzyści dla podniesienia pozycji konkurencyjnej makroregionu. Również bardzo wysoki poziom przedsiębiorczości w Polsce Zachodniej, świadczący o dużej aktywności gospodarczej mieszkańców, stanowi jeden z kluczowych czynników pozytywnie wpływających na atrakcyjność inwestycyjną tego obszaru (mapa 6). Rozpowszechnione postawy przedsiębiorcze wśród mieszkańców Polski Zachodniej stanowią istotny fundament budowy dynamicznych, konkurencyjnych gospodarek. w. rcl Mapa
  13. Atrakcyjność inwestycyjna podregionów Polski dla działalności zaawansowanej technologicznie w 2012 r. Źródło: Opracowane przez IRT na podstawie: Atrakcyjność inwestycyjna województw i podregionów Polski 2012, IBnGR, Gdańsk 2012 Mapa
  14. Liczba przedsiębiorstw nowo zarejestrowanych na tysiąc mieszkańców w 2010 r. (średnia nieważona dla wszystkich powiatów w Polsce = 9,4) ww Polska Zachodnia charakteryzuje się również korzystną na tle kraju strukturą gospodarczą związaną z wysokim stopniem urynkowienia rolnictwa oraz wyspecjalizowanymi gałęziami przemysłowymi. Udział gospodarstw domowych utrzymujących się z pracy w rolnictwie, a w szczególności z pracy w swoim gospodarstwie rolnym, jest w Polsce Zachodniej wyraźnie niższy niż przeciętnie w kraju (nadal jednak przybierając wartości wyższe niż w krajach Europy Zachodniej). Działalność rolnicza, charakteryzująca się wydajną Źródło: Gajewski P., Poziom i dynamika rozwoju małej i średniej i zorientowaną na rynek produkcją, powiązana z sektorem przedsiębiorczości w Polsce Wschodniej, Ekspertyza sporządzona na przetwórstwa przemysłowego, może stanowić istotny potrzeby Strategii rozwoju społeczno-gospodarczego Polski czynnik rozwoju makroregionu. Wschodniej, Warszawa 2011 Zarówno struktura eksportu, jak również analiza rodzajowa gospodarki wskazują na znaczącą na tle kraju rolę przemysłu w makroregionie. Polska Zachodnia obejmuje silnie uprzemysłowione obszary. Należą one równocześnie do najwyżej rozwiniętych i najszybciej rozwijających się w okresie ostatnich kilkunastu lat regionów w Polsce, co obrazują dane o poziomie i dynamice PKB. Pod względem wartości dodanej brutto na mieszkańca (tabela 1), zarówno w przemyśle ogółem, jak i przemyśle przetwórczym, województwo dolnośląskie, plasuje się na pierwszym 13  – 14 – Poz. 452 v.p l Monitor Polski miejscu w kraju, nawet przed województwem śląskim. Poza województwem zachodniopomorskim, w krajowej czołówce znajdują się również pozostałe województwa makroregionu. Tabela
  15. Wartość dodana brutto według rodzajów działalności i województw w 2011 r. (ceny bieżące) Polska dolnośląskie lubuskie opolskie wielkopolskie zachodniopomorskie Źródło: GUS Ogółem 100,0 100,0 100,0 100,0 100,0 100,0 4,0 2,1 4,9 5,7 5,6 4,1 i Przemysł Budownictwo 25,6 36,8 30,8 30,1 27,5 19,1 8,0 7,2 7,3 8,2 8,6 9,8 Handel, naprawa pojazdów samochodowych, transport i gospodarka magazynowa, zakwaterowanie i gastronomia, informacja i komunikacja w% 28,9 23,2 26,7 25,6 29,7 30,7 Działalność finansowa i ubezpieczeniowa, obsługa rynku nieruchomości Pozostałe usługi 10,1 8,9 8,0 6,8 7,5 10,2 23,5 21,9 22,3 23,7 21,0 26,1 .go Jednostka terytorialna Rolnictwo, leśnictwo, łowiectwo rybactwo WIODĄCE BRANŻE GOSPODARCZE W MAKROREGIONIE Polska Zachodnia dysponuje znaczącymi przewagami, które do roku 2020 mogą być wykorzystane do wzmocnienia atrakcyjności inwestycyjnej tego obszaru oraz zwiększania konkurencyjności w przestrzeni europejskiej. w. rcl Województwa Polski Zachodniej charakteryzuje stosunkowo duże zróżnicowanie branżowe przemysłu, co stanowi pozytywną cechę ograniczającą zagrożenia rozwoju wynikające z możliwego regresu pojedynczych gałęzi produkcji. Największą rolę w przemyśle makroregionu, mierzoną liczbą pracujących oraz wartością produkcji sprzedanej, odgrywa przemysł spożywczy i produkcja: wyrobów z metali, pojazdów mechanicznych i ich części, mebli oraz wyrobów z gumy i tworzyw sztucznych. Znaczenie trzech z tych branż odpowiada strukturze przemysłu w całym kraju, cechą specyficzną dla Polski Zachodniej jest ponadprzeciętny udział przemysłu samochodowego i meblarskiego. ww Przemysł samochodowy jest branżą, w zakresie której wszystkie województwa makroregionu poza zachodniopomorskim wyróżniają się na tle Polski. Jest to jedna z najszybciej rozwijających się eksportowych branż przemysłu w Polsce od lat dziewięćdziesiątych XX wieku, a województwa dolnośląskie, wielkopolskie i lubuskie należą – wraz z województwem śląskim – do głównych obszarów jej rozwoju. Cechą wspólną województw Polski Zachodniej jest również silnie rozwinięty przemysł meblarski i drzewny, bazujący na miejscowych zasobach i tradycjach. Ponadprzeciętnie w skali kraju rozwinięty jest również przemysł urządzeń elektrycznych oraz przemysł włókienniczy. Na terenie Polski Zachodniej funkcjonuje ponadto kilka gałęzi przemysłu przetwórczego, które odznaczają się dużą aktywnością w dwóch lub trzech województwach, lecz ich relatywnie niewielka rola w pozostałych sprawia, że w skali całego makroregionu ich intensywność nie odbiega od średniej dla Polski. Są to przemysł mineralny, naprawa i konserwacja maszyn oraz urządzeń, przemysł chemiczny, papierniczy, produkcja metali, przemysł maszynowy, a także produkcja komputerów, wyrobów elektronicznych i optycznych. Do specyficznych gałęzi, w zakresie których wyspecjalizowane są pojedyncze województwa Polski Zachodniej, należą: na Dolnym Śląsku – górnictwo rud metali i wydobywanie surowców skalnych, w Wielkopolsce – produkcja urządzeń elektrycznych, w lubuskim – górnictwo gazu ziemnego, w opolskim – wytwarzanie koksu i przemysł chemiczny, a w zachodniopomorskim – produkcja pozostałego sprzętu transportowego. Instrumentem wzmacniającym specjalizacje gospodarcze (w tym przede wszystkim przemysł samochodowy, elektroniczny, a także poligraficzny i drzewny) są specjalne strefy ekonomiczne (SSE). Województwo dolnośląskie jest ich największym beneficjentem w kraju (SSE utworzyły w tym regionie 46,5 tys. miejsc pracy do końca 2012 r., a więc co czwarte nowe miejsce pracy w Polsce). Pod względem nowo utworzonych miejsc pracy, łączne 14  – 15 – Poz. 452 v.p l Monitor Polski zaangażowanie inwestorów na terenie specjalnych stref ekonomicznych w czterech pozostałych województwach Polski Zachodniej nie osiąga nawet połowy tego, jakie ma miejsce w województwie dolnośląskim29). ZASOBY PRACY Województwa Polski Zachodniej charakteryzuje wysoki udział ludności w wieku produkcyjnym na tle kraju, co jest zjawiskiem korzystnym z punktu widzenia perspektyw rozwojowych do roku
  16. Należy podkreślić, że dostępne zasoby pracy są w różnym stopniu wykorzystane w poszczególnych województwach makroregionu (w 2012 r. w województwie wielkopolskim stopa bezrobocia rejestrowanego była jedną z najniższych w kraju – 9,8%, jednocześnie w pozostałych regionach przekraczała ona średnią dla kraju wynoszącą 13,4%) (mapa 7). W celu lepszego wykorzystania zasobów pracy związanych z sektorem rolnictwa, należy dążyć do dalszej zmiany w strukturze społeczno-gospodarczej obszarów wiejskich. Dotyczący także obszaru Polski Zachodniej problem bezrobocia strukturalnego wymaga systemowych interwencji, m.in. przez wsparcie reorientacji zawodowej rolników, dla których praca we własnym gospodarstwie rolnym przestaje być wystarczającym źródłem dochodu. .go Mapa
  17. Stopa bezrobocia rejestrowanego wg województw w 2012 r. w. rcl Źródło: Opracowane przez IRT na podstawie danych GUS Pomimo korzystnej obecnie sytuacji, w makroregionie, podobnie jak w pozostałych częściach kraju, można zaobserwować niekorzystną zmianę struktury ludności według wieku, spowodowaną malejącym współczynnikiem przyrostu naturalnego i postępującym procesem starzenia się społeczeństwa. Wykres
  18. Struktura wiekowa ludności w latach 2002 i 2012 % 80,0 60,0 40,0 62,2 22,7 22,5 20,0 18,3 63,2 63,9 64,6 18,1 POLSKA POLSKA ZACHODNIA 15,1 14,2 17,8 17,3 0,0 2002 2012 wiek przedprodukcyjny 2002 2012 wiek produkcyjny 2002 2012 wiek poprodukcyjny Źródło: Obliczenia własne na podstawie GUS BDL ww W okresie 2002–2012 liczba osób w wieku przedprodukcyjnym w Polsce Zachodniej spadła o 19% (w województwie opolskim aż o 29%), przez co jej udział w ogóle ludności zmniejszył się (w makroregionie o 4,4 p.p., w Polsce ogółem o 4,3 p.p.). Jednocześnie, szybciej niż w pozostałych częściach kraju, zwiększał się udział ludności w wieku poprodukcyjnym (w makroregionie o 3,0 p.p., w Polsce ogółem o 2,7 p.p.) (wykres 2). Prognozy demograficzne wskazują, że w kolejnych latach coraz mniejsze liczebnie roczniki będą wchodzić na rynek pracy. Zmniejszająca się ze względu na zmiany struktury wieku podaż pracy może być dodatkowo obniżana przez emigrację. Znacząca skala migracji zagranicznych ludności w wieku produkcyjnym, zarówno na pobyt stały, jak i zarobkowych, stanowi charakterystykę Polski Zachodniej na tle kraju, przez co osłabia się potencjał rozwojowy tego obszaru (wykres 3). 29) Domański B., Gwosdz K., Specyfika branżowa i przestrzenne zróżnicowanie przemysłu w województwach Polski Zachodniej,
  19. 15  – 16 – Poz. 452 v.p l Monitor Polski 30) Wykres
  20. Współczynnik salda migracji zagranicznych na pobyt stały ludności w wieku produkcyjnym na 10 tys. ludności w latach 2006–2012 2006 -2,0 -7,6 2007 2008 -3,7 -4,8 2009 -1,0 -7,0 -4,9 -12,0 -17,0 -17,6 -22,0 -27,0 -15,2 -26,5 Źródło: Opracowanie własne na podstawie GUS BDL 2010 -1,3 2011 2012 -2,1 -2,7 -5,2 -7,9 POLSKA Region północno-zachodni Region południowo-zachodni -9,0 w. rcl .go Nasilone wahadłowe migracje zarobkowe w Polsce Zachodniej są w znacznej mierze konsekwencją bezpośredniego sąsiedztwa makroregionu z obszarami wyżej rozwiniętymi31). W 2013 r. osoby, które wskazały kierunek swojego możliwego wyjazdu, najczęściej deklarowały wyjazd do Niemiec, gdzie stopa bezrobocia była stosunkowo niska. Analizy ekonometryczne wskazują, że głównym czynnikiem oddziaływującym na emigrację z Polski do krajów UE w horyzoncie kilku lat są różnice w stopach bezrobocia pomiędzy krajami, a wzmożone migracje związane z efektami „nowości” otwierających się rynków pracy kolejnych państw Europy Zachodniej były na ogół niewielkie po 2005 r. Można zatem sądzić, że tendencja wzrostowa liczby osób powracających z emigracji w ostatnich latach jest związana z pogarszającą się sytuacją ekonomiczną i trudnością znalezienia pracy w kraju emigracji. Emigranci osłabiają potencjał rozwoju województw, z których pochodzą. Prognozuje się, że największy ubytek w tworzeniu PKB z tego powodu do roku 2020 odczuje między innymi województwo dolnośląskie. Mniejsze straty poniosą opolskie, zachodniopomorskie i wielkopolskie32). Po stronie zagrożeń wynikających z długotrwałych migracji można wymienić także tzw. drenaż mózgów, czyli ubytek wartościowego potencjału zasobów pracy, co w przypadku popytu na określone zawody może przyczyniać się do osłabienia struktury gospodarczej po stronie polskiej. Istotny może być również negatywny wpływ migracji zarobkowych w sferze demografii (przyspieszenie procesu starzenia się społeczeństwa, zwłaszcza jeśli migracje mają charakter permanentny) oraz w funkcjonowaniu rodzin, rozdzielonych migracjami lub wahadłowo przemieszczającymi się za pracą. Nie bez znaczenia są także skutki społeczne w postaci zmniejszającego się potencjału opiekuńczego rodzin, co z kolei skutkuje mniejszą podażą zasobów pracy koniecznych do wzrostu gospodarczego. Do pozytywnych skutków migracji, w tym szczególnie zarobkowych, należy zaliczyć zwiększenie rozporządzalnych dochodów osobistych gospodarstw domowych, co z kolei powoduje wzrost popytu konsumpcyjnego na lokalne dobra i usługi, w tym o charakterze innowacyjnym, a także sprzyja tworzeniu miejsc pracy. ww Mapa
  21. Prognoza dynamiki liczby ludności w latach 2011–2020 Źródło: Opracowane przez IRT na podstawie danych GUS Wnioski z prognoz Głównego Urzędu Statystycznego wskazują, że przewidywane trendy demograficzne dla regionów Polski Zachodniej nie będą odbiegały od ogólnopolskiej tendencji (mapa 8). Przewiduje się, że do 2020 r. liczba ludności w całym makroregionie zmniejszy się o 1,9% w porównaniu do 2011 r., przy czym spadek liczby ludności nie będzie dotyczył województwa wielkopolskiego, gdzie prognozowany jest jej przyrost o 0,6%. Największy procentowy spadek liczby mieszkańców do 2020 r. szacowany jest w województwach dolnośląskim (o 4%) i opolskim (o 3,5%)33). W związku z licznymi migracjami zarobkowymi, ubytek ten może być jeszcze większy. 30) Region północno-zachodni obejmuje województwa lubuskie, wielkopolskie i zachodniopomorskie, natomiast region południowo-zachodni: dolnośląskie i opolskie. GUS, Prognoza ludności na lata 2008–2035, Warszawa 2009, Czapiński J., Panek T. (red. nauk.), Diagnoza Społeczna
  22. Warunki i jakość życia Polaków,
  23. Zob. Analiza Instytutu Sobieskiego nr 60, 2013 (www.sobieski.org.pl). 33) W 2014 r. GUS opublikuje nową prognozę ludności w oparciu o wyniki NSP 2011, aktualna prognoza opiera się na wynikach Narodowego Spisu Powszechnego z 2002 r. 31) 32) 16  – 17 – Poz. 452 v.p l Monitor Polski Nie bez znaczenia pozostaje również wzrost doświadczenia pracowników, które następnie może być wykorzystywane w kraju w celu wdrażania nowocześniejszych, bardziej zaawansowanych technologicznie rozwiązań. Dodatkowo doświadczenia migracyjne przyczyniają się do wyższej aktywności na rynku pracy. Dla perspektyw rozwojowych Polski Zachodniej oprócz istniejących zasobów pracy znaczenie ma również jakość kapitału ludzkiego. Międzynarodowe badania wskazują, że w przypadku kraju o takim poziomie zamożności jak Polska, kapitał ludzki jest silnie pozytywnie skorelowany z dynamiką rozwoju gospodarczego34). Kapitał ludzki rozumiany jako zasób wiedzy, umiejętności i kwalifikacji oraz stan zdrowia określa zdolność do pracy, przystosowania się do zachodzących zmian i kreatywność jednostek, przez co ma istotny wpływ na rozwój całego społeczeństwa i gospodarki. .go Wartość syntetycznego wskaźnika kapitału ludzkiego w latach 2007–2013 dla wszystkich województw makroregionu systematycznie rosła, co jest zgodne z trendem dla całej Polski. Wyniki pomiarów w układzie wojewódzkim wskazują jednak na wewnętrzne zróżnicowanie. W roku 2013 najwyższym poziomem kapitału ludzkiego dysponowały województwa zachodniopomorskie i dolnośląskie (odpowiednio
  24. i
  25. pozycja w kraju). Województwo opolskie znalazło się w środku krajowej stawki, a słabsze wyniki odnotowały województwa wielkopolskie i lubuskie (
  26. i
  27. pozycja). w. rcl Ogólna nienajlepsza ocena poziomu kapitału ludzkiego w Polsce Zachodniej w porównaniu z resztą kraju jest związana przede wszystkim z niższym poziomem wykształcenia (głębsza analiza w tym zakresie znajduje się w rozdziale poświęconym potencjałowi gospodarki opartej na wiedzy). Niekorzystna charakterystyka wykształcenia jest nieco równoważona przez wpływ aktualnej sytuacji demograficznej: osoby młodsze są generalnie lepiej od osób starszych wyposażone w kapitał ludzki, przy czym osoby w wieku 15-44 lat wyraźnie odróżniają się pod tym względem od pozostałych grup. Biorąc pod uwagę trendy demograficzne oraz wpływ migracji i spodziewany w związku z tym ogólny spadek liczby ludności, perspektywy rozwojowe dla Polski Zachodniej w aspekcie poziomu kapitału ludzkiego nie są jednak korzystne. Prognozy zawarte w Diagnozie społecznej 2013 wykraczające nieco ponad rok 2020 wskazują na rosnące znaczenie kapitału społecznego dla możliwości podtrzymania szans rozwojowych Polski. W tym aspekcie trendy i perspektywy dla Polski Zachodniej są bardziej optymistyczne na tle kraju niż w przypadku poziomu kapitału ludzkiego. Wszystkie województwa Polski Zachodniej w latach 2008–2012 charakteryzował wysoki na tle kraju przyrost liczby stowarzyszeń i fundacji35), co należy uznać za pozytywny trend i przesłankę dla podtrzymania potencjału rozwojowego Polski Zachodniej w przyszłości. ww Współczesna relatywnie korzystna sytuacja dotycząca kapitału społecznego przynajmniej w części makroregionu ma związek z historycznie uwarunkowaną tradycją organizowania się mieszkańców w stowarzyszenia kulturalne i społeczne. Znaczenie ma również historycznie wykształcony kapitał społeczny o charakterze pomostowym, który charakteryzuje się otwartością na nieznajomych i pragmatyczną współpracą, możliwą dzięki powszechnej znajomości i akceptacji zasad współżycia społecznego i tradycji współdziałania w ramach szerszej społeczności36). 34) Czapiński J., Panek T. (red. nauk.), Diagnoza Społeczna
  28. Warunki i jakość życia Polaków,
  29. W przeliczeniu na 10 tys. mieszkańców (Podstawowe fakty o organizacjach pozarządowych – raport z badania 2012, Stowarzyszenie Koln/Jawor, 2013). 36) Por. Herbst J., Lackowska M., Mielczarek A., Swianiewicz P., Szafarze darów europejskich. Kapitał społeczny a realizacja polityki regionalnej w polskich województwach,
  30. 35) 17  3.
  31. – 18 – Poz. 452 v.p l Monitor Polski DIAGNOZA W OBSZARZE ZIDENTYFIKOWANYCH POTENCJAŁÓW 3.2.
  32. POTENCJAŁ ZWIĄZANY Z POŁOŻENIEM POŁOŻENIE W PRZESTRZENI EUROPEJSKIEJ .go Obszar makroregionu Polski Zachodniej charakteryzuje korzystne położenie w przestrzeni europejskiej, o czym w znacznej mierze przesądza bliskość rynków zbytu rozwiniętych regionów Unii Europejskiej (z wyższym PKB per capita). Polska Zachodnia sąsiaduje z największym partnerem gospodarczym Polski – Niemcami, a w jej najbliższym otoczeniu międzynarodowym znajdują się znaczące europejskie bieguny wzrostu, co stwarza korzystne uwarunkowania do przepływu kapitału, wiedzy i ludzi. Makroregion wpisuje się w strefę oddziaływania wyznaczoną przez pięć europejskich metropolii: Warszawę, Berlin, Pragę, Wiedeń oraz Kopenhagę. Część miast Polski Zachodniej znajduje się w mniejszej odległości od europejskich metropolii pozakrajowych niż od Warszawy (Wrocław w pobliżu Pragi oraz Berlina, Szczecin – Berlina i Kopenhagi, Opole – Pragi, a Zielona Góra, Gorzów Wielkopolski i Poznań – Berlina). Ponadto zachodnia granica makroregionu będąca jednocześnie granicą państwową stwarza dogodne warunki do intensyfikowania współpracy transgranicznej na rzecz rozwoju Polski Zachodniej. w. rcl Rozprzestrzenianiu impulsów rozwojowych sprzyja dobrze rozwinięta sieć miast w województwach Polski Zachodniej. Na obszarze makroregionu funkcjonują wykształcone już obszary metropolitalne Wrocławia, Poznania i Szczecina (jedynego transgranicznego obszaru metropolitalnego w skali kraju), które mają ważne znaczenie dla budowania szeroko rozumianej konkurencyjności całego kraju i są najistotniejszymi czynnikami w zakresie rozwijania współpracy krajowej oraz międzynarodowej. Opole, Zielona Góra i Gorzów Wielkopolski pełnią natomiast funkcje ośrodków o znaczeniu krajowym, odgrywając istotną rolę w budowaniu konkurencyjności swoich regionów przyczyniają się do dynamizowania procesów rozwojowych w skali makroregionu. O pozytywnym wpływie korzystnego położenia Polski Zachodniej na rzecz rozwoju społeczno-gospodarczego może świadczyć wysoki na tle kraju poziom internacjonalizacji gospodarek województw Polski Zachodniej (w 2010 r. udział makroregionu w krajowym eksporcie wyniósł 30%). Stosunkowo silne wykorzystanie bliskości chłonnego rynku niemieckiego charakteryzuje trzy województwa makroregionu: dolnośląskie, wielkopolskie oraz lubuskie, co jest efektem między innymi niższych cen polskich towarów (przede wszystkim w województwie lubuskim) oraz relatywnie dużego potencjału endogenicznego, świadczącego o wysokiej atrakcyjności inwestycyjnej makroregionu37). ww Wykres
  33. Wartość eksportu województw w relacji do PKB regionów w latach 2004–2010 (%) Mapa
  34. Udział wartości eksportu województw Polski w produkcji sprzedanej w 2010 r. Źródło: Polska – Raport o konkurencyjności 2013, Wymiar krajowy i regionalny, SGH, 2013 Źródło: Opracowane przez IRT na podstawie: Handel zagraniczny w Polsce i Małopolsce, 2010 W latach 2004–2011 województwa: dolnośląskie (13%), opolskie (12%) oraz lubuskie (10%) cechowała największa średnia dynamika eksportu w kraju (liczona rok do roku), co świadczy o skutecznym nawiązywaniu kontaktów 37) Mogiła Z., Zaleski J., Zathey M., Wykorzystanie przygranicznego położenia zachodnich województw Polski dla rozwoju społeczno-gospodarczego,
  35. 18  – 19 – Poz. 452 v.p l Monitor Polski z partnerami zagranicznymi. Na przestrzeni ostatnich lat wzrastała również relacja sprzedaży zagranicznej poszczególnych województw do produkcji sprzedanej, wskazująca na znaczną otwartość gospodarki makroregionu na współpracę z zagranicą (w 2010 roku udział wartości eksportu makroregionu zachodniego w produkcji sprzedanej znacznie przekraczał 41% – średnią dla kraju) (mapa 9, wykres 4). Województwa Polski Zachodniej pośród wszystkich województw należą do najbardziej zorientowanych na eksport do państw Unii Europejskiej (ponad 80% sprzedaży). Analizy wskazują na silne powiązania eksportowe przede wszystkim z Niemcami, a w przypadku województwa zachodniopomorskiego również z krajami EFTA38), co wynika głównie ze specyfiki produkowanych i oferowanych towarów przemysłu stoczniowego. .go O korzyściach wynikających z położenia Polski Zachodniej świadczy także potencjał doświadczeń władz samorządowych związany z budowaniem powiązań międzyregionalnych transgranicznych i transnarodowych. Z racji przygranicznego położenia podmioty z makroregionu zaangażowane są w siedem euroregionów (Pomerania, Pro Europa Viadrina, Sprewa-Nysa-Bóbr, Nysa, Glacensis, Pradziad, Silesia), w których partnerami są jednostki terytorialne z Czech, Niemiec i Szwecji. Jako przykład efektywnej współpracy ponadregionalnej można wskazać wspólną placówkę naukowo-badawczą Collegium Polonicum w Słubicach (w Euroregionie Viadrina), utworzoną przez partnerskie uczelnie: Uniwersytet im. Adama Mickiewicza w Poznaniu i Europejski Uniwersytet Viadrina we Frankfurcie nad Odrą. w. rcl Na pograniczu polsko-niemieckim należy odnotować zaangażowanie w Partnerstwo Odry39). Województwa Polski Zachodniej uczestniczą w programach transgranicznych40) oraz transnarodowych41) Europejskiej Współpracy Terytorialnej. Samorządy Polski Zachodniej uczestniczą również w realizacji programów współpracy międzyregionalnej INTERREG C (mapa 10 i 11), przy czym ich udział jest ograniczony do roli partnera, a nie lidera. Może to sygnalizować bariery instytucjonalne dla polskich uczestników do zaangażowania się w projekty bardziej wymagające pod względem organizacyjnym i finansowym. ww O istniejącym potencjale w budowaniu współpracy wykraczającej poza granice świadczy również fakt, że Polska Zachodnia wyróżnia się pozytywnie na tle kraju pod względem liczby podpisanych przez samorządy terytorialne umów partnerskich z jednostkami samorządowymi w innych krajach. 38) Kraje EFTA (Europejskie Stowarzyszenie Wolnego Handlu): Norwegia, Szwajcaria, Islandia, Lichtenstein. Jest to nieformalna sieć współpracy obejmująca ze strony polskiej województwo dolnośląskie, lubuskie i zachodniopomorskie oraz województwo wielkopolskie. Po stronie niemieckiej uczestniczą w nim Meklemburgia-Pomorze Przednie, Berlin, Brandenburgia oraz Saksonia. Inicjatywa ta ma na celu integrację regionu nadodrzańskiego w sferze politycznej, infrastrukturalnej i gospodarczej. 40) Programy Republika Czeska – Rzeczpospolita Polska 2007–2013; Polska – Saksonia 2007–2013; Polska – Brandenburgia 2007–2013, Meklemburgia – Pomorze Przednie/Brandenburgia–Polska 2007–
  36. Samorządy uczestniczą także w przygotowaniach do programów współpracy terytorialnej na lata 2014–
  37. 41) Program Region Morza Bałtyckiego obejmuje całe terytorium Danii, Estonii, Finlandii, Łotwy, Litwy, Polski i Szwecji oraz północne części Niemiec, Norwegię oraz część Rosji (Sankt Petersburg i otaczający go Okręg Leningrad, Karelię, Okręg Kaliningradu, Murmańsk, Nowogród i Psków). Celem strategicznym programu jest wsparcie rozwoju zrównoważonego, konkurencyjnego i terytorialnie zintegrowanego regionu Morza Bałtyckiego poprzez łączenie potencjałów ponad granicami. Program Europa Środkowa, którego celem jest współpraca transnarodowa pomiędzy ośmioma państwami członkowskimi: Czechami, Niemcami (regiony na wschodzie i południu kraju), Włochami (regiony na północnym wschodzie), Węgrami, Austrią, Polską, Słowenią i Słowacją. Celem programu jest wzmocnienie spójności terytorialnej, promowanie wewnętrznej integracji i zwiększenie konkurencyjności Europy Środkowej. 39) 19  – 20 – Źródło: ESPON, 2012 w. rcl Źródło: ESPON, 2012 Mapa
  38. Liczba partnerów projektów w ramach programów INTERREG IIIC i IVC (styczeń 2011) .go Mapa
  39. Partnerzy wiodący w ramach INTERREG C III i IV (styczeń 2011) Poz. 452 v.p l Monitor Polski Obszar Polski Zachodniej znajduje się na szlaku międzynarodowych korytarzy transportowych (z Europy Zachodniej do Europy Wschodniej, w tym na Białoruś, do Rosji i państw nadbałtyckich), tworząc korzystne uwarunkowania do skutecznego dynamizowania procesów rozwojowych. Szczególnie istotne znaczenie mają przebiegające przez makroregion szlaki transportowe zaliczane do tzw. Korytarzy transeuropejskich Bałtyk – Adriatyk: jego odnoga Szczecin/Świnoujście – Poznań – Wrocław – Ostrawa oraz Morze Północne – Bałtyk: Helsinki – Warszawa – Poznań – Berlin – Amsterdam/Antwerpia. ww O korzystnym położeniu Polski Zachodniej świadczy również inicjatywa Środkowoeuropejskiego Korytarza Transportowego Europejskiego Ugrupowania Współpracy Terytorialnej, który docelowo ma łączyć najważniejsze ośrodki gospodarcze Polski Zachodniej z regionami Półwyspu Skandynawskiego oraz przez Czechy i Słowację z Bałkanami. Sama inicjatywa stała się podstawą do podjęcia po stronie polskiej konkretnych przedsięwzięć inwestycyjnych w latach 2007–2013 w zakresie infrastruktury drogowej i kolejowej oraz wzmacniania stref rozwoju przedsiębiorczości wzdłuż głównych szlaków komunikacyjnych wchodzących w skład Korytarza (trasy E65, linii kolejowych E 59 i C-E 59 oraz Odrzańskiej Drogi Wodnej)42). Korytarz CETC został przez UE wpisany do sieci bazowej TEN-T43) jako odnoga korytarza Bałtyk – Adriatyk co stanowi szansę na szybszą realizację elementów infrastrukturalnych wchodzących w skład tego korytarza. Polska Zachodnia leży również na szlaku głównych morskich korytarzy transportowych w regionie Morza Bałtyckiego (mapa 12). Przez rozwinięte usługi portowe Szczecina i Świnoujścia, makroregion dysponuje połączeniami z innymi portami świata. Obok Gdańska i Gdyni punkty węzłowe transportu morskiego Polski Zachodniej mają podstawowe znaczenie dla gospodarki narodowej. W 2012 r. obsługiwały one 54,7% ogólnokrajowych morskich przewozów pasażerskich i charakteryzowały się wysokimi udziałami w obrotach ładunkowych w Polsce (Szczecin – 12,9%, Świnoujście – 19,2%). 42) Wcześniejsza inicjatywa Środkowoeuropejskiego Korytarza Transportowego CETC – ROUTE65, z którą w 2004 r. wystąpiło sześć regionów europejskich z Polski, Szwecji, Czech i Słowacji. Obecnie CETC skupia 17 regionów z 6 krajów, w tym 4 z Polski Zachodniej. 43) Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) nr 1315/2013 z dnia 11 grudnia 2013 r. w sprawie unijnych wytycznych dotyczących rozwoju transeuropejskiej sieci transportowej i uchylające decyzję nr 661/2010/UE (Dz. Urz. UE L 348 z 20.12.2013, str. 1). 20  – 21 – Mapa
  40. Polska Zachodnia na tle powiązań międzynarodowych Poz. 452 v.p l Monitor Polski Port w Świnoujściu jest największą polską bazą promową z najnowocześniejszym na Bałtyku terminalem, który jako jedyny w kraju obsługuje promowe połączenia kolejowe, co stwarza dogodne warunki do powiązania transportu wodnego z kolejowym44). .go Dane z lat 2005–2012 wskazują jednak, że atut Polski Zachodniej związany z nadmorskim położeniem słabnie. W analizowanym okresie łącznie w portach morskich makroregionu obroty ładunków (w tysiącach ton) spadły, przez co ich udział w krajowych obrotach obniżył się (z 38,5% do 35,5%). Zmniejszyła się również skala międzynarodowego ruchu pasażerskiego. w. rcl Obniżenie konkurencyjności portów makroregionu związane jest między innymi ze zmianami światowych standardów floty handlowej, a także niedostatecznymi działaniami w zakresie modernizacji Odrzańskiej Drogi Wodnej, która łączy się z systemem polskich dróg wodnych (poprzez Wartę – Noteć – Kanał Bydgoski – Wisłę) oraz zachodnioeuropejskich (poprzez kanały Odra–Sprewa i Odra–Hawela). Z uwagi na wieloletni brak kompleksowych inwestycji na Odrzańskiej Drodze Wodnej, korzystne położenie Polski Zachodniej w układzie dróg wodnych śródlądowych nie jest dostatecznie wykorzystane. Źródło: Opracowane przez IRT Pomimo znaczących środków w ramach polityki spójności przeznaczonych na poprawę żeglowności w okresie programowania UE na lata 2007–2013 (sześć inwestycji o łącznej wartości 406 mln zł), rola transportowa Odry zmniejsza się, a jej obiekty hydrotechniczne nie spełniają parametrów odpowiadających określonym kategoriom klasyfikacji żeglugowej45). Ponadto zmienność przepływów wodnych i ograniczenia parametrów eksploatacyjnych tego korytarza dodatkowo stwarzają niestabilne warunki do rozwoju żeglugi śródlądowej. Funkcja transportowa Odry jest wypełniana obecnie jedynie na odcinkach Szczecin – Berlin oraz Wrocław – Kędzierzyn-Koźle (Kanał Gliwicki). DOSTĘPNOŚĆ TRANSPORTOWA ZEWNĘTRZNA ww Rozbudowa głównych europejskich i krajowych ciągów komunikacyjnych oraz powiązanie z systemem transportowym Niemiec powodują, że Polska Zachodnia w porównaniu do reszty kraju oceniana jest jako obszar o dobrej dostępności komunikacyjnej do głównych europejskich ośrodków wzrostu gospodarczego. Województwa zlokalizowane w zachodniej części kraju charakteryzują się najlepszą dostępnością drogową i kolejową wśród wszystkich polskich regionów. Analiza poziomu dostępności potencjałowej na poziomie europejskim wskazuje na ukształtowany pas przejściowy o wyższych niż reszta kraju wskaźnikach dostępności transportu drogowego i kolejowego (m.in. obszary położone wzdłuż autostrady A4 i A2, Poznański Obszar Metropolitalny) (mapa 13) 46). 44) W Świnoujściu powstaje również gazoport (jako port zewnętrzny), którego budowa pozwoli na odbieranie skroplonego gazu ziemnego drogą morską z dowolnego kierunku na świecie. Jest to obecnie jedna z największych i najważniejszych długookresowych inwestycji infrastrukturalnych w Polsce, a wraz z uruchomieniem terminala Polska stanie się częścią globalnego rynku gazu. 45) Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 7 maja 2002 r. w sprawie klasyfikacji śródlądowych dróg wodnych (Dz. U. Nr 77, poz. 695). 46) Por. Komornicki T., Dostępność transportowa Polski Zachodniej, Dostępność potencjałowa za pomocą syntetycznego wskaźnika obrazuje sumę relacji między wszystkimi ośrodkami, regionami, z uwzględnieniem czasu przejazdu oraz znaczenia (atrakcyjności) danej jednostki w systemie (potencjał demograficzny, ekonomiczny lub inny) w 2006 r. 21  – 22 – Źródło: ESPON TRACC Draft Final Report, 2013 Na relatywnie dobrą dostępność komunikacyjną makroregionu wpływa także istniejąca infrastruktura lotnicza wraz z siatką międzynarodowych połączeń lotniczych (w Polsce Zachodniej zlokalizowane są porty lotnicze odgrywające znaczącą rolę w ruchu lotniczym: Wrocław-Strachowice, Poznań-Ławica i Szczecin-Goleniów oraz mniejszy port – Zielona Góra-Babimost). W 2012 r. lotniska makroregionu odprawiły 15,8% pasażerów w kraju (3,86 mln), przy czym ich znaczenie rośnie, na co wskazuje wzrost całkowitego ruchu pasażerskiego w latach 2009–2012 (w porcie Wrocław-Strachowice o 46%, Poznań-Ławica o 25%). Wpływ na poprawę dostępności transportowej Polski Zachodniej będzie miało również otwarcie portu lotniczego Berlin Brandenburg, co dodatkowo może przyczynić się do rozwoju połączeń transportowych w Polsce Zachodniej i do dalszej poprawy jej dostępności w układzie europejskim. Pomimo dobrej dostępności do zachodnich ośrodków europejskich na tle kraju, Polska Zachodnia jest obszarem o niższym poziomie dostępności transportowej od notowanego w Europie Zachodniej. .go Mapa
  41. Dostępność potencjałowa multimodalna w europejskim układzie odniesienia w 2011 r. Poz. 452 v.p l Monitor Polski w. rcl Wnioski V Raportu Kohezyjnego Komisji Europejskiej wskazują na bardzo wysoką efektywność ewentualnych inwestycji zwiększających dostępność transportową Polski Zachodniej na tle UE (dostępność niektórych regionów zwiększyłaby się od 60% do nawet 100%) (mapa 14). Wyniki te są zbieżne z opiniami formułowanymi w oparciu o przeprowadzone analizy powiązań międzynarodowych. Zgodnie z nimi, dla poprawy dostępności makroregionu w skali europejskiej najlepsze efekty przyniosłoby zwiększenie dostępności drogowej obszaru Pomorza Środkowego (w tym przede wszystkim subregionu koszalińskiego), realizacja inwestycji poprawiających dostępność drogową i kolejową Wrocławia, a także powiązanie sieci drogowych i kolejowych z sieciami czeskimi47). ww Mapa
  42. Potencjalny wzrost w % poziomu dostępności w Europie w transporcie drogowym (lewa) i kolejowym (prawa) Źródło: V Raport Kohezyjny Komisji Europejskiej, 2010 47) Por. tamże. 22  – 23 – Poz. 452 v.p l Monitor Polski DOSTĘPNOŚĆ TRANSPORTOWA WEWNĘTRZNA .go W przeciwieństwie do dobrej dostępności do ośrodków europejskich na tle kraju, makroregion Polski Zachodniej charakteryzuje niska wewnętrzna dostępność transportowa (mapa 15). Stolice Polski Zachodniej są słabo powiązane komunikacyjnie między sobą oraz z krajowymi metropoliami położnymi poza makroregionem. Skutkiem takiej sytuacji jest osłabienie szans na swobodne rozprzestrzenianie się impulsów rozwojowych nie tylko w granicach makroregionu, ale i w skali całego kraju. Dostępność transportowa poszczególnych województw makroregionu jest zróżnicowana (mapa 16). Największą dostępnością charakteryzują się województwa opolskie oraz wielkopolskie, co jest wynikiem między innymi cech fizyczno-geograficznych. Są to obszary położone bliżej największych krajowych metropolii i infrastruktury zapewniającej większą prędkość podróżowania do nich (m.in. autostrad oraz dwóch linii kolejowych o podwyższonych parametrach technicznych – Centralnej Magistrali Kolejowej i szlaku Warszawa – Poznań – Berlin, a także linii E30, należącej do III Paneuropejskiego Korytarza Transportowego łączącego Niemcy, Polskę i Ukrainę). Dla Polski Zachodniej istotne jakościowo zmiany w transporcie drogowym nastąpiły w szczególności w 2012 r. oraz w 2013 r., w związku z sukcesywnym wydłużaniem autostrady A4, A2 na szlaku Warszawa – Berlin, a także dróg ekspresowych: S3, S6/A6, S5 i S
  43. w. rcl Obszar Polski Zachodniej wymaga dalszej poprawy połączeń transportowych z ośrodkami administracyjnymi i gospodarczymi centralnej Polski, w tym przede wszystkim z Warszawą (nadal lepiej skomunikowany jest z Berlinem i Dreznem). Województwo zachodniopomorskie charakteryzuje najniższa dostępność transportowa w kraju. Pomorze Środkowe i północna część Wielkopolski oraz Sudety (zwłaszcza Kotlina Kłodzka) należą do obszarów o najgorszej dostępności do centrum kraju oraz złej i bardzo złej dostępności czasowej do najbliższych ośrodków wojewódzkich (powyżej 90 i 120 minut w transporcie drogowym), co jest jedną z przyczyn utrudnionego dostępu do regionalnych rynków pracy, jak również do usług publicznych zlokalizowanych w ośrodkach wojewódzkich. Szczecin, który jest jednym z miast najlepiej skomunikowanych z ośrodkami niemieckimi, w tym z Berlinem, jednocześnie charakteryzuje się jedną z najsłabszych dostępności transportowych w ujęciu krajowym (średnia drogowa i kolejowa dostępność czasowa do pozostałych ośrodków MEGA48) w kraju wynosi odpowiednio 375 minut i 380 minut). Wpływ na to ma zarówno odległość geograficzna, jak i niska jakość połączeń drogowych oraz kolejowych. ww Mapa
  44. Główne elementy sieci transportowej oraz obszary o najgorszej dostępności czasowej w 2011 r. Mapa
  45. Dostępność transportowa w Polsce w 2012 r. Źródło: Rosik P., Komornicki T., Stępniak M., Pomianowski W., Ocena wpływu projektów drogowych realizowanych w ramach Regionalnych Programów Operacyjnych na zwiększenie dostępności transportowej województw. Warszawa: Ministerstwo Rozwoju Regionalnego, 2012 Źródło: KPZK 2030 48) Pozostałe MEGA (Metropolitalne Europejskie Obszary Wzrostu - definicja za ESPON ) w Polsce to Warszawa, Gdańsk, Kraków, Katowice, Łódź, Poznań i Wrocław. 23  – 24 – Poz. 452 v.p l Monitor Polski Sieć linii kolejowych przebiegająca przez Polskę Zachodnią jest dobrze rozwinięta i skomunikowana w układzie równoleżnikowym z istniejącą infrastrukturą drogową, jednak jej zły stan techniczny skutkuje długimi czasami przejazdów pociągów, przez co kolej jako środek transportu odgrywa obecnie mniejszą rolę w komunikacji, szczególnie na osi północ – południe49). Analiza m.in. rozkładów jazdy kolei
(2013)wskazuje, że na obszarze makroregionu limit trzech godzin nie jest osiągany w relacji połączeń Szczecina oraz Gorzowa Wielkopolskiego z Wrocławiem i Opolem oraz Poznania z Opolem. Przeprowadzone analizy wskazują, że barierami dla zwiększania komunikacyjnej dostępności makroregionu są nie tylko obniżone parametry eksploatacyjne sieci kolejowej50), lecz również niedostateczny stan techniczny istniejącej infrastruktury drogowej, zbyt mała liczba przepraw na Odrze, a także ograniczona przepustowość dróg krajowych (w tym szczególnie DK3, DK5 oraz DK11). TURYSTYKA .go Uzyskane wyniki jednoznacznie wskazują, że istniejąca infrastruktura transportowa, pomimo swego rozbudowanego układu przestrzennego, nie jest w stanie efektywnie połączyć ośrodków wojewódzkich Polski Zachodniej między sobą, co przekłada się na mniejszą spójność makroregionu i w konsekwencji gorsze perspektywy rozwojowe. Utrudniony jest między innymi przepływ know-how i wzmacnianie powiązań funkcjonalnych służących rozprzestrzenianiu rozwoju nie tylko wewnątrz Polski Zachodniej, ale również z innymi ośrodkami krajowymi i zagranicznymi. w. rcl Korzystne położenie w Europie, a także walory przyrodnicze, kulturowe i uzdrowiskowe obszaru Polski Zachodniej stanowią znaczący, lecz nie w pełni wykorzystany potencjał rozwojowy (mapa 17). Sudety na południu oraz wybrzeże Bałtyku na północy – to jedne z najbardziej atrakcyjnych rejonów turystycznych kraju, stanowiące klamrę spinającą pasy pojezierzy (w województwach: zachodniopomorskim, wielkopolskim i lubuskim) wraz z systemem szlaków wodnych, wysoczyzny, a także zwarte i rozległe kompleksy leśne. Warto również podkreślić potencjał turystyczny Odry, która pomimo częściowego uregulowania, jest ciągle rzeką o wysokich walorach przyrodniczych, ważnym międzynarodowym korytarzem ekologicznym, skupiającym bogactwo siedlisk gatunków flory i fauny. O znaczącym potencjale turystycznym Polski Zachodniej decyduje również bogate i różnorodne dziedzictwo kulturowe, obejmujące zarówno kompleksy pałacowo-parkowe, zamki i dwory (dolnośląskie, lubuskie, opolskie, wielkopolskie), zabytki techniki, założenia fortyfikacyjne i militarne (Kłodzko, Koźle, Międzyrzecki Rejon Umocniony, Nysa, Srebrna Góra, Kostrzyn nad Odrą, obiekty twierdzy Poznań), jak i zachowane zabytkowe układy urbanistyczne miast i średniowiecznych wsi (opolskie, zachodniopomorskie, lubuskie). Pod względem nasycenia obiektami zabytkowymi województwa dolnośląskie, lubuskie i opolskie zajmują czołowe miejsca w Polsce, a na ich terenie znajdują się obiekty wpisane na listę światowego dziedzictwa UNESCO. ww Polska Zachodnia dysponuje również bogatymi zasobami naturalnymi, w tym bardzo istotnymi zasobami złóż wód mineralnych. Na obszarze makroregionu występują złoża wód leczniczych (w tym termalnych w województwach lubuskim i wielkopolskim), skupione w większości w uzdrowiskach i miejscowościach na Dolnym Śląsku oraz na Pomorzu Zachodnim. Do najważniejszych z nich należą uzdrowiska sudeckie: Lądek-Zdrój, Kudowa-Zdrój, Świeradów-Zdrój, Polanica-Zdrój, Szczawno-Zdrój, Duszniki-Zdrój, Cieplice Śląskie-Zdrój, Długopole-Zdrój, Jedlina-Zdrój, Przerzeczyn, Czerniawa oraz uzdrowiska w województwie zachodniopomorskim Połczyn-Zdrój, Kamień Pomorski, Kołobrzeg i Świnoujście. 49) Szkielet sieci kolejowej Polski Zachodniej oparty jest głównie o linie objęte umowami AGC i AGTC, leżące w korytarzach: E59 relacji Świnoujście – Szczecin – Poznań – Wrocław; C-E59 relacji: Świnoujście – Szczecin – Wrocław – Chałupki, C59/1 Nowa Sól – Żagań – Zgorzelec – Zawidów i C59/2 Wrocław – Międzylesie oraz zachód– wschód: E20/C-E20 relacji Świecko – Poznań – Warszawa – Terespol; E30 relacji Zgorzelec – Wrocław – Katowice – Kraków – Medyka; C-E30 relacji Zgorzelec – Wrocław – Katowice – Medyka oraz C30 Horka – Zgorzelec. 50) Znaczna część eksploatowanej sieci kolejowej charakteryzuje się wysokim odsetkiem torów ułożonych na podkładach drewnianych (w tym z przekroczonym okresem eksploatacji), układami torów na stacjach niedostosowanymi do aktualnych potrzeb, niefunkcjonalnymi dworcami i peronami, złym stanem obiektów sterowania ruchem i kontroli jazdy. 24  – 25 – Poz. 452 v.p l Monitor Polski .go Mapa
  1. Atrakcyjność turystyczna Polski Źródło: Kozak M., Turystyka i dziedzictwo kulturowe Polski Zachodniej, Warszawa 2011 w. rcl Dzięki atrakcyjności turystycznej, przyrodniczej i kulturowej Polska Zachodnia stanowi jedno z głównych zapleczy wypoczynku w Polsce, koncentrując 38% miejsc noclegowych w kraju. Biorąc pod uwagę liczbę udzielonych noclegów, w 2011 r. województwo zachodniopomorskie było czwartym (po małopolskim, pomorskim i mazowieckim) najchętniej odwiedzanym regionem, a województwa dolnośląskie i wielkopolskie odpowiednio piątym i szóstym. Z racji położenia przygranicznego, a także historycznych uwarunkowań, w makroregionie wśród turystów zagranicznych dominują turyści niemieccy (w 2012 r. 47,7% turystów i 67,8% udzielonych noclegów). W latach 2009–2012 nastąpił wzrost ich liczby, w szczególności w ośrodkach wypoczynkowych województwa zachodniopomorskiego i w Sudetach. ww Turystyczny potencjał Polski Zachodniej związany ze wspólnym dziedzictwem kulturowym i wspólnymi walorami przyrodniczymi (w tym korzystnym układem szlaków wodnych) stanowi istotne zaplecze dla współpracy województw51). Na obszarze Polski Zachodniej obserwuje się przykłady turystycznych produktów sieciowych, przy czym ograniczają się one raczej do obszaru jednego województwa (np. Dolina Pałaców i Ogrodów Kotliny Jeleniogórskiej, Szlak wygasłych wulkanów, Lubuski Szlak Wina i Miodu, Szlak kościołów drewnianych wokół Puszczy Zielonka, Szlak Piastowski, Zachodniopomorski Szlak Żeglarski), co świadczy o niewystarczającej współpracy województw makroregionu w tym zakresie. Pozytywnym przykładem w obszarze turystyki są nieliczne działania, wykraczające poza jedno województwo: Szlak Cysterski czy też inicjatywy podejmowane wokół rzeki Odry (m.in. inicjatywa Odra dla turystów 2014, polsko-niemiecka Współpraca turystyczna w ramach Partnerstwa-Odra, Stowarzyszenie Marin Odrzańskich). Czynnikiem niekorzystnie wpływającym na perspektywy rozwoju takiej współpracy jest strategia wzajemnej konkurencji przyjmowana przez poszczególne regiony, która nie sprzyja tworzeniu wspólnej wizji opartej na sieciowych produktach turystycznych, budujących potencjał całego makroregionu. Obecnie nie istnieje łatwo identyfikowalna marka makroregionu, a rozproszona oferta turystyczna kierowana jest do nieskonkretyzowanego turysty, co utrudnia tworzenie wyspecjalizowanych regionów turystycznych o znacznym ponadregionalnym potencjale rozwojowym. 51) Kozak M., Turystyka i dziedzictwo kulturowe Polski Zachodniej, Warszawa
  2. 25  – 26 – Poz. 452 v.p l Monitor Polski ZASOBY I INFRASTRUKTURA ELEKTROENERGETYCZNA Na terenie Polski Zachodniej zlokalizowane są znaczące zasoby surowców energetycznych (mapa 18). Z makroregionu pochodzi 37,5% krajowego wydobycia węgla brunatnego i niemal 75% udokumentowanych krajowych złóż tego surowca (72% na terenie województw: dolnośląskiego, wielkopolskiego oraz lubuskiego). W makroregionie znajdują się również największe w Polsce złoża ropy naftowej (95%) oraz 70% krajowych złóż gazu ziemnego52). 53) .go Mapa
  3. Występowanie złóż i kopalin i zasoby bilansowe złóż Źródło: www. wiking.edu.pl w. rcl Obszar Polski Zachodniej dysponuje również znaczącymi na tle kraju zasobami energii ze źródeł odnawialnych (OZE), w tym przede wszystkim zasobami energii geotermalnej (w większości o temperaturze poniżej 80°C, odpowiednich dla ciepłownictwa), jednak z przyczyn technicznych i ekonomicznych obecnie możliwe jest jedynie niewielkie ich wykorzystanie. Udział makroregionu w produkcji energii geotermalnej w Polsce wyniósł 12,3%. Województwo zachodniopomorskie jest czołowym producentem tej energii w w kraju. Analiza liczby i mocy różnych rodzajów OZE wskazuje, że makroregion jest liderem pod względem energetyki wiatrowej (ponad 50% mocy w kraju), natomiast udział mocy elektrowni wodnych i biogazowych jest proporcjonalny do udziału w liczbie ludności (ok. 25%). Moc zainstalowana i osiągalna w energetyce wiatrowej, którą dysponuje makroregion, wyniosła w 2011 r. odpowiednio: 47,1% i 47,5% mocy krajowej. Spośród województw makroregionu największy udział w mocy krajowej ma województwo zachodniopomorskie – ok. 28% mocy zainstalowanej i 26,5% mocy osiągalnej kraju. Moc zainstalowana i osiągalna w energetyce wodnej makroregionu wyniosła w 2011 r. odpowiednio 24,0% i 23,3% mocy krajowej. Spośród województw makroregionu największy udział w mocy krajowej ma województwo lubuskie – prawie 12% mocy zainstalowanej i osiągalnej. ww W 2011 r. największy udział w liczbie elektrowni wiatrowych w Polsce Zachodniej odnotowano w województwie wielkopolskim (64,5% elektrowni wiatrowych w makroregionie) i zachodniopomorskim (23,0% elektrowni wiatrowych w makroregionie). Natomiast największy udział w liczbie elektrowni wodnych w Polsce Zachodniej odnotowano w województwie dolnośląskim (33,6% elektrowni wodnych w makroregionie) i zachodniopomorskim (24% elektrowni wodnych w makroregionie). Udział OZE w produkcji energii elektrycznej zarówno Polski Zachodniej, jak i całego kraju jest znacznie niższy od średniej unijnej, co między innymi jest efektem niedostatecznej rozbudowy wysokiej jakości sieci elektroenergetycznej54). Dużo niższe – w porównaniu z państwami Europy Zachodniej – nasycenie sieciami przesyłowymi świadczy o dystansie rozwojowym zarówno Polski Zachodniej, jak i całego kraju (mapa 19). Połączenia transgraniczne krajowego systemu elektroenergetycznego znajdujące się na obszarze makroregionu są niewystarczające, nie pozwalają na większe przepływy mocy w relacjach międzynarodowych i ograniczają możliwości powstania jednolitej 52) Obliczenia własne na podstawie Bilansu zasobów złóż kopalin w Polsce. Stan na 31 XII 2012 r. Dane obejmują zasoby wydobywalne bilansowe z pominięciem złóż w polskiej strefie ekonomicznej Bałtyku. 53) Na terenie makroregionu znajdują się również zasoby kamienia wapiennego, który jest podstawą do rozwoju przemysłu cementowo-wapienniczego, mającego istotny udział w produkcji przemysłowej województwa opolskiego. 54) Małyszko O., Bezpieczeństwo energetyczne Polski Zachodniej,
  4. 26  – 27 – Poz. 452 v.p l Monitor Polski sieci europejskiej, co w dalszej perspektywie może niekorzystnie wpłynąć na atrakcyjność inwestycyjną makroregionu55). .go Mapa
  5. Plan elektroenergetycznej sieci przesyłowej na obszarze Środkowej Europy Źródło: II Raport o wpływie uregulowań prawnych na warunki eksploatacji i rozbudowy infrastruktury liniowej sektora paliwowo-energetycznego decydującej o bezpieczeństwie energetycznym kraju, Porozumienie o współpracy w zakresie stworzenia nowych rozwiązań prawnych ułatwiających realizację inwestycji infrastrukturalnych, Warszawa 2010 w. rcl Do najważniejszych słabości systemu przesyłowego na terenie Polski Zachodniej należą jego niedostateczne połączenia. Słabe strony systemu dystrybucyjnego dotyczą głównie ograniczonego dostępu do sieci najwyższych napięć NN (220 i 400 kV) oraz dużego udziału linii napowietrznych w stosunku do linii kablowych. Obszarem najbardziej niedoinwestowanym w zakresie infrastruktury energetycznej w Polsce Zachodniej jest województwo lubuskie (brak połączenia z systemem 400 kV, tylko trzy stacje 220/110 kV), co wynika głównie z braku dużych elektrowni systemowych na tym terenie. W podobnej sytuacji jest województwo zachodniopomorskie, przez co osłabiany jest jego potencjał związany z możliwością wykorzystania znacznych zasobów dla energetyki wiatrowej. ww Zgodnie ze Strategią Bezpieczeństwa Energetycznego i Środowiska zagrożenie powstania rozległej awarii na dużym obszarze kraju jest jednak niewielkie i może wyniknąć jedynie w przypadku splotu niesprzyjających okoliczności np. wysokiego zapotrzebowania na energię połączonego z wystąpieniem niesprzyjających warunków pogodowych56). 55) Według stanu na 2011 r. na obszarze Polski Zachodniej znajdują się połączenia transgraniczne z Niemcami i Czechami: 2-torowa linia Krajnik – Vierraden wykonana w gabarytach linii 400 kV, obecnie pracująca na 220 kV, 2-torowa linia 400 kV Mikułowa – Hagenwerder, 1-torowa linia 400 kV Dobrzeń – Albrechtice, 2-torowa linia 110 kV Boguszów – Porici, 1-torowa linia 110 kV Kudowa – Nahod. 56) Na rok 2014 zaplanowano uruchomienie elektrowni w Gubinie oraz rozpoczęcie rozbudowy Elektrowni Opole, co przyczyni się do wzmocnienia bezpieczeństwa energetycznego nie tylko makroregionu, lecz również całego kraju. 27  – 28 – Poz. 452 v.p l Monitor Polski 3.2.
  6. POTENCJAŁ ZWIĄZANY Z ROZWOJEM GOSPODARKI OPARTEJ NA WIEDZY POZIOM INNOWACYJNOŚCI W POLSCE ZACHODNIEJ Wartości sumarycznego indeksu innowacyjności (Summary Innovation Index) opracowywanego przez Komisję Europejską w układzie regionalnym wskazują na niewielki potencjał innowacyjny makroregionu na tle Unii Europejskiej, mający istotny wpływ na perspektywy budowy gospodarki opartej na wiedzy57). Wszystkie regiony graniczące z Polską od zachodu i południa charakteryzują się wyższą efektywnością innowacyjną niż najbardziej pod tym względem rozwinięte województwa Polski Zachodniej (mapa 20). Jednocześnie Berlin, Liderzy południowo-zachodnia Brandenburgia, Lipsk i Drezno innowacyjności zaliczane są do silnych generatorów innowacji. Od wschodu Naśladowcy innowacyjności makroregion graniczy z województwami o porównywalnym umiarkowani do swojego, niskim poziomie innowacyjności i wraz z innymi innowatorzy regiony o niskiej polskimi regionami tworzy jednolitą grupę, na tle której innowacyjności wyróżnia się jedynie województwo mazowieckie jako krajowy lider. W przypadku Polski Zachodniej można wskazać szereg czynników społecznych, gospodarczych i przestrzennych, które wpływają na poziom innowacyjności, zarówno po stronie popytowej, jak i podażowej58). Strona popytowa procesu innowacji jest silnie Źródło: Regional Innovation Scoreboard 2012 zdeterminowana poziomem zamożności społeczeństwa i wyposażeniem w kapitał ludzki, co przejawia się postawami otwartości i skłonności do zakupu nowych, innowacyjnych produktów i usług. Sytuacja finansowa mieszkańców Polski Zachodniej na tle kraju jest korzystna, czego przejawem jest m.in. mniejsze niż średnio w Polsce zagrożenie ubóstwem skrajnym ludności zamieszkującej makroregion (według danych za 2012 r. odsetek osób w gospodarstwach domowych o wydatkach poniżej granicy minimum egzystencji kształtuje się w makroregionie na poziomie 6,2% wobec 6,8% dla Polski). w. rcl .go Mapa
  7. Poziom innowacyjności w UE-28, Norwegii i Szwajcarii ww Zjawiskiem, które w istotnym stopniu może wpływać zarówno pozytywnie, jak i negatywnie na stronę popytową procesów innowacji, są nasilone wahadłowe migracje zarobkowe. W tym aspekcie niepokojący jest fakt, że do pracy za granicę częściej zaczęły wyjeżdżać młode osoby legitymujące się wykształceniem wyższym, które nie mogły znaleźć satysfakcjonującego zatrudnienia w województwach makroregionu. W perspektywie krótkookresowej prowadzi to do zmniejszenia skali nierównowagi na lokalnych rynkach pracy, lecz w dłuższym okresie może mieć niekorzystny wpływ na wzmacnianie potencjału innowacyjnego makroregionu, tym bardziej, że większość emigrantów zarobkowych decydujących się na wyjazdy czasowe podejmuje pracę niezgodną ze swoim wykształceniem i poniżej posiadanych kwalifikacji. Może to doprowadzić do obniżenia poziomu ich kompetencji w przyszłości, negatywnie oddziałując na możliwości funkcjonowania na krajowym rynku pracy i ograniczając wartość dodaną, jaką będą zdolni wnieść w momencie powrotu do kraju. 57) Według definicji OECD jest to gospodarka oparta wprost na tworzeniu (traktowanym jako produkcja), dalszym przekazywaniu (czyli dystrybucji) oraz praktycznym wykorzystaniu wiedzy i informacji. 58) Powstawanie innowacji zależy zarówno od czynników podażowych, czyli szeroko rozumianej zdolności technologicznej gospodarki (sfera nauki wprowadzająca innowacje do gospodarki, poziom zaawansowania technologicznego przemysłu i usług, zasoby wysoko wykwalifikowanej siły roboczej), jak i popytowych, czyli wpływu konsumentów (klientów) na kształtowanie się oferty przedsiębiorstw działających na rynku. 28  – 29 – Poz. 452 v.p l Monitor Polski POTENCJAŁ SEKTORA NAUKOWO-BADAWCZEGO W POLSCE ZACHODNIEJ Polska Zachodnia charakteryzuje się stosunkowo niskim poziomem rozwoju sektora nauki i badań w porównaniu do krajowych liderów w tej dziedzinie: województw mazowieckiego i małopolskiego. W 2011 r. łącznie nakłady na B+R w makroregionie stanowiły zaledwie 17% wydatków krajowych, a ich udział w PKB w układzie regionalnym oraz w przeliczeniu na mieszkańca był niższy niż średnio w Polsce (mapa 22). Również wartość wskaźnika GERD59) kształtowała się znacznie poniżej średniej dla Polski, a województwa opolskie oraz lubuskie znalazły się na ostatnich miejscach w kraju (mapa 21). Mapa
  8. Nakłady bieżące na badania podstawowe i badania stosowane w relacji do regionalnego PKB w 2010 r. w. rcl .go Mapa
  9. Wskaźnik GERD w Polsce w relacji do regionalnego PKB w 2010 r. Źródło: Opracowane przez IRT na podstawie: Nauka i technika 2011, GUS Źródło: Opracowane przez IRT na podstawie: Nauka i technika 2011, GUS Pomimo relatywnie słabej pozycji Polski Zachodniej na tle kraju oraz UE, w latach 2005-2011 nastąpił znaczny wzrost nakładów na B+R, przez co makroregion zwiększył swój udział w nakładach krajowych (średnio w kraju odnotowano dwukrotny wzrost: z 5,6 mld zł do 11,7 mld zł, w województwie opolskim i zachodniopomorskim – trzykrotny, wielkopolskim i dolnośląskim – dwukrotny). W województwie lubuskim w latach 2005-2009 nakłady spadły (z 36 mln zł do 29 mln zł), lecz po 2009 r. ponownie wzrosły. ww W 2012 r. w Polsce Zachodniej znajdowało się 25% szkół wyższych w kraju, które kształciły 25% wszystkich studentów. W latach 1999-2012 widoczna była znacząca dynamika rozwoju szkolnictwa wyższego. Województwa makroregionu nieco szybciej zwiększały liczbę uczelni niż średnio w kraju, a największy wzrost odnotowało województwo opolskie, w którym nastąpiło podwojenie liczby szkół wyższych w badanym okresie (z trzech do sześciu). W roku akademickim 2011/12 uczelnie wyższe opuściło w Polsce 485 tys. absolwentów, z czego 25% ukończyło studia na uczelniach Polski Zachodniej. Największym potencjałem w dziedzinie przyciągania i absorbowania studentów na rynkach pracy w makroregionie charakteryzują się Wrocław i Poznań (ponad 60%). Wśród ośrodków akademickich w makroregionie mogących wykazać się stosunkowo dużym udziałem studentów pochodzących spoza danego województwa (a więc o relatywnie dużej sile przyciągania kapitału ludzkiego) należy wskazać Szczecin i Zieloną Górę, jednak ich potencjał do zatrzymania absolwentów jest niewielki, co może świadczyć o niskiej chłonności miejscowych rynków pracy, na których przyjezdni absolwenci nie są w stanie znaleźć satysfakcjonującego zatrudnienia po otrzymaniu dyplomu. 59) Całkowite wydatki wewnętrzne na prace B+R realizowane na terytorium kraju. 29  – 30 – Ludność makroregionu charakteryzuje się na tle kraju relatywnie niskim poziomem wykształcenia. We wszystkich województwach w 2012 r. udział ludności w wieku 15-64 lata z wyższym wykształceniem w ogólnej liczbie ludności w tej grupie wieku był niższy od średniej krajowej wynoszącej 21,5%. Na deficyt w tym aspekcie wskazuje również analiza wskaźnika określającego zasoby ludzkie w dziedzinie nauki i technologii (Human resources in science and technology – HRST) najbardziej pożądane dla rozwoju gospodarki opartej na wiedzy (w makroregionie wartość wskaźnika kształtuje się poniżej średniej dla kraju, przy czym najmniejszym potencjałem dysponują województwa opolskie i lubuskie) (mapa 23). .go Mapa
  10. HRST (syntetyczny wskaźnik określający zasoby ludzkie w dziedzinie nauki i technologii) jako odsetek populacji ogółem w 2011 r. Poz. 452 v.p l Monitor Polski Źródło: Opracowane przez IRT na podstawie: Nauka i technika 2011, GUS w. rcl Brak równowagi między popytem a podażą na rynku pracy w Polsce Zachodniej mogą w pewnym stopniu zobrazować wyniki projektu Uczelnia Przyjazna Pracodawcom, który miał na celu wskazanie krajowych uczelni, które przez kształcenie absolwentów zgodnie z potrzebami zgłaszanymi przez rynek pracy i przez współpracę z pracodawcami, wnoszą istotny wkład w budowanie przewagi konkurencyjnej i pozycji rynkowej przedsiębiorstw, pośrednio pozytywnie oddziałując na kondycję gospodarki60). W pierwszej edycji tego projektu żadna szkoła wyższa z Polski Zachodniej nie znalazła się na zbiorczej liście ośmiu uczelni przyjaznych pracodawcom. Warto nadmienić, że w rankingu sporządzonym jedynie na podstawie ocen pracodawców (ocenie podlegały dwa elementy: przygotowanie absolwentów do pracy zawodowej i współpraca z uczelnią) drugie miejsce wśród wyróżnionych dziesięciu uczelni w kraju zajął Uniwersytet Ekonomiczny w Poznaniu. Problemem w aspekcie kształcenia kadr na potrzeby gospodarki opartej na wiedzy w Polsce Zachodniej jest między innymi niedopasowanie struktury kształcenia na poziomie wyższym do wymogów rynku pracy, mimo relatywnie wysokiego na tle kraju wskaźnika zatrudnienia. Z badań przeprowadzonych w ramach projektu Bilans kapitału ludzkiego w Polsce w 2010 r. wynika, że największa skala niezaspokojonego popytu na obszarze Polski Zachodniej występuje w grupie specjalistów i techników. Największą skalę niedoboru pracowników na terenie Polski Zachodniej zidentyfikowano wśród średniego personelu do spraw biznesu i administracji, specjalistów do spraw zdrowia oraz robotników budowlanych, a także specjalistów do spraw ekonomii i zarządzania oraz specjalistów do spraw technologii informacyjno-komunikacyjnych. Nadwyżka kandydatów do pracy występuje natomiast w grupach pracowników przy pracach prostych, pracowników usług i sprzedawców oraz pracowników biurowych. ww Potencjałem Polski Zachodniej w aspekcie możliwości zwiększania innowacyjności mogą być ośrodki akademickie (mapa 24) zajmujące wysokie pozycje w ogólnopolskich rankingach uczelni61). W rankingu Perspektywy 2013 na 83 badane uczelnie 21 reprezentowało Polskę Zachodnią (25,3%)62). W pierwszej dziesiątce rankingu znalazły się cztery uczelnie z Polski Zachodniej (uniwersytety we Wrocławiu i Poznaniu, Politechnika Wrocławska oraz Uniwersytet Medyczny w Poznaniu). Uniwersytet w Poznaniu oraz Politechniki Wrocławska i Poznańska znalazły się również wśród 10 najbardziej prestiżowych uczelni wyższych w Polsce. Pod względem potencjału innowacyjnego uczelni, 60) Arendt Ł. (red.), Raport z badań w projekcie Uczelnia Przyjazna Pracodawcom, Instytut Pracy i Spraw Socjalnych, e-Dialog sp. z o.o., Warszawa
