Obwieszczenie Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia 7 czerwca 2023 r. w sprawie krajowego planu działania na rzecz ograniczenia ryzyka związanego ze

MONITOR POLSKI DZIENNIK URZĘDOWY RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Warszawa, dnia 28 lipca 2023 r. Poz. 768 OBWIESZCZENIE MINISTRA ROLNICTWA I ROZWOJU WSI 1) z dnia 7 czerwca 2023 r. w sprawie krajowego planu działania na rzecz ograniczenia ryzyka związanego ze stosowaniem środków ochrony roślin na lata 2023–2027 Na podstawie art. 47 ust. 5 ustawy z dnia 8 marca 2013 r. o środkach ochrony roślin (Dz. U. z 2023 r. poz. 340 i 412) ogłasza się krajowy plan działania na rzecz ograniczenia ryzyka związanego ze stosowaniem środków ochrony roślin na lata 2023–2027, stanowiący załącznik do obwieszczenia. Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi: R. Telus 1) Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi kieruje działem administracji rządowej – rolnictwo, na podstawie § 1 ust. 2 pkt 1 rozporządzenia Prezesa Rady Ministrów z dnia 15 kwietnia 2023 r. w sprawie szczegółowego zakresu działania Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi (Dz. U. poz. 716).  Monitor Polski –2– Poz. 768 Załącznik obwieszczenia Ministra Rolnictwa i Rozwoju Załącznik dodoobwieszczenia Ministra Wsi z dnia 7 czerwca 2023 r. (M.P. poz. 768) Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia 7 czerwca 2023 r. (M.P. poz. …) KRAJOWY PLAN DZIAŁANIA NA RZECZ OGRANICZENIA RYZYKA ZWIĄZANEGO ZE STOSOWANIEM ŚRODKÓW OCHRONY ROŚLIN NA LATA 2023–2027  Monitor Polski –3– Poz. 768 SPIS TREŚCI I. WPROWADZENIE ................................................................................................................................ 4 II. WYBRANE INFORMACJE O POLSKIM ROLNICTWIE .............................................................. 5 III. WKŁAD PLANU STRATEGICZNEGO W REALIZACJĘ CELÓW STRATEGII „OD POLA DO STOŁU” ............................................................................................................................................ 9 IV. REALIZACJA PIERWSZEGO I DRUGIEGO KRAJOWEGO PLANU DZIAŁANIA ............... 11 V. CELE I DZIAŁANIA NA RZECZ OGRANICZENIA RYZYKA ZWIĄZANEGO ZE STOSOWANIEM ŚRODKÓW OCHRONY ROŚLIN NA LATA 2023–2027 ................................ 23 1. DZIAŁANIE 1. SZKOLENIA W ZAKRESIE ŚRODKÓW OCHRONY ROŚLIN ....................... 24 1.1. SPOSÓB REALIZACJI DZIAŁANIA................................................................................................ 25 1.2. PODMIOTY ODPOWIEDZIALNE ZA REALIZACJĘ .................................................................. 25 2. DZIAŁANIE 2. OGRANICZANIE RYZYKA ZWIĄZANEGO ZE ZBYWANIEM ŚRODKÓW OCHRONY ROŚLIN ........................................................................................................................... 25 2.1. SPOSÓB REALIZACJI DZIAŁANIA................................................................................................ 27 2.2. PODMIOTY ODPOWIEDZIALNE ZA REALIZACJĘ .................................................................. 27 3. DZIAŁANIE 3. UPOWSZECHNIANIE W SPOŁECZEŃSTWIE WIEDZY O ŚRODKACH OCHRONY ROŚLIN ........................................................................................................................... 27 ZADANIE 1. PROMOWANIE DOBRYCH PRAKTYK BEZPIECZNEGO STOSOWANIA ŚRODKÓW OCHRONY ROŚLIN .................. 28 ZADANIE 2. GROMADZENIE INFORMACJI O ZATRUCIACH LUDZI ŚRODKAMI OCHRONY ROŚLIN ...................................... 28 3.1. SPOSÓB REALIZACJI DZIAŁANIA................................................................................................ 