Uchwała nr 107 Rady Ministrów z dnia 14 lipca 2015 r. w sprawie przyjęcia "Strategii Rozwoju Polski Centralnej do roku 2020 z perspektywą 2030"

Dokument podpisany przez Marek Głuch Data: 2015.08.19 15:58:46 CEST MONITOR POLSKI v.p l DZIENNIK URZĘDOWY RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Warszawa, dnia 19 sierpnia 2015 r. Poz. 736 UCHWAŁA Nr 107 RADY MINISTRÓW .go z dnia 14 lipca 2015 r. w sprawie przyjęcia „Strategii Rozwoju Polski Centralnej do roku 2020 z perspektywą 2030” Na podstawie art. 14a ust. 3 ustawy z dnia 6 grudnia 2006 r. o zasadach prowadzenia polityki rozwoju (Dz. U. z 2014 r. poz. 1649 oraz z 2015 r. poz. 349) Rada Ministrów uchwala, co następuje: § 1. Przyjmuje się „Strategię Rozwoju Polski Centralnej do roku 2020 z perspektywą 2030”, zwaną dalej „Strategią”, stanowiącą załącznik do uchwały. § 2. Koordynowanie i nadzorowanie Strategii powierza się ministrowi właściwemu do spraw rozwoju regionalnego. ww w. rcl § 3. Uchwała wchodzi w życie z dniem następującym po dniu ogłoszenia. Prezes Rady Ministrów: E. Kopacz  Załącznik – 2 – do uchwały nr 107 Poz. 736 Rady Ministrów Załącznik do uchwały nr 107 Rady Ministrów z dnia 14 lipca 2015 r. z dnia 14 lipca 2015 r. (poz. 736) (poz. …) v.p l Monitor Polski STRATEGIA ww w. rcl .go ROZWOJU POLSKI CENTRALNEJ DO ROKU 2020 z perspektywą 2030 Warszawa, lipiec 2015 r.  –3– Spis treści Poz. 736 v.p l Monitor Polski 1 WPROWADZENIE ................................................................................................................................ 4 1.1 PRZEBIEG PRAC NAD DOKUMENTEM .......................................................................................5 1.2 MIEJSCE STRATEGII W PORZĄDKU DOKUMENTÓW STRATEGICZNYCH....................................7 2 STRESZCZENIE ................................................................................................................................... 10 3 DIAGNOZA I TRENDY ROZWOJOWE ................................................................................................. 11 3.1 CECHY CHARAKTERYSTYCZNE MAKROREGIONU POLSKI CENTRALNEJ .................................. 11 3.2 DIAGNOZA W OBSZARACH ZIDENTYFIKOWANYCH POTENCJAŁÓW ROZWOJOWYCH .......... 14 3.3 TRENDY ROZWOJOWE ........................................................................................................... 31 .go 3.4 ANALIZA SWOT....................................................................................................................... 34 4 WYZWANIA I WIZJA .......................................................................................................................... 39 5 CEL GŁÓWNY, CELE SZCZEGÓŁOWE ORAZ KIERUNKI INTERWENCJI ................................................ 41 5.1 Cel szczegółowy I ZINTEGROWANA PRZESTRZEŃ WIEDZY I INNOWACJI .............................. 43 5.2 Cel szczegółowy II PRZESTRZEŃ PRZYJAZNA TWÓRCOM I PROJEKTANTOM ......................... 45 5.3 Cel szczegółowy III INNOWACYJNA SIEĆ MEDYCZNO-FARMACEUTYCZNA ........................... 48 5.4 Cel szczegółowy IV MIĘDZYNARODOWE CENTRUM ŻYWNOŚCI PROZDROWOTNEJ ............. 50 w. rcl 5.5 Cel szczegółowy V MULTIMODALNY WĘZEŁ TRANSPORTOWY O ZNACZENIU MIĘDZYNARODOWYM ........................................................................................................... 52 6 WSKAŹNIKI REALIZACJI ..................................................................................................................... 55 7 SYSTEM REALIZACJI .......................................................................................................................... 57 7.1 ZASADY REALIZACJI STRATEGII............................................................................................... 57 7.2 PODMIOTY ZAANGAŻOWANE W REALIZACJĘ STRATEGII ...................................................... 59 7.3 SYSTEM MONITOROWANIA I EWALUACJI STRATEGII ............................................................ 62 8 RAMY FINANSOWE ........................................................................................................................... 65 ww 9 SPIS MAP, SCHEMATÓW I WYKRESÓW ............................................................................................ 67 2  Monitor Polski Poz. 736 WPROWADZENIE v.p l 1 –4– Prace nad przygotowaniem Strategii Rozwoju Polski Centralnej do roku 2020 z perspektywą 2030 (Strategia) zainicjowały w 2012 r. władze samorządowe województw łódzkiego i mazowieckiego podpisując porozumienie o współpracy międzyregionalnej1. W porozumieniu określono, że koncepcja przyszłej strategii koncentrować się będzie na wykorzystaniu synergicznych potencjałów rozwojowych obu województw dla wzmocnienia pozycji konkurencyjnej Polski Centralnej zarówno w wymiarze krajowym, jak i międzynarodowym. Makroregion Polski Centralnej2 obejmuje obszar dwóch województw: łódzkiego i mazowieckiego o łącznej powierzchni stanowiącej 17,2% powierzchni kraju i o liczbie ludności wynoszącej ok. 7,8 mln osób, co stanowi ok. 20,3% ludności Polski. Mapa 1. Makroregion Polski Centralnej na tle kraju i Europy .go Średnia gęstość zaludnienia wynosi 146 osób/km2, przy czym dla miast 1511 osób/km2, natomiast dla obszarów wiejskich 56 osób/km2. Udział ludności miejskiej wynosi 64,0% (Polska – 60,6%)3. W latach 2002-2012 napływ migracyjny ludności do Warszawy przyczynił się do wzrostu liczby mieszkańców makroregionu o 1,2%, co świadczy o wysokim potencjale demograficznym makroregionu. w. rcl Polska Centralna charakteryzuje się najwyższym w kraju poziomem rozwoju gospodarczego w porównaniu do pozostałych makroregionów – zarówno pod względem osiągniętych w 2012 r. wskaźników PKB na 1 mieszkańca (137,9% średniej krajowej), jak i WDB4 na 1 pracującego (119,3% średniej dla Polski). Pozycja makroregionu w tym zakresie wynika ze zdecydowanej przewagi gospodarczej województwa mazowieckiego Źródło: Biuro Planowania Przestrzennego Województwa Łódzkiego (wartość PKB na 1 mieszkańca: woj. w Łodzi. mazowieckie 159,2% średniej krajowej, woj. łódzkie 93,2%; wartość WDB na 1 pracującego: woj. mazowieckie 130,8% średniej krajowej, woj. łódzkie 90,6%). ww Szczególną rolę w rozwoju makroregionu odgrywa bipolarny układ Warszawa-Łódź, obejmujący swym zasięgiem nie tylko miasta centralne i ich obszary funkcjonalne, ale również znaczne obszary obu województw. 1 Porozumienie zostało podpisane 13 lipca 2012 r. Używany w Strategii termin „makroregion” lub „makroregion Polski Centralnej” należy rozumieć jako obszar nazywany w statystyce publicznej „Regionem Centralnym” (poziom NTS 1 w Nomenklaturze Jednostek Terytorialnych do Celów Statystycznych). Natomiast zgodnie z powszechnym rozumieniem, używane w Strategii pojęcie „region” jest tożsame z pojęciem „województwo” (czyli obszarem na poziomie NTS 2 w statystyce publicznej). 3 Dane demograficzne wg GUS na koniec 2012 r. 4 PKB – produkt krajowy brutto, WDB – wartość dodana brutto. 2 3  Monitor Polski Poz. 736 PRZEBIEG PRAC NAD DOKUMENTEM Prace na poziomie regionalnym v.p l 1.1 –5– Prace na poziomie rządowym .go Prace nad dokumentem odbywały się etapowo. Pierwszym etapem – prowadzonym od roku 2012 przez samorządy województw i nadzorowanym przez marszałków – było przygotowanie Koncepcji Strategii Rozwoju Makroregionu Polski Centralnej 2030. Do kierowania pracami został powołany Komitet Sterujący, a bezpośrednie opracowanie dokumentu powierzone zostało Zespołowi Ekspertów, który składał się głównie z przedstawicieli służb planowania regionalnego obu samorządów wojewódzkich i był wspierany przez przedstawicieli Komitetu Przestrzennego Zagospodarowania Kraju, Uniwersytetu Łódzkiego oraz Szkoły Głównej Handlowej w Warszawie. Nad całością prac czuwała Rada Naukowo-Konsultacyjna będąca organem opiniująco-doradczym marszałków. Koncepcja Strategii Rozwoju Makroregionu Polski Centralnej 2030 określa wypracowane przez regiony pola współpracy i cele rozwoju makroregionu jako obszaru, który ma stać się bardziej dostępny i zintegrowany, kreatywny i innowacyjny oraz cechować się reindustrializacją i umiędzynarodowieniem. Koncepcja zawiera rozbudowaną analizę sytuacji rozwojowej i przestrzennej makroregionu oraz liczne odniesienia środowiskowe i przyrodnicze. Kolejny etap rozpoczął się w październiku 2014 r. wraz z przekazaniem przez marszałków województw łódzkiego i mazowieckiego, ministrowi właściwemu do spraw rozwoju regionalnego, Koncepcji Strategii Rozwoju Makroregionu Polski Centralnej 2030 z wnioskiem o przygotowanie projektu strategii ponadregionalnej, o której mowa w przepisie art. 14a ust. 1 pkt 2 ustawy z dnia 6 grudnia 2006 r. o zasadach prowadzenia polityki rozwoju (Dz. U. z 2014 r. poz. 1649 oraz z 2015 r. poz. 349). w. rcl W przygotowaniu projektu Strategii skupiono się na wybranych obszarach współpracy o charakterze ponadregionalnym, których odpowiednie wsparcie w największym stopniu przyczyni się do wzmocnienia konkurencyjności Polski Centralnej. Określenie celów rozwojowych i wpisujących się w nie kierunków interwencji opierało się na wnioskach z przeprowadzonej na wcześniejszym etapie diagnozy sytuacji społeczno-gospodarczej i identyfikacji kluczowych potencjałów makroregionu. W toku prac doprecyzowano horyzont czasowy Strategii. Rok 2020 wskazano jako datę zbieżną z okresem obowiązywania aktualnej strategii rozwoju kraju, natomiast perspektywa roku 2030 jest istotna ze względu na konieczność zapewnienia odpowiednio długiego dla strategii okresu planowania działań rozwojowych i odnosi się do długoterminowych dokumentów planistycznych. ww System realizacji i ramy finansowe Strategii oparto na założeniu, że budowanie przewag konkurencyjnych Polski Centralnej możliwe jest dzięki wspólnym działaniom władz publicznych na poziomie krajowym i regionalnym z wykorzystaniem unikatowych i uzupełniających się potencjałów województwa łódzkiego oraz mazowieckiego – zgodnie z zasadą pomocniczości. Realizacja Strategii zakłada także udział partnerów społecznych i gospodarczych we wdrażaniu działań rozwojowych. Opinia Generalnego Dyrektora Ochrony Środowiska w sprawie oceny oddziaływania na środowisko Projekt Strategii został skonsultowany z Generalnym Dyrektorem Ochrony Środowiska (GDOŚ) w celu stwierdzenia, czy jest konieczne przeprowadzenie strategicznej oceny oddziaływania na środowisko5. W dniu 4 marca 2015 r. GDOŚ poinformował o możliwości odstąpienia od przeprowadzenia powyższej oceny. Uzasadnieniem dla takiej decyzji jest fakt, że Strategia ma charakter ogólny i nie identyfikuje nowych przedsięwzięć bądź działań, których realizacja mogłaby spowodować znaczące 5 W trybie ustawy z dnia 3 października 2008 r. o udostępnianiu informacji o środowisku i jego ochronie, udziale społeczeństwa w ochronie środowiska oraz o ocenach oddziaływania na środowisko (Dz. U. z 2013 r. poz. 1235, z późn. zm.). 4  Monitor Polski –6– Poz. 736 Konsultacje społeczne v.p l oddziaływanie na środowisko. Ponadto zakres tematyczny i przestrzenny Strategii zakłada, że jej realizacja nie przyniesie żadnych nowych negatywnych skutków środowiskowych o charakterze skumulowanym w stosunku do skutków strategii i programów poddanych już wcześniej strategicznej ocenie oddziaływania na środowisko. Konsultacje społeczne trwały od 17 lutego do 31 marca 2015 r. Uwagi i rekomendacje do projektu Strategii zgłosiły samorządy terytorialne (miasta), Rada Główna Nauki i Szkolnictwa Wyższego, Konferencja Rektorów Akademickich Szkół Polskich, jedna organizacja pozarządowa oraz kilkadziesiąt osób fizycznych. .go Propozycje zmian zgłoszone przez miasta oraz organizacje sektora szkolnictwa wyższego wskazywały przede wszystkim na konieczność uzupełnienia lub poprawy diagnozy i trendów rozwojowych, analizy mocnych i słabych stron oraz szans i zagrożeń (SWOT) Strategii oraz jej celów i wskaźników. Postulaty osób fizycznych i organizacji pozarządowych dotyczyły głównie umieszczenia w Strategii zobowiązania do realizacji konkretnych przedsięwzięć, między innymi Centralnego Portu Lotniczego i Kolei Dużych Prędkości. Po przeprowadzeniu analizy wszystkich uwag, uwzględniono część propozycji doprecyzowujących lub uzupełniających postanowienia Strategii. Wprowadzono modyfikacje przyczyniające się do podniesienia jakości Strategii, w tym większej spójności między diagnozą oraz częścią kierunkową. W wyniku uwag uzupełniono Strategię o kwestie powiązań głównych centrów rozwoju z regionalnymi ośrodkami wzrostu oraz uzupełniono aspekty dotyczące kapitału ludzkiego i społecznego. Zmodyfikowano również analizę SWOT Strategii. w. rcl Postulaty dotyczące konkretnych przedsięwzięć, ze względu na swój bardzo szczegółowy i operacyjny charakter, nie mogły zostać uwzględnione bezpośrednio w dokumencie, jednakże zostaną wzięte pod uwagę na etapie realizacji Strategii. Zestawienie wszystkich zgłoszonych uwag wraz ze stanowiskiem Ministra Infrastruktury i Rozwoju zostało udostępnione na stronie internetowej www.mir.gov.pl. W osobnym trybie projekt został również skonsultowany z Komisją Wspólną Rządu i Samorządu Terytorialnego. Ocena Ex ante Ewaluacja ex ante projektu Strategii została przeprowadzona na zlecenie Ministra Infrastruktury i Rozwoju przez firmę EGO S.C. (z siedzibą w Warszawie). Celem badania było zapewnienie jak najwyższej jakości projektu poprzez ocenę spójności wewnętrznej Strategii, spójności jej postanowień z dokumentami strategicznymi w zakresie polityki rozwoju i ocenę komplementarności z ustaleniami regionalnych dokumentów strategicznych. Weryfikacji podlegał również system realizacji, monitorowania i ewaluacji projektu, w tym zestaw wskaźników monitorowania. ww Wyniki badania potwierdziły, że diagnoza i kierunki interwencji trafnie odnoszą się do szans i potencjałów rozwojowych makroregionu Polski Centralnej, a zaproponowany system realizacji zapewnia właściwe narzędzia do wdrażania i monitorowania Strategii. Ponadto ocena ex ante wykazała, że założenia i cele Strategii są spójne z celami strategicznymi ustalonymi na poziomie unijnym i krajowymi oraz są komplementarne w stosunku do celów strategii regionalnych. Istotnym rezultatem ewaluacji było wzmocnienie spójności między diagnozą, analizą SWOT Strategii a częścią kierunkową Strategii oraz wskaźnikami monitorowania. 5  Monitor Polski Poz. 736 MIEJSCE STRATEGII W PORZĄDKU DOKUMENTÓW STRATEGICZNYCH v.p l 1.2 –7– Strategia Rozwoju Polski Centralnej do roku 2020 z perspektywą 2030 jest kolejną strategią o zasięgu ponadregionalnym. Aktualnie realizowane są strategie rozwoju dla trzech obszarów makroregionalnych: Strategia rozwoju społeczno-gospodarczego Polski Wschodniej do roku 2020 (przyjęta przez Radę Ministrów 30 grudnia 2008 r. i zaktualizowana dnia 11 lipca 2013 r.), Strategia Rozwoju Polski Południowej do roku 2020 (przyjęta w dniu 8 stycznia 2014 r.) oraz Strategia Rozwoju Polski Zachodniej do roku 2020 (przyjęta w dniu 30 kwietnia 2014 r.). Podobnie jak w przypadku poprzednich dokumentów ponadregionalnych, Strategia koncentruje się na najważniejszych wyzwaniach o wymiarze ponadregionalnym, komplementarnych wobec strategii wojewódzkich i wpisuje się w cele krajowych i unijnych strategii rozwoju. .go Na poziomie Unii Europejskiej kluczowe strategiczne rozstrzygnięcia znajdują się w dokumencie Europa 2020. Strategia na rzecz inteligentnego i zrównoważonego rozwoju sprzyjającego włączeniu społecznemu (Strategia Europa 2020), określającym trzy priorytety rozwojowe UE: rozwój inteligentny, rozwój zrównoważony oraz rozwój sprzyjający włączeniu społecznemu6. Kierunki interwencji przewidziane w Strategii są zgodne z podejściem Komisji Europejskiej przedstawionym w szczególności w ramach priorytetu pierwszego i inicjatywy flagowej Unia Innowacji, która zakłada podnoszenie innowacyjności i konkurencyjności. W krajowym systemie zarządzania rozwojem, wynikającym z ustawy z dnia 6 grudnia 2006 r. o zasadach prowadzenia polityki rozwoju, Strategia Rozwoju Polski Centralnej do roku 2020 z perspektywą 2030 jako strategia ponadregionalna, została umiejscowiona pomiędzy długoi średniookresowymi strategiami na poziomie krajowym, i regionalnym (w tym w szczególności – strategiami rozwoju województw). w. rcl Najważniejszym krajowym dokumentem w perspektywie średniookresowej, który określa cele strategiczne rozwoju kraju do 2020 r. jest Strategia Rozwoju Kraju 2020. Aktywne społeczeństwo, Konkurencyjna gospodarka, Sprawne państwo (ŚSRK) przyjęta przez Radę Ministrów w dniu 25 września 2012 r7. W strategii tej wytyczono obszary, w których koncentrować się będą główne działania państwa – sprawne i efektywne państwo, konkurencyjna gospodarka oraz spójność społeczna i terytorialna oraz określa, jakie interwencje są niezbędne w perspektywie średniookresowej w celu przyspieszenia procesów rozwojowych. Wyznacza także kluczowe działania wraz z możliwością ich sfinansowania w ramach perspektywy finansowej UE na lata 2014-2020. ŚSRK zwraca uwagę na wymiar terytorialny podejmowanych działań oraz wzmocnienie i lepsze wykorzystanie potencjałów regionalnych. Cele Strategii korespondują z celami ŚSRK, a planowane w niej kierunki interwencji wzmocnią realizację celów ŚSRK, w szczególności dotyczących zwiększenia innowacyjności i wzrostu wydajności gospodarki, podnoszenia efektywności transportu oraz wzmacniania mechanizmów terytorialnego równoważenia rozwoju, jak również integracji przestrzennej dla rozwijania i pełnego wykorzystania potencjałów regionalnych. ww Istotne dla treści Strategii rozstrzygnięcia są zawarte także w Krajowej Strategii Rozwoju Regionalnego 2010-2020: Regiony, miasta, obszary wiejskie (KSRR) przyjętej przez Radę Ministrów w dniu 13 lipca 2010 r8. KSRR, określając cele polityki regionalnej i instrumenty ich realizacji w kontekście przestrzennym, wskazuje miejsce strategii ponadregionalnych w systemie polityki rozwoju. Zgodnie z KSRR, strategie ponadregionalne są precyzyjnie zaadresowane przestrzennie i wykraczają swoim zakresem poza jedno województwo. Dodatkowo są one realizowane 6 7 8 Komunikat Komisji Europejskiej KOM(2010)2020 z dnia 3 marca 2010 r. Uchwała nr 157 Rady Ministrów z dnia 25 września 2012 r. w sprawie przyjęcia Strategii Rozwoju Kraju 2020 (M.P. poz. 882). Uchwała Rady Ministrów z dnia 13 lipca 2010 r. Krajowa Strategia Rozwoju Regionalnego 2010-2020: Regiony, miasta, obszary wiejskie (M.P. z 2011 r. Nr. 36, poz. 423). 6  Monitor Polski –8– Poz. 736 v.p l na obszarach istotnych z punktu widzenia potrzeb rozwoju regionalnego i mogą także odnosić się do obszarów strategicznej interwencji wskazanych w ŚSRK. Strategia makroregionu, zakładając wykorzystanie jego endogenicznych potencjałów, wpisuje się w paradygmat rozwoju wynikający z KSRR. Cele Strategii są zgodne z celami KSRR. Pierwsze cztery cele Strategii mieszczą się w celu pierwszym KSRR ukierunkowanym na wzrost konkurencyjności regionów, natomiast cel piąty należy wiązać z celem drugim KSRR dotyczącym budowania spójności terytorialnej. Ponadto KSRR wskazuje na konieczność wykorzystania i aktywnego wzmacniania potencjału Warszawy także dla możliwości pozytywnego oddziaływania na ośrodki położone w jej pobliżu – wymieniając w tym kontekście Łódź. .go Strategia jest spójna i komplementarna z celami i priorytetami wskazanymi w ośmiu zintegrowanych strategiach rozwoju, do których należą: Strategia Innowacyjności i Efektywności Gospodarki „Dynamiczna Polska 2020”9. Strategia Rozwoju Transportu do 2020 roku10, Strategia Rozwoju Kapitału Ludzkiego 202011, Strategia Rozwoju Kapitału Społecznego 202012, Strategia Bezpieczeństwo Energetyczne i Środowisko perspektywa do 202013, Strategia Sprawne Państwo 202014, Strategia Rozwoju Systemu Bezpieczeństwa Narodowego RP 202215, Strategia Zrównoważonego Rozwoju Wsi, Rolnictwa i Rybactwa na lata 2012-202016, w takim zakresie, w jakim odnosi się do celów i kierunków interwencji w nich sformułowanych. Strategia nie zastępuje strategii zintegrowanych w odniesieniu do Polski Centralnej, lecz definiuje ponadregionalne priorytety rozwojowe z poszanowaniem celów i kierunków pozostałych dokumentów strategicznych i planów rozwojowych. w. rcl Wyznaczony w Strategii horyzont czasowy dla realizacji celów do roku 2020 z perspektywą 2030, nawiązuje do przyjętej przez Radę Ministrów Długookresowej Strategii Rozwoju Kraju. Polska 2030. Trzecia Fala Nowoczesności (DSRK) z dnia 5 lutego 2013 r17. Strategia wpisuje się w model rozwoju opierający się na zasadzie solidarności pokoleniowej, terytorialnej oraz innowacyjnej. Cele Strategii są spójne z celem głównym DSRK określonym jako poprawa jakości życia Polaków dzięki stabilnemu, wysokiemu wzrostowi gospodarczemu oraz wpisują się we wskazane w DSRK dwa obszary strategiczne: obszar konkurencyjności i innowacyjności gospodarki (modernizacji) i obszar równoważenia potencjału rozwojowego regionów (dyfuzji). Innym ważnym dla postanowień Strategii dokumentem długookresowym jest Koncepcja Przestrzennego Zagospodarowania Kraju 2030 (KPZK) przyjęta przez Radę Ministrów w dniu 13 grudnia 2011 r18. W dokumencie wielokrotnie zaznaczono szczególny charakter obszaru metropolitarnego Warszawa-Łódź. W celu pierwszym KPZK dotyczącym podwyższenia konkurencyjności głównych ośrodków miejskich wskazuje się, że intensyfikacja współpracy i zapewnienie synergii rozwoju wybranych par miast, wśród których wskazana jest Warszawa-Łódź, dostarczy dodatkowych bodźców rozwojowych, zwiększających zakres i pola współpracy. Ponadto, w celu trzecim (Poprawa dostępności terytorialnej kraju w różnych skalach przestrzennych poprzez 9 ww Uchwała nr 7 Rady Ministrów z dnia 15 stycznia 2013 r. w sprawie Strategii Innowacyjności i Efektywności Gospodarki „Dynamiczna Polska 2020" (M.P. poz. 73). 10 Uchwała nr 6 Rady Ministrów z dnia 22 stycznia 2013 r. w sprawie Strategii Rozwoju Transportu do 2020 r. (z perspektywą do 2030 r.) (M.P. poz. 75). 11 Uchwała nr 104 Rady Ministrów z dnia 18 czerwca 2013 r. w sprawie przyjęcia Strategii Rozwoju Kapitału Ludzkiego 2020 (M.P. poz. 640). 12 Uchwała nr 61 Rady Ministrów z dnia 26 marca 2013 r. w sprawie przyjęcia „Strategii Rozwoju Kapitału Społecznego 2020” (M.P. poz. 378). 13 Uchwała nr 58 Rady Ministrów z dnia 15 kwietnia 2014 r. w sprawie przyjęcia Strategii „Bezpieczeństwa energetycznego i środowiska – perspektywa do 2020” (M.P. poz. 469). 14 Uchwała nr 17 Rady Ministrów z dnia 12 lutego 2013 r. w sprawie przyjęcia strategii „Sprawne Państwo 2020” (M.P. poz. 136). 15 Uchwała nr 67 Rady Ministrów z dnia 9 kwietnia 2013 r. w sprawie przyjęcia „Strategii rozwoju systemu bezpieczeństwa narodowego Rzeczypospolitej Polskiej 2022” (M.P. poz. 377). 16 Uchwała nr 163 Rady Ministrów z dnia 25 kwietnia 2012 r. w sprawie przyjęcia „Strategii zrównoważonego rozwoju wsi, rolnictwa i rybactwa” na lata 2012-2020 (M.P. poz. 839). 17 Uchwała nr 16 Rady Ministrów z dnia 5 lutego 2013 r. w sprawie przyjęcia Długookresowej Strategii Rozwoju Kraju. Polska 2030. Trzecia Fala Nowoczesności (M.P. poz. 121). 18 Uchwała nr 239 Rady Ministrów z dnia 13 grudnia 2011 r. w sprawie przyjęcia Koncepcji Przestrzennego Zagospodarowania Kraju 2030 (M.P. z 2012 r. poz. 252). 7  Monitor Polski –9– Poz. 736 v.p l rozwijanie infrastruktury transportowej i telekomunikacyjnej) wskazuje się na konieczność skupienia wysiłku inwestycyjnego w obrębie integrujących się układów bipolarnych. Stolice województw łódzkiego i mazowieckiego zostały wymienione również w kontekście szczególnego znaczenia dla rozwoju kultury. .go Strategia Rozwoju Polski Centralnej do roku 2020 z perspektywą 2030 nie łączy ani nie zastępuje regionalnych strategii rozwoju obydwu województw makroregionu, ale jest z nimi spójna i odnosi się w szczególności do współdziałania w realizacji wspólnych celów. Realizacja Strategii pozwoli na osiągnięcie efektu synergii oraz lepsze wykorzystanie potencjałów rozwojowych. Inicjatywa opracowania Strategii została podjęta przez regiony, a jej powstanie potwierdza chęć umocnienia potencjału makroregionu i przełamywania barier hamujących rozwój. Ze względu na dobrowolny charakter jej powstania, Strategia nie jest nadrzędna względem strategii regionalnych. Jej realizacja przyczyni się natomiast do poprawy istniejących mechanizmów współpracy oraz koordynacji działań różnych podmiotów na rzecz rozwoju Polski Centralnej. Zgodnie z zasadą koncentracji i selektywności Strategia obejmuje wybrane zagadnienia rozwojowe – głównie o charakterze gospodarczym – bez uszczerbku dla konieczności realizacji innych niezbędnych elementów polityki rozwoju, w tym koncentrujących się na kwestiach społecznych. Ten strategiczny i celowy wybór został dokonany w procesie identyfikacji zakresu współpracy województw makroregionu Polski Centralnej. Formułowanie wspólnej wizji rozwoju makroregionalnego w oparciu o potencjały nie oznacza wykluczenia z polityki rozwoju prowadzonej przez władze publiczne na różnych poziomach pozostałych obszarów nieobjętych bezpośrednio niniejszą Strategią. ww w. rcl Realizacja Strategii zapewni lepszą jakość programowania i wdrażania projektów oraz zwiększy skuteczność i efektywność wykorzystania środków UE. Ponadto kształtowanie nowego systemu zarządzania rozwojem w Polsce, w którym coraz większą rolę, obok strategii rozwoju przygotowanych dla poszczególnych jednostek administracyjnych, odgrywa zintegrowane podejście funkcjonalne oraz zagadnienia współpracy pomiędzy aktorami gry o rozwój, wskazują na wartość dodaną opracowania strategii ponadregionalnej. 8  Monitor Polski Poz. 736 STRESZCZENIE v.p l 2 – 10 – .go Strategia Rozwoju Polski Centralnej do roku 2020 z perspektywą 2030 identyfikuje możliwości współpracy pomiędzy województwami mazowieckim i łódzkim oraz określa kierunki interwencji umożliwiające dalsze poszerzanie tej współpracy na rzecz rozwoju Polski Centralnej. Głównym motywem do rozpoczęcia prac nad jej przygotowaniem było przekonanie o tym, że jest możliwe wyznaczenie makroregionalnych potencjałów rozwojowych i ich skuteczne wykorzystywanie dzięki współpracy międzyregionalnej. W Strategii określone są kierunki działań, jakie mogą być podejmowane na poziomie ponadregionalnym, a które są zlokalizowane pomiędzy działaniami na poziomie regionalnym i krajowym. Z uwagi na specyfikę obszaru Polski Centralnej, w Strategii szczególne miejsce zajmuje kwestia rozwoju i wzrostu znaczenia związków funkcjonalnych pomiędzy aglomeracjami Warszawy i Łodzi jako jednego z głównych czynników prowadzących do umocnienia makroregionu na arenie krajowej i międzynarodowej. Strategia koncentruje się na wybranych kwestiach rozwojowych, co nie oznacza rezygnacji z realizacji w makroregionie kompleksowej polityki rozwoju. Strategia stanowi efekt wspólnych prac administracji rządowej oraz samorządów województw mazowieckiego i łódzkiego wspieranych przez środowiska naukowe, partnerów społecznych i gospodarczych. Wkład i zaangażowanie wniesione w przygotowanie niniejszego dokumentu są wyrazem przeświadczenia o tym, że jest niezbędne podejmowanie wspólnych inicjatyw rozwojowych na rzecz makroregionu. w. rcl Z przeprowadzonej diagnozy i analizy trendów rozwojowych dla Polski Centralnej wyłania się obraz makroregionu charakteryzującego się wysokim potencjałem dynamicznego rozwoju. Zdefiniowanie oraz analiza mocnych stron stały się podstawą do sformułowania i określenia potencjałów oraz nawiązujących do nich głównych kierunków interwencji. Potencjały skoncentrowane na obszarach prezentujących wysoki poziom rozwoju w obu województwach mają stać się kluczem do wzrostu konkurencyjności. Przyczyni się ona w bezpośredni sposób do wzrostu znaczenia Polski Centralnej na arenie międzynarodowej, co stanowi główny cel rozwojowy określony w Strategii. Realizacja tego celu przyniesie korzyść dla mieszkańców Polski Centralnej oraz wpłynie na zwiększenie konkurencyjności całej Polski. Zgodnie z przyjętą wizją rozwoju Polska Centralna będzie najbardziej dynamicznym, konkurencyjnym i innowacyjnym obszarem, rozpoznawalnym w skali europejskiej i globalnej. Strategia kładzie nacisk na realizację działań w obszarach tematycznych mających bezpośredni wpływ na osiągnięcie zakładanych celów. Jako kluczowe kierunki interwencji umożliwiające realizację wizji oraz celu głównego strategii określono: dostępność i integrację, kreatywność i innowacyjność, reindustrializację i umiędzynarodowienie. ww Zwiększaniu konkurencyjności Polski Centralnej oraz umacnianiu makroregionu w przestrzeni europejskiej będzie służyć realizacja wyznaczonych pięciu celów szczegółowych. Nawiązują one do najistotniejszych pól współpracy między regionami, którymi są: zintegrowana przestrzeń wiedzy i innowacji, przestrzeń przyjazna twórcom i projektantom, innowacyjna sieć medyczno-farmaceutyczna, międzynarodowe centrum żywności prozdrowotnej oraz multimodalny węzeł transportowy o znaczeniu międzynarodowym. Zwiększeniu efektywności i skuteczności interwencji ukierunkowanych na rozwój makroregionu służy system realizacji. Tworzy on dogodne warunki dla rozwoju współpracy województw Polski Centralnej ukierunkowanej na realizację celów Strategii. System obejmuje także procesy monitorowania i ewaluacji Strategii, dzięki którym dostarczane są informacje umożliwiające realizację działań zgodnie z założeniami i standardami określonymi dla systemu zarządzania rozwojem kraju. W realizację Strategii zaangażowane są zarówno podmioty na poziomie krajowym, jak i regionalnym oraz lokalnym. Każdemu podmiotowi biorącemu udział w jej realizacji przypisano zakres zadań oraz odpowiedzialności. System finansowania opiera się na wykorzystaniu środków finansowych z różnych istniejących źródeł, przy szczególnym nacisku na odpowiednie wykorzystanie środków pochodzących z funduszy europejskich w okresie 2014-2020. 9  – 11 – Poz. 736 v.p l Monitor Polski 3 DIAGNOZA I TRENDY ROZWOJOWE 3.1 CECHY CHARAKTERYSTYCZNE MAKROREGIONU POLSKI CENTRALNEJ System osadniczy Polski Centralnej charakteryzuje bardzo duże zróżnicowanie wielkościowe i funkcjonalne ośrodków miejskich oraz ogromna dominacja Warszawy (1 724 tys. osób, tj. 22,0% ludności ogółem, 34,5% ludności miejskiej) i Łodzi (711 tys. osób, tj. 9,1% ludności ogółem, 14,2% ludności miejskiej)19. Podział administracyjny Polski .go Bipolarny układ Warszawa-Łódź, obejmujący swym zasięgiem nie tylko miasta centralne i ich obszary funkcjonalne, ale również znaczne obszary obu województw, stanowi przestrzeń koncentracji procesów gospodarczych, społecznych i przestrzennych mających zasadniczy wpływ na rozwój całego makroregionu. Między Warszawą i Łodzią utworzył się zwarty obszar koncentracji czynników rozwojowych decydujących o sile makroregionu. Atrakcyjność bipolarnego układu Warszawa-Łódź obrazuje m.in. fakt, że stanowi on miejsce pracy nie tylko dla mieszkańców obydwu województw, ale również dla wielu osób z innych regionów Polski20. Wzmacnianie tego układu może zaowocować zwiększeniem jego roli w europejskiej sieci osadniczej jako jednego z biegunów wzrostu dla całej Europy Środkowo-Wschodniej. Mapa 2. Centralnej w. rcl Źródło: Biuro Planowania Przestrzennego Województwa Łódzkiego w Łodzi. Mapa 3. Typologia obszarów metropolitalnych Rolę regionalnych ośrodków wzrostu pełnią Radom, Płock i Piotrków Trybunalski. Poza nimi oraz Warszawą i Łodzią, sieć osadniczą makroregionu tworzą 124 mniejsze ośrodki miejskie. Regionalne studia przestrzenne wskazują, że o ile obydwie metropolie wykształciły powiązania pionowe z ośrodkami regionalnymi i subregionalnymi, to powiązania w poziomie – bezpośrednio pomiędzy regionalnymi ośrodkami wzrostu – są stosunkowo słabo rozwinięte. ww Sytuacja demograficzna Polski Centralnej jest złożona. Z jednej strony, zauważa się niekorzystne przemiany struktury demograficznej: ze względu na bardzo niski przyrost naturalny i postępujący proces starzenia się społeczeństwa pogarsza się struktura wiekowa ludności. W ciągu ostatnich 10 lat widoczne jest zjawisko spadku wartości wskaźnika obciążenia demograficznego (w 2002 r. na 100 osób w wieku produkcyjnym przypadało 60,9 osób w wieku nieprodukcyjnym, podczas gdy w roku 2012 wskaźnik wyniósł 59,0). 19 20 Źródło: BBSR, ESPON Atlas, 2014. Liczba ludności wg GUS na koniec 2013 r. Wg danych GUS ze spisu ludności w 2011 r. do Warszawy dojeżdżało do pracy ponad 276 tys. osób, a do Łodzi ponad 49 tys. (dane bez dojazdów w obszarach funkcjonalnych obydwu miast). 10  – 12 – Mapa 4. Liczba ludności wg regionów NTS 1 w 2012 r. .go Z drugiej strony, na sytuację demograficzną wpływa fakt, że Polska Centralna stanowi obszar o wysokim potencjale ludnościowym. W latach 2002-2012 napływ migracyjny ludności do Warszawy przyczynił się do wzrostu liczby mieszkańców makroregionu o 1,2%. Jednak do 2030 r. prognozowany jest spadek liczby ludności regionu o 105,2 tys. osób (tj. do poziomu 98,7% wartości z 2013 r.) spowodowany głównie ubytkiem ludności na obszarze województwa łódzkiego, w tym dalszą depopulacją w Łodzi. W latach 2012 i 2013 doszło do zwiększenia strumienia odpływu, co może mieć znaczące oddziaływanie między innymi na rynek pracy i na popyt wewnętrzny, szczególnie na obszarach o ujemnym saldzie migracji. Poz. 736 v.p l Monitor Polski Źródło: Biuro Planowania Przestrzennego Województwa Łódzkiego w Łodzi na podstawie danych GUS. Mapa 5. Udział pracujących osób w wieku 20-64 lata w ogólnej liczbie osób w tej grupie wiekowej w 2012 r. w. rcl Atrakcyjność Polski Centralnej jest powiązana z poziomem rozwoju gospodarczego, którego odzwierciedleniem są wartości wskaźników: w 2012 r. PKB na 1 mieszkańca kształtował się na poziomie 137,9% średniej krajowej, a WDB na 1 pracującego – 119,3% średniej dla Polski. W wartościach bezwzględnych, PKB makroregionu w 2011 r. wynosiło 105,6 mld euro i było wyższe niż PKB dla obszarów (NTS 2) Wiedeń i Bratysława21 (w sumie 97,0 mld euro), wyższe niż PKB Węgier (98,9 mld euro), natomiast niższe niż PKB Czech (155,5 mld euro)22. Stopa bezrobocia23 w makroregionie wynosiła w 2013 r. 9,1%, podczas gdy średnia UE2824 – 10,8%. Wskaźniki dla Czech i Węgier to odpowiednio 7,0% i 10,2%, natomiast dla obszaru Wiedeń-Bratysława – około 7,4%. Od 2002 r. w makroregionie, podobnie jak w Polsce, wzrasta liczba podmiotów gospodarczych wpisanych do rejestru REGON. W 2012 r. w makroregionie było zarejestrowanych 189,6 podmiotów w przeliczeniu na tysiąc mieszkańców w wieku produkcyjnym, przy średniej dla Polski 161,6. ww Źródło: Eurostat. 21 Wiedeń i Bratysława tworzą układ bipolarny obszarów na poziomie NTS 2, na których zachodzą podobne procesy urbanizacyjne, co wskazuje na adekwatność porównań Polski Centralnej z tym obszarem. 22 Czechy i Węgry są krajami o podobnych parametrach do Polski Centralnej nie tylko pod względem skali gospodarki. Makroregion i oba państwa zamieszkuje również porównywalna liczba ludności. Liczba mieszkańców Polski Centralnej wynosiła w 2013 r. 7,8 mln osób, Węgier - 9,9 mln osób, a Czech - 10,5 mln osób. Podobieństwa te przekładają się na zbliżony poziom PKB per capita, zwłaszcza w przypadku Polski Centralnej i Czech. Kraje te stanowią dobry punkt odniesienia również ze względu na fakt, iż przystąpiły do Unii Europejskiej równocześnie z Polską w 2004 r. 23 Zgodnie z metodologią BAEL (Badanie Aktywności Ekonomicznej Ludności). 24 Dane dotyczące 28 krajów Unii Europejskiej. 11  – 13 – Wysokość nakładów inwestycyjnych w przedsiębiorstwach na mieszkańca w 2012 r. makroregionie była o ponad 37% wyższa od wartości krajowej (odpowiednio 4570 zł i 3324 zł). Wartość brutto środków trwałych w przedsiębiorstwach, wynosząca na mieszkańca 60 662 zł, o blisko 52% przewyższała średnią krajową (40 021 zł). Mapa 6. PKB na mieszkańca w standardzie siły nabywczej (PPS) w 2011 r. .go Makroregion wyróżnia wysoka produkcja sprzedana przemysłu na mieszkańca (jej wartość wynosząca blisko 40 tys. zł była w roku 2012 wyższa od średniej krajowej o 30%). Wiązała się ona między innymi z bardzo wysokim na tle kraju wewnętrznym potencjałem nabywczym: wartość sprzedaży detalicznej na mieszkańca wynosiła w roku 2012 31,5 tys. zł i była prawie o 80% wyższa od wartości dla Polski (17,5 tys. zł). Poz. 736 v.p l Monitor Polski Źródło: Eurostat. Mapa 7. Podmioty gospodarki narodowej zarejestrowane w rejestrze REGON na 1000 mieszkańców w wieku produkcyjnym wg regionów NTS 1 w 2012 r. w. rcl W 2012 r. w Polsce Centralnej ponad 63,0% osób pracowało w usługach – przy średnim poziomie dla Polski 56,0% i średniej dla Unii Europejskiej 66,6% (UE28, 2011 r.). Mniej osób niż średnio w kraju pracowało zarówno w przemyśle i budownictwie (makroregion 21,9%, Polska 26,8%, UE28 34,4%), jak i w rolnictwie, leśnictwie, łowiectwie oraz rybactwie (15,0% wobec 17,2% średnio w Polsce). Na przestrzeni lat 2005-2013 największe zmiany w zatrudnieniu w Polsce Centralnej nastąpiły w usługach (wzrost o 22,1%), a następnie w przemyśle i budownictwie (wzrost o 7,4%). W analizowanym okresie nastąpił natomiast spadek zatrudnienia w rolnictwie, leśnictwie, łowiectwie i rybactwie – o 10,3%. ww Źródło: Biuro Planowania Przestrzennego Województwa Łódzkiego w Łodzi na podstawie danych GUS. 12  Monitor Polski Poz. 736 DIAGNOZA W OBSZARACH ZIDENTYFIKOWANYCH POTENCJAŁÓW ROZWOJOWYCH NAUKA, BADANIA I ROZWÓJ25 Tworzenie na obszarze Europy najbardziej dynamicznego, konkurencyjnego i innowacyjnego obszaru w skali globalnej jest jednym z podstawowych celów Unii Europejskiej sformułowanych w Strategii Europa 2020, a kluczem do podnoszenia konkurencyjności gospodarczej stają się innowacje technologiczne. Mapa 8. Zatrudnieni w sferze B+R wg sektorów wykonawczych w regionach NTS 1 w 2012 r. .go Makroregion Polski Centralnej dysponuje największym i unikalnym w skali kraju wyspecjalizowanym potencjałem naukowym i badawczo-rozwojowym. W 2012 r. w sferze badawczo-rozwojowej działało 849 jednostek (31,1% zasobów kraju), w tym 693 (25,4%) w województwie mazowieckim i 156 (5,7%) w łódzkim. Większość aktywnych badawczo jednostek funkcjonowała w sektorze przedsiębiorstw (597, co stanowiło 28,1% wszystkich tego typu jednostek funkcjonujących w kraju)26. v.p l 3.2 – 14 – Mapa 9. Udział osób zatrudnionych w sferze badawczo-rozwojowej w całkowitej liczbie osób zatrudnionych w 2011 r. w. rcl Liczba osób zatrudnionych w sferze badawczej i rozwojowej w makroregionie wyniosła 32,8 tys. EPC27 (36,2% wielkości krajowej), w tym 5,3 tys. EPC w województwie łódzkim i 27,5 tys. EPC w województwie mazowieckim. W skali europejskiej wskaźnik pracujących w sferze B+R28 wyrażonych w EPC w przeliczeniu na tysiąc zatrudnionych ogółem dla Polski był ponad dwukrotnie niższy (5,3) niż średnia unijna (12,0). Źródło: Biuro Planowania Przestrzennego Województwa Łódzkiego w Łodzi na podstawie danych GUS. Jednostki naukowo-badawcze makroregionu otrzymały w 2012 r. największe wsparcie finansowe w kraju. Nakłady wewnętrzne na badania i prace rozwojowe (tzw. wskaźnik GERD) w 2012 r. wyniosły w makroregionie 5 649,1 mln zł, co stanowiło 39,4% nakładów w Polsce. ww Nakłady wewnętrzne na B+R w przeliczeniu na mieszkańca wynoszące w makroregionie 722,2 zł (301,7 zł w województwie łódzkim i 923,1 zł w województwie mazowieckim) były prawie dwukrotnie wyższe niż w kraju (372,5 zł)29. Źródło: Eurostat 25 Obszar obejmuje również szkolnictwo wyższe i innowacyjność przedsiębiorstw. „Nauka w Polsce”, Ministerstwo Nauki i Szkolnictwa Wyższego, 2013 r. Ekwiwalent pełnego czasu pracy. 28 Działalność badawcza i prace rozwojowe obejmujące pracę twórczą podejmowaną w sposób systematyczny w celu zwiększenia zasobów wiedzy, w tym wiedzy o człowieku, kulturze i społeczeństwie oraz wykorzystanie tych zasobów wiedzy do tworzenia nowych zastosowań (definicja GUS). 29 „Nauka w Polsce”, Ministerstwo Nauki i Szkolnictwa Wyższego, 2013 r. 26 27 13  – 15 – W 2012 r. udział tych nakładów w PKB w regionie stanowił 1,25% (0,77% w województwie łódzkim, 1,38% w województwie mazowieckim, 0,89% w kraju). Średnia dla UE28 w tym samym czasie wynosiła 1,97%, a w Republice Czeskiej i na Węgrzech odpowiednio 1,6% i 1,2% natomiast na obszarze oddziaływania bipola Wiedeń-Bratysława około 2,5%. Mapa 10. Nakłady na działalność sfery B+R w relacji do regionalnego PKB wg regionów NTS 1 w 2012 r. .go Dostrzegając relatywnie wysoki udział całego makroregionu w krajowym finansowaniu B+R, stwierdzić należy, że utrzymujący się w porównaniu do średniej w UE niski poziom nakładów na naukę i szkolnictwo wyższe z budżetu państwa jest ograniczeniem w zwiększeniu innowacyjności makroregionu. Poz. 736 v.p l Monitor Polski W ostatnich latach w makroregionie zauważalny jest wzrost zainteresowania jednostek naukowych nowoczesnymi technologiami, w tym między innymi biotechnologią, nanotechnologią TIK30, fotoniką, mechatroniką, radiofarmacją i naukami kosmicznymi. Wykres 1. Liczba jednostek naukowych prowadzących działalność B+R w dziedzinie biotechnologii wg regionów NTS 1 w. rcl Szczególną dominację Polski Centralnej odnotować należy w obszarze biotechnologii. W makroregionie działało 41 jednostek naukowych prowadzących działalność badawczą i rozwojową w dziedzinie biotechnologii (10 – w województwie łódzkim i 31 – w województwie mazowieckim). Stanowiły one 38,3% tego typu jednostek w kraju (dane za rok 2012). Źródło: Biuro Planowania Przestrzennego Województwa Łódzkiego w Łodzi na podstawie danych GUS. Nowoczesne technologie mogą stanowić podstawę specjalizacji makroregionu oraz wzrostu konkurencyjności w skali międzynarodowej. W sektorze szkolnictwa wyższego działało 8 jednostek prowadzących działalność B+R w zakresie biotechnologii, natomiast 33 jednostki (blisko 60% ich liczby w kraju) należały do sektora rządowego i sektora prywatnych instytucji niekomercyjnych. Zatrudnieni w przedsiębiorstwach biotechnologicznych makroregionu stanowili 47,2% zatrudnienia krajowego (województwo mazowieckie pierwsze miejsce w kraju – 35,7%, województwo łódzkie szóste miejsce – 11,4%). Źródło: Mazowieckie Biuro Planowania Regionalnego w Warszawie na podstawie danych GUS. ww Zatrudnieni posiadający stopnie i tytuły naukowe (doktora, doktora habilitowanego, profesora) w dziedzinie biotechnologii stanowili 49,7% zasobu krajowego, w tym 9,4% pracowało w województwie łódzkim, a 40,3% w mazowieckim. 30 Technologie informacyjno-telekomunikacyjne (ang. skrót: ICT). 14  – 16 – Istotnym czynnikiem rozwojowym wpływającym na podnoszenie konkurencyjności jest potencjał współpracy31. Chociaż wiele konsorcjów naukowych działających w makroregionie ma charakter krajowy lub międzynarodowy32, to barierą w rozwoju pozostaje niski poziom współpracy sektora B+R z sektorem przedsiębiorstw i samorządami oraz niski poziom komercjalizacji wyników badań naukowych. Poz. 736 Mapa 11. Nakłady na działalność B+R w przedsiębiorstwach w przeliczeniu na mieszkańca wg regionów NTS 1 w 2012 r. v.p l Monitor Polski .go O niskiej innowacyjności33 przemysłu świadczy odsetek przedsiębiorstw przemysłowych wprowadzających innowacje. Udział innowacyjnych przedsiębiorstw przemysłowych w ogólnej liczbie przedsiębiorstw przemysłowych zarówno w województwie mazowieckim (15,3%), jak i regionie łódzkim (13,7%) w 2012 r. należał do najniższych w kraju (mimo wzrostu Źródło: Biuro Planowania Przestrzennego w stosunku do roku 2011 r. odpowiednio o 1,4 p.p. Województwa Łódzkiego w Łodzi na podstawie danych i 2,6 p.p. oraz przy najwyższych nakładach na GUS. działalność B+R w przedsiębiorstwach w kraju). Nieco lepiej w porównaniu do sytuacji w kraju prezentował się udział przedsiębiorstw innowacyjnych z sektora przemysłu wśród przedsiębiorstw ogółem i wyniósł w 2012 r. 14,6% (Polska 16,5%), a w przypadku przedsiębiorstw z sektora usług 15,8% (Polska 12,4%)34. w. rcl Dane wskazują na niską pozycję Polski Centralnej w obszarze B+R i innowacyjności przedsiębiorstw przemysłowych w porównaniu z innymi regionami kraju35, jednak jednocześnie na przestrzeni lat 2011-2013 podregiony: m.st. Warszawa, warszawski wschodni, warszawski zachodni, m. Łódź i łódzki wschodni zaliczone zostały do obszarów o najwyższej atrakcyjności inwestycyjnej dla działalności zaawansowanej technologicznie36. Transfer nowoczesnych technologii wspierany jest przez stosunkowo liczne instytucje otoczenia biznesu. Wzmocnieniu powiązań kooperacyjnych firm i ich innowacyjności sprzyjają także Łódzka Specjalna Strefa Ekonomiczna i samorządowe Kleszczowskie Strefy Przemysłowe. Wyzwaniem dla makroregionu jest doprowadzenie do korzystnej zmiany w zakresie wysokości i struktury nakładów na B+R oraz poziomu innowacyjności gospodarki. Szczególnie istotne jest zwiększenie intensywności zaangażowania w B+R sektora przedsiębiorstw, ponieważ w zaawansowanych gospodarkach to sektor przedsiębiorstw jest głównym źródłem nakładów na B+R, a przewaga technologiczna przedsiębiorstw jest ważnym elementem budowania przewag konkurencyjnych. Szansą na poprawienie sytuacji w sektorze jest między innymi polityka Unii Europejskiej sprzyjająca finansowaniu działalności B+R oraz komercjalizacji badań. Wzmocnieniem tej szansy jest wskazanie analizowanego obszaru jako pola współpracy pomiędzy samorządami województw łódzkiego i mazowieckiego. ww Bazą sprzyjającą budowaniu nowoczesnej gospodarki opartej na wiedzy i zintegrowanej z gospodarką światową jest m.in. potencjał edukacyjny. W makroregionie występuje wysoka koncentracja uczelni wyższych, w tym największych w kraju. 31 „Pozycja innowacyjna Mazowsza na tle innych regionów kraju i Europy. Raport okresowy za 2013 r.”. Konsorcjum naukowe w rozumieniu ustawy z dnia 30 kwietnia 2010 r. o zasadach finansowania nauki (Dz. U. z 2014 r. poz. 1620). 33 Działalność innowacyjna jest rozumiana jako wszelkie działania o charakterze naukowo-badawczym, technicznym, organizacyjnym, finansowym i handlowym, których celem jest opracowanie i wdrożenie nowych lub istotnie ulepszonych wyrobów i procesów. 34 GUS BDL - dane pochodzą z badania ankietowego, które nie obejmuje małych firm i oparte są na deklaracjach przedsiębiorców. 35 „Raport końcowy z badania oraz aktualizacji raportu otwarcia „Innowacyjne Mazowsze – stan innowacyjności po uchwaleniu RIS Mazovia 20072015”. 36 Nowicki, R. (red.), „Atrakcyjność inwestycyjna województw i podregionów Polski 2013”, Instytut Badań nad Gospodarką Rynkową, 2013 r., podregiony: obszary na poziomie NTS 3 zgodnie z Nomenklaturą Jednostek Terytorialnych do celów Statystycznych. 32 15  – 17 – W 2012 r. w Polsce Centralnej funkcjonowało 137 szkół wyższych (29 w woj. łódzkim i 108 w woj. mazowieckim), które stanowiły 30% ogólnej liczby szkół wyższych w Polsce. Trzy spośród dziesięciu uczelni o najwyższej w kraju liczbie studentów, znajdowały się w makroregionie37. Polska Centralna charakteryzuje się najwyższą w kraju liczbą studentów szkół wyższych (wg GUS 529 osób na 10 tys. ludności, Polska – 435 osób;) oraz najwyższą liczbą absolwentów szkół wyższych (146 osób na 10 tys. ludności, Polska – 126 osób). W 2012 r. w makroregionie studiowało 24,7% ogólnej liczby studentów w kraju. Mapa 12. Liczba studentów na 10 tys. ludności wg regionów NTS 1 w 2012 r. .go Znaczącym potencjałem Polski Centralnej jest kadra dydaktyczna i naukowa wyższych uczelni. W 2012 r. w makroregionie zatrudnionych było 24,7 tys. nauczycieli akademickich, tj. 24,5% zasobu krajowego (w woj. łódzkim 6,9 tys., tj. 6,8%, w woj. mazowieckim 17,8 tys., tj. 17,7%). Makroregion skupiał 30% profesorów, 28% doktorów habilitowanych oraz 27% doktorów w kraju. Relatywna przewaga potencjału kadrowego makroregionu w stosunku do innych regionów kraju dotyczy prawie wszystkich obszarów nauk: humanistycznych, społecznych, ścisłych, przyrodniczych, technicznych, medycznych i nauk o zdrowiu oraz kultury fizycznej i sztuki38. Z drugiej strony należy dostrzec niekorzystny dla potencjału makroregionu odpływ naukowców na uczelnie zagraniczne związany z bardziej konkurencyjnymi warunkami prowadzenia badań. Poz. 736 v.p l Monitor Polski Źródło: Biuro Planowania Przestrzennego Województwa Łódzkiego w Łodzi na podstawie danych GUS. w. rcl Mapa 13. Udział liczby studentów w ogólnej liczbie ludności w przedziale wiekowym 20-24 lata w 2012 r. W ostatnich latach wzrasta międzynarodowe znaczenie uczelni wyższych makroregionu, chociaż w rankingach najlepszych uczelni na świecie wciąż zajmują odległe miejsca. Najwyżej z uczelni makroregionu oceniany jest Uniwersytet Warszawski, który w rankingu QS World University Rankings 2013/2014 zajął 338. miejsce (398. lokata w roku 2012/2013). Źródło: Eurostat. ww Uniwersytet Karola w Pradze zajął w tym samym rankingu 233. miejsce, a dwa najwyżej ocenione uniwersytety na Węgrzech uplasowały się na 547 i 556 pozycji. Uniwersytet w Wiedniu zajął 158. miejsce, zaś Wiedeński Uniwersytet Technologiczny – 264. 37 Uniwersytet Warszawski – 50,7 tys. studentów, co stanowi 3,0% studentów w Polsce, (1 pozycja w kraju), Uniwersytet Łódzki – 41,1 tys. studentów – 2,4%, (4.), Politechnika Warszawska – 34,0 tys. studentów – 2,0%, (7.). Powyżej 10 tys. studentów kształciło się w kolejnych czterech uczelniach makroregionu: Szkole Głównej Gospodarstwa Wiejskiego w Warszawie (23,7 tys.), Politechnice Łódzkiej (20,6 tys.), Uniwersytecie Kardynała Stefana Wyszyńskiego w Warszawie (17,1 tys.), Szkole Głównej Handlowej w Warszawie (10,2 tys.). Źródło: GUS „Szkoły wyższe i ich finanse w 2012 r.”, 2013 r. 38 Raport „Nauka w Polsce”, Ministerstwo Nauki i Szkolnictwa Wyższego, 2013 r. 16  – 18 – W makroregionie znajdują się dwa z sześciu Krajowych Naukowych Ośrodków Wiodących (KNOW) na lata 2012-2017. Ponadto w Polsce Centralnej funkcjonuje wiele wydziałów oraz instytutów naukowych i badawczych o wysokiej pozycji i znaczącym dorobku naukowym, uznanych za najlepsze jednostki w skali kraju (37,8% jednostek tego typu w Polsce)39. Mapa 14. Udział ludności z wykształceniem wyższym w ludności ogółem wg regionów NTS 1 w 2012 r. .go Wobec aktualnego, relatywnie słabego, poziomu współpracy między uczelniami makroregionu istotne jest wypracowanie mechanizmów kooperacji w wyznaczonych przez regiony polach współpracy. Pomimo istniejących zróżnicowań międzyregionalnych, powyższe działanie może odblokować potencjał naukowy Polski Centralnej. Naturalnym katalizatorem współpracy jest jej dynamiczny rozwój w ramach krajowych konsorcjów naukowych. Poz. 736 v.p l Monitor Polski Polska Centralna wyróżnia się w kraju wysokim kapitałem intelektualnym społeczeństwa. W roku 2011 wykształcenie wyższe posiadało ponad 21% mieszkańców makroregionu. Wysoki odsetek osób z wykształceniem wyższym cechował przede wszystkim miasta. Studenci stanowili ponad 75% ludności makroregionu w wieku od 20 do 24 lat (UE28 – 64,1%). Źródło: Biuro Planowania Przestrzennego Województwa Łódzkiego w Łodzi na podstawie danych GUS. Wykres 2. Zgłoszenia patentowe i udzielone patenty wg regionów NTS 1 w 2012 r. w. rcl Istotny potencjał Polski Centralnej jako obszaru o największej koncentracji nauki w kraju, stanowią bogate zasoby kadr określanych jako „pracownicy wiedzy” (knowledge workers). Są to pracownicy wszystkich działów gospodarki, spełniający pewne cechy określone przez naukę, do których należą kreatywność i zdolność pracy poza istniejącymi strukturami40. ww W 2012 r. w Polsce Centralnej zgłoszono najwięcej w kraju patentów (0,17/1000 mieszkańców, Polska 0,11/1000 mieszkańców). Pod względem udzielonych patentów na 1000 mieszkańców makroregion zajął drugie miejsce (po makroregionie Południowo-Zachodnim), osiągając wartość 0,06 (Polska 0,05). Źródło: Przegląd Regionalny Polski 2012. 39 Wg ekspertów Ministerstwa Nauki i Szkolnictwa Wyższego tworzących Komitet Ewaluacji Jednostek Naukowych (KEJN). 40 Opinia za recenzją prof. A. Karpińskiego do „Koncepcji Strategii Rozwoju Makroregionu Polski Centralnej”, Warszawa, 2014 r. 17  Monitor Polski – 19 – Poz. 736 Mapa 15. Udział podmiotów kreatywnego w liczbie podmiotów ogółem wg regionów NTS 1 w 2012 r. sektora REGON .go Obszar Polski Centralnej charakteryzuje się wysoką koncentracją podmiotów działających w sektorze kreatywnym41. W 2012 r. stanowiły one 31,7% wszystkich podmiotów sektora kreatywnego w Polsce, przy czym w województwie mazowieckim 26,7%, (1. miejsce w kraju), natomiast w regionie łódzkim 5,0%, (7. miejsce). Sektor ten koncentruje się na obszarach metropolitalnych i ma charakter ponadlokalny, co jest zjawiskiem typowym. Zdecydowana większość podmiotów kreatywnych zlokalizowana była w Warszawie (ponad 70% podmiotów woj. mazowieckiego) i w Łodzi (prawie 56% podmiotów z woj. łódzkiego). Według danych Komisji Europejskiej, łącznie w Polsce Centralnej w 2011 r. funkcjonowało ponad 51 tys. podmiotów sektora kreatywnego, o ok. 13 tys. więcej niż w Czechach. v.p l SEKTOR KREATYWNY Wykres 3. Struktura branżowa podmiotów sektora kreatywnego w Polsce Centralnej w 2012 r. w. rcl Oferta sektora kreatywnego w makroregionie jest bardzo zróżnicowana. W Polsce Centralnej występują podmioty związane z wszystkimi zasadniczymi branżami sektora, co daje podstawy do tworzenia sieci powiązań i współpracy. Branżą o najwyższej koncentracji i przewadze konkurencyjnej w skali kraju, która jednocześnie jest silnie rozwinięta zarówno w warszawskim obszarze metropolitalnym, jak też w aglomeracji łódzkiej, jest sektor radiowo-telewizyjny i filmowy. Również silne, choć nie tworzące tak mocnych powiązań branżowych w układzie bipolarnym, są sektory reklamy oraz poligrafii i wydawnictw. W makroregionie zlokalizowane są główne siedziby wszystkich ogólnokrajowych mediów: stacji telewizyjnych i radiowych, portali internetowych oraz redakcji większości gazet i czasopism o znaczeniu krajowym. Znajdują się tu również siedziby związków twórców. Źródło: Biuro Planowania Przestrzennego Województwa Łódzkiego w Łodzi na podstawie Bazy REGON, GUS, Raportu końcowego badania „Analiza potencjalnych sektorów kreatywnych Mazowsza - wskazanie 5 najważniejszych sektorów/branż w aspekcie budowania powiązań klastrowych”. ww Sektor kreatywny w makroregionie dysponuje silnym zapleczem infrastrukturalnym, w tym wystawienniczo-produkcyjnym, które tworzą: wytwórnie i studia filmowe, wytwórnie muzyczne i studia nagraniowe, sale prób, obiekty działalności wystawienniczej. 41 Źródło: Biuro Planowania Przestrzennego Województwa Łódzkiego w Łodzi na podstawie Bazy REGON, GUS, Raportu końcowego badania „Analiza potencjalnych sektorów kreatywnych Mazowsza - wskazanie 5 najważniejszych sektorów/branż w aspekcie budowania powiązań klastrowych”. Definicja sektora kreatywnego wywodzi się z definicji sformułowanej w latach 90. XX w. przez brytyjskie Ministerstwo Kultury, Olimpiady, Mediów i Sportu i obejmuje działania, które biorą się z indywidualnej kreatywności i talentu i mają zarazem potencjał tworzenia bogactwa oraz miejsc pracy. Do przemysłów (branż) kreatywnych zaliczane są: reklama, film i wideo, architektura, muzyka, rzemiosło artystyczne, sztuki sceniczne, działalność wydawnicza, oprogramowanie komputerowe, radio i telewizja, wzornictwo, projektowanie mody, literatura i sztuki wizualne. 18  – 20 – W Polsce Centralnej znajduje się 28,8% krajowych zasobów obiektów działalności wystawienniczej (w woj. mazowieckim 16,3%, w woj. łódzkim 12,5%). Makroregion dysponuje także większą niż przeciętnie w Polsce liczbą miejsc na widowni w teatrach i instytucjach muzycznych na tysiąc mieszkańców (makroregion 2,9, Polska 2,0). Mapa 16. Udział absolwentów szkół artystycznych w liczbie absolwentów szkół artystycznych ogółem w kraju wg regionów NTS 1 w 2012 r. .go Ogółem w 2012 r. w makroregionie podmioty otoczenia sektora kreatywnego stanowiły 19,3% wszystkich tego rodzaju podmiotów w kraju (woj. mazowieckie 13,7% 1. miejsce w kraju, woj. łódzkie 5,6% - 10. miejsce w kraju). Wiele z nich ma znaczenie krajowe i międzynarodowe42. Poz. 736 v.p l Monitor Polski Makroregion na tle kraju wyróżnia bogata i różnorodna oferta imprez o znaczeniu krajowym i międzynarodowym, w tym o charakterze cyklicznym, związanych z sektorem kreatywnym (szczególnie z przemysłem filmowym, muzycznym, modą, grami komputerowymi, fotografiką). Mapa 17. Udział wydatków na kulturę i ochronę dziedzictwa narodowego w regionach NTS 1 w krajowych wydatkach ogółem na kulturę i dziedzictwo narodowe w 2012 r. w. rcl Podstawy przewag konkurencyjnych sektora tworzy także wysoki potencjał akademicki oparty na renomowanych wyższych szkołach artystycznych. W Polsce Centralnej znajduje się 43,5% ogółu wyższych szkół artystycznych w kraju (makroregion: 10 szkół, Polska: 23 szkoły). Liczebność i renoma szkół filmowych i teatralnych sprzyja działalności twórców związanych z przemysłem filmowym, w tym znanych na arenie międzynarodowej, a akademie sztuk pięknych kształcą projektantów tworzących silne i rozpoznawalne środowisko mody oraz nowoczesne wzornictwo. Źródło: Biuro Planowania Przestrzennego Województwa Łódzkiego w Łodzi na podstawie danych GUS. Działaniom tym sprzyjają wieloletnie tradycje artystyczne makroregionu, w tym tradycje związane z przemysłem filmowym oraz modą, wzornictwem artystycznym i sztuką nowoczesną. Do kształtowania i rozwoju sektora kreatywnego przyczynia się w znaczny sposób silne zaplecze naukowo-badawcze makroregionu, działające na rzecz rozwoju nowoczesnych technologii. Źródło: Biuro Planowania Przestrzennego Województwa Łódzkiego w Łodzi na podstawie Raportu GUS „Kultura w 2012 r.” ww Szczególne znaczenie odgrywa Politechnika Łódzka (Wydział Technologii Materiałowych i Wzornictwa Tekstyliów) i Politechnika Warszawska oraz Instytut Włókiennictwa w Łodzi (Zakład Badawczy Inżynierii Materiałów Włókienniczych) i Instytut Wzornictwa Przemysłowego w Warszawie. 42 Podmioty otoczenia sektora kreatywnego – instytucje powołane do obsługi sektora kreatywnego, tj. handel sztuką i antykami, media, instytucje kultury, działalności związane z eksploatacją praw autorskich, szkoły wyższe. Źródło: „Analiza potencjalnych sektorów kreatywnych Mazowsza”, Warszawa, 2012 r. 19  Monitor Polski – 21 – Poz. 736 v.p l Dodatkowy atut stanowią tradycje i specjalizacje makroregionu w branżach pokrewnych dla sektora kreatywnego m.in. w przemyśle odzieżowym i włókienniczym. W 2013 r. w makroregionie znajdowało się prawie 39% podmiotów produkujących odzież w kraju (woj. łódzkie 22,9% 1. miejsce w kraju, woj. mazowieckie 15,8% 2. miejsce) i ponad 33% produkujących tekstylia (woj. łódzkie 20,2% 1. miejsce w kraju, woj. mazowieckie 13,1% 3. miejsce). W Polsce Centralnej rozwijają się także: przemysł meblarski, ceramiki budowlanej, sektor teleinformatyczny (TIK) oraz turystyka kulturowa, dla których działalność podmiotów sektora kreatywnego odgrywa znaczącą rolę. Mocną stroną makroregionu są liczne działające instytucje pozarządowe (stowarzyszenia, fundacje), w tym m.in. zajmujące się problemami wielokulturowości największych miast makroregionu: Warszawy i Łodzi. .go Historyczne dziedzictwo, w tym poprzemysłowe oraz wielokulturowość Polski Centralnej (rozumiana jako dziedzictwo kulturowe narodów zamieszkujących Łódź, Warszawę i wiele mniejszych miast obecnego makroregionu Polski Centralnej w XIX i na początku XX wieku prowadzące do powstania mieszanki kulturowej o cechach pogranicza), są znaczącym źródłem potencjału twórczego sektora kreatywnego w makroregionie. Jednocześnie aktualna jakość przestrzeni publicznej w miastach, ze względu na długotrwałe zaniedbania, jest niska. Sytuacja ta może ulec zmianie w wyniku podejmowanych w ostatnich latach wysiłków ukierunkowanych m.in. na rewitalizację wielu miast makroregionu. w. rcl Korzystnym dla rozwoju makroregionu czynnikiem jest wzrost znaczenia sektora kreatywnego w gospodarce oraz politykach i programach UE, jak również wzrastający popyt wewnętrzny na produkty i usługi sektora kreatywnego spowodowany wzrostem zamożności mieszkańców największych miast. Wiąże się to ze zwiększeniem wydatków gospodarstw domowych i jednostek samorządu terytorialnego na kulturę, chociaż pewne niekorzystne skutki mogą ujawniać się w tym zakresie w związku ze zróżnicowanym potencjałem Warszawy i Łodzi. Temu niekorzystnemu zjawisku częściowo może przeciwdziałać poprawa dostępności transportowej makroregionu. Może przełożyć się ona na lepszy dostęp do dóbr kultury i rozwój powiązań funkcjonalnych między warszawsko-łódzkim rdzeniem makroregionu, a obszarami oddalonymi, a tym samym wzmocnić powiązania funkcjonalne między różnymi ośrodkami wzrostu43. ww Słabością sektora kreatywnego makroregionu jest nadal niska rozpoznawalność podmiotów na rynkach międzynarodowych, w branżach innych niż filmowa. Niekorzystne jest również relatywnie słabe powiązanie sektora kreatywnego z …