  11. Ocena przeprowadzona w czterech obszarach: stopnia dostosowania absolwentów do wymogów rynku pracy, współpracy miedzy uczelniami a pracodawcami, możliwości rozwoju kariery zawodowej po zakończeniu studiów oraz luk kompetencyjnych absolwentów. 61) W najbardziej prestiżowym światowym rankingu najlepszych 500 szkół wyższych na świecie (Academic Ranking of World Universities, ARWU), znanym również jako Lista Szanghajska, uczelnie z Polski Zachodniej nie są notowane. W 2013 r. Polskę reprezentowały jedynie Uniwersytet Warszawski i Jagielloński, które zajęły miejsca w czwartej setce rankingu. 62) Na ocenę w rankingu składają się: ocena prestiżu uczelni w oczach pracodawców, kadry akademickiej, laureatów i finalistów olimpiad przedmiotowych, pozycji uczelni w rankingach międzynarodowych; ocena innowacyjności; ocena potencjału naukowego i efektywności naukowej (m.in. nadane stopnie naukowe, publikacje, liczba studentów studiów doktoranckich), warunków studiowania oraz stopnia umiędzynarodowienia (m.in. zagraniczni studenci, liczba zajęć prowadzonych w języku obcym, liczba nauczycieli akademickich z zagranicy). 30  – 31 – Poz. 452 v.p l Monitor Polski Politechnika Wrocławska plasuje się na pierwszym miejscu w kraju wśród badanych podmiotów. Obok niej w pierwszej dziesiątce znajdują się również Politechnika Poznańska, Uniwersytet Przyrodniczy we Wrocławiu oraz Zachodniopomorski Uniwersytet Technologiczny w Szczecinie63). Źródło: KPZK 2030 .go Mapa
  12. Szkolnictwo wyższe w Polsce w ujęciu regionalnym w. rcl Na obszarze makroregionu zarejestrowano 18% krajowych jednostek naukowych, którym w 2010 r. Minister Nauki i Szkolnictwa Wyższego przyznał kategorię pierwszą64). Dominują wśród nich wydziały ekonomiczne uczelni oraz wydziały i instytuty PAN z zakresu nauk rolniczych i leśnych. Jednak żaden podmiot z Polski Zachodniej nie znalazł się wśród sześciu najlepszych krajowych jednostek naukowych wyłonionych i podniesionych przez Ministra Nauki i Szkolnictwa Wyższego do rangi Krajowych Naukowych Ośrodków Wiodących (KNOW), skupiających najbardziej utalentowanych naukowców i studentów w dziedzinie nauk ścisłych oraz nauk medycznych, nauk o zdrowiu i kulturze fizycznej65). Pomimo wysokich pozycji na krajowych listach rankingowych, ośrodki naukowe i badawczo-rozwojowe makroregionu charakteryzują się niewystarczającymi powiązaniami w ramach międzynarodowych sieci współpracy. W typologii regionów europejskich, zakwalifikowane zostały do regionów „nieinteraktywnych” (podobnie jak cała Polska), co odzwierciedla ograniczone możliwości wzajemnego uczenia się, transferu wiedzy, łączenia rozproszonych potencjałów i generowania innowacji66). O niewystarczających powiązaniach uczelni Polski Zachodniej w ramach międzynarodowej sieci współpracy ośrodków naukowych i badawczo-rozwojowych świadczy m.in. stosunkowo niewielki ich udział w krajowych i międzynarodowych projektach badawczych. Przykładowo, w ramach
  13. Programu Ramowego UE w zakresie badań i rozwoju technologicznego na lata 2007–2013 jednostki naukowe z Polski Zachodniej złożyły 2502 wnioski o dofinansowanie, z czego 373 uzyskało aprobatę. ww Spośród ogólnej liczby 2433 wniosków zakwalifikowanych do finansowania w konkursach Narodowego Centrum Nauki w 2013 r. podmioty z Polski Zachodniej złożyły ich 529 (co stanowi 21,7% ogólnej liczby). Aż 90% aplikacji z makroregionu pochodziło z ośrodków naukowych Wielkopolski i Dolnego Śląska. Podobnie sytuacja makroregionu przedstawia się w zakresie liczby beneficjentów programów prowadzonych przez Narodowe Centrum Badań i Rozwoju. Na ogólną liczbę 3906 projektów w 2012 r. podmioty z Polski Zachodniej złożyły ich 802 (20,5%). W tej puli 78% projektów pochodziło z wielkopolskiego i dolnośląskiego (odpowiednio 362 i 264 projekty). W ramach programu Iuventus plus dotyczącego projektów prowadzonych przez młodych naukowców, których wyniki badań zostały opublikowane lub przyjęte do publikacji w wiodących światowych czasopismach, na 63) Kryterium potencjału innowacyjności obejmuje: patenty, prawa ochronne i licencje, pozyskane środki z UE , zaplecze innowacyjne uczelni. Kategorię jednostki naukowej w skali od 1 do 5 ustala właściwy minister do spraw szkolnictwa wyższego. W zakresie wyników działalności naukowej ocena obejmuje: publikacje recenzowane; monografie naukowe i podręczniki akademickie; posiadanie uprawnień do nadawania stopni naukowych. W zakresie zastosowań praktycznych wyników badań naukowych i prac rozwojowych są oceniane: nowe technologie, materiały, wyroby, systemy, usługi i metody; wdrożenia wyników badań naukowych i prac rozwojowych; patenty, licencje, prawa ochronne na wzory użytkowe; posiadanie laboratoriów z akredytacją Polskiego Centrum Akredytacji. 65) Kryteria oceny, przeprowadzanej przez kapitułę składającą się z przedstawicieli 17 najbardziej prestiżowych międzynarodowych ośrodków naukowych, obejmowały: potencjał naukowy jednostek i ich pracowników, międzynarodowe wskaźniki publikacji i cytowań, realizowane granty badawcze, wdrożenia i patenty oraz współpracę z otoczeniem gospodarczym. 66) Projekt ESPON Knowledge-Innovation-Territory 2013, obejmujący wszystkie kraje UE-27 i wybrane kraje pozaeuropejskie. 64) 31  – 32 – Poz. 452 v.p l Monitor Polski 182 wyróżnionych jedynie 16% reprezentowało Polskę Zachodnią (w większości z Wrocławia oraz Poznania, a także trzy ze Szczecina i jeden z Opola). W ramach modułu 3 Narodowego Programu Rozwoju Humanistyki (Wyniki polskich badań humanistycznych w świecie) w 2012 r. w gronie 56 nagrodzonych projektów naukowo-badawczych znalazło się 8 z makroregionu Polski Zachodniej. Wśród pozostałych komponentów tego programu udział Polski Zachodniej w niewielkim stopniu zaznaczył się w module dotyczącym wspierania projektów realizowanych we współpracy międzyśrodowiskowej i międzydyscyplinarnej przez zespoły polsko-zagraniczne. Na 26 wyróżnionych ośrodków naukowych jedynie dwa pochodziły z Polski Zachodniej (uniwersytety we Wrocławiu i w Poznaniu). Niewystarczającą współpracę naukowo-badawczą w ramach makroregionu, a także kraju, potwierdzają wnioski z analiz powiązań w zakresie współpracy przy recenzowaniu prac doktorskich oraz przygotowywania wspólnych publikacji (mapa 25). Głównym węzłem sieci współpracy naukowej dla ośrodków z Polski Zachodniej jest Warszawa. Skala współpracy między ośrodkami naukowymi wewnątrz makroregionu poza relacją Poznań – Wrocław jest niewielka. Ośrodki ze Szczecina, Opola, Zielonej Góry i Koszalina nie są obecnie zdolne do samodzielnego odgrywania roli o znaczeniu ponadregionalnym, dlatego niezbędne jest łączenie potencjałów i podejmowanie wspólnych, skoordynowanych działań w ramach sieci współpracy. w. rcl .go Mapa
  14. Współpraca przy recenzowaniu prac doktorskich w 2008 r. Źródło: Komornicki, Korcelli i inni
(2010)POTENCJAŁ INNOWACYJNY SEKTORA PRZEDSIĘBIORSTW W POLSCE ZACHODNIEJ ww Trendy w zakresie działalności innowacyjnej przedsiębiorstw obserwowane w Polsce Zachodniej są zbieżne z ogólnokrajowymi67). W stosunku do lat 2008–2010, w latach 2009–2011 nastąpił spadek udziału przedsiębiorstw aktywnych innowacyjnie w ogólnej liczbie przedsiębiorstw, zarówno w sektorze przemysłowym, jak i usług. Pod względem udziału aktywnych innowacyjnie przedsiębiorstw przemysłowych wśród ogółu przedsiębiorstw, województwa makroregionu plasują się w połowie i pod koniec krajowej stawki. Wyjątkiem jest województwo opolskie, które z wartością 20,6% zajmuje drugie miejsce w kraju (wykres 5 i 6). Tak korzystna sytuacja w tym województwie może być wynikiem sprawnego funkcjonowania zaplecza badawczo-rozwojowego dwóch kluczowych branż przemysłowych (chemicznej i budownictwa), które zostały efektywnie zrestrukturyzowane. Drugim istotnym czynnikiem jest dynamiczny rozwój w branżach produkcji artykułów spożywczych i wyrobów z metali. W pozostałych województwach makroregionu sytuacja kształtowała się zdecydowanie mniej korzystnie, co świadczy o umiarkowanym – a w przypadku województw lubuskiego i zachodniopomorskiego – o niskim poziomie innowacyjności. Z kolei makroregionalnym liderem w zakresie udziału aktywnych innowacyjnie przedsiębiorstw z sektora usług jest województwo wielkopolskie (
  1. miejsce w kraju). O niskim poziomie innowacyjności Polski Zachodniej świadczą również nakłady poniesione na działalność innowacyjną (mapa 26). W 2011 r. przedsiębiorstwa Polski Zachodniej przeznaczyły na ten cel łącznie 5,76 mld zł , co stanowiło odpowiednio 25% nakładów poniesionych ogółem w kraju w sektorze przemysłu i nieco mniej niż 5% w sektorze usług (niemal 80% krajowych nakładów w sektorze usług jest skoncentrowanych w województwie mazowieckim). W przeliczeniu na 1 pracującego, wysokość nakładów na działalność innowacyjną województw Polski Zachodniej jest niższa od przeciętnej wartości w kraju. 67) Pomiarami prowadzonymi w ramach statystyki publicznej nie są objęte mikroprzedsiębiorstwa. 32  – 33 – Wykres
  2. Przedsiębiorstwa przemysłowe aktywne innowacyjnie w latach 2009–2011 według województw (udział w ogóle przedsiębiorstw przemysłowych) Poz. 452 v.p l Monitor Polski Wykres
  3. Przedsiębiorstwa z sektora usług aktywne innowacyjnie w latach 2009-2011 według województw (udział w ogóle przedsiębiorstw z sektora usług) POMORSKIE ŚLĄSKIE MAZOWIECKIE PODKARPACKIE WIELKOPOLSKIE MAŁOPOLSKIE KUJAWSKO-POMORSKIE LUBUSKIE LUBELSKIE OPOLSKIE WARMIŃSKO-MAZURSKIE DOLNOŚLĄSKIE PODLASKIE ŁÓDZKIE ŚWIĘTOKRZYSKIE ZACHODNIOPOMORSKIE .go 15,3 15,1 14,4 12,5 12,3 12,1 11,9 11,2 10,8 10,3 9,7 9,7 9,3 8,5 7,9 6,6 0 Źródło: Działalność innowacyjna przedsiębiorstw w latach 2009–2011, GUS, Warszawa 2012 5 10 15 20 Źródło: Działalność innowacyjna przedsiębiorstw w latach 2009–2011, GUS, Warszawa 2012 w. rcl Mapa
  4. Intensywność nakładów na innowacje w przedsiębiorstwach (usługi i przemysł) w Polsce w 2009 r. Źródło: Opracowane przez IRT na podstawie: Gaczek W., Matusiak M., Innowacyjność gospodarek województw Polski Wschodniej – ocena, znaczenie, perspektywy. Ekspertyza na zlecenie MRR, Poznań 2011 ww O zróżnicowanym potencjale innowacyjnym świadczy udział przychodów ze sprzedaży produktów nowych lub istotnie ulepszonych w wartości przychodów ze sprzedaży ogółem (wykres 7 i 8). W 2011 r. stosunkowo wysokie pozycje (z wartościami istotnie wyższymi niż średnia krajowa) zajmowały województwa wielkopolskie w sektorze przemysłu i dolnośląskie w sektorze usług, co wskazuje na rynkową atrakcyjność oferowanych innowacji. Z kolei województwa opolskie i lubuskie uplasowały się pod koniec krajowej stawki, odnotowując bardzo niewielki udział przychodów ze sprzedaży (lubuskie 3,5% w sektorze przemysłu, opolskie 0,3% w usługach). Średnie udziały przychodów netto ze sprzedaży produktów innowacyjnych w przedsiębiorstwach makroregionu kształtowały się w 2011 r. powyżej średniej krajowej (4,4% wobec 3,7%). Kluczowe znaczenie miał jednak wynik osiągnięty przez przedsiębiorstwa w województwie wielkopolskim, w którym odnotowano udział prawie trzykrotnie przekraczający krajową średnią (11,6%). Jednak obserwacje z lat 2008–2010 nie potwierdzają tak korzystnych wyników dla całej Polski Zachodniej – w tym okresie średnia makroregionalna była odnotowywana na poziomie niższym niż średnia dla Polski. 33  – 34 – Wykres
  5. Udział przychodów przedsiębiorstw przemysłowych ze sprzedaży produktów nowych lub istotnie ulepszonych, wprowadzonych na rynek w latach 2009–2011 według województw 10,5 7,6 6,7 6,4 6,1 5,9 5,8 5,6 4,9 4,7 4,4 4,3 3,6 3,5 0 5 10 15 32,1 15,7 Wykres
  6. Udział przychodów przedsiębiorstw z sektora usług ze sprzedaży produktów nowych lub istotnie ulepszonych, wprowadzonych na rynek w latach 2009– 2011 według województw LUBELSKIE MAZOWIECKIE DOLNOŚLĄSKIE PODKARPACKIE ŁÓDZKIE ŚLĄSKIE POMORSKIE WIELKOPOLSKIE MAŁOPOLSKIE ŚWIĘTOKRZYSKIE LUBUSKIE WARMIŃSKO-MAZURSKIE PODLASKIE ZACHODNIOPOMORSKIE OPOLSKIE KUJAWSKO-POMORSKIE 2,4 1,8 1,6 1,1 0,9 0,9 0,7 0,6 0,5 0,5 0,3 0,2 18,7 4,5 4,4 4,1 .go POMORSKIE WIELKOPOLSKIE PODKARPACKIE MAŁOPOLSKIE WARMIŃSKO-MAZURSKIE KUJAWSKO-POMORSKIE ŚLĄSKIE DOLNOŚLĄSKIE OPOLSKIE MAZOWIECKIE ZACHODNIOPOMORSKIE ŚWIĘTOKRZYSKIE PODLASKIE ŁÓDZKIE LUBELSKIE LUBUSKIE Poz. 452 v.p l Monitor Polski 20 25 30 0 35 5 10 15 20 Źródło: Działalność innowacyjna przedsiębiorstw w latach 2009–2011, GUS, Źródło: Działalność innowacyjna przedsiębiorstw w latach 2009–2011, GUS, Warszawa 2012 Warszawa 2012 w. rcl Aktywność patentowa podmiotów z Polski Zachodniej jest umiarkowana. W 2012 r. nieco ponad 26%
(1155)zgłoszeń wynalazków pochodziło z makroregionu i podobny udział utrzymywał się w ostatnich latach. Udział podmiotów z Polski Zachodniej w ogóle udzielonych patentów w kraju w 2012 r. stanowił 33,3%
(615). W tym obszarze również występowały widoczne zróżnicowania wewnątrz makroregionu (w województwach wielkopolskim i dolnośląskim zgłoszono ok. 77% wynalazków). Podobny był udział województw Polski Zachodniej i skala zróżnicowań wewnątrz makroregionu w zakresie udzielonych patentów oraz zgłoszeń wzorów użytkowych (222 zgłoszenia w 2011 r. stanowiły niemal 24% ogółu zgłoszeń w kraju) i zgłoszonych praw ochronnych na wzory użytkowe (114, czyli 23% wartości krajowej). W aspekcie komercjalizacji wiedzy potencjał Polski Zachodniej stanowią przedsiębiorstwa przemysłowe wysokiej techniki. W 2011 r. ich odsetek w strukturze przedsiębiorstw przetwórstwa przemysłowego był nieco niższy niż średnia krajowa (1,9% wobec 2,3%), lecz udział ich przychodów netto ze sprzedaży produktów przedsiębiorstw wysokiej techniki wyniósł aż 8%, co było wartością znacznie wyższą niż średnia krajowa (5,4%). Przedsiębiorstwa w Polsce Zachodniej charakteryzuje wysokie wykorzystanie technologii informacyjno-komunikacyjnych (tabela 2). W 2012 r. ponad 95% przedsiębiorstw z makroregionu wykorzystywało w swojej działalności komputery, co było wynikiem niemal równym średniej krajowej (94,7%). Ogromna większość przedsiębiorstw (93,2%) posiadała dostęp do sieci, a ok. 80% korzystało z możliwości szerokopasmowego dostępu do Internetu, co w obu przypadkach było wynikiem zbliżonym do średniej dla Polski. Tabela
  1. Technologie informacyjno-komunikacyjne w funkcjonowaniu przedsiębiorstw w województwach Polski Zachodniej w 2012 r. ww wykorzystujące komputery Polska Polska Zachodnia dolnośląskie lubuskie opolskie wielkopolskie zachodniopomorskie 94,7 94,6 96,9 95,8 95,6 92,7 94,2 posiadające dostęp do Internetu 93,2 93,2 95,0 93,9 91,8 92,1 93,1 stosujące automatyczną wymianę danych z podmiotami zewnętrznymi 74,1 75,3 68,7 87,4 68,6 88,2 46,9 Źródło: GUS 34 Przedsiębiorstwa stosujące automatyczną wymianę informacji wewnątrz przedsiębiorstwa 36,3 35,8 36,8 31,9 32,6 36,1 37,7 posiadające własną stronę internetową dla których strona internetowa spełniała funkcje prezentacji katalogów, wyrobów lub cenników 67,6 65,0 67,6 56,2 63,1 68,2 59,0 51,4 51,0 49,7 41,4 48,3 56,3 47,1  – 35 – Poz. 452 v.p l Monitor Polski .go Nieco gorszą sytuację w Polsce Zachodniej odnotowano pod względem udziału przedsiębiorstw składających zamówienia przez Internet (mapa 27). W 2011 r. tylko 18,6% przedsiębiorstw z makroregionu korzystało z takiego rozwiązania, co było udziałem niższym niż odnotowany średnio dla Polski (19,3%). Mapa
  2. Przedsiębiorstwa składające zamówienia przez sieci W tym zakresie można było komputerowe według województw w 2011 r. zaobserwować istotne zróżnicowania międzywojewódzkie, z dolnośląskim i zachodniopomorskim lokującymi się w krajowej czołówce (z udziałami wynoszącymi odpowiednio 21,5% i 20,1%) i pozostałymi województwami makroregionu, gdzie skłonność do wykorzystywania sieci komputerowych do składania zamówień była znacząco niższa (od 15,2% do 17,4%). Źródło: Opracowane przez IRT na podstawie: Społeczeństwo informacyjne w Polsce w latach 2008-2012, GUS w. rcl Korzystnym zjawiskiem obserwowanym w ostatnich latach w Polsce Zachodniej był dynamiczny wzrost udziału ośrodków innowacji wśród ośrodków instytucji otoczenia biznesu (IOB)68), co może świadczyć o wysokim tempie przestawiania się systemu wsparcia biznesu na usługi proinnowacyjne, odpowiadające potrzebom gospodarki opartej na wiedzy. W 2012 r. ośrodki innowacji stanowiły ponad jedną trzecią IOB funkcjonujących w makroregionie, a znaczny ich przyrost odnotowano zwłaszcza w województwach dolnośląskim, wielkopolskim i zachodniopomorskim, które plasowały się odpowiednio na 3.,
  3. i
  4. miejscu w kraju (zaraz po województwach małopolskim i mazowieckim). W województwie lubuskim i opolskim wskaźnik ten jest natomiast niższy niż średnio w Polsce. Średnie obciążenie IOB mierzone liczbą mieszkańców i firm przypadających na jeden ośrodek jest w makroregionie wyższe niż średnio w Polsce (tabela 3), co może wskazywać na potrzebę dalszego rozwoju ilościowego tych instytucji, tak aby zapewnić ich optymalną dostępność dla osób i podmiotów zainteresowanych wsparciem, uwzględniając wysoki poziom przedsiębiorczości charakteryzujący ten obszar. Pod względem liczby mieszkańców przypadających na jeden ośrodek na koniec 2011 r. największym obciążeniem cechowało się województwo opolskie (68,6 tys. osób/ośrodek), natomiast województwo zachodniopomorskie należało do grupy regionów, gdzie stosunek ten kształtował się na jednym z bardziej korzystnych poziomów w Polsce (36,8 tys. osób/ośrodek). Również pod względem liczby firm przypadających na jeden ośrodek w regionie sytuacja w województwie opolskim była niekorzystna. Obciążenie na jeden ośrodek (6,5 tys.) przewyższało o niemal 2 tys. firm średnie obciążenie odnotowywane dla kraju (4,6 tys.). ww Za silną stronę systemu IOB w Polsce Zachodniej, bardzo korzystną z punktu widzenia systematycznego podnoszenia poziomu innowacyjności gospodarek makroregionu, można uznać rozrastającą się sieć parków technologicznych, które stanowią organizacyjnie i koncepcyjnie najbardziej rozwiniętą formę ośrodków wspierania innowacji69). W 2012 r. w makroregionie działało 13 parków we wszystkich województwach Polski Zachodniej, a kolejnych 12 znajdowało się w fazie rozruchu lub przygotowania do rozruchu. 68) Na IOB składają się następujące kategorie podmiotów: 1) ośrodki przedsiębiorczości (ośrodki szkoleniowo-doradcze i inkubatory przedsiębiorczości); 2) ośrodki wsparcia finansowego (regionalne i lokalne fundusze pożyczkowe, fundusze poręczeń kredytowych, fundusze kapitału zalążkowego, sieci aniołów biznesu); 3) ośrodki innowacji (centra transferu technologii, akademickie inkubatory przedsiębiorczości i preinkubatotory, inkubatory technologiczne, parki technologiczne). 69) Matusiak K. B., Wpływ parków technologicznych na rozwój ekonomiczno-społeczny, [w:] Matusiak K. B., Bąkowski A. (red.), Wybrane aspekty funkcjonowania parków technologicznych, Polska Agencja Rozwoju Przedsiębiorczości, Warszawa
  5. 35  – 36 – Tabela
  6. Ośrodki innowacji i przedsiębiorczości w Polsce w 2012 r. Województwo Ośrodki Innowacji i Przedsiębiorczości Poz. 452 v.p l Monitor Polski Udział ośrodków innowacji w ogólnej liczbie ośrodków 2009 2012 Polska 821 20,8% 34,2% Polska Zachodnia 221 26,0% 34,9% dolnośląskie 67 24,5% 44,8% lubuskie 22 13,6% 22,7% opolskie 15 23,5% 26,7% wielkopolskie 71 29,7% 39,4% Liczba firm przypadająca na ośrodek 46 672 4 571 48 489 5 222 42 953 4 890 45 956 4 747 68 572 6 504 48 161 5 303 36 806 4 665 .go zachodniopomorskie 46 18,2% 41,3% Źródło: Ośrodki innowacji i przedsiębiorczości w Polsce. Raport 2012, PARP, Warszawa 2012 Liczba mieszkańców przypadająca na ośrodek w. rcl Należy równocześnie podkreślić, że z punktu widzenia skutecznego stymulowania procesów innowacyjnych istotny jest nie tyle sam fakt obecności parków technologicznych, ale przede wszystkim sposób i zakres ich funkcjonowania oraz jakość świadczonych usług. Z analiz wykonanych na potrzeby przeprowadzonego w 2012 r. benchmarkingu parków technologicznych w Polsce wynika, że pomimo zwiększającej się profesjonalizacji działalności parków w Polsce, nadal określone aspekty ich działalności powinny ulegać wzmocnieniu w celu zwiększania poziomu ich uczestnictwa w procesach rozwoju innowacyjności (m.in. przez zwiększanie efektywności współpracy z sektorem nauki w postaci grantów, projektów naukowych, zespołów naukowych pracujących w parkach czy firm spin-off, ulepszanie systemów doboru lokatorów parków w kierunku selekcjonowania podmiotów charakteryzujących się wyższym poziomem innowacyjności, zwiększanie udziału firm technologicznych i wdrożeń technologiczno-innowacyjnych, zwiększanie zakresu usług świadczonych przez parki)70). Potencjałem Polski Zachodniej w aspekcie wzmacniania procesów innowacyjnych są także wyspecjalizowane skupienia produkcyjne i usługowe, w tym również liczne inicjatywy klastrowe, powiązane z charakterystycznymi dla miejsc ich występowania zdolnościami (tabela 4). Zdolności te obejmują przede wszystkim kwalifikacje i jakość miejscowych zasobów pracy, lokalnych dostawców i instytucji, które wzmacniają kompetencje firm funkcjonujących na danym obszarze, zakorzeniając i utrwalając ich działalność, a zarazem przyciągając kolejnych producentów. Inicjatywy klastrowe w Polsce Zachodniej reprezentują w większości branże posiadające duże znaczenie regionalne i charakteryzują się wysoką specjalizacją, zgodną ze specjalizacjami gospodarczymi przywołanymi w części pierwszej diagnozy. ww Zdecydowana większość klastrów działających w Polsce Zachodniej obejmuje podmioty zaliczane w klasyfikacji Eurostat ze względu na podstawową działalność do niskiej lub średnioniskiej techniki (skupiające producentów artykułów spożywczych, wyrobów chemicznych i tworzyw sztucznych). Około 1/4 inicjatyw klastrowych reprezentuje natomiast sektor średniowysokiej i wysokiej techniki. Według badań PARP osiem ze zidentyfikowanych inicjatyw klastrowych zaliczono do grupy 42 podmiotów w Polsce o wysokim potencjale rozwoju. Na pods

Wyjaśnienie AI na podstawie urzędowego tekstu ustawy. Orientacyjne, nie zastępuje porady prawnej.