Uchwała nr 91 Rady Ministrów z dnia 12 kwietnia 2022 r. w sprawie przyjęcia Strategii i polityki w zakresie rozwoju bezpieczeństwa jądrowego i ochrony

MONITOR POLSKI DZIENNIK URZĘDOWY RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Warszawa, dnia 26 maja 2022 r. Poz. 541 UCHWAŁA NR 91 RADY MINISTRÓW z dnia 12 kwietnia 2022 r. w sprawie przyjęcia Strategii i polityki w zakresie rozwoju bezpieczeństwa jądrowego i ochrony radiologicznej Rzeczypospolitej Polskiej Na podstawie art. 39p ust. 3 ustawy z dnia 29 listopada 2000 r. – Prawo atomowe (Dz. U. z 2021 r. poz. 1941 oraz z 2022 r. poz. 974) Rada Ministrów uchwala, co następuje: § 1. Przyjmuje się Strategię i politykę w zakresie rozwoju bezpieczeństwa jądrowego i ochrony radiologicznej Rzeczypospolitej Polskiej, stanowiącą załącznik do uchwały. § 2. Uchwała wchodzi w życie z dniem następującym po dniu ogłoszenia. Prezes Rady Ministrów: M. Morawiecki  Monitor Polski –2– Poz. 541 Załącznik do uchwały nr 91 Rady Ministrów z dnia 12 kwietnia 2022 r. (poz. 541) Cele Strategii i polityki w zakresie rozwoju bezpieczeństwa jądrowego i ochrony radiologicznej Rzeczypospolitej Polskiej Strategia i polityka w zakresie rozwoju bezpieczeństwa jądrowego i ochrony radiologicznej Rzeczypospolitej Polskiej 1  Monitor Polski –3– Poz. 541 SPIS TREŚCI Wykaz skrótów 1. Wstęp 4 6 2. Cele Strategii i polityki w zakresie rozwoju bezpieczeństwa jądrowego i ochrony radiologicznej Rzeczypospolitej Polskiej 9 2.1. Cel główny 2.2. Cele szczegółowe 2.2.1. Cel szczegółowy 1: Rozwój krajowego systemu regulacyjnego w zakresie bezpieczeństwa jądrowego i ochrony radiologicznej 2.2.2. Cel szczegółowy 2: Rozwój systemu monitoringu radiacyjnego kraju 2.2.3. Cel szczegółowy 3: Wzmocnienie krajowych kompetencji w obszarze bezpieczeństwa jądrowego i ochrony radiologicznej 2.2.4. Cel szczegółowy 4: Zwiększanie potencjału badawczego oraz świadomości społecznej w zakresie bezpieczeństwa jądrowego i ochrony radiologicznej 10 10 10 10 11 11 3. Powiązania z krajowymi dokumentami strategicznymi 12 4. Opis prawnych uwarunkowań bezpieczeństwa jądrowego i ochrony radiologicznej 15 4.1. Prawo międzynarodowe 4.2. Prawo krajowe 4.3. Podstawy instytucjonalne 4.3.1. Organy dozoru jądrowego 4.3.2. Pozostałe organy wykonujące nadzór i kontrolę w zakresie przestrzegania warunków bezpieczeństwa jądrowego i ochrony radiologicznej 4.3.3. Organy i służby uczestniczące w systemie bezpieczeństwa jądrowego i ochrony radiologicznej 5. Opis aktualnego stanu bezpieczeństwa jądrowego i ochrony radiologicznej 5.1 Krajowa infrastruktura – obiekty i działalności 5.1.1. Obiekty jądrowe 5.1.2. Źródła promieniowania jonizującego 5.2 Obowiązki w zakresie bezpieczeństwa jądrowego i ochrony radiologicznej jednostek wykonujących działalność związaną z narażeniem na promieniowanie jonizujące 5.2.1. Obowiązki w zakresie zapewnienia ochrony radiologicznej 5.2.2. Obowiązki w zakresie zapewnienia bezpieczeństwa jądrowego 5.2.3. Obowiązki w zakresie ewidencji i zabezpieczenia materiałów jądrowych 5.2.4. Obowiązki w zakresie ochrony fizycznej obiektów i materiałów jądrowych 5.2.5. Obowiązki w zakresie postępowania z odpadami promieniotwórczymi 5.3 Działania organów regulacyjnych związane z nadzorem i kontrolą 5.3.1. Przegląd i ocena stanu bezpieczeństwa 5.3.2. Kontrole dozorowe 5.3.3. Nadawanie uprawnień pracowniczych 5.3.4. Pozostałe formy nadzoru i kontroli 16 18 20 21 22 25 26 27 28 28 32 32 33 33 34 34 34 34 35 35 36  Monitor Polski –4– 5.4. Ocena sytuacji radiacyjnej kraju 5.4.1. Monitoring ogólnokrajowy 5.4.2. Monitoring lokalny 5.4.3. Międzynarodowa wymiana danych monitoringu radiacyjnego i informacji o zdarzeniach radiacyjnych 5.5. Prace badawczo-rozwojowe i działalność edukacyjna w zakresie bezpieczeństwa jądrowego i ochrony radiologicznej 5.5.1. Prace badawczo-rozwojowe 5.5.2. Działalność edukacyjna 5.6. Współpraca międzynarodowa 6. Polityka bezpieczeństwa – zasady bezpieczeństwa jądrowego i ochrony radiologicznej Zasada 1. Odpowiedzialność za bezpieczeństwo Zasada 2. Rola Państwa Zasada 3. Przywództwo i zarządzanie na rzecz bezpieczeństwa Zasada 4. Uzasadnienie działalności Zasada 5. Optymalizacja ochrony radiologicznej Zasada 6. Ograniczenie narażenia ludzi Zasada 7. Ochrona obecnych i przyszłych pokoleń Zasada 8. Zapobieganie zdarzeniom radiacyjnym i awariom Zasada 9. Przygotowanie i reagowanie na sytuacje awaryjne oraz zdarzenia radiacyjne Zasada 10. Stosowanie środków ochronnych lub działań naprawczych w sytuacji narażenia istniejącego lub ryzyka niekontrolowanego narażenia na promieniowanie jonizujące 7. Kierunki działań mających na celu rozwój bezpieczeństwa jądrowego i ochrony radiologicznej Kierunek 1. Wzmacnianie bezpieczeństwa obiektów jądrowych oraz składowisk odpadów promieniotwórczych Kierunek 2. Zapewnienie bezpieczeństwa pracowników i osób z ogółu ludności narażonych na promieniowanie jonizujące Kierunek 3. Zapewnienie wysokiego poziomu ochrony radiologicznej pacjentów w ramach stosowania promieniowania jonizującego w ochronie zdrowia Kierunek 4. Rozwijanie systemu oceny sytuacji radiacyjnej kraju oraz usprawnianie reagowania na zdarzenia radiacyjne Kierunek 5. Wzmacnianie bezpieczeństwa jądrowego i ochrony radiologicznej w wymiarze międzynarodowym Kierunek 6. Budowa kompetencji, rozwój umiejętności oraz kształcenie kadr w zakresie bezpieczeństwa jądrowego i ochrony radiologicznej Kierunek 7. Promowanie kultury bezpieczeństwa Kierunek 8. Doskonalenie systemów koordynacji, nadzoru i kontroli regulacyjnej nad zastosowaniami promieniowania jonizującego Kierunek 9. Działalność w zakresie prac badawczo-rozwojowych wpływających na poziom bezpieczeństwa jądrowego i stan ochrony radiologicznej Kierunek 10. Wspieranie edukacji w zakresie bezpieczeństwa jądrowego i ochrony radiologicznej Poz. 541 36 36 38 38 38 38 40 40 42 43 44 44 45 45 46 46 47 47 48 49 50 50 51 51 51 52 52 53 54 54 8. Monitorowanie stanu zaawansowania oraz sposobów realizacji kierunków działań mających na celu rozwój bezpieczeństwa jądrowego i ochrony radiologicznej 55 9. Finansowanie 59  Monitor Polski –5– Poz. 541 Cele Strategii i polityki w zakresie rozwoju bezpieczeństwa jądrowego i ochrony radiologicznej Rzeczypospolitej Polskiej Wykaz skrótów 4 1 1  Monitor Polski –6– Poz. 541 Wykaz skrótów ABW – Agencja Bezpieczeństwa Wewnętrznego ECURIE – system wczesnego powiadamiania i wymiany informacji o zagrożeniach radiologicznych bądź nuklearnych w krajach Unii Europejskiej (ang. European Community Urgent Radiological Information Exchange) NEA OECD – Agencja Energii Jądrowej przy Organizacji Współpracy Gospodarczej i Rozwoju (ang. Nuclear Energy Agency Organisation for Economic Co-operation and Development) NFOŚiGW – Narodowy Fundusz Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej ENSRA – Europejskie Stowarzyszenie Regulatorów Ochrony Fizycznej (ang. European Nuclear Security Regulators Association) ONZ – Organizacji Narodów Zjednoczonych ENSREG – Europejska Grupa Organów Regulacyjnych do spraw Bezpieczeństwa Jądrowego (ang. European Nuclear Safety Regulators Group) Państwo – Rzeczpospolita Polska ESARDA – Europejskie Towarzystwo Badań i Rozwoju Zabezpieczeń Materiałów Jądrowych (ang. European Safeguards Research and Development Association) PMS – Stacja wczesnego wykrywania skażeń promieniotwórczych (ang. Permanent Monitoring Station) EURAtOM – Europejska Wspólnota Energii Atomowej (ang. European Atomic Energy Community) PPEJ – Program polskiej energetyki jądrowej GIS – Główny Inspektor Sanitarny SMR – mały reaktor modułowy (ang. Small Modular Reactor) GIS WP – Główny Inspektor Sanitarny Wojska Polskiego HtR – reaktor wysokotemperaturowy (ang. High Temperature Reactor) KCOR – Krajowe Centrum Ochrony Radiologicznej w Ochronie Zdrowia Krajowy Plan – Krajowy plan postępowania z odpadami promieniotwórczymi i wypalonym paliwem jądrowym KSOP – Krajowe Składowisko Odpadów Promieniotwórczych w Różanie MAEA – Międzynarodowa Agencja Energii Atomowej w Wiedniu (ang. IAEA – International Atomic Energy Agency) MON – Minister Obrony Narodowej NCBJ – Narodowe Centrum Badań Jądrowych w Otwocku-Świerku NCBR – Narodowe Centrum Badań i Rozwoju PAA – Państwowa Agencja Atomistyki PEP2040 – Polityka Energetyczna Polski do 2040 r. PWIS – państwowy wojewódzki inspektor sanitarny SOR – Strategia na rzecz Odpowiedzialnego Rozwoju do roku 2020 (z perspektywą do 2030 r.) Strategia – Strategia i polityka w zakresie rozwoju bezpieczeństwa jądrowego i ochrony radiologicznej Rzeczypospolitej Polskiej UDt – Urząd Dozoru Technicznego UE – Unia Europejska ULC – Urząd Lotnictwa Cywilnego USIE – system wymiany informacji o incydentach i zdarzeniach radiacyjnych (ang. Unified System for Information Exchange in Incidents and Emergencies) WENRA – Zachodnioeuropejskie Stowarzyszenie Regulatorów Jądrowych (ang. Western European Nuclear Regulators Association) ZUOP – Zakład Unieszkodliwiania Odpadów Promieniotwórczych 5  Monitor Polski –7– Poz. 541 Cele Strategii i polityki w zakresie rozwoju bezpieczeństwa jądrowego i ochrony radiologicznej Rzeczypospolitej Polskiej Rozdział 1 Wstęp 1 1  Monitor Polski –8– Poz. 541 Wstęp Wykorzystanie technologii jądrowych oraz różnych rodzajów źródeł promieniowania jonizującego niesie za sobą znaczne korzyści społeczne, gospodarcze i środowiskowe. Szerokie zastosowania promieniowania jonizującego w przemyśle, medycynie oraz badaniach naukowych mają pozytywny wpływ na jakość życia i rozwój społeczeństwa. Jednym z podstawowych warunków tego, aby społeczeństwo mogło czerpać korzyści z tego rodzaju działalności, jest zapewnienie funkcjonowania wiarygodnego oraz skutecznego systemu bezpieczeństwa jądrowego i ochrony radiologicznej. Termin „bezpieczeństwo jądrowe” oznacza osiągnięcie odpowiednich warunków eksploatacji, zapobieganie awariom, a w przypadku ich zaistnienia – łagodzenie ich skutków, czego wynikiem jest ochrona pracowników i ludności przed zagrożeniami wynikającymi z promieniowania jonizującego z obiektów jądrowych. Z kolei przez ochronę radiologiczną należy rozumieć działania zapobiegające narażeniu ludzi i skażeniu środowiska, a w przypadku braku możliwości zapobieżenia takim sytuacjom – ograniczenie ich skutków do poziomu tak niskiego, jak tylko jest to rozsądnie osiągalne, przy uwzględnieniu czynników ekonomicznych, społecznych i zdrowotnych. Ustanowienie oraz doskonalenie krajowych ram prawnych, organizacyjnych i kontroli regulacyjnej bezpieczeństwa jądrowego oraz ochrony radiologicznej jest obowiązkiem Państwa. Wymóg ten wynika zarówno z aktów prawa międzynarodowego, wspólnotowego, jak i z podstawowych zasad oraz standardów bezpieczeństwa opracowanych przez Międzynarodową Agencję Energii Atomowej (MAEA), której to organizacji Rzeczpospolita Polska jest członkiem założycielem. Wykonywanie działalności związanej z narażeniem na promieniowanie jonizujące podlega nadzorowi oraz kontroli w zakresie bezpieczeństwa jądrowego i ochrony radiologicznej. Na gruncie prawa krajowego system kontroli regulacyjnej wykonywany jest przez organy określone w przepisach ustawy z dnia 29 listopada 2000 r. – Prawo atomowe (Dz. U. z 2021 r. poz. 1941), zwanej dalej „ustawą – Prawo atomowe”. Ponadto krajowe ramy prawne zapewniają niezależność organu regulacyjnego1) w procesie decyzyjnym, w szczególności przez przyznanie mu odpowiednich uprawnień, wyposażenie w wysokie kompetencje techniczne, wynikające z posiadania odpowiednich zasobów ludzkich i finansowych, zapewniających pełną możliwość realizacji swoich obowiązków. 1) Pod pojęciem „organu regulacyjnego” należy rozumieć organ lub system organów wyznaczonych w Państwie w dziedzinie regulacji bezpieczeństwa jądrowego i ochrony radiologicznej. Zgodnie z zasadą pierwotnej odpowiedzialności 2) za przestrzeganie wymagań bezpieczeństwa jądrowego i ochrony radiologicznej odpowiada kierownik jednostki organizacyjnej wykonującej działalność związaną z narażeniem. W rezultacie krajowe ramy prawne powinny wymagać od posiadaczy zezwoleń3) opracowania i wdrażania systemów zarządzania4), w których bezpieczeństwo jest należytym priorytetem ich działania. Systemy te powinny promować podnoszenie poziomu skutecznej kultury bezpieczeństwa, rozumianej jako zespół podstawowych wartości, postaw i zachowań zarówno grupowych, jak i indywidualnych, nadających priorytet zagadnieniom ochrony i bezpieczeństwa przed innymi celami. Zasada prymatu bezpieczeństwa jądrowego i ochrony radiologicznej nad innymi aspektami działalności, w tym ekonomicznymi, politycznymi, społeczno-gospodarczymi, jest fundamentalną zasadą wykorzystywania technologii jądrowych oraz źródeł promieniowania jonizującego 5). Podstawowym celem bezpieczeństwa jest ochrona ludzi i środowiska naturalnego przed szkodliwymi skutkami działania promieniowania jonizującego6). Zobowiązanie do przestrzegania zasady prymatu bezpieczeństwa jądrowego i ochrony radiologicznej należy postrzegać w kategoriach zobowiązania oraz wysiłku całego Państwa zarówno w aspekcie administracyjnym, regulacyjnym, ekonomicznym, jak i społecznym. W celu zapewnienia, że kwestia zagrożeń radiacyjnych wynikających z eksploatacji obiektów jądrowych oraz prowadzenia działalności związanych z narażeniem na promieniowanie jonizujące jest traktowana z należytą uwagą MAEA, Fundamental Safety Principles. IAEA Safety Standards Series No. SF-1, Wiedeń 2006, s. 6. 3) W niniejszym dokumencie pojęcie „zezwolenia” jest używane w znaczeniu szerokim i oznacza każdą prawną formę reglamentacji działalności związanej z narażeniem na promieniowanie jonizujące przewidzianą w przepisach ustawy – Prawo atomowe. 4) Termin „systemy zarządzania” jest używany w znaczeniu szerokim, obejmując zarówno zintegrowane systemy zarządzania, programy zapewnienia jakości, jak i inne narzędzia systemowe służące działaniom na rzecz zapewnienia bezpieczeństwa jądrowego i ochrony radiologicznej. 5) Zasada prymatu bezpieczeństwa została ugruntowana w aktach prawa międzynarodowego. Zob. art. 10 Konwencji bezpieczeństwa jądrowego, sporządzonej w Wiedniu dnia 20 września 1994 r. (Dz. U. z 1997 r. poz. 262). Koncepcja „safety first” wynika także z dokumentów MAEA. Zob. na przykład: MAEA, Fundamental Safety Principles. IAEA Safety Standards Series No. SF-1, Wiedeń 2006, s. 8; IAEA, Leadership and Management for Safety. IAEA Safety Standard Series No. GSR Part 2, Wiedeń 2016 , s. 6, 7 i 9. 6) MAEA, Fundamental Safety Principles. IAEA Safety Standards Series No. SF-1, Wiedeń 2006, s. 4. 2) 7  Monitor Polski –9– Poz. 541 Wstęp ze strony rządu oraz organów regulacyjnych, Państwo ustanawia krajową strategię i politykę w zakresie rozwoju bezpieczeństwa jądrowego i ochrony radiologicznej. Należy podkreślić, że dotychczas nie funkcjonował w Rzeczypospolitej Polskiej jeden kompleksowy dokument określający strategię i politykę w zakresie rozwoju bezpieczeństwa jądrowego i ochrony radiologicznej. Na gruncie prawa krajowego wymóg opracowania strategii i polityki w zakresie rozwoju bezpieczeństwa jądrowego i ochrony radiologicznej Państwa wynika wprost z art. 39p ust. 1 ustawy – Prawo atomowe. Niniejszy dokument stanowi wypełnienie wskazanego obowiązku ustawowego oraz instrument realizacji zobowiązań prawnomiędzynarodowych Polski. Konieczność opracowania i przyjęcia tego rodzaju strategii jest jednym z podstawowych wymogów bezpieczeństwa, określonych przez MAEA w dokumencie odnoszącym się do regulacyjnych ram bezpieczeństwa7). Zgodnie z rekomendacjami Misji Zintegrowanego Przeglądu Dozoru Jądrowego MAEA z 2013 r. oraz 2017 r.8) w Polsce powinien zostać przyjęty jeden kompleksowy dokument określający strategię oraz politykę bezpieczeństwa jądrowego i ochrony radiologicznej. Polityka w zakresie rozwoju bezpieczeństwa jądrowego i ochrony radiologicznej określa wizję oraz nadrzędne wartości, w wymiarze systemowym, aksjologicznym oraz programowym, sformułowane i przyjęte przez Państwo w odniesieniu do pokojowego wykorzystywania technologii jądrowych oraz źródeł MAEA, Governmental, Legal and Regulatory Framework for Safety. IAEA Safety Standards Series No. GSR Part 1 (Rev. 1), Wiedeń 2016, s. 4, wymóg bezpieczeństwa nr 1. 8) Misje MAEA mają charakter międzynarodowych przeglądów zewnętrznych, o których mowa w art. 113a ust. 2 ustawy - Prawo atomowe. promieniowania jonizującego. Służy ona osiągnięciu podstawowego celu bezpieczeństwa, jakim jest ochrona ludzi i środowiska przed szkodliwymi skutkami narażenia na promieniowanie jonizujące. Wyrazem tej wizji oraz wartości są zasady bez pieczeństwa jądrowego i ochrony radiologicznej, które zostały opisane w rozdziale 6. Zasady te są jednocześnie odzwierciedleniem fundamentalnych zasad bezpieczeństwa opracowanych przez MAEA9). Strategia ma charakter wykonawczy w stosunku do polityki Państwa w przedmiotowym zakresie. Strategia ta wyznacza kierunki działań służące osiągnięciu założeń polityki Państwa w zakresie rozwoju bezpieczeństwa jądrowego i ochrony radiologicznej. Zostały one opracowane w oparciu o analizę aktualnego stanu bezpieczeństwa jądrowego i ochrony radiologicznej w Państwie. Kierunki te określają obszary priorytetowe, a także stanowią pożądany kurs działań dla właściwych organów i służb uczestniczących w systemie bezpieczeństwa jądrowego i ochrony radiologicznej. Przy wdrażaniu Strategii właściwe podmioty powinny zastosować podejście stopniowane (ang. graded approach), to jest mieć na uwadze uwarunkowania krajowe, cele ochrony przed promieniowaniem jonizującym, a także współmierność kontroli regulacyjnej do skali i prawdopodobieństwa wystąpienia narażenia wynikającego z danej działalności. Strategia Państwa uwzględnia założenia odrębnych strategii rozwoju, polityk oraz programów, które zostały wskazane w rozdziale 3. 7) 8 9) MAEA, Fundamental Safety Principles. IAEA Safety Standards Series No. SF-1, Wiedeń 2006, s. 4.  Monitor Polski – 10 – Poz. 541 Cele Strategii i polityki w zakresie rozwoju bezpieczeństwa jądrowego i ochrony radiologicznej Rzeczypospolitej Polskiej Rozdział 2 Cele Strategii i polityki w zakresie rozwoju bezpieczeństwa jądrowego i ochrony radiologicznej Rzeczypospolitej Polskiej 1 1  Monitor Polski – 11 – Cele Strategii i polityki w zakresie rozwoju bezpieczeństwa jądrowego i ochrony radiologicznej Rzeczypospolitej Polskiej Niniejszy dokument ma charakter programowy i jest wyrazem zaangażowania Państwa we wdrażanie wysokich standardów bezpieczeństwa jądrowego i ochrony radiologicznej we wszystkich działaniach związanych z pokojowym wykorzystaniem technologii jądrowych oraz źródeł promieniowania jonizującego. 2.1. Cel główny Głównym celem Strategii jest zapewnienie ochrony ludzi i środowiska naturalnego przed szkodliwymi skutkami działania promieniowania jonizującego oraz podniesienie poziomu bezpieczeństwa jądrowego i ochrony radiologicznej w Państwie. Cel główny został doprecyzowany czterema celami szczegółowymi, wspomaganymi przez wyznaczone w Strategii kierunki działań oraz zasady bezpieczeństwa jądrowego i ochrony radiologicznej. 2.2. Cele szczegółowe 2.2.1. Cel szczegółowy 1: Rozwój krajowego systemu regulacyjnego w zakresie bezpieczeństwa jądrowego i ochrony radiologicznej Krajowy system regulacyjny w zakresie bezpieczeństwa jądrowego i ochrony radiologicznej służy zapewnieniu ochrony ludności, pracowników oraz środowiska naturalnego przed zagrożeniami wynikającymi z zastosowań promieniowania jonizującego. Ustanowienie i utrzymanie skutecznego oraz wiarygodnego systemu regulacyjnego jest obowiązkiem Państwa. W celu ciągłego podnoszenia poziomu bezpieczeństwa oraz poprawy funkcjonowania systemu regulacyjnego w zakresie bezpieczeństwa jądrowego i ochrony radiologicznej konieczne jest uwzględnienie najlepszych dostępnych rozwiązań, standardów międzynarodowych i osiągnięć nauki. Na podstawie doświadczeń z funkcjonowania systemu regulacyjnego w zakresie bezpieczeństwa jądrowego i ochrony radiologicznej, dokonany zostanie przegląd przepisów prawa w celu wzmocnienia mechanizmów koordynacji, nadzoru i kontroli, jak również doskonalenia wymagań w zakresie bezpieczeństwa jądrowego i ochrony radiologicznej, co zapewni jednocześnie dostosowanie wykorzystania nowych technologii jądrowych do krajowych ram prawnych. Ważnym elementem podnoszącym jakość otoczenia regulacyjnego i sprzyjającym harmonizacji standardów bezpieczeństwa jest wymiana wiedzy oraz doświadczeń w ramach współpracy międzynarodowej. W związku z tym podjęte zostaną działania związane ze zwiększeniem aktywnego udziału 10 polskich instytucji w pracach międzynarodowych grup eksperckich w obszarze bezpieczeństwa jądrowego i ochrony radiologicznej. Rozwój krajowego systemu regulacyjnego ma istotne znaczenie w kontekście wyzwań stojących przed organami Państwa, wynikających z PPEJ, w tym planów związanych z budową elektrowni jądrowych i nowego składowiska odpadów promieniotwórczych. 2.2.2. Cel szczegółowy 2: Rozwój systemu monitoringu radiacyjnego kraju Na terytorium Polski jest prowadzony stały monito ring mocy dawki promieniowania gamma oraz pomiarów zawartości izotopów promieniotwórczych w środowisku oraz produktach spożywczych. System monitoringu radiacyjnego funkcjonuje w trybie ciągłym i pozwala na bieżącą ocenę sytuacji radiacyjnej na terenie kraju, wczesne wykrywanie potencjalnych zagrożeń oraz prognozowanie ich rozwoju. Wzmocnienie systemu monitoringu radiacyjnego kraju wiąże się także ze zwiększeniem zdolności struktur Państwa do reagowania w sytuacjach kryzysowych i informowania społeczeństwa o podejmowanych działaniach oraz możliwych do zastosowania środkach ochrony zdrowia. Z tej przyczyny zostaną podjęte działania zmierzające do rozbudowy sieci monitoringu radiacyjnego na poziomie lokalnym oraz ogólnokrajowym, wraz z oprogramowaniem wspomagającym proces podejmowania decyzji w sytuacjach kryzysowych. Niezbędne jest także stałe doskonalenie procedur i rozwijanie programu ćwiczeń związanych z reagowaniem na zdarzenia radiacyjne oraz usuwaniem skutków tych zdarzeń. Ponadto zakłada się dokonanie przeglądu stanu i identyfikacji potrzeb jednostek prowadzących pomiary skażeń promieniotwórczych w celu rozszerzenia możliwości pomiarowych oraz usprawnienia procesu analizy otrzymywanych danych. Należy mieć na uwadze, że systematyczna ocena sytuacji radiacyjnej polega na zbieraniu, weryfikowaniu oraz analizowaniu informacji otrzymywanych z wielu źródeł, tak aby identyfikacja potencjalnych zagrożeń i prognoza ich rozwoju mogły następować możliwie szybko, w oparciu o jak najdokładniejsze dane. Poz. 541  Monitor Polski – 12 – Poz. 541 Cele Strategii i polityki w zakresie rozwoju bezpieczeństwa jądrowego i ochrony radiologicznej Rzeczypospolitej Polskiej 2.2.3. Cel szczegółowy 3: Wzmocnienie krajowych kompetencji w obszarze bezpieczeństwa jądrowego i ochrony radiologicznej Prowadzenie działalności związanej z narażeniem na promieniowanie jonizujące oraz nadzór nad jej bezpiecznym wykonywaniem wymagają wysokiego poziomu kompetencji, w tym wiedzy, oraz przeszkolenia kadry pracowniczej w dziedzinach mających wpływ na stan bezpieczeństwa jądrowego i ochrony radiologicznej. Rozwój kompetencji oraz kształcenie kadr niezbędnych w zakresie bezpiecznego wykorzystania źródeł promieniowania jonizującego jest procesem długotrwałym oraz wieloaspektowym. Technologie jądrowe charakteryzują się wysokim stopniem zaawansowania, złożoności i innowacyjności, jak również wymagają zaangażowania specjalistów z wielu dziedzin technicznych. W konsekwencji jest zasadne prowadzenie działań mających na celu rozwój kompetencji oraz kształcenie kadr niezbędnych do zapewnienia bezpieczeństwa jądrowego i ochrony radiologicznej obiektów jądrowych, składowisk odpadów promieniotwórczych, a także bezpiecznego wykorzystania źródeł promieniowania jonizującego w medycynie, przemyśle oraz badaniach naukowych. Rozwój kompetencji będzie obejmował upowszechnianie zasad bezpieczeństwa jądrowego i ochrony radiologicznej oraz propagowanie postaw i wartości właściwych dla wysokiej kultury bezpieczeństwa. Doskonalenie zdolności kompetencyjnych i technicznych wymaga zwiększenia obszarów wymiany wiedzy i doświadczeń w ramach współpracy międzynarodowej, w tym także z zagranicznymi organami dozoru jądrowego. Szczególnym wyzwaniem dla Państwa jest odpowiednie przygotowanie kadr na potrzeby realizacji PPEJ, jak również w odniesieniu do nowych technologii jądrowych oraz towarzyszących im rozwiązań organizacyjnotechnicznych mających wpływ na zagadnienia bezpieczeństwa jądrowego i ochrony radiologicznej. 2.2.4. Cel szczegółowy 4: Zwiększanie potencjału badawczego oraz świadomości społecznej w zakresie bezpieczeństwa jądrowego i ochrony radiologicznej Zagadnienia bezpieczeństwa jądrowego i ochrony radiologicznej mają ścisły związek z postępem w nauce, w tym z pracami badawczymi, rozwojowymi oraz działalnością edukacyjną. Badania naukowe stanowią podstawę ustanawiania standardów, wymagań i rozwiązań organizacyjno-technicznych mających na celu zapewnienie bezpieczeństwa ludzi oraz środowiska naturalnego przed negatywnymi skutkami promieniowania jonizującego. Wprowadzanie nowych technologii jądrowych wiąże się z koniecznością zwiększania potencjału badawczego w zakresie bezpieczeństwa jądrowego i ochrony radiologicznej. Dodatkowo rozwój silnego zaplecza naukowo-badawczego jest istotnym elementem budowania kapitału ludzkiego na potrzeby wdrożenia energetyki jądrowej w Polsce, jak również tworzenia i wprowadzania innowacyjnych rozwiązań służących ochronie ludzi oraz środowiska naturalnego. W tym celu podjęte zostaną działania na rzecz wspierania i intensyfikacji badań nad wpływem promieniowania jonizującego na zdrowie człowieka oraz środowisko naturalne, a także nad rozwiązaniami technologicznymi podnoszącymi poziom bezpieczeństwa jądrowego i ochrony radiologicznej. Ponadto jest niezbędne zwiększenie świadomości społecznej dotyczącej skutków zastosowania promieniowania jonizującego, w tym jego oddziaływania na zdrowie człowieka i środowisko naturalne. Ze względu na konieczność zapewnienia dostępu społeczeństwa do rzetelnej informacji zostaną podjęte działania mające na celu upowszechnianie wiedzy o bezpieczeństwie jądrowym i ochronie radiologicznej, w tym przez rozwijanie oferty edukacyjnej oraz prowadzenie działań związanych z komunikacją społeczną. Powinny one sprzyjać wzmocnieniu społecznego zaufania do nauki oraz formułowanych wniosków na temat zagadnień istotnych dla bezpieczeństwa jądrowego i ochrony radiologicznej. 11  Monitor Polski – 13 – Poz. 541 Cele Strategii i polityki w zakresie rozwoju bezpieczeństwa jądrowego i ochrony radiologicznej Rzeczypospolitej Polskiej Rozdział 3 Powiązania z krajowymi dokumentami strategicznymi 1 1  Monitor Polski – 14 – Poz. 541 Powiązania z krajowymi dokumentami strategicznymi Realizacja zasadniczych celów Strategii stanowi istotny element wykonania treści strategiczno-programowych, powiązanych z zagadnieniami bezpie czeństwa jądrowego i ochrony radiologicznej, określonych w krajowych dokumentach strategicznych. Niniejszy dokument uwzględnia cele postawione w: SOR10), PPEJ11), PEP204012), Polityce ekologicznej państwa 2030 – strategii rozwoju w obszarze środowiska i gospodarki wodnej13), Krajowym Planie14), Strategii rozwoju systemu bezpieczeństwa narodowego Rzeczypospolitej Polskiej 202215). Kluczowym dokumentem w obszarze średnio- i długofalowej polityki gospodarczej Rzeczypospolitej Polskiej jest SOR, stanowiąca aktualizację średniookresowej strategii rozwoju kraju, to jest Strategii Rozwoju Kraju 2020. Wskazane w SOR cele, kierunki interwencji, działania i projekty powinny znaleźć odzwierciedlenie we wszystkich krajowych dokumentach strategicznych. W tym sensie SOR stanowi podstawę do przygotowywania nowych strategii sektorowych. Wśród podstawowych wyzwań rozwojowych Polski wpływających na osiągnięcie celów SOR wskazano na konieczność zapewnienia gospodarce, instytucjom oraz obywatelom stabilnych i optymalnie dostosowanych do potrzeb dostaw energii, po akceptowalnej ekonomicznie cenie. W SOR wdrożenie energetyki jądrowej uznano za istotny Uchwała nr 8 Rady Ministrów z dnia 14 lutego 2017 r. w sprawie przyjęcia Strategii na rzecz Odpowiedzialnego Rozwoju do roku 2020 (z perspektywą do 2030 r.) (M.P. poz. 260). 11) Uchwała nr 141 Rady Ministrów z dnia 2 października 2020 r. w sprawie aktualizacji programu wieloletniego pod nazwą „Program polskiej energetyki jądrowej” (M.P. poz. 946). 12) Obwieszczenie Ministra Klimatu i Środowiska z dnia 2 marca 2021 r. w sprawie polityki energetycznej państwa do 2040 r. (M.P. poz. 264). 13) Uchwała nr 67 Rady Ministrów z dnia 16 lipca 2019 r. w sprawie przyjęcia „Polityki ekologicznej państwa 2030 – strategii rozwoju w obszarze środowiska i gospodarki wodnej” (M.P. poz. 794). 14) Uchwała nr 154 Rady Ministrów z dnia 21 października 2020 r. w sprawie aktualizacji „Krajowego planu postępowania z odpadami promieniotwórczymi i wypalonym paliwem jądrowym” (M.P. poz. 1070). 15) Uchwała nr 67 Rady Ministrów z dnia 9 kwietnia 2013 r. w sprawie przyjęcia „Strategii rozwoju systemu bezpieczeństwa narodowego Rzeczypospolitej Polskiej 2022” (M.P. poz. 377). 10) element umożliwiający osiągnięcie celów polegających na modernizacji sektora energetycznego, dywersyfikacji źródeł energii oraz zapewnieniu powszechnego dostępu do energii. Zgodnie z założeniami SOR energetyka jądrowa, przy wykorzystaniu polskiego potencjału przemysłowego i naukowego, ma służyć poprawie bezpieczeństwa energetycznego kraju oraz zmniejszeniu wpływu energetyki na środowisko. Jednym z projektów strategicznych, który wdraża postawione cele, jest PPEJ. Podstawowym celem PPEJ jest budowa oraz oddanie do eksploatacji w Polsce elektrowni jądrowych o łącznej mocy zainstalowanej od ok. 6 do ok. 9 GWe w oparciu o sprawdzone, wielkoskalowe, wodne ciśnieniowe reaktory jądrowe generacji III+. Zasadnicza część tego dokumentu koncentruje się na podstawowych zadaniach, które powinny zostać wykonane przez krajową administrację publiczną, inwestora, dozór jądrowy oraz inne podmioty biorące udział w realizacji PPEJ. Jednocześnie w PPEJ podkreślono rangę bezpieczeństwa jądrowego, wskazując, że jest ono priorytetem na wszystkich etapach realizacji PPEJ. W celu zapewnienia właściwego poziomu nadzoru oraz egzekwowania przestrzegania wymagań i norm bezpieczeństwa dla obiektów jądrowych PPEJ przewiduje działania zmierzające do wzmocnienia dozoru jądrowego – PAA16). Ponadto PPEJ odwołuje się do Strategii jako wiodącego dokumentu w obszarze bezpieczeństwa jądrowego i ochrony radiologicznej. Zagadnienie bezpieczeństwa jądrowego i ochrony radiologicznej zostało uwzględnione również w PEP2040. Dokument ten wyznacza ramy transformacji energetycznej w Polsce oraz stanowi wkład naszego kraju w realizację polityki klimatyczno-energetycznej Unii Europejskiej. PEP2040 zawiera opis stanu i uwarunkowań sektora energetycznego, a także trzy filary, na których oparto osiem celów szczegółowych PEP2040 wraz z działaniami niezbędnymi do ich realizacji oraz projekty strategiczne. Piąty cel szczegółowy zakłada wdrożenie energetyki jądrowej przez realizację projektu strategicznego, jakim jest PPEJ. PEP2040 przyjmuje, że aktualnie wykorzystywane technologie (generacji III i III+) oraz rygorystyczne normy ogólnoświatowe w zakresie bezpieczeństwa jądrowego zapewniają wysokie standardy bezpieczeństwa eksploatacji elektrowni jądrowej oraz składowania odpadów promieniotwórczych. Podkreśla także konieczność podjęcia działań mających na celu zapewnienie odpowiedniego zaplecza kadrowego oraz uruchomienia potencjału naukowo-badawczego, aby zapewnić narzędzia wsparcia technicznego 16) Program przewiduje wzmocnienie dozoru jądrowego w aspekcie kadrowym, kompetencyjnym, techniczno-eksperckim, sprzętowym oraz infrastrukturalnym. 13  Monitor Polski – 15 – Poz. 541 Powiązania z krajowymi dokumentami strategicznymi dla organów i instytucji dozorowych. Dodatkowo PEP2040 wskazuje na zasadność rozważenia możliwości wykorzystania w przyszłości HTR oraz SMR w ciepłownictwie systemowym i przemyśle. projektowania, budowy, rozruchu, eksploatacji i likwidacji obiektów jądrowych, a także w ramach zintegrowanego systemu zarządzania oraz zasad transportu materiałów jądrowych. Kwestia zagadnień związanych z zapewnieniem bezpieczeństwa jądrowego i ochrony radiologicznej zawarta jest w dokumencie: Polityka ekologiczna państwa 2030 – strategia rozwoju w obszarze środowiska i gospodarki wodnej. Wskazuje on na znaczenie wykorzystania promieniowania jonizującego do zastosowań medycznych, naukowych i przemysłowych. Jednocześnie podkreśla konieczność prowadzenia monitoringu radiacyjnego środowiska w celu identyfikacji potencjalnych zagrożeń dla zdrowia ludzi oraz środowiska naturalnego. W obszarze monitoringu radiacyjnego środowiska określa on także zadania oraz podmioty odpowiedzialne za ich realizację, wpisując się bezpośrednio w cele Strategii. Wskazać należy, że przywołane dokumenty strategiczne koncentrują się na aspektach związanych z wdrożeniem energetyki jądrowej na potrzeby dywersyfikacji źródeł energii oraz bezpieczeństwa energetycznego kraju. Niezbędnym warunkiem rozwoju energetyki jądrowej jest zapewnienie wysokiego poziomu bezpieczeństwa jądrowego i ochrony radiologicznej, gwarantującego ochronę ludzi i środowiska przed szkodliwymi skutkami promieniowania jonizującego, co zostało podkreślone w przedmiotowych dokumentach. Przyjęte w Strategii zasady oraz kierunki działań mają za zadanie wspierać realizację celów zdefiniowanych w przedstawionych dokumentach planistycznych w zakresie polityki rozwoju. Ogłoszenie ich w dokumencie strategicznym przyjmowanym przez Radę Ministrów nadaje odpowiedni priorytet bezpieczeństwu oraz wzmacnia stabilność i przejrzystość środowiska regulacyjnego dla realizacji strategicznych projektów wykorzystania energii jądrowej. Jednym z najistotniejszych zagadnień związanych z wdrożeniem energetyki jądrowej jest zapewnienie właściwego postępowania z odpadami promie nio twórczymi i wypalonym paliwem jądrowym. Doku men tem strategicznym, mającym na celu zapewnienie rozwoju i wdrożenie ogólnokrajowego, spójnego, zintegrowanego i zrównoważonego systemu obejmującego wszystkie kategorie odpadów promieniotwórczych wytwarzanych w kraju, jest Krajowy Plan. Krajowy Plan służy określeniu koniecznych działań i wyznaczeniu zadań, które umożliwią osiągnięcie założeń polityki Państwa w zakresie postępowania z odpadami promieniotwórczymi i wypalonym paliwem jądrowym. Dokument ten odnosi się do różnych rodzajów działań związanych z bezpiecznym postępowaniem ze wszystkimi kategoriami odpadów promieniotwórczych wytworzonych w Polsce, od momentu ich powstania aż po ich oddanie do składowania, łącznie z finansowaniem składowania, procesem zamykania oraz monitoringu zamkniętego składowiska. Wskazać należy, że w kontekście realizacji celów związanych z wdrożeniem energetyki jądrowej na dokument ten powołuje się zarówno PEP2040, jak i PPEJ. Zapewnienie bezpieczeństwa funkcjonowania energetyki jądrowej jest elementem rozwoju odporności na zagrożenia bezpieczeństwa narodowego w ramach Strategii rozwoju systemu bezpieczeństwa narodowego Rzeczypospolitej Polskiej 2022 . Dokument ten podkreśla, że obiekty jądrowe oraz prowadzone w nich procesy podlegają wymaganiom bezpieczeństwa jądrowego i ochrony radiologicznej, ochrony fizycznej oraz zabezpieczeń materiałów jądrowych. Pomiędzy tymi wymaganiami powinna zachodzić synergia wynikająca ze stosowania odpowiednich środków nadzoru i kontroli regulacyjnej w procesie 14 Zakres tematyczny strategii i polityki nie obejmuje zagadnień wynikających z Krajowego planu działania w przypadku długoterminowych zagrożeń wynikających z narażenia na radon w budynkach przeznaczonych na pobyt ludzi oraz w miejscach pracy17). Dokument ten określa szczegółowe cele i harmonogram działań na rzecz ograniczenia ryzyka wynikającego z wpływu radonu występującego w środowisku naturalnym na zdrowie ludzi. Mimo że materia ta ma bezpośredni związek z zagadnieniami ochrony radiologicznej, to jednak jest ona na tyle istotna, że ustawa – Prawo atomowe przewiduje konieczność opracowania odrębnego dokumentu planistycznego, w związku z czym Strategia nie określa kierunków działań w tym zakresie. 17) Obwieszczenie Ministra Zdrowia z dnia 22 stycznia 2021 r. w sprawie ogłoszenia Krajowego planu działania w przypadku długoterminowych zagrożeń wynikających z narażenia na radon w budynkach przeznaczonych na pobyt ludzi oraz w miejscach pracy (M.P. poz. 169).  Monitor Polski – 16 – Poz. 541 Cele Strategii i polityki w zakresie rozwoju bezpieczeństwa jądrowego i ochrony radiologicznej Rzeczypospolitej Polskiej Rozdział 4 Opis prawnych uwarunkowań bezpieczeństwa jądrowego i ochrony radiologicznej 1 1  Monitor Polski – 17 – Poz. 541 Opis prawnych uwarunkowań bezpieczeństwa jądrowego i ochrony radiologicznej Opis prawnych uwarunkowań bezpieczeństwa jądrowego i ochrony radiologicznej obejmuje charakterystykę prawa międzynarodowego oraz prawa krajowego, a także opis instytucjonalnych podstaw organizacji systemu bezpieczeństwa jądrowego i ochrony radiologicznej w Polsce. Charakterystyka prawa międzynarodowego w dziedzinie bezpieczeństwa jądrowego i ochrony radiologicznej odnosi się zarówno do dorobku prawnego ONZ, Euratom, umów międzynarodowych i bilateralnych w zakresie bezpieczeństwa jądrowego i ochrony radiologicznej, których stroną jest Rzeczpospolita Polska, jak i do zaleceń i innych standardów przyjętych pod auspicjami MAEA. Z uwagi na znaczenie dla rozwoju i funkcjonowania dozoru jądrowego w Polsce przedmiotowy opis zawiera również odniesienie do umów i porozumień o współpracy zawartych przez Prezesa PAA z organami dozoru jądrowego innych państw. Opis prawa krajowego w dziedzinie bezpieczeństwa jądrowego i ochrony radiologicznej obejmuje charakterystykę wymagań ustawy – Prawo atomowe oraz wydanych na jej podstawie aktów wykonawczych. W dokumencie wskazano także na inne akty rangi ustawowej regulujące kwestie mające istotne znaczenie z punktu widzenia bezpieczeństwa jądrowego i ochrony radiologicznej. Istotnym elementem oraz dopełnieniem opisu prawnych uwarunkowań bezpieczeństwa jądrowego i ochrony radiologicznej jest przedstawienie instytucjonalnych podstaw organizacji, czyli systemu organów, instytucji i służb zaangażowanych w regulację oraz nadzór w zakresie bezpieczeństwa jądrowego i ochrony radiologicznej nad działalnościami związanymi z narażeniem na promieniowanie jonizujące na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej. międzynarodowe, składające się na rzeczony system, obejmują obszary współpracy międzynarodowej i wymiany informacji w przypadku awarii jądrowej lub zagrożenia radiologicznego, monitoringu radiacyjnego środowiska, bezpieczeństwa jądrowego obiektów jądrowych, bezpiecznego postępowania z wypalonym paliwem jądrowym i odpadami promieniotwórczymi, ochrony fizycznej materiałów jądrowych i obiektów jądrowych, zabezpieczeń materiałów jądrowych, kontroli technologii jądrowych oraz odpowiedzialności cywilnej za szkodę jądrową. Do najważniejszych aktów prawa międzynarodowego w przedmiotowym zakresie, których Rzeczpospolita Polska jest stroną, należy zaliczyć: w obszarze bezpieczeństwa jądrowego, ochrony radiologicznej i postępowania awaryjnego: • Konwencję bezpieczeństwa jądrowego , 18) • Wspólną konwencję bezpieczeństwa w postępowaniu z wypalonym paliwem jądrowym i bezpieczeństwa w postępowaniu z odpadami promieniotwórczymi19), • Konwencję o wczesnym powiadamianiu o awarii jądrowej20), • Konwencję o pomocy w przypadku awarii jądrowej lub zagrożenia radiologicznego21), • Konwencję dotyczącą ochrony pracowników przed promieniowaniem jonizującym22). 4.1. Prawo międzynarodowe Ramy prawne w zakresie bezpieczeństwa jądrowego i ochrony radiologicznej podlegają w znacznym stopniu procesom umiędzynarodowienia. Na kształt krajowego systemu prawnego w przedmiotowej dziedzinie istotny wpływ ma członkostwo Rzeczypospolitej Polskiej w Euratom oraz konieczność respektowania aktów stanowionych przez Euratom. Polski ustawodawca uznał za celowe, aby w trakcie projektowania krajowego systemu bezpieczeństwa jądrowego i ochrony radiologicznej uwzględnić zalecenia MAEA oraz WENRA. Rzeczpospolita Polska jest także członkiem NEA OECD, co daje możliwość korzystania z najlepszych praktyk innych państw, mających większe doświadczenie w obszarze dotyczącym pokojowego wykorzystania energii jądrowej. Rzeczpospolita Polska, od początku tworzenia międzynarodowego systemu prawnego w zakresie bezpieczeństwa jądrowego i ochrony radiologicznej, jest aktywnym uczestnikiem tego systemu, czynnie zaangażowanym w jego powstawanie. Umowy 16 Dodatkowo Rzeczpospolita Polska jest stroną umów dwustronnych o wczesnym powiadamianiu i wzajemnej pomocy w przypadku awarii jądrowej oraz współpracy w zakresie bezpieczeństwa jądrowego i ochrony radiologicznej, zawartych z Danią, Norwegią, Austrią, Ukrainą, Białorusią, Rosją, Litwą, Słowacją, Czechami oraz Niemcami. Konwencja bezpieczeństwa jądrowego, sporządzona w Wiedniu dnia 20 września 1994 r. (Dz. U. z 1997 r. poz. 262). 19) Wspólna konwencja bezpieczeństwa w postępowaniu z wypalonym paliwem jądrowym i bezpieczeństwa w postępowaniu z odpadami promieniotwórczymi, sporządzona w Wiedniu dnia 5 września 1997 r. (Dz. U. z 2002 r. poz. 1704). 20) Konwencja o wczesnym powiadamianiu o awarii jądrowej, sporządzona w Wiedniu dnia 26 września 1986 r. (Dz. U. z 1988 r. poz. 216). 21) Konwencja o pomocy w przypadku awarii jądrowej lub zagrożenia radiologicznego, sporządzona w Wiedniu dnia 26 września 1986 r. (Dz. U. z 1988 r. poz. 218). 22) Konwencja dotycząca ochrony pracowników przed promieniowaniem jonizującym, przyjęta w Genewie dnia 22 czerwca 1960 r. (Dz. U. z 1965 r. poz. 45). 18)  Monitor Polski – 18 – Poz. 541 Opis prawnych uwarunkowań bezpieczeństwa jądrowego i ochrony radiologicznej w obszarze transportu lotniczego materiałów niebezpiecznych, w tym materiałów promieniotwórczych: w obszarze ochrony fizycznej, nieproliferacji oraz zabezpieczeń materiałów jądrowych: • Konwencję o ochronie fizycznej materiałów jądrowych i obiektów jądrowych23), • załącznik 18 do Konwencji o międzynarodowym lotnictwie cywilnym29), w połączeniu z Instrukcjami Technicznymi30) oraz suplementami, dodatkami i erratami do Instrukcji Technicznych, • Układ o nierozprzestrzenianiu broni jądrowej24) oraz wydane na jego podstawie Porozumienie o zabezpieczeniach i Protokół dodatkowy do Porozumienia o zabezpieczeniach, • załącznik 17 do Konwencji o międzynarodowym lotnictwie cywilnym31). • Traktat o całkowitym zakazie prób jądrowych25), • Międzynarodową konwencję w sprawie zwalczania aktów terroryzmu jądrowego26). w obszarze odpowiedzialności cywilnej za szkodę jądrową: • Konwencję wiedeńską o odpowiedzialności cywilnej za szkodę jądrową27), Przy określaniu charakterystyki uwarunkowań prawnych w zakresie bezpieczeństwa jądrowego i ochrony radiologicznej należy uwzględnić również szereg dyrektyw, które zaimplementowano w ostatnich kilkunastu latach do prawa polskiego na podstawie Traktatu ustanawiającego Europejską Wspólnotę Energii Atomowej32). Obejmują one w szczególności zagadnienia: • Wspólny protokół dotyczący stosowania Konwencji wiedeńskiej i Konwencji paryskiej28). bezpieczeństwa jądrowego obiektów jądrowych – dyrektywa Rady 2009/71/Euratom33), bezpieczeństwa postępowania z odpadami promieniotwórczymi i wypalonym paliwem jądrowym – dyrektywa Rady 2011/70/Euratom34) oraz kontroli ich przemieszczania – dyrektywa Rady 2006/117/Euratom35), Załącznik 18 – „Bezpieczny transport materiałów niebezpiecznych drogą powietrzną” – do Konwencji o międzynarodowym lotnictwie cywilnym, podpisanej w Chicago dnia 7 grudnia 1944 r. (Dz. U. z 1959 r. poz. 212, z 1963 r. poz. 137, z 1969 r. poz. 210, z 1976 r. poz. 130 i 188, z 1984 r. poz. 199, z 2000 r. poz. 446 i 700, z 2002 r. poz. 527, z 2003 r. poz. 700 oraz z 2012 r. poz. 368 i 370). 30) Instrukcje Techniczne Bezpiecznego Transportu Materiałów Niebezpiecznych Drogą Powietrzną (ICAO Dok. 9284-AN/905). 31) Załącznik 17 – „Ochrona” – do Konwencji o międzynarodowym lotnictwie cywilnym, podpisanej w Chicago dnia 7 grudnia 1944 r. 32) Traktat ustanawiający Europejską Wspólnotę Energii Atomowej (Dz. Urz. UE C 203 z 07.06.2016, str. 1, z późn. zm.). 33) Dyrektywa Rady 2009/71/Euratom z dnia 25 czerwca 2009 r. ustanawiająca wspólnotowe ramy bezpieczeństwa jądrowego obiektów jądrowych (Dz. Urz. UE L 172 z 02.07.2009, str. 18, Dz. Urz. UE L 260 z 03.10.2009, str. 40 oraz Dz. Urz. UE L 219 z 25.07.2014, str. 42). 34) Dyrektywa Rady 2011/70/Euratom z dnia 19 lipca 2011 r. ustanawiająca ramy wspólnotowe w zakresie odpowiedzialnego i bezpiecznego gospodarowania wypalonym paliwem jądrowym i odpadami promieniotwórczymi (Dz. Urz. UE L 199 z 02.08.2011, str. 48). 35) Dyrektywa Rady 2006/117/Euratom z dnia 20 listopada 2006 r. w sprawie nadzoru i kontroli nad przemieszczaniem odpadów promieniotwórczych oraz wypalonego paliwa jądrowego (Dz. Urz. UE L 337 z 05.12.2006, str. 21). 29) Konwencja o ochronie fizycznej materiałów jądrowych i obiektów jądrowych, przyjęta w Wiedniu dnia 26 października 1979 r. (Dz. U. z 1989 r. poz. 93 oraz z 2018 r. poz. 89 i 394). 24) Układ o nierozprzestrzenianiu broni jądrowej, sporządzony w Moskwie, Waszyngtonie i Londynie dnia 1 lipca 1968 r. (Dz. U. z 1970 r. poz. 60). 25) Traktat o całkowitym zakazie prób jądrowych, przyjęty przez Zgromadzenie Ogólne Narodów Zjednoczonych dnia 10 września 1996 r. (Dz. U. z 1999 r. poz. 136). 26) Międzynarodowa konwencja w sprawie zwalczania aktów terroryzmu jądrowego, przyjęta przez Zgromadzenie Ogólne Narodów Zjednoczonych dnia 13 kwietnia 2005 r. (Dz. U. z 2010 r. poz. 740). 27) Konwencja wiedeńska o odpowiedzialności cywilnej za szkodę jądrową, sporządzona w Wiedniu dnia 21 maja 1963 r. (Dz. U. z 1990 r. poz. 370 oraz z 2011 r. poz. 9). 28) Wspólny protokół dotyczący stosowania Konwencji wiedeńskiej i Konwencji paryskiej (o odpowiedzialności za szkody jądrowe), sporządzony w Wiedniu dnia 21 września 1988 r. (Dz. U. z 1994 r. poz. 633). 23) 17  Monitor Polski – 19 – Poz. 541 Opis prawnych uwarunkowań bezpieczeństwa jądrowego i ochrony radiologicznej ochrony radiologicznej pracowników, w tym pracowników zewnętrznych, ochrony radiologicznej ludności, ochrony zdrowia osób fizycznych przed niebezpieczeństwem wynikającym z promieniowania jonizującego związanego z badaniami medycznymi, informowania społeczeństwa o środkach ochrony zdrowia oraz o działaniach, które będą stosowane w przypadku zdarzenia radiacyjnego, postępowania z wysokoaktywnymi zamkniętymi źródłami promieniotwórczymi, postępowania ze źródłami niekontrolowanymi oraz narażenia od źródeł promieniowania jonizującego pochodzenia naturalnego – dyrektywa Rady 2013/59/Euratom36). W Rzeczypospolitej Polskiej bezpośrednio stosuje się także rozporządzenia organów UE, które w zakresie bezpieczeństwa jądrowego i ochrony radiologicznej regulują kwestie: zabezpieczeń materiałów jądrowych – rozporządzenie Komisji (Euratom) nr 302/200537), maksymalnych dozwolonych poziomów skażenia promieniotwórczego żywności i pasz po awarii jądrowej lub w innym przypadku zdarzenia radiacyjnego – rozporządzenie Rady (Euratom) 2016/5238), warunków regulujących przywóz żywności i pasz pochodzących z państw trzecich w następstwie wypadków w elektrowni jądrowej – rozporządzenie wykonawcze Komisji (UE) 2016/639) oraz rozporządzenie wykonawcze Komisji (UE) 2020/115840). Ponadto Prezes PAA, jako centralny organ administracji rządowej właściwy w sprawach bezpieczeństwa jądrowego i ochrony radiologicznej, jest stroną umów i porozumień o współpracy z organami dozoru jądrowego Francji, Kanady, Wielkiej Brytanii, Rumunii, Szwajcarii, Stanów Zjednoczonych Ameryki, Finlandii, Węgier i Republiki Południowej Afryki41). Podstawowym celem tych umów jest wymiana informacji technicznej oraz współpraca w dziedzinie bezpieczeństwa jądrowego i ochrony radiologicznej. 4.2. Prawo krajowe System bezpieczeństwa jądrowego i ochrony radiologicznej regulowany jest przede wszystkim przepisami ustawy – Prawo atomowe oraz wydanych na jej podstawie aktów wykonawczych. Z punktu widzenia bezpieczeństwa jądrowego i ochrony radiologicznej najbardziej istotne zagadnienia normowane przez przepisy ustawy – Prawo atomowe dotyczą reglamentacji działalności związanej z narażeniem na działanie promieniowania jonizującego, obowiązków kierowników jednostek organizacyjnych wykonujących taką działalność oraz uprawnień Prezesa PAA i innych organów do wykonywania kontroli i sprawowania nadzoru nad tego rodzaju działalnością. Inne istotne kwestie regulowane w ustawie – Prawo atomowe to: Dyrektywa Rady 2013/59/Euratom z dnia 5 grudnia 2013 r. ustanawiająca podstawowe normy bezpieczeństwa w celu ochrony przed zagrożeniami wynikającymi z narażenia na działanie promieniowania jonizującego oraz uchylająca dyrektywy 89/618/ Euratom, 90/641/Euratom, 96/29/Euratom, 97/43/Euratom i 2003/122/Euratom (Dz. Urz. UE L 13 z 17.01.2014, str. 1, Dz. Urz. UE L 72 z 17.03.2016, str. 69, Dz. Urz. UE L 152 z 11.06.2019, str. 128 oraz Dz. Urz. UE L 324 z 13.12.2019, str. 80). 37) Rozporządzenie Komisji (Euratom) nr 302/2005 z dnia 8 lutego 2005 r. w sprawie stosowania zabezpieczeń przyjętych przez Euratom (Dz. Urz. UE L 54 z 28.08.2005, str. 1 oraz Dz. Urz. UE L 158 z 10.06.2013, str. 74). 38) Rozporządzenie Rady (Euratom) 2016/52 z dnia 15 stycznia 2016 r. określające maksymalne dozwolone poziomy skażenia promieniotwórczego żywności i pasz po awarii jądrowej lub w innym przypadku zdarzenia radiacyjnego oraz uchylające rozporządzenie (Euratom) nr 3954/87 oraz rozporządzenia Komisji (Euratom) nr 944/89 i (Euratom) nr 770/90 (Dz. Urz. UE L 13 z 20.01.2016, str. 2). 36) 18 Rozporządzenie wykonawcze Komisji (UE) 2016/6 z dnia 5 stycznia 2016 r. wprowadzające specjalne warunki regulujące przywóz paszy i żywności pochodzących lub wysyłanych z Japonii w następstwie wypadku w elektrowni jądrowej Fukushima i uchylające rozporządzenie wykonawcze (UE) nr 322/2014 (Dz. Urz. UE L 3 z 06.01.2016, str. 5, Dz. Urz. UE L 294 z 11.11.2017, str. 29 oraz Dz. Urz. UE L 272 z 25.10.2019, str. 140). 40) Rozporządzenie wykonawcze Komisji (UE) 2020/1158 z dnia 5 sierpnia 2020 r. w sprawie warunków regulujących przywóz żywności i pasz pochodzących z państw trzecich w następstwie wypadku w elektrowni jądrowej w Czarnobylu (Dz. Urz. UE L 257 z 06.08.2020, str. 1). 41) Pełen wykaz umów bilateralnych Państwowej Agencji Atomistyki dostępny jest na stronie https://www.gov.pl/web/paa/wspolpraca-miedzynarodowa. 39)  Monitor Polski – 20 – Poz. 541 Opis prawnych uwarunkowań bezpieczeństwa jądrowego i ochrony radiologicznej uzasadnienie podejmowania działalności w warunkach narażenia na promieniowanie jonizujące, tryb uzyskiwania zezwoleń na wykonywanie takiej działalności oraz tryb i sposób przeprowadzania kontroli jej wykonywania, optymalizacja ochrony radiologicznej oraz ustalenie dawek granicznych dla pracowników i osób z ogółu ludności, ochrona przed naturalnym promieniowaniem jonizującym, w tym przed narażeniem na radon, zapewnienie bezpieczeństwa pacjentów poddawanych medycznym procedurom radiologicznym, zasady poddawania ludzi narażeniu w wyniku obrazowania pozamedycznego, ewidencja i kontrola źródeł promieniowania jonizującego, ewidencja i kontrola materiałów jądrowych, ochrona fizyczna materiałów jądrowych i obiektów jądrowych, W sferze bezpieczeństwa jądrowego i ochrony radiologicznej polskie prawo jest należycie dostosowane do ponadnarodowych wymogów oraz standardów, co zostało potwierdzone przez Misję Zintegrowanego Przeglądu Dozoru Jądrowego przeprowadzoną przez MAEA w 2013 r. i w 2017 r. Ustawa – Prawo atomowe oraz wydane na jej podstawie akty wykonawcze odnoszą się do całego cyklu życia obiektów jądrowych – projektowania, wyboru lokalizacji, budowy, rozruchu, eksploatacji i likwidacji obiektu jądrowego. Z kolei główna część procesu inwestycyjnego dla sektora energetyki jądrowej została uregulowana przepisami ustawy z dnia 29 czerwca 2011 r. o przygotowaniu i realizacji inwestycji w zakresie obiektów energetyki jądrowej oraz inwestycji towarzyszących42). Przepisy związane z zagadnieniami bezpieczeństwa jądrowego i ochrony radiologicznej zawarte są również w innych aktach rangi ustawowej, w szczególności w ustawie z dnia 19 sierpnia 2011 r. o przewozie towarów niebezpiecznych43), ustawie z dnia 18 sierpnia 2011 r. o bezpieczeństwie morskim44) oraz ustawie z dnia 21 grudnia 2000 r. o dozorze technicznym45). Szczegółowe regulacje dotyczące bezpieczeństwa jądrowego i ochrony radiologicznej zawierają akty wykonawcze do ustawy – Prawo atomowe. Przepisy te dotyczą między innymi: postępowanie z wysokoaktywnymi źródłami promieniotwórczymi, dokumentów, które muszą być złożone łącznie z wnioskiem o wydanie zezwolenia na wykonywanie konkretnej działalności związanej z narażeniem na promieniowanie jonizujące lub przy zgłoszeniu wykonywania takiej działalności, klasyfikacja odpadów promieniotwórczych oraz sposoby postępowania z nimi i z wypalonym paliwem jądrowym, wymagań dla terenów kontrolowanych i nadzorowanych, kwalifikacja pracowników i ich miejsc pracy ze względu na stopień zagrożenia związanego z wykonywaną pracą oraz ustalenie środków ochrony adekwatnych do tego zagrożenia, wymagań dotyczących rejestracji dawek indywidualnych oraz sprzętu dozymetrycznego, wskaźników pozwalających na wyznaczenie dawek promieniowania jonizującego stosowanych przy ocenie narażenia pracowników i osób z ogółu ludności, szkolenie i nadawanie uprawnień do zajmowania określonych stanowisk, uznanych za ważne dla zapewnienia bezpieczeństwa jądrowego i ochrony radiologicznej, ocena sytuacji radiacyjnej kraju, Ustawa z dnia 29 czerwca 2011 r. o przygotowaniu i realizacji inwestycji w zakresie obiektów energetyki jądrowej oraz inwestycji towarzyszących (Dz. U. z 2021 r. poz. 1484). 43) Ustawa z dnia 19 sierpnia 2011 r. o przewozie towarów niebezpiecznych (Dz. U. z 2021 r. poz. 756 oraz z 2022 r. poz. 209). 44) Ustawa z dnia 18 sierpnia 2011 r. o bezpieczeństwie morskim (Dz. U. z 2020 r. poz. 680, z późn. zm.). 45) Ustawa z dnia 21 grudnia 2000 r. o dozorze technicznym (Dz. U. z 2021 r. poz. 272, z późn. zm.). 42) postępowanie w przypadku zdarzeń radiacyjnych, lokalizacja, projektowanie, budowa, rozruch, eksploatacja i likwidacja obiektów jądrowych. 19  Monitor Polski – 21 – Poz. 541 Opis prawnych uwarunkowań bezpieczeństwa jądrowego i ochrony radiologicznej ochrony przed promieniowaniem jonizującym pracowników zewnętrznych, szczególnej ochrony kobiet w wieku rozrodczym, kobiet w ciąży, kobiet karmiących piersią, osób poniżej 16. roku życia, a także opiekunów oraz osób z otoczenia i rodziny pacjentów, wymagań odnośnie do medycznych zastosowań promieniowania jonizującego, ekspozycji niezamierzonych i narażeń przypadkowych. zabezpieczenia źródeł promieniotwórczych, szczegółowych warunków bezpiecznej pracy ze źródłami promieniowania jonizującego, odpadów promieniotwórczych i wypalonego paliwa jądrowego oraz składowiska odpadów promieniotwórczych, ochrony fizycznej materiałów jądrowych, wymagań lokalizacyjnych dla obiektu jądrowego, wymagań bezpieczeństwa jądrowego i ochrony radiologicznej dla projektu obiektu jądrowego, analiz bezpieczeństwa przeprowadzanych przed wystąpieniem z wnioskiem o wydanie zezwolenia na budowę obiektu jądrowego oraz wstępnego raportu bezpieczeństwa dla obiektu jądrowego, wymagań dla rozruchu i eksploatacji obiektów jądrowych, sposobu przeprowadzania okresowej oceny bezpieczeństwa obiektu jądrowego, wymagań bezpieczeństwa jądrowego i ochrony radiologicznej dla etapu likwidacji obiektów jądrowych oraz zawartości raportu z likwidacji obiektu jądrowego, szczegółowych zasad tworzenia i działania Lokalnych Komitetów Informacyjnych oraz współpracy w zakresie obiektów energetyki jądrowej, bezpiecznego stosowania promieniowania jonizującego dla wszystkich rodzajów ekspozycji medycznej, kontroli parametrów fizycznych urządzeń radiologicznych i urządzeń pomocniczych, diagnostycznych poziomów referencyjnych, 20 Wymagania prawne w zakresie bezpieczeństwa jądrowego i ochrony radiologicznej podlegają ciągłemu doskonaleniu wynikającemu z rozwoju technologii jądrowych, nabytych doświadczeń eksploatacyjnych i regulacyjnych, postępu w dziedzinie opracowywania standardów międzynarodowych oraz nowych wyników badań dotyczących bezpieczeństwa jądrowego i ochrony radiologicznej. 4.3. Podstawy instytucjonalne W celu zapewnienia faktycznej niezależności organu regulacyjnego od nieuprawnionego wpływu na wykonywanie zadań regulacyjnych w polskim porządku prawnym występuje wyraźne, funkcjonalne rozdzielenie właściwego organu regulacyjnego od organów zaangażowanych w promowanie lub wykorzystywanie energii jądrowej. Rozdział zadań z zakresu bezpieczeństwa jądrowego i ochrony radiologicznej od tych dotyczących promowania i rozwoju energii jądrowej jest podstawowym wymogiem wynikającym z aktów prawa międzynarodowego46). Na funkcjonujący w państwie system organów regulacyjnych w zakresie bezpieczeństwa jądrowego i ochrony radiologicznej składają się organy dozoru jądrowego oraz inne organy państwowe odpowiedzialne za nadzór i kontrolę wykonywania działalności związanej z narażeniem na promieniowanie jonizujące. Z kolei działania związane z promocją i rozwojem wykorzystania energii jądrowej, opracowaniem planów i strategii w zakresie rozwoju oraz funkcjonowania energetyki jądrowej w Rzeczypospolitej Polskiej są koordynowane i realizowane przez ministra właściwego do spraw energii. Ponadto minister właściwy do spraw energii podejmuje działania na rzecz pozyskania kompetentnych kadr dla potrzeb energetyki jądrowej, rozwoju technologii jądrowych, zapewnienia udziału polskiego przemysłu w rozwoju energetyki jądrowej, 46) Art. 5 ust. 2 dyrektywy 2009/71/Euratom, art. 6 ust. 1 dyrektywy Rady 2011/70/Euratom oraz art. 76 ust. 1 lit. a dyrektywy 2013/59/ Euratom.  Monitor Polski – 22 – Poz. 541 Opis prawnych uwarunkowań bezpieczeństwa jądrowego i ochrony radiologicznej a także monitoruje rynek surowcowy dotyczący dostaw uranu oraz rynek dotyczący usług w zakresie potrzeb jądrowego cyklu paliwowego. Wskazać również należy, że instytucją powołaną ustawą – Prawo atomowe do wykonywania działalności w zakresie postępowania z odpadami promieniotwórczymi i wypalonym paliwem jądrowym jest ZUOP. ZUOP wykonuje również działalność polegającą na odbiorze, transporcie, przechowywaniu i składowaniu materiałów jądrowych, źródeł promieniotwórczych oraz innych substancji promieniotwórczych. 4.3.1. Organy dozoru jądrowego Zgodnie z art. 64 ust. 1 ustawy – Prawo atomowe organami dozoru jądrowego są: Prezes PAA jako naczelny organ dozoru jądrowego, inspektorzy dozoru jądrowego – I stopnia, II stopnia oraz do spraw zabezpieczeń materiałów jądrowych. Prezes PAA jest centralnym organem administracji rządowej właściwym w sprawach bezpieczeństwa jądrowego i ochrony radiologicznej. Szczegółowy zakres działania Prezesa PAA określa art. 110 ustawy – Prawo atomowe. Nadzór nad Prezesem PAA sprawuje minister właściwy do spraw klimatu. Prezesa PAA powołuje Prezes Rady Ministrów spośród osób wyłonionych w drodze otwartego i konkurencyjnego naboru, na wniosek ministra właściwego do spraw klimatu. Prezes PAA jest powoływany na pięcioletnią kadencję. Prezes PAA wykonuje swoje zadania przy pomocy obsługującego go urzędu – PAA. Organem doradczym i opiniodawczym Prezesa PAA jest Rada do spraw Bezpieczeństwa Jądrowego i Ochrony Radiologicznej. Inspektorzy dozoru jądrowego są uprawnieni do wykonywania kontroli w jednostkach organizacyjnych wykonujących działalność związaną z narażeniem na promieniowanie jonizujące. Inspektorów dozoru jądrowego powołuje i odwołuje Prezes PAA. Podstawowe funkcje i zadania organów dozoru jądrowego: Na podstawie przepisów ustawy – Prawo atomowe można wyróżnić następujące funkcje i zadania organów dozoru jądrowego w Polsce: wydawanie zezwoleń, przyjmowanie zgłoszeń oraz przyjmowanie powiadomień, w sprawach wykonywania działalności związanej z narażeniem na promieniowanie jonizujące, a także wydawanie decyzji w innych sprawach wskazanych w ustawie – Prawo atomowe, sprawowanie nadzoru i kontroli w zakresie bezpieczeństwa jądrowego i ochrony radiologicznej nad działalnością obiektów jądrowych oraz jednostek organizacyjnych wykonujących działalność związaną z narażeniem na promieniowanie jonizujące, prowadzenie ewidencj …