28 3.2. PODMIOTY ODPOWIEDZIALNE ZA REALIZACJĘ .................................................................. 29 4. DZIAŁANIE 4. ZAPEWNIENIE SPRAWNOŚCI TECHNICZNEJ SPRZĘTU PRZEZNACZONEGO DO STOSOWANIA ŚRODKÓW OCHRONY ROŚLIN .......................... 29 4.1. SPOSÓB REALIZACJI DZIAŁANIA................................................................................................ 30 4.2. PODMIOTY ODPOWIEDZIALNE ZA REALIZACJĘ .................................................................. 30 5. DZIAŁANIE 5. ZABIEGI AGROLOTNICZE .................................................................................. 31 5.1. SPOSÓB REALIZACJI DZIAŁANIA................................................................................................ 32 5.2. PODMIOTY ODPOWIEDZIALNE ZA REALIZACJĘ .................................................................. 32 6. DZIAŁANIE 6. OSTRZEGANIE OSÓB POSTRONNYCH O ZABIEGACH OCHRONY ROŚLIN ................................................................................................................................................. 32 6.1. SPOSÓB REALIZACJI DZIAŁANIA................................................................................................ 32 6.2. PODMIOTY ODPOWIEDZIALNE ZA REALIZACJĘ .................................................................. 33 7. DZIAŁANIE 7. ŚRODKI OCHRONY ŚRODOWISKA WODNEGO I WODY PITNEJ ............. 33 ZADANIE 1. PROWADZENIE MONITORINGU WÓD POWIERZCHNIOWYCH, PODZIEMNYCH I OSADÓW DENNYCH ................ 34 Podzadanie 1. Wody powierzchniowe............................................................................................... 35 Podzadanie 2. Wody podziemne ....................................................................................................... 35 Podzadanie 3. Osady denne ............................................................................................................... 36 ZADANIE 2. PROWADZENIE MONITORINGU WODY PRZEZNACZONEJ DO SPOŻYCIA PRZEZ LUDZI .................................... 36 ZADANIE 3. BADANIE WPŁYWU CHEMICZNEJ OCHRONY ROŚLIN NA STAN WÓD POWIERZCHNIOWYCH ........................... 37 ZADANIE 4. NADZÓR NAD ŚRODKAMI OCHRONY ROŚLIN ZAWIERAJĄCYMI SUBSTANCJE CZYNNE, KTÓRE POWINNY BYĆ OBJĘTE SZCZEGÓLNYM MONITORINGIEM ..................................................................................................................... 38 7.1. SPOSÓB REALIZACJI DZIAŁANIA................................................................................................ 38 7.2. PODMIOTY ODPOWIEDZIALNE ZA REALIZACJĘ .................................................................. 38 8. DZIAŁANIE 8. OGRANICZENIE STOSOWANIA ŚRODKÓW OCHRONY ROŚLIN NA OBSZARACH SZCZEGÓLNIE WRAŻLIWYCH ........................................................................... 39 8.1. SPOSÓB REALIZACJI DZIAŁANIA................................................................................................ 40 8.2. PODMIOTY ODPOWIEDZIALNE ZA REALIZACJĘ .................................................................. 40 9. DZIAŁANIE 9. WYELIMINOWANIE ZAGROŻEŃ NA POSZCZEGÓLNYCH ETAPACH WYKONYWANIA ZABIEGÓW OCHRONY ROŚLIN .................................................................. 40 9.1. SPOSÓB REALIZACJI DZIAŁANIA................................................................................................ 42 9.2. PODMIOTY ODPOWIEDZIALNE ZA REALIZACJĘ .................................................................. 42 10. DZIAŁANIE 10. INTEGROWANA OCHRONA ROŚLIN .............................................................. 42 ZADANIE 1. UPOWSZECHNIANIE WIEDZY Z ZAKRESU INTEGROWANEJ OCHRONY ROŚLIN .............................................. 42 ZADANIE 2. UTRZYMANIE PLATFORMY INTERNETOWEJ POŚWIĘCONEJ INTEGROWANEJ OCHRONIE ROŚLIN .................... 43 ZADANIE 3. OPRACOWANIE, AKTUALIZACJA I UDOSTĘPNIENIE METODYK INTEGROWANEJ OCHRONY POSZCZEGÓLNYCH UPRAW ....................................................................................................................................................................... 44 ZADANIE 4. PROWADZENIE SYSTEMU SYGNALIZACJI AGROFAGÓW .............................................................................. 44 ZADANIE 5. UDOSTĘPNIENIE SYSTEMÓW WSPOMAGANIA PODEJMOWANIA DECYZJI W OCHRONIE ROŚLIN...................... 45 ZADANIE 6. UDOSTĘPNIENIE PROGRAMÓW INTEGROWANEJ OCHRONY ROŚLIN ............................................................. 45 2  Monitor Polski –4– Poz. 768 ZADANIE 7. UPOWSZECHNIANIE WYNIKÓW OCENY PROWADZONEJ W RAMACH POREJESTROWEGO DOŚWIADCZALNICTWA ODMIANOWEGO ......................................................................................................................................................... 46 ZADANIE 8. UPOWSZECHNIANIE SYSTEMU INTEGROWANEJ PRODUKCJI ROŚLIN ............................................................ 46 ZADANIE 9. PROWADZENIE DORADZTWA W OCHRONIE ROŚLIN .................................................................................... 46 ZADANIE 10. ZAPEWNIENIE BEZPIECZEŃSTWA OWADÓW ZAPYLAJĄCYCH PODCZAS WYKONYWANIA ZABIEGÓW OCHRONY ROŚLIN ....................................................................................................................................................................... 47 ZADANIE 11. MONITORING ODPORNOŚCI AGROFAGÓW NA ŚRODKI OCHRONY ROŚLIN ORAZ OGRANICZANIE TEGO ZJAWISKA................................................................................................................................................................... 48 ZADANIE 12. ZACHĘTY DO STOSOWANIA INTEGROWANEJ OCHRONY ROŚLIN POPRZEZ INTERWENCJE PLANU STRATEGICZNEGO WSPÓLNEJ POLITYKI ROLNEJ ......................................................................................................... 49 10.1. SPOSÓB REALIZACJI DZIAŁANIA................................................................................................ 50 10.2. PODMIOTY ODPOWIEDZIALNE ZA REALIZACJĘ .................................................................. 50 11. DZIAŁANIE 11. ANALIZA RYZYKA ZWIĄZANEGO ZE STOSOWANIEM ŚRODKÓW OCHRONY ROŚLIN ........................................................................................................................... 51 ZADANIE 1. BADANIA STATYSTYCZNE DOTYCZĄCE ŚRODKÓW OCHRONY ROŚLIN......................................................... 51 Podzadanie 1. Prowadzenie badań statystycznych sprzedaży środków ochrony roślin..................... 51 Podzadanie 2. Prowadzenie badań statystycznych zużycia środków ochrony roślin ........................ 51 ZADANIE 2. KONTROLE I MONITORINGI DOTYCZĄCE ŚRODKÓW OCHRONY ROŚLIN ....................................................... 52 Podzadanie 1. Kontrola żywności pochodzenia roślinnego na obecność pozostałości środków ochrony roślin .................................................................................................................................... 52 Podzadanie 2. Kontrola pasz na obecność pozostałości środków ochrony roślin ............................. 53 Podzadanie 3. Kontrola żywności pochodzenia zwierzęcego na obecność pozostałości środków ochrony roślin .................................................................................................................................... 54 ZADANIE 3. OPRACOWANIE WSKAŹNIