Uchwała nr 63 Rady Ministrów z dnia 29 stycznia 2026 r. zmieniająca uchwałę w sprawie "Krajowego programu ochrony zabytków i opieki nad zabytkami na l

MONITOR POLSKI DZIENNIK URZĘDOWY RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Warszawa, dnia 17 lutego 2026 r. Poz. 214 UCHWAŁA NR 63 RADY MINISTRÓW z dnia 29 stycznia 2026 r. zmieniająca uchwałę w sprawie „Krajowego programu ochrony zabytków i opieki nad zabytkami na lata 2023–2026” Na podstawie art. 86 ust. 1 ustawy z dnia 23 lipca 2003 r. o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami (Dz. U. z 2024 r. poz. 1292 i 1907 oraz z 2025 r. poz. 1168 i 1673) uchwala się, co następuje: § 1. W uchwale nr 242 Rady Ministrów z dnia 8 grudnia 2023 r. w sprawie „Krajowego programu ochrony zabytków i opieki nad zabytkami na lata 2023–2026” (M.P. poz. 1470) wprowadza się następujące zmiany: 1) w § 2 ust. 2 otrzymuje brzmienie: „2. Łączna kwota środków na realizację Programu w całym okresie jego realizacji wynosi 4 956 480 zł.”; 2) § 3 otrzymuje brzmienie: „§ 3. Program realizuje Narodowy Instytut Dziedzictwa przy współpracy z wojewódzkimi konserwatorami zabytków. W sytuacji gdy realizacja wymienionych w Programie 2023–2026 zadań będzie wymagała zaangażowania innych podmiotów: organów administracji publicznej, państwowych lub samorządowych instytucji kultury, organizacji pozarządowych (NGO’s), wówczas zostaną one włączone do jego realizacji na zasadzie porozumienia.”; 3) załącznik do uchwały otrzymuje brzmienie określone w załączniku do niniejszej uchwały. § 2. Uchwała wchodzi w życie z dniem następującym po dniu ogłoszenia. Prezes Rady Ministrów: D. Tusk  Monitor Polski –2– Poz. 214 Załącznik do uchwały nr 63 Rady Ministrów z dnia 29 stycznia 2026 r. (M.P. poz. 214) Warszawa, 2023 KRAJOWY PROGRAM OCHRONY ZABYTKÓW I OPIEKI NAD ZABYTKAMI NA LATA 2023–2026 Warszawa 2023  Monitor Polski –3– SPIS TREŚCI 1. WPROWADZENIE ......................................................................................................................... 3 2. STRESZCZENIE .............................................................................................................................. 4 3. ZAŁOŻENIA PROGRAMU 2023–2026 ........................................................................................... 5 CEL GŁÓWNY: ZWIĘKSZENIE ODPORNOŚCI ZASOBU ZABYTKOWEGO W POLSCE .............................. 5 CEL SZCZEGÓŁOWY 1: WERYFIKACJA WYBRANEGO ZASOBU ZABYTKÓW I WZMOCNIENIE NARZĘDZI OCHRONY DZIEDZICTWA O WYJĄTKOWEJ WARTOŚCI .................................................. 6 CEL SZCZEGÓŁOWY 2: WZMOCNIENIE POTENCJAŁU ORGANIZACYJNEGO SYSTEMU OCHRONY ZABYTKÓW ...................................................................................................................................... 7 CEL SZCZEGÓŁOWY 3: ROLA ZABYTKÓW W ZRÓWNOWAŻONYM ROZWOJU (EDUKACJA I PARTYCYPACJA) ............................................................................................................................. 7 SCHEMAT PODZIAŁU ZADAŃ ‒ KIERUNKI ROZWOJU .................................................................... 10 4. KARTY ZADAŃ ‒ OPISY SZCZEGÓŁOWE ..................................................................................... 11 5. PLAN FINANSOWY KRAJOWEGO PROGRAMU OCHRONY ZABYTKÓW I OPIEKI NAD ZABYTKAMI 2023–2026 ...................................................................................................................................... 19 6. SYSTEM WDRAŻANIA, MONITORINGU I EWALUACJI KRAJOWEGO PROGRAMU OCHRONY ZABYTKÓW I OPIEKI NAD ZABYTKAMI 2023–2026 ......................................................................... 20 WDRAŻANIE KRAJOWEGO PROGRAMU ........................................................................................ 20 HARMONOGRAM WDRAŻANIA KRAJOWEGO PROGRAMU 2023–2026 ....................................... 24 WSKAŹNIKI STOPNIA REALIZACJI ZADAŃ KRAJOWEGO PROGRAMU ........................................... 25 MONITOROWANIE KRAJOWEGO PROGRAMU.............................................................................. 27 EWALUACJA................................................................................................................................... 27 7. ZARZĄDZANIE RYZYKIEM ........................................................................................................... 27 8. SPIS RYCIN ................................................................................................................................. 28 9. SPIS TABEL ................................................................................................................................. 28 10. WYKAZ ANEKSÓW ..................................................................................................................... 28 ANEKS NR 1 – DIAGNOZA................................................................................................................ 29 ANEKS NR 2 – RELACJA Z DOKUMENTAMI STRATEGICZNYMI ........................................................ 43 ANEKS NR 3 – ZAŁĄCZNIKI .............................................................................................................. 52 2 Poz. 214  Monitor Polski –4– 1. WPROWADZENIE Krajowy Program Ochrony Zabytków i Opieki nad Zabytkami na lata 2023‒2026, zwany dalej „Krajowym programem 2023–2026”, ma na celu realizację przepisu art. 84 w związku z art. 86 ust. 1 ustawy z dnia 23 lipca 2003 r. o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami (Dz. U. z 2024 r. poz. 1292, z późn. zm.), zwanej dalej „u.o.z.”. Krajowy program 2023–2026 jest głównym dokumentem strategicznym określającym cele administracji rządowej oraz podległych jej służb i instytucji w zakresie ochrony zabytków i opieki nad zabytkami, a także środki służące do realizacji wyznaczonych celów. W ramach podziału kompetencji między ministrami, dokonanego w ustawie z dnia 4 września 1997 r. o działach administracji rządowej (Dz. U. z 2025 r. poz. 1275, z późn. zm.), głównym organem odpowiedzialnym za ochronę zabytków i opieki nad nimi jest minister właściwy do spraw kultury i ochrony dziedzictwa narodowego, w imieniu którego zadania i kompetencje w tym zakresie wykonuje Generalny Konserwator Zabytków, zwany dalej „GKZ”. Minister właściwy do spraw kultury i ochrony dziedzictwa narodowego jest organem odpowiedzialnym za koordynację, monitorowanie i ewaluację realizacji Krajowego programu 2023–2026 przez wszystkie zaangażowane podmioty. Dziedzictwo narodowe należy uznać za jedną z podstawowych wartości konstytucyjnych, chronionych przez Rzeczpospolitą Polską. Istotną część tego dziedzictwa stanowią zabytki będące materialnym świadectwem przeszłości, trwale wpisane w krajobraz państwa i stanowiące substrat dla jego rozwoju kulturalnego. Ochrona dziedzictwa narodowego stanowi jedno z podstawowych zadań Rzeczypospolitej Polskiej, zdefiniowanych w art. 5 Konstytucji, oprócz ochrony niepodległości i nienaruszalności terytorialnej, zapewnienia wolności, praw człowieka i obywatela, bezpieczeństwa obywateli oraz ochrony środowiska. Ochrona zabytków i opieka nad zabytkami, jako jeden z najważniejszych elementów tego dziedzictwa, realizowane są przez Rząd Rzeczypospolitej Polskiej w powiązaniu z kontekstem polityki gospodarczo-społecznej, ale stanowią również wartość autoteliczną wykraczającą poza kategorie utylitarne: społeczne i ekonomiczne. Zgodnie z art. 6 Konstytucji drugim podstawowym zadaniem Rzeczypospolitej Polskiej, odnoszącym się do zabytków, sformułowanym jako zasada polityki państwa, jest stwarzanie warunków do upowszechniania i równego dostępu do dóbr kultury, wśród których istotne miejsce zajmują materialne świadectwa przeszłości. Zadanie to ściśle wiąże się ze wspomnianą wyżej ochroną dziedzictwa narodowego i wskazuje na: środki do jego realizacji i kierunki formułowania kształtu aktów prawnych niższego rzędu, w tym Krajowego programu 2023–2026. Pierwszy krajowy program ochrony zabytków i opieki nad zabytkami na lata 2014–2017 został ustanowiony uchwałą nr 125/2014 Rady Ministrów z dnia 24 czerwca 2014 r. w sprawie „Krajowego programu ochrony zabytków i opieki nad zabytkami” (M.P. poz. 733). Kolejny krajowy program ochrony zabytków i opieki nad zabytkami na lata 2019–2022 został ustanowiony uchwałą nr 82 Rady Ministrów z dnia 13 sierpnia 2019 r. w sprawie „Krajowego 3 Poz. 214  Monitor Polski –5– programu ochrony zabytków i opieki nad zabytkami na lata 2019–2022” (M.P. z 2022 r. poz. 998). Krajowy program 2023–2026 w pierwotnym brzmieniu Rada Ministrów uchwaliła uchwałą nr 242 z dnia 8 grudnia 2023 r. (M.P. poz. 1470). W związku z opóźnieniem rozpoczęcia realizacji przedmiotowego programu, spowodowanym połączeniem Narodowego Instytutu Dziedzictwa, zwanego dalej „NID”, z Narodowym Instytutem Konserwacji Zabytków, zwanym dalej „NIKZ”, konieczne było dokonanie zmian w celu dostosowania liczby i zakresu zadań do możliwości ich wykonania w skróconym czasie, czego efektem jest niniejszy, zaktualizowany Krajowy program 2023–2026. 2. STRESZCZENIE W Krajowym programie 2023‒2026 dokonano diagnozy stanu ochrony zabytków w Polsce w trzech podstawowych obszarach: 1) organizacji i zadań organów ochrony zabytków w Polsce, 2) stanu zachowania zabytków w Polsce, w tym roli i znaczenia form ochrony zabytków oraz systemów informacji o zabytkach, 3) komunikacji, partycypacji, porozumienia i współpracy w obszarze ochrony zabytków w Polsce. Celem głównym Krajowego programu 2023‒2026 jest zwiększenie odporności zasobu zabytkowego w Polsce. Do realizacji tego celu opracowano trzy cele szczegółowe dotyczące: − weryfikacji wybranego zasobu zabytków i wzmocnienia narzędzi ochrony dziedzictwa o wyjątkowej wartości; − wzmocnienia potencjału organizacyjnego systemu ochrony zabytków; − roli zabytków w zrównoważonym rozwoju (edukacja i partycypacja). Do realizacji wszystkich celów i zadań wymienionych w Krajowym programie 2023–2026 opracowano szczegółowy harmonogram wraz z planem finansowym programu. Dokument jest uzupełniony o projekt systemu wdrażania, monitoringu i ewaluacji oraz analizę ryzyka. Istotnym rozwiązaniem, porządkującym zagadnienia przedstawione w Krajowym programie 2023–2026 i uwzględnionym na każdym etapie prac nad dokumentem, są kierunki działań wskazujące na konkretne zadania priorytetowe w obszarze ochrony zabytków, przyjęte do realizacji do 2026 r. 4 Poz. 214  Monitor Polski –6– 3. ZAŁOŻENIA PROGRAMU 2023–2026 CEL GŁÓWNY: ZWIĘKSZENIE ODPORNOŚCI ZASOBU ZABYTKOWEGO W POLSCE Analizy bieżących problemów dotyczących ochrony zabytków i priorytetów państwa w zakresie dziedzictwa wykazały konieczność podjęcia tematów, które w sposób szczególny wpływają na stabilność i efektywność systemu ochrony zabytków. Dynamiczne zmiany w podejściu do celów strategicznych kraju oraz zagrożenia uaktywnione na przestrzeni ostatnich lat ujawniły występującą na wielu płaszczyznach presję, o niespotykanej wcześniej skali. Zagrożenia antropogeniczne, wynikające z intensyfikacji procesów budowlanych, modernizacyjnych i adaptacyjnych, pociągnęły za sobą konieczność przyspieszenia postępowań administracyjnych. Jednocześnie pandemia COVID-19 trwająca od 2020 r. do 13 maja 2022 r. wymusiła cyfryzację procesów budowlanych i przeniesienie baz dokumentacyjnych wielu instytucji do Internetu. Istotnym postulatem wpływającym na ocenę działalności organów administracji państwowej jest realizacja postulatu otwartego rządu, działających transparentnie i sprawnie instytucji państwowych, których działalność jest opisywana za pomocą powszechnie dostępnych danych. Wyzwaniem ogólnoświatowym stało się także przeciwdziałanie zmianom klimatycznym, będące bezpośrednim zagrożeniem trwałości zabytków, ale także przekształcającym pośrednio oryginalne struktury zabytkowe w ramach wprowadzanych systemowo nowoczesnych materiałów i technologii. Zniszczenia dziedzictwa w wyniku działań wojennych prowadzonych na terenie Ukrainy wskazały również zagrożenie uznania zabytków za cele działań zbrojnych, które dotychczas wskazywano jako mało realne. Kumulacja już występujących lub potencjalnych zagrożeń wskazała za cel główny Krajowego programu 2023–2026 poszukiwanie nowych lub wzmacnianie istniejących narzędzi i metod przeciwdziałania degradacji dziedzictwa. Cel główny został dookreślony w trzech celach, tj. w: − weryfikacji wybranego zasobu zabytków i wzmocnieniu narzędzi ochrony dziedzictwa o wyjątkowej wartości; − wzmocnieniu potencjału organizacyjnego systemu ochrony zabytków; − roli zabytków w zrównoważonym rozwoju (edukacja i partycypacja). Z całą stanowczością należy podkreślić, że wzmocnienie poprawy bezpieczeństwa zabytków jest ściśle związane z podnoszeniem jakości wykonywania prac oraz oceną możliwości wprowadzania nowoczesnych technologii bez negatywnych skutków dla materii zabytków. 5 Poz. 214  Monitor Polski –7– CEL SZCZEGÓŁOWY 1: WERYFIKACJA WYBRANEGO ZASOBU ZABYTKÓW I WZMOCNIENIE NARZĘDZI OCHRONY DZIEDZICTWA O WYJĄTKOWEJ WARTOŚCI Nowe technologie w budownictwie, termomodernizacja, modernizacja infrastruktury drogowej i kolejowej czy dekarbonizacja stały się nieodzownymi instrumentami realizacji w Polsce celów strategicznych Unii Europejskiej. Ekologiczne i pasywne budownictwo oraz szybki transport tworzą normy, którym tradycyjne, „stare” rozwiązania budowlane nie są w stanie sprostać. Dlatego konieczna jest weryfikacja zasobu oraz stworzenie narzędzi kompleksowej ochrony i zarządzania zwłaszcza obiektami najcenniejszymi i reprezentatywnymi dla wybranej kategorii i cech zasobu zabytkowego. Istotne jest więc włączenie Polski w najważniejsze programy międzynarodowe we współpracy z gremiami eksperckimi i wypracowanie spójnych narzędzi przeciwdziałania zagrożeniom. Intensywne działania adaptacyjne wymuszają także pilną weryfikację zabytkowych zespołów rozproszonych na terenie lasów państwowych czy obiektów i systemów architektury obronnej. Wsparcia merytorycznego służb konserwatorskich, projektantów i właścicieli wymaga przygotowanie dokumentacji konserwatorskich na różnych szczeblach, zwłaszcza w przypadku obiektów objętych szczególną ochroną i opieką państwa. Doprecyzowanie przepisów i wzmocnienie ustawowych form ochrony zabytków w postaci pomnika historii i miejsc UNESCO dadzą podstawy prawne do zarządzania zasobem, który mimo swojej rangi ochrony systemowej, nie ma przepisów wykonawczych do realizacji koniecznych działań. Kierunek działań 1.1: Podnoszenie wiedzy o wybranych grupach zasobu zabytkowego kraju 1. Weryfikacja stanu zasobu zabytków architektury wchodzącej w skład zasobu Własności Rolnej Skarbu Państwa Dotychczasowe analizy zasobu zabytkowego wskazały obszary, które w ostatnich latach stanowią poważne wyzwanie lub są istotne dla polityki historycznej w Polsce. Ważną grupą dla polityki ochrony zabytków są zabytki należące do zasobu Skarbu Państwa, wobec których państwo pełni również funkcję właściciela lub głównego zarządcy przez odpowiednie jednostki i spółki, które sprawują bezpośrednią opiekę nad zabytkami. Podwójna rola państwa wymaga udzielania wsparcia merytorycznego dla podmiotów, które nie zostały powołane bezpośrednio do praktycznego działania konserwatorskiego. Kompleksowe analizy, wartościowanie i wyłonienie obiektów najcenniejszych i reprezentatywnych pozwolą służbom konserwatorskim na prowadzenie efektywnej strategii ochrony i wspierania działań zarządczych. Kierunek działań 1.2: Ochrona zabytków i zarządzanie zabytkami o wyjątkowej wartości 1. Model i system wartościowania zabytków. Wieloletnie doświadczenia służb konserwatorskich wynikające ze słabego umocowania najcenniejszych zabytków w polskim systemie ochrony zabytków przez przepisy ustawowe wskazały aktualny kierunek działań jako istotny w uzupełnieniu systemu ochrony zabytków. Aktualne przepisy wskazują jedynie na reprezentacyjny charakter pomnika historii, którego realna ochrona może odbywać się jedynie na poziomie wojewódzkich lub miejskich służb 6 Poz. 214  Monitor Polski –8– konserwatorskich przez wpis do rejestru zabytków parku kulturowego. Konieczne jest wypracowanie narzędzi kompleksowej, zintegrowanej ochrony i realnego nadzoru nad polityką konserwatorską względem najcenniejszego zasobu zabytkowego kraju. Niejasne są również przesłanki uznawania wybranych zabytków za pomniki historii prowadzenia zrównoważonej strategii zarządzania nimi oraz możliwości uznawania cennego zasobu rozproszonego – tzw. wpisów seryjnych. Jednocześnie pomniki historii są zabytkami, które są i powinny być podstawową formą ochrony umożliwiającą aplikowanie do wpisania danego dobra na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO – z tego względu wydaje się zasadne wypracowanie narzędzi i przepisów analogicznych do zaleceń międzynarodowych. Kierunek działań ma na celu określenie modelu i systemu wartościowania zabytków, na którego podstawie zostanie wypracowana metodyka oceny wartości zabytkowych dla pomników historii, z możliwością wykorzystania wypracowanych zasad dla całego zasobu zabytkowego – biorąc pod uwagę, że takie wytyczne dla obecnej ustawy nigdy nie powstały. CEL SZCZEGÓŁOWY 2: WZMOCNIENIE POTENCJAŁU ORGANIZACYJNEGO SYSTEMU OCHRONY ZABYTKÓW Zadanie w zakresie dokumentowania zabytków z wykorzystaniem technologii stanowi szeroko zakrojone działania mające na celu digitalizację dokumentacji o zabytkach, która w wersji papierowej może ulec bezpowrotnemu zniszczeniu. Kierunek działań 2.1: Nowe technologie w ochronie zabytków NID od 2009 r. pełni funkcję Centrum Kompetencji ds. digitalizacji obiektów architektury zabytkowej. Funkcja ta nakłada na NID odpowiedzialność za tworzenie dobrych praktyk i standardów dokumentacji cyfrowej. 1. Rozwój zasobu dokumentacyjnego 3D Projekt rozwoju zasobu dokumentacyjnego polega na wykonaniu przez zespół terenowy NID, usługodawców zewnętrznych oraz instytucje partnerskie digitalizacji 10 obiektów architektury zabytkowej oraz opracowaniu danych do formy ich pełnej inwentaryzacji. Na inwentaryzację złożą się: skany laserowe fasad, wnętrz poddasza i więźby, modele fotogrametryczne oraz rysunki inwentaryzacyjne CAD. Do projektu zostaną wybrane obszary i obiekty szczególnie zagrożone z uwagi na stan zachowania oraz różne rodzaje ryzyka wypływające ze zmian klimatycznych i sytuacji kryzysowych. Wykonana inwentaryzacja zasili zasób kierowany do profesjonalistów i amatorów, prezentowany na portalu Zabytek.pl. CEL SZCZEGÓŁOWY 3: ROLA ZABYTKÓW W ZRÓWNOWAŻONYM ROZWOJU (EDUKACJA I PARTYCYPACJA) Zrównoważony rozwój jest jednym z celów strategicznych Unii Europejskiej. Do realizacji tych celów zobligowane są wszystkie kraje UE, które powinny intensyfikować działania na poziomie krajowym w ramach wyznaczonych priorytetów. Działania dotyczące klimatu w związku z nasilającymi się i trudnymi do opanowania zmianami klimatycznymi stanowią obecnie jedno 7 Poz. 214  Monitor Polski –9– z ważniejszych zadań również w zakresie ochrony i opieki nad zabytkami. Dokumenty strategiczne odnoszące się do ograniczenia zmian klimatycznych wymagają włączenia zasobu zabytkowego, tradycyjnych materiałów oraz technik budowalnych do zagadnień wspierających cele zrównoważonego rozwoju. Dlatego konieczne jest wypracowanie narzędzi strategicznego i lokalnego wpierania interesariuszy, na zasadach równości i szacunku dla tradycji i ekologii. Zadania mające na celu wypracowanie narzędzi przeciwdziałania zmianom klimatycznym powinny identyfikować i promować tradycyjne rozwiązania budowlane, ale także zrównoważone podejście do eksploatowania zabytków, ich roli w środowisku, stabilizowaniu ekosystemów, budowaniu bioróżnorodności i wpierania lokalnych samorządów i społeczności. Ryc. 1. Cele Zrównoważonego Rozwoju – Agenda ONZ na rzecz zrównoważonego rozwoju 2030. Kierunek działań 3.1: Wzmacnianie narzędzi ochrony zabytków wobec zmian klimatycznych Zasadniczym celem projektu jest wzmocnienie oraz usprawnienie ochrony i opieki nad zabytkami na poziomie lokalnym przez wsparcie samorządów gminnych w zakresie tworzenia gminnych programów opieki nad zabytkami. W „Krajowym programie ochrony zabytków i opieki nad zabytkami na lata 2019‒2022” jako jeden z kierunków działań przyjęto Wzmocnienie systemu ochrony na poziomie lokalnym (Cel szczegółowy 1: Optymalizacja systemu ochrony dziedzictwa kulturowego). Kontynuacja Kierunku działania 1.1. Wzmocnienie systemu ochrony na poziomie lokalnym KPOZ 2019‒2022, m.in. na podstawie proponowanych zadań, jest zasadna i potrzebna. 1. Wsparcie procesu tworzenia gminnych programów opieki nad zabytkami W ramach projektu samorządy lokalne otrzymają konkretne merytoryczne wsparcie, które ułatwi sporządzanie gminnych programów opieki nad zabytkami, czyli wywiązanie się 8 Poz. 214  Monitor Polski – 10 – z ustawowego obowiązku (do tej pory realizacja obowiązku jest niska, w świetle badań GUS z 2023 r. tylko 40 % gmin ma obowiązujące programy). Kierunek działań 3.2: Edukacja i podnoszenie świadomości społecznej wartości dziedzictwa kulturowego Zadanie przewiduje realizację wysoko wyspecjalizowanych szkoleń dla przedstawicieli sądów i prokuratury, Policji, Krajowej Administracji Skarbowej i Straży Granicznej w zakresie charakterystyki zagrożeń dziedzictwa kulturowego oraz zwalczania i zapobiegania przestępczości przeciwko zabytkom. 1. Wsparcie merytoryczne służb mundurowych oraz organów wymiaru sprawiedliwości w sprawach dotyczących przestępczości przeciwko zabytkom. Przygotowanie materiałów szkoleniowych prezentujących podstawy specyfiki zapobiegania i zwalczania przestępczości przeciwko zabytkom pozwoli na ich wykorzystanie przez koordynatorów do podniesienia kwalifikacji podległych im funkcjonariuszy w terenie, a także ustalenie standardu w zakresie minimalnej wiedzy o powyższym zagadnieniu. Regularne szkolenia pozwolą również na wymianę doświadczeń i budowanie współpracy organów i instytucji zaangażowanych w walkę z przestępczością przeciwko zabytkom. Elementem projektu powinny być też szkolenia przeznaczone dla nowo powołanych koordynatorów, którzy przechodziliby w NID dwudniowy kurs dotyczący podstawowych zagadnień związanych z ich przyszłymi obowiązkami. W ramach zadania planowane jest przeprowadzenie szkolenia odpowiadającego na potrzebę zgłoszoną przez Policję, a skierowanego do wojewódzkich i samorządowych konserwatorów zabytków, dotyczącego procedur we współpracy ze służbami mundurowymi. Szkolenie będzie zamieszczone na platformie szkoleniowej NID. 9 Poz. 214 1.1 Podnoszenie wiedzy o wybranych grupach zasobu zabytkowego kraju 1.1.1 Weryfikacja stanu zasobu zabytków architektury wchodzącej w skład zasobu Własności Rolnej Skarbu Państwa (NID) Zadanie 1 2.1.1 Rozwój zasobu dokumentacyjnego 3D (NID) 2.1. Nowe technologie w ochronie zabytków 2. Wzmocnienie potencjału organizacyjnego systemu ochrony zabytków 3.1. Wzmacnianie narzędzi ochrony zabytków wobec zmian klimatycznych 3.1.1. Wsparcie procesu tworzenia gminnych programów opieki nad zabytkami (NID) 3.2.1 Wsparcie merytoryczne służb mundurowych oraz organów wymiaru sprawiedliwości w sprawach dotyczących przestępczości przeciwko zabytkom (NID) 3.2. Edukacja w zakresie wartości dziedzictwa kulturowego 3. Rola zabytków w zrównoważonym rozwoju (edukacja i partycypacja) Monitor Polski 1.2.1 Model i system wartościowania zabytków (NID) 1.2. Ochrona zabytków i zarządzanie zabytkami o wyjątkowej wartości 1. Weryfikacja wybranego zasobu zabytków i wzmocnienie narzędzi ochrony dziedzictwa o wyjątkowej wartości KPOZ 2023‒2026: Zwiększenie odporności zasobu zabytkowego w Polsce Kierunek działań Cel szczegółowy Cel główny Tabela nr 1. Schemat podziału zadań ‒ kierunki rozwoju Krajowego Programu Ochrony Zabytków na lata 2023‒2026. SCHEMAT PODZIAŁU ZADAŃ ‒ KIERUNKI ROZWOJU  – 11 – Poz. 214  Monitor Polski – 12 – 4. KARTY ZADAŃ ‒ OPISY SZCZEGÓŁOWE Zadanie 1.1.1. Weryfikacja stanu zasobu zabytków architektury wchodzącej w skład zasobu Własności Rolnej Skarbu Państwa Opis projektu Raport Weryfikacja i klasyfikacja zasobu, stanu zachowania z waloryzacją zabytków architektury wchodzącej w skład Zasobu Własności Rolnej Skarbu Państwa związanych z gospodarką rolną obejmie weryfikację ww. grupy zabytków, której rozpoznanie, stan zachowania, walory zabytkowe oraz stopień i zakres ochrony prawnej (analiza desk research) wskazuje na potrzebę jej dokonania. Do chwili obecnej zasób obiektów reprezentujących ww. grupę zabytków, jego walory zabytkowe oraz stan zachowania pozostaje w pełni nierozpoznany. Na podstawie danych zgromadzonych w Krajowym Ośrodku Wsparcia Rolnictwa, zwanego dalej „KOWR”, można stwierdzić, iż prawną ochroną poprzez wpis do rejestru zabytków oraz ujęcie w wojewódzkiej ewidencji zabytków objęto w skali kraju min. 1280 zespołów obiektów nieruchomych. Są to m.in. zespoły pałacowo- i dworsko-parkowe, folwarczne oraz pojedyncze obiekty stanowiące części składowe pierwotnych, obecnie jedynie fragmentarycznie zachowanych założeń, zespoły ruralistyczne, ruiny zamków itd. Zasoby zarządzane obecnie przez KOWR (w skład których weszły nieruchomości zlikwidowanych Państwowych Gospodarstw Rolnych, dawnego Państwowego Funduszu Ziemi, a także innego mienia rolnego, np. spichlerze, wozownie, gorzelnie itp., będącego własnością Skarbu Państwa) zostały od lat 90. XX w. znacznie uszczuplone, a to co z historycznej zabudowy pozostało, nie zostało poddane wnikliwej ocenie i waloryzacji. Pełne rozpoznanie nie objęło również ich nierzadko niezwykle cennego ruchomego wyposażenia (meble, bryczki, karoce, obrazy, ceramika czy też elementy małej architektury parkowej itp.). W kontekście potrzeb ewidencji i prawnej ochrony tej grupy zabytków obserwuje się również brak opracowanych i wdrożonych odpowiednich, dostosowanych do specyfiki tej grupy zabytków związanych z gospodarką rolną narzędzi oraz działań merytorycznych skutkujących w efekcie wprowadzeniem realnej prawnej ochrony tychże zabytków. Do dnia dzisiejszego nie mamy pełnej wiedzy o zasobach obiektów nieruchomych związanych z tą gałęzią gospodarki – zwłaszcza ich aktualnym stanie zachowania - które wymagają zachowania dla przyszłych pokoleń przez wpis do rejestru zabytków, ujęcie w miejscowych planach zagospodarowania przestrzennego, wreszcie podstawowego udokumentowania w ewidencji konserwatorskiej. Dlatego też istotnym działaniem zrealizowanym we współpracy z KOWR w ramach niniejszego projektu będzie uzupełnienie lub stworzenie ewidencji zabytków znajdujących się w Zasobie Skarbu Państwa, a zarządzanych przez KOWR, według ściśle zakreślonych reguł opartych na zasadach naukowego rozpoznania, badania, waloryzacji i opisu obiektów, uwzględniających ich charakter i specyfikę. Wykonanie niniejszego zadania ma duże znaczenie strategiczne dla rozwoju społeczno-gospodarczego Polski realizowanego w ramach priorytetów programu Unii Europejskiej: Fundusze Europejskie na Infrastrukturę, Klimat, Środowisko 2021–2027 (celu szczegółowego: EFRR.CP4.VI – Wzmacnianie roli kultury i zrównoważonej turystyki w rozwoju gospodarczym, włączeniu społecznym i innowacjach społecznych), Instrumentu „Łącząc Europę” na lata 2021–2027 oraz europejskiej inicjatywy „Nowy Europejski Bauhaus”, łączącej zrównoważony rozwój z estetyką, stylem i jakością życia, włączając potrzeby różnych grup społecznych. Wnioski płynące z weryfikacji terenowej wybranych obiektów zabytkowych KOWR posłużą do wykonania zasadniczej części raportu dotyczącej ewaluacji i rozpoznania zasobów architektury i budownictwa oraz jej stanu zachowania. Treść raportu wzbogacona zostanie o wieloaspektową prezentację statystyki ochrony zabytków w oparciu o badania/dane zgromadzone przez Główny Urząd Statystyczny, zwany dalej „GUS”, NID oraz wojewódzkie urzędy ochrony zabytków, zwane dalej „WUOZ”. Niezbędna będzie współpraca z samorządowymi konserwatorami zabytków. Nieodłącznym elementem raportu będzie rekomendacja dla prowadzenia polityki państwowej w zakresie ochrony zabytków nieruchomych w ramach wybranej grupy. Rekomendacje zostaną przygotowane w sposób umożliwiający ich wdrożenie również przez jednostki samorządu terytorialnego, zwane dalej „JST”. Ponadto nadmienić należy, iż opracowany dokument i wynikające z niego rekomendacje wykorzystane zostaną w procesie sprawowania ochrony i opieki nad zabytkami przez KOWR. Lp. 1 Nazwa celu Przygotowanie raportu określającego stan zachowania, walory zabytkowe oraz stopień i zakres ochrony prawnej zabytkowej architektury wchodzących w skład zasobu Cele projektu Opis wskaźników celu projektu 1. Wykonanie założeń raportu. Wskaźnik: jeden egzemplarz założeń raportu. 2. Ewaluacja zasobu obiektów objętych ochroną prawną, ujętych w rejestrze i ewidencji zabytków nieruchomych oraz ujętych w raportach środków trwałych KOWR. Wskaźnik: jeden egzemplarz opracowania – min. 1280 zespołów/ obiektów. Poz. 214  Monitor Polski – 13 – Własności Rolnej Skarbu Państwa Lp. 1.1.1.1 1.1.1.2 1.1.1.3 1.1.1.4 1.1.1.5 1.1.1.6 1.1.1.7 1.1.1.8 1.1.1.9 Poz. 214 3. Opracowanie wzoru ankiety weryfikacyjnej zasobów zabytkowych uwzględniającej specyfikę zabytków wchodzących w skład zasobu KOWR. Wskaźnik: min. jeden egzemplarz dokumentacji. 4. Wykonanie planu realizacji weryfikacji terenowej obiektów zabytkowych. Wskaźnik: jeden egzemplarz dokumentacji – plan. 5. Przeprowadzenie szkoleń dla wykonawców prac ewidencyjnych/ dokumentacyjnych. 6. Wykonanie terenowych prac dokumentacyjnych wytypowanych obiektów – aktualizacja dokumentacji już istniejącej wybranych obiektów/wykonanie dokumentacji dla wybranych – nowych obiektów oraz ankiet weryfikacyjnych Wskaźnik: łącznie min. 100 kart obiektów / zespołów obiektów oraz ok. 1180 ankiet obiektów / zespołów obiektów. 7. Przygotowanie raportu. Wskaźnik: raport będzie zawierał dane min. 1280 obiektów / zespołów obiektów. 8. Udostępnienie zaktualizowanej, istniejącej w NID bazy danych dotyczącej zasobu. Baza dostępna dla służb konserwatorskich i KOWR. Wskaźnik: aktualizacja bazy danych dot. min. 1280 obiektów / zespołów obiektów i wprowadzenie danych dot. min. 100 obiektów / zespołów obiektów. 9. Wykaz obiektów i elementów reprezentatywnych koniecznych do objęcia dokumentacją z harmonogramem realizacji. Wskaźnik: przygotowanie dwóch rodzajów dokumentacji. Harmonogram projektu Kamień milowy Wykonanie założeń raportu. Ewaluacja zasobu obiektów objętych ochroną prawną, ujętych w ewidencji zabytków nieruchomych oraz ujętych w raportach środków trwałych KOWR. Opracowanie wzoru ankiety weryfikacyjnej zasobów zabytkowych uwzględniającej specyfikę zabytków wchodzących w skład zasobu KOWR. Wykonanie planu realizacji prac terenowych oraz wyłonienie wykonawców prac. Przeprowadzenie szkoleń dla wykonawców prac ewidencyjnych/ dokumentacyjnych. Wykonanie prac terenowych, dokumentacji obiektów dla wybranych 100 obiektów / zespołów obiektów oraz ankiet dla ok. 1180 obiektów / zespołów obiektów. Przygotowanie raportu podsumowującego realizację zadania. Udostępnienie zaktualizowanej bazy danych dot. zasobu dla służb konserwatorskich i KOWR. Wykaz obiektów i elementów reprezentatywnych koniecznych do objęcia dokumentacją. Planowana data osiągnięcia IV kwartał 2025 r. IV kwartał 2025 r. IV kwartał 2025 r. IV kwartał 2025 r. I kwartał 2026 r. II–IV kwartał 2026 r. IV kwartał 2026 r. IV kwartał 2026 r. IV kwartał 2026 r. Zadanie 1.2.1. Model i system wartościowania zabytków Opis projektu Podstawowym celem projektu jest opracowanie modelu i systemu wartościowania zabytków. Model wartościowania zabytku jest rozumiany jako metoda określania jego wartości (co najmniej określonych w ustawie z 2003 r.), która wiąże je z materialnymi i niematerialnymi atrybutami (nośnikami). Powiązanie wartości z ich atrybutami jest podstawą planowania prac konserwatorskich i ingerencji budowlanych – pozwala określić ich zakres i granice. System wartościowania zabytków jest rozumiany jako metoda różnicowania określonego zbioru zabytków (nawet całego zasobu) na podstawie ich wartości. System wartościowania ma określić czytelne różnice między zabytkami objętymi formami ochrony przewidzianymi w polskim systemie ochrony zabytków. Aktualnie w polskim systemie ochrony zabytków nie funkcjonuje jednolity model wartościowania zabytków ani też przejrzysty system wartościowania zabytków – uznaniowość służb konserwatorskich generuje różnice w rozstrzygnięciach administracyjnych i orzecznictwie sądowym, niezrozumiałość zasad powoduje koszty, zwłaszcza po stronie dużych inwestorów wskazujących niejednolitość zasad konserwatorskich w różnych częściach Polski. Dlatego istnieje pilna potrzeba opracowania i wdrożenia zarówno modelu, jak i systemu wartościowania zabytków, który umożliwi również usprawnienie narzędzi zarządzania zabytkami najcenniejszymi dla Polski i ich monitoringu. 12  Monitor Polski – 14 – Wartościowanie zabytków jest potrzebne w ochronie i opiece nad zabytkami. Wykorzystanie wartościowania w ochronie zabytków, czyli działaniach prowadzonych przez służby konserwatorskie, polega na opracowaniu i wykorzystaniu modelu i systemu wartościowania zabytków w rozstrzygnięciach dotyczących priorytetów działań konserwatorskich, możliwości ingerencji w poszczególne elementy zabytku oraz wzmocnienia narzędzi monitoringu. Natomiast wykorzystanie wartościowania w opiece nad zabytkami polega na użyciu czytelnej informacji o zabytkowych wartościach do przekonania pozostałych interesariuszy (nie konserwatorów) do aktywnego wsparcia procesu zarządzania zabytkami. W praktyce wartości zabytkowe muszą konkurować z wartościami utylitarnymi, dlatego powinny być odpowiednio pokazywane i zinterpretowane. Warunkiem skutecznej opieki nad zabytkami jest zatem nadanie zrozumiałego znaczenia i właściwej rangi wartościom zabytkowym. W polskim systemie ochrony zabytków nie ma zadawalających wzorców prezentacji wartości zabytkowych jako wsparcia dla procesu zarządzania i opieki nad zabytkami – dlatego trzeba je opracować i wdrożyć. Wymienione obszary działań są bezpośrednim rozwinięciem problematyki wartościowania zabytków. Co ważne, każde z tych działań ma charakter praktyczny, ma zastosowanie w systemie ochrony zabytków, opieki nad nimi i zarządzania nimi oraz ich monitorowania – a więc wypełnia istotne luki w istniejącym systemie. Jednocześnie poszczególne działania są spójne, tzn. informacje na temat zabytkowych wartości są wykorzystywane w kolejnych działaniach. Z perspektywy całego systemu ochrony zabytków szczególnie ważne jest stworzenie systemu wartościowania, który będzie miał zastosowanie do całego zasobu zabytków. Co bardzo istotne, planowany system wartościowania nie będzie wprowadzał dodatkowych podziałów/kategorii zabytków, ale dostosuje się do istniejącego systemu, różnicując wartość zabytków w kontekście ustawowych form ochrony. Taka koncepcja nie narusza spoistości istniejącego systemu, natomiast znacząco poprawi jego funkcjonalność. Poszczególne formy ochrony zabytków zostaną czytelnie uzasadnione. Jednocześnie analityczne określenie wartości (opracowane w ramach modelu wartościowania) ułatwi obiektywną ocenę zakresu prac konserwatorskich oraz ingerencji w poszczególnych zabytkach. W pierwszej fazie realizacji zadania zostaną przeanalizowane i ocenione systemy wartościowania i różnicowania zabytków istniejące w wybranych krajach europejskich. Funkcjonowanie tych systemów zostanie krytycznie ocenione, zostaną opracowane wnioski dotyczące ich wykorzystania w polskich realiach. W zadaniu zostaną również przeanalizowane i wykorzystane wyniki wstępnych prac zespołu powołanego z inicjatywy Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego, zwanego dalej „MKiDN”, przy NID, który w roku 2021 opracował materiał roboczy do Karty Oceny Wartości. Zadania będą miały formę instrukcji, wytycznych i publikacji. Formę instrukcji będą miały: model oceny wartości zabytku i system oceny wartości zabytków. Taka forma ułatwi wdrożenie tych rozwiązań do systemu ochrony. Formę publikacji będą miały: raport na temat systemów wartościowania i różnicowania zabytków w wybranych krajach europejskich oraz monografia na temat prezentacji zabytkowych wartości w procesie opieki nad zabytkami. Na zakończenie projektu przewiduje się warsztaty informacyjne dla służb konserwatorskich oraz zarządców zabytków. 1 Lp. Nazwa celu Opracowanie wytycznych do stworzenia modelu i systemu wartościowania zabytków (na podstawie europejskich doświadczeń) 2 Opracowanie modelu oceny wartości zabytku oraz instrukcji jego stosowania 3 Opracowanie systemu wartościowana zabytków (rozróżniającego grupy zabytków) oraz instrukcji jego stosowania Cele projektu Opis wskaźników celu projektu Wytyczne zostaną opracowane jako efekt analiz współczesnych metod wartościowania i różnicowania zabytków, stosowanych w systemach ochrony zabytków wybranych krajów europejskich. Analizy i wytyczne zostaną przedstawione w formie raportu „Wartościowanie i różnicowanie zabytków w wybranych europejskich systemach ochrony”. Raport będzie zawierał krytyczną analizę funkcjonowania systemów wartościowania opracowaną na podstawie wywiadów z pracownikami zatrudnionymi w tych systemach. Będzie również zawierał ocenę potrzeb w zakresie wartościowania i różnicowania zabytków dokonaną na podstawie doświadczeń polskich służb konserwatorskich. Wskaźniki: jeden raport na podstawie przeanalizowanych systemów wartościowania w dziesięciu krajach. Model wartościowania zabytku określi jego zabytkowe wartości oraz powiąże je z materialnymi i niematerialnymi nośnikami (atrybutami). Model pozwoli określić wartości zabytków (służące ich różnicowaniu), natomiast atrybuty wartości pozwolą planować i oceniać prace konserwatorskie i remontowe w zabytku. Model będzie miał charakter uniwersalny, natomiast możliwe będzie jego dostosowywanie do specyfiki poszczególnych grup typologicznych zabytków. Wskaźnik: jedno opracowanie modelowe (różne grupy typologiczne zabytków o najcenniejszych wartościach, z wnioskami dla grup typologicznych). System wartościowania zabytków umożliwi czytelne zróżnicowanie zabytków na podstawie ich wartości. Będzie wykorzystywał informacje wynikające z indywidualnej oceny wartości zabytku (modelu wartościowania) i będzie dostosowany do specyfiki form ochrony w polskim systemie – klasyfikacja będzie dostosowana do formy ochrony: ewidencja zabytków, rejestr zabytków, pomnik historii, wpis na Listę 13 Poz. 214  Monitor Polski – 15 – 4 Opracowanie materiałów i wytycznych na temat wykorzystania wartości zabytkowych w procesie opieki i zarządzania zabytkami 5 Przeprowadzenie warsztatów informacyjnych dla służb konserwatorskich Lp. 1.2.1.1 1.2.1.2 1.2.1.3 1.2.1.4 1.2.1.5 1.2.1.6 Poz. 214 UNESCO. Instrukcja do systemu wartościowania umożliwi czytelne rozgraniczenie zabytków i przypisanie im odpowiednich form ochrony. Etapem realizacji zadania będzie konsultacja środowiskowa, która może tez odbywać się w formie seminarium/konferencji na temat systemów wartościowania zabytków. Wskaźnik: jedno opracowanie. Publikacja przedstawi formy i możliwości interpretacji i wykorzystania informacji na temat wartości zabytkowych w procesie zarządzania, monitoringu i opieki nad zabytkami oraz argumentację, którą będzie można wykorzystać w promowaniu ochrony zabytków w relacjach z interesariuszami (właściciele i zarządcy zabytków, lokalne społeczności i władze, media etc.). W publikacji będzie przedstawiona forma wykorzystana informacji o zabytkowych wartościach ujawnionych podczas analizy zabytku (model i system wartościowania zabytków). Wskaźnik: jedna publikacja. Pracownicy służb konserwatorskich zostaną zapoznani z tematyką wykorzystania modelu i systemu wartościowania zabytków. Przedstawione zostaną zasady stosowania modelu i systemu wartościowania oraz zastosowanie ich w praktyce (na przykładach) oraz możliwe narzędzia zarządzania i monitorowania zabytków najcenniejszych. Wskaźnik: szkolenie dla min. 50 osób. Harmonogram projektu Kamień milowy (produkt) Raport dotyczący wartościowania i różnicowania zabytków w wybranych europejskich systemach ochrony. Ocena wartości dobra kultury w systemie Światowego Dziedzictwa UNESCO. Analiza danych i opracowanie projektów roboczych modeli i wytycznych. Opracowanie wytycznych do stworzenia modelu i systemu wartościowania zabytków (na podstawie europejskich doświadczeń). Opracowanie modelu oceny wartości zabytku oraz instrukcji jego stosowania. Opracowanie systemu wartościowana zabytków (rozróżniającego grupy zabytków) oraz instrukcji jego stosowania. Opracowanie materiałów i wytycznych na temat wykorzystania wartości zabytkowych w procesie monitoringu i opieki nad zabytkami. Przeprowadzenie warsztatów dla służb konserwatorskich. Planowana data osiągnięcia IV kwartał 2025 r. I‒II kwartał 2026 r. III kwartał 2026 r. III kwartał 2026 r. II‒III kwartał 2026 r. III‒IV kwartał 2026 r. Zadanie 2.1.1. Rozwój zasobu dokumentacyjnego 3D Opis projektu NID od 2009 r. pełni funkcję Centrum Kompetencji ds. digitalizacji obiektów architektury zabytkowej. Funkcja ta nakłada na NID odpowiedzialność za tworzenie dobrych praktyk i standardów dokumentacji cyfrowej. W związku z rozwojem technologii projekt zakłada stałe uaktualnianie bazy sprzętowo-programowej oraz udział w szkoleniach pracowników. Projekt rozwoju zasobu dokumentacyjnego polega na wykonaniu przez zespół terenowy NID, usługodawców zewnętrznych oraz instytucje partnerskie digitalizacji 10 obiektów architektury zabytkowej oraz opracowaniu danych do formy ich pełnej inwentaryzacji. Na inwentaryzację złożą się: skany laserowe fasad, wnętrz poddasza i więźby, modele fotogrametryczne oraz rysunki inwentaryzacyjne CAD. Do projektu zostaną wybrane obszary i obiekty szczególnie zagrożone z uwagi na stan zachowania oraz różne rodzaje ryzyka wypływające ze zmian klimatycznych i sytuacji kryzysowych. Wykonana inwentaryzacja zasili zasób kierowany do profesjonalistów i amatorów, prezentowany na portalu Zabytek.pl. Jednocześnie dokumentacja wykonana w pełnej rozdzielczości będzie przechowywana w repozytorium NID jako wysokorozdzielcza kopia cyfrowa obiektu, do wykorzystania na wypadek katastrofy budowlanej. Przy wyborze dokumentowanych miejsc zostanie położony nacisk na obiekty budownictwa drewnianego, nieposiadające aktualnej (bądź żadnej) dokumentacji, położone we wschodniej Polsce. Obiekty te, ze względu na swoje położenie, charakter oraz nietrwałość budulca, stanowią wartość wymagającą najpilniejszej interwencji dokumentacyjnej. Nie tracąc z oczu obiektów z list UNESCO oraz pomników historii, zostanie położony nacisk na obiekty dotychczas niezinwentaryzowane cyfrowo. Warto w tym miejscu przypomnieć, że obiekty z list PH oraz UNESCO rokrocznie są 14  Monitor Polski – 16 – Poz. 214 dokumentowane w ramach programu Kultura Cyfrowa, gdzie traktowane są w regulaminie priorytetowo. Obiekty do skanowania zostaną wytypowane w porozumieniu z Wojewódzkimi Konserwatorami Zabytków, zwanymi dalej „WKZ”, i w uzgodnieniu z Departamentem Ochrony Zabytków w Ministerstwie Kultury i Dziedzictwa Narodowego, zwanym dalej „DOZ”, aby dokumentacja została wykonana dla obiektów najważniejszych z punktu widzenia ochrony zabytków. Zadania Centrum Kompetencji łączą się również z działaniem na rzecz promocji i upowszechniania dobrych praktyk dokumentacyjnych. W ramach tego zobowiązania chcemy wydawać publikację naukową, zbierającą przykłady dokumentacji wytworzonej w ramach prac NID (zasoby podzielone tematycznie, wybór z dokumentacji wykonywanych od 2021 r.). Publikacja będzie zawierać inwentaryzacje architektoniczne wybranych obiektów, opisy architektoniczne oraz dokumentację zdjęciową. W tomie albumu znajdzie się wybór obiektów według określonej kategorii (np. zabytki architektury drewnianej, kościoły barokowe), opublikowane materiały będą prezentować aktualny standard dokumentacji cyfrowej danej grupy obiektów. Poza tym publikacja będzie miała wartość promocyjno-upowszechniającą. Lp. 1 Nazwa celu Ochrona dziedzictwa przez wykonanie cyfrowej kopii zabytku 2 Upowszechnienie standardu i dobrych praktyk w zakresie wykonywania dokumentacji cyfrowej Rozwój zasobu dokumentacyjnego 3D 3 Lp. 2.1.1.1 2.1.2.2 Cele projektu Opis wskaźników celu projektu Wskaźnikiem obrazującym poziom realizacji projektu będzie poszczególny obiekt zabytkowy (wskazany numerem Inspire ID lub numerem rejestru czy ewidencji), dla którego w ramach zadania zostanie wykonana dokumentacja – inwentaryzacja cyfrowa (cyfrowa kopia obiektu) według określonego przez NID standardu. Planowane jest wykonanie dokumentacji 10 obiektów w porozumieniu z WKZ i uzgodnieniu z DOZ w formie papierowej. Wskaźnik: 10 obiektów. Wskaźnikiem obrazującym poziom realizacji projektu będzie publikacja naukowa z inwentaryzacjami, upowszechniająca standard opracowania. Wskaźnik: jedna publikacja naukowa. Wskaźnikiem obrazującym poziom realizacji projektu będzie liczba modeli 3D obiektów zabytkowych (wskazanych za pomocą numeru Inspire ID lub numerem rejestru czy ewidencji), które w ramach zadania zostaną opublikowane na portalu Zabytek.pl. Wskaźnik: 10 modeli 3D. Harmonogram projektu Kamień milowy (produkt) Wykonanie i opublikowanie dokumentacji 10 obiektów w serwisie Zabytek.pl i przekazanie 1 egz. dokumentacji w wersji papierowej do WKZ Wydanie publikacji naukowej Planowana data osiągnięcia I‒IV kwartał 2026 r. IV kwartał 2026 r. Zadanie 3.1.1 Wsparcie procesu tworzenia gminnych programów opieki nad zabytkami Opis projektu Zasadniczym celem projektu jest wzmocnienie oraz usprawnienie ochrony i opieki nad zabytkami na poziomie lokalnym przez wsparcie samorządów gminnych w zakresie tworzenia gminnych programów opieki nad zabytkami. W „Krajowym programie ochrony zabytków i opieki nad zabytkami na lata 2019‒2022” jako jeden z kierunków działań przyjęto Wzmocnienie systemu ochrony na poziomie lokalnym (Cel szczegółowy 1: Optymalizacja systemu ochrony dziedzictwa kulturowego). Kontynuacja Kierunku działania 1.1. Wzmocnienie systemu ochrony na poziomie lokalnym KPOZ 2019‒2022, m.in. na podstawie proponowanych zadań, jest zasadna i potrzebna. Nawet pobieżna analiza funkcjonowania systemu ochrony na poziomie lokalnym pokazuje, że jakość systemu ochrony zabytków i opieki nad zabytkami w samorządach lokalnych jest bardzo zróżnicowana. Są samorządy, które w sposób wzorcowy realizują obowiązki wynikające z ustawy o ochronie zabytków i z powodzeniem wykorzystują potencjał dziedzictwa kulturowego do rozwoju lokalnego. Nadal jednak bardzo duża liczba miast i gmin nie realizuje ustawowych obowiązków w tym zakresie. Przyczyn takiego stanu rzeczy jest wiele; jedną z nich jest brak odpowiednio wyszkolonych pracowników. Szczególnie mocno problem ten wybrzmiewa w odniesieniu do gminnych programów opieki nad zabytkami, które mogą i powinny stanowić podstawowy dokument strategiczny, skorelowany z innymi dokumentami uchwalanymi 15  Monitor Polski – 17 – przez samorządy lokalne, którego prawidłowe sporządzenie i wdrożenie może poprawić funkcjonowanie systemu. Dotyczy to wielu aspektów związanych z ochroną zabytków i zarządzaniem dziedzictwem kulturowym, m.in. poprawy stanu zabytków, ich właściwego użytkowania i współczesnego wykorzystania, harmonijnego kształtowania przestrzeni historycznych, kwestii finansowych, kreowania rozwoju lokalnego (i regionalnego) na podstawie dziedzictwa kulturowego (materialnego i niematerialnego). W ramach projektu samorządy lokalne otrzymają konkretne merytoryczne wsparcie, które ułatwi sporządzanie gminnych programów opieki nad zabytkami, czyli wywiązanie się z ustawowego obowiązku (do tej pory realizacja obowiązku jest niska, w świetle badań GUS z 2023 r. tylko 40 % gmin ma obowiązujące programy). Merytoryczne wsparcie będzie miało formę poradnika oraz trzech modelowych (przykładowych) gminnych programów opieki nad zabytkami. Dotychczasowy Poradnik wymaga pilnej i poważnej aktualizacji – w świetle doświadczenia NID z przeprowadzonego konkursu „Samorząd dla Dziedzictwa”. Co istotne, obecny poradnik opracowano w 2008 r. i nie uwzględnia on zmian prawnych oraz tematu aktualnych zagrożeń wynikających ze zmian klimatycznych oraz ewentualnego konfliktu zbrojnego. Poradnik oraz modelowe gminne programy wraz z materiałami instruktażowymi/szkoleniowymi będą propagowane w skali ogólnopolskiej, wraz z niezbędnym wsparciem szkoleniowym. Przyczynimy się w ten sposób do lepszego rozumienia przez samorządy znaczenia dziedzictwa kulturowego jako istotnego potencjału rozwojowego, a gminnego programu jako dokumentu strategicznego w zakresie ochrony i zarządzania dziedzictwem. Przygotowane materiały będą uwzględniały zmiany wynikające z nowelizacji ustawy o planowaniu i zagospodarowaniu przestrzennym. W projekcie przewiduje się następujące zadania i działania: • powołanie interdyscyplinarnego zespołu; • sporządzenie konspektu poradnika dotyczącego opracowania gminnych programów opieki nad zabytkami. Wykonanie konspektu zostanie poprzedzone oceną aktualności treści zawartych w poradniku metodycznym z 2008 r. oraz analizami m.in. struktury i zawartości oraz metodyki sporządzania gminnych programów z ostatnich lat. W pracach nad poradnikiem wykorzystane zostaną doświadczenia, wnioski i rekomendacje z badań społecznych (m.in. GUS, a także badania NID i UJ) oraz wynikające z przeprowadzonych trzech edycji konkursu „Samorząd dla Dziedzictwa”. Zostaną również uwzględnione dotychczasowe opracowania gminnych programów o wysokim poziomie merytorycznym oraz doświadczenia wybranych samorządów. Zostaną przeprowadzone konsultacje z samorządami dotyczące proponowanych zmian w metodyce sporządzania gminnych programów ich zawartości oraz sposobów wdrażania; • opracowanie modelowych (przykładowych) gminnych programów opieki nad zabytkami: ‒ program dla dużej lub średniej gminy miejskiej (liczącej co najmniej 50 tys. mieszkańców), ‒ program dla małej gminy miejskiej (liczącej poniżej 50 tys. mieszkańców), ‒ program dla gminy miejsko-wiejskiej lub wiejskiej; • przeprowadzenie cyklu szkoleń dotyczących opracowania i wdrażania gminnych programów opieki nad zabytkami, skierowanych do przedstawicieli samorządów lokalnych (oraz zainteresowanych autorów i firm sporządzających tego typu dokumentacje). Szkolenia przeprowadzone zostaną na podstawie wykonanych wcześniej modelowych opracowań/dokumentacji oraz zgodnie z proponowanymi w poradniku metodami, standardami, procedurami ‒ szkolenia online, przeprowadzone dla każdego województwa (we współpracy z urzędami marszałkowskimi), planuje się łączenie mniejszych województw w grupy; • ostateczną redakcję i elektroniczną publikację poradnika dotyczącego tworzenia gminnego programu opieki nad zabytkami jako dokumentu strategicznego w zakresie ochrony i zarządzania dziedzictwem. Poradnik ma mieć charakter standardu dokumentacji. Lp. 1 Nazwa celu Tworzenie modelowych rozwiązań związanych z opracowaniem i realizacją gminnych programów opieki nad zabytkami 2 Upowszechnianie modelowych rozwiązań i opracowań do gminnych programów opieki nad zabytkami Cele projektu Opis wskaźników celu projektu Opracowanie konspektu poradnika. Opracowanie modelowych gminnych programów opieki nad zabytkami. Opracowanie i publikacja poradnika do tworzenia gminnego programu opieki nad zabytkami. Wskaźnik: jeden konspekt, trzy gminne programy, jeden poradnik. Organizacja konferencji upowszechniającej modelowe opracowania gminnych programów opieki nad zabytkami. Realizacja cyklu szkoleń (dla 16 województw) dotyczących opracowania i wdrażania gminnych programów opieki nad zabytkami. Opublikowanie i upowszechnienie poradnika dotyczącego opracowania gminnego programu opieki nad zabytkami (forma elektroniczna). Wskaźnik: szkolenia online dla min. 300 osób, publikacja poradnika. 16 Poz. 214  Monitor Polski – 18 – Lp. 3.1.1.1 3.1.1.2 3.1.1.3 3.1.1.4 Harmonogram projektu Kamień milowy (produkt) Sporządzenie konspektu poradnika Modelowe opracowania gminnych programów opieki nad zabytkami (trzy gminne programy) Opracowanie poradnika, publikacja w Internecie Szkolenia online samorządów lokalnych (dla 16 województw) Poz. 214 Planowana data osiągnięcia IV kwartał 2025 r. IV kwartał 2025 r. – III kwartał 2026 r. III 2026 r. III–IV kwartał 2026 r. Zadanie 3.2.1 Wsparcie służb mundurowych oraz organów wymiaru sprawiedliwości w sprawach dotyczących przestępczości przeciwko zabytkom Opis projektu Celem zadania jest przeprowadzenie serii szkoleń dla przedstawicieli sądów i prokuratur, Policji, Krajowej Administracji Skarbowej i Straży Granicznej w zakresie charakterystyki zagrożeń dziedzictwa kulturowego oraz zwalczania i zapobiegania przestępczości przeciwko zabytkom. Zadanie stanowiłoby formę realizacji i wzmocnienia współpracy przewidzianej w porozumieniu w sprawie współdziałania w zwalczaniu nielegalnego wywozu za granicę lub przywozu z zagranicy zabytków z 2020 r. oraz porozumieniu o współpracy między GKZ a Komendantem Głównym Policji z 2018 r. Program szkoleń będzie kierowany do organów ścigania (m.in. Policja na poziomie wojewódzkich wydziałów kryminalnych oraz w KGP i CBŚP, Krajowa Administracja Skarbowa, Straż Graniczna i prokuratura na poziomie prokuratur okręgowych i Prokuratury Krajowej), ze szczególnym uwzględnieniem powołanych przez Policję koordynatorów ds. zwalczania przestępczości przeciwko dziedzictwu. W służbach mundurowych jest duża rotacja kadrowa, która powoduje, że część osób nie jest właściwie przygotowana do realizacji zadań z zakresu ochrony dziedzictwa, z powodu krótkiego stażu na stanowisku koordynatora. Dotychczasowe szkolenia dla policji skoncentrowane były na koordynatorach służby kryminalnej i nie przygotowywano szkoleń profilowanych dla służby prewencyjnej ani dochodzeniowo-śledczej, systemowo zaangażowanych w poszczególne sprawy dotyczące zabytków. Przygotowanie materiałów szkoleniowych prezentujących podstawy specyfiki zapobiegania i zwalczania przestępczości przeciwko zabytkom pozwoli na ich wykorzystanie przez koordynatorów do podniesienia kwalifikacji podległych im funkcjonariuszy w terenie, a także ustalenie standardu w zakresie minimalnej wiedzy o powyższym zagadnieniu. Regularne szkolenia pozwolą również na wymianę doświadczeń i budowanie współpracy organów i instytucji zaangażowanych w walkę z przestępczością przeciwko zabytkom. Elementem projektu powinny być też szkolenia przeznaczone dla nowo powołanych koordynatorów, którzy przechodziliby w NID dwudniowy kurs dotyczący podstawowych zagadnień związanych z ich przyszłymi obowiązkami. W ramach zadania planowane jest przeprowadzenie szkolenia odpowiadającego na potrzebę zgłoszoną przez Policję, a skierowanego do wojewódzkich i samorządowych konserwatorów zabytków, dotyczącego procedur we współpracy ze służbami mundurowymi. Szkolenie będzie zamieszczone na platformie szkoleniowej NID. Lp. 1 2 Nazwa celu Podnoszenie kwalifikacji pracowników organów ścigania i wymiaru sprawiedliwości w zakresie ochrony zabytków Poprawa komunikacji między służbami mundurowymi a służbami konserwatorskimi Cele projektu Opis wskaźników celu projektu Przygotowanie materiałów szkoleniowo-edukacyjnych. Wskaźnik: jeden egzemplarz materiałów, pięć szkoleń dla służb mundurowych i organów wymiaru sprawiedliwości (min. 150 osób). Szkolenia stacjonarne dla służb konserwatorskich. Wskaźnik: przeprowadzenie szkoleń stacjonarnych dla WKZ ‒ min. 100 osób, opublikowanie i rozpropagowanie szkolenia online. 17  Monitor Polski Lp. – 19 – Harmonogram projektu Kamień milowy (produkt) 3.2.1.1 Przygotowanie materiałów szkoleniowych. Przeprowadzenie jednego szkolenia stacjonarnego dla służb mundurowych i organów wymiaru sprawiedliwości. 3.2.1.2 Przeprowadzenie dwóch szkoleń stacjonarnych dla służb mundurowych i organów wymiaru sprawiedliwości. Przeprowadzenie dwóch szkoleń stacjonarnych dla służb mundurowych i organów wymiaru sprawiedliwości. Przygotowanie, przeprowadzenie i publikacja szkoleń stacjonarnych dla WKZ. 3.2.1.3 3.2.1.4 18 Poz. 214 Planowana data osiągnięcia IV kwartał 2025 r. – I kwartał 2026 r. II kwartał 2026 r. III kwartał 2026 r. I‒IV kwartał 2026 r.  Monitor Polski – 20 – Poz. 214 5. PLAN FINANSOWY KRAJOWEGO PROGRAMU OCHRONY ZABYTKÓW I OPIEKI NAD ZABYTKAMI 2023–2026 Tabela 2. Budżet z podziałem na cele i zadania ZADANIA PROGRAMU 1.1.1. Weryfikacja stanu zasobu zabytków architektury wchodzącej w skład zasobu Własności Rolnej Skarbu Państwa (NID) 1.2.1. Model i system wartościowania zabytków (NID) 2.1.1. Rozwój zasobu dokumentacyjnego 3D (NID) 3.1.1. Wsparcie procesu tworzenia gminnych programów opieki nad zabytkami (NID) 2023 2024 2025 2026 RAZEM 0 zł 0 zł 352 000 zł 2 084 480 zł 2 436 480 zł 0 zł 0 zł 50 000 zł 440 000 zł 490 000 zł 0 zł 0 zł 500 000 zł 500 000 zł 1 000 000 zł 0 zł 0 zł 80 000 zł 220 000 zł 300 000 zł 3.2.1. Wsparcie merytoryczne służb mundurowych oraz organów wymiaru sprawiedliwości w sprawach dotyczących przestępczości przeciwko zabytkom (NID) 0 zł 0 zł 330 000 zł 400 000 zł 730 000 zł Razem 0 zł 0 zł 1 312 000 zł 3 644 480 zł 4 956 480 zł Opracowanie: DOZ 19  Monitor Polski – 21 – 6. SYSTEM WDRAŻANIA, MONITORINGU I EWALUACJI KRAJOWEGO PROGRAMU OCHRONY ZABYTKÓW I OPIEKI NAD ZABYTKAMI 2023–2026 WDRAŻANIE KRAJOWEGO PROGRAMU Wdrażanie Krajowego programu 2023–2026 zakłada ścisłą współpracę GKZ (działającego w imieniu ministra właściwego do spraw kultury i ochrony dziedzictwa narodowego) i DOZ z WKZ oraz NID i innymi podmiotami wdrażającymi Krajowy program 2023–2026. W sytuacji gdy realizacja wymienionych w Krajowym programie 2023–2026 zadań będzie wymagała zaangażowania innych podmiotów: organów administracji publicznej, państwowych lub samorządowych instytucji kultury, organizacji pozarządowych (NGO’s), wówczas zostaną one włączone do jego realizacji na zasadzie porozumień zawieranych po rozpoczęciu realizacji programu. Założeniem przyjętym dla Krajowego programu 2023–2026 jest jego implementacja na obszarze całego kraju pod kierunkiem i nadzorem GKZ, jednak zadania Krajowego programu 2023–2026 będą realizowane na obszarze właściwym dla ich charakteru. Z tego względu rozwiązania systemowe wspierające ochronę zabytków i opiekę nad nimi w Polsce zostaną zaprojektowane przede wszystkim na poziomie centralnym. Weryfikacja bieżąca realizacji zadań będzie realizowana przez DOZ w kwartalnych okresach sprawozdawczych oraz oceniana merytorycznie po wykonaniu każdego kamienia milowego w zadaniu i całościowo po zrealizowaniu zadania. Wdrażanie Krajowego programu 2023–2026 Realizacja Krajowego programu 2023–2026 będzie prowadzona na kilku wzajemnie powiązanych i uzupełniających się poziomach: Rada Ministrów ‒ I poziom Rada Ministrów rozpatruje i przyjmuje sprawozdania z realizacji Krajowego Programu 2023–2026. Generalny Konserwator Zabytków ‒ II poziom GKZ, działający z upoważnienia i w porozumieniu z ministrem właściwym do spraw kultury i ochrony dziedzictwa narodowego, koordynuje realizację Krajowego programu 2023–20261. Tym samym GKZ: − wyznacza terminy i tematy spotkań z udziałem ekspertów, instytucji i podmiotów zaangażowanych w realizację Programu; − akceptuje proponowane rozwiązania związane z wdrażaniem Krajowego programu; 1 Zarządzenie Ministra Kultury I Dziedzictwa Narodowego z dnia 2 marca 2022 r. w sprawie podziału czynności pomiędzy ministra, sekretarzy stanu, podsekretarza stanu i dyrektora generalnego w Ministerstwie Kultury i Dziedzictwa Narodowego (Dz. Urz. MKiDN.2022.13). 20 Poz. 214  Monitor Polski – 22 – − przyjmuje sprawozdania z realizacji Krajowego programu oraz przedstawia je do akceptacji Ministrowi Kultury i Dziedzictwa Narodowego, który następnie przedkłada je Radzie Ministrów; − w razie konieczności przygotowuje aktualizację Krajowego programu 2023–2026, występuje o jej akceptację do Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego, który następnie przedkłada ją Radzie Ministrów. Zespół MKiDN ds. Krajowego programu przy Departamencie Ochrony Zabytków ‒ III poziom W MKiDN, w terminie miesiąca od przyjęcia Krajowego Programu 2023–2026 przez Radę Ministrów, zostanie wskazany zespół odpowiedzialny za koordynację realizacji Krajowego Programu 2023–2026. Pracami Zespołu będzie kierował Dyrektor DOZ. Zespół będzie bezpośrednio podlegał Generalnemu Konserwatorowi Zabytków, zgodnie z podziałem kompetencji w MKiDN między Ministrem, sekretarzami stanu, podsekretarzem stanu i dyrektorem generalnym2. Zespół MKiDN ds. Krajowego programu przy DOZ odpowiada za: − bieżące raportowanie GKZ postępu prac związanych z wdrażaniem Krajowego programu 2023–2026; − przedstawianie informacji o stanie realizacji Krajowego programu 2023–2026 na potrzeby Rady ds. Ochrony Zabytków działającej przy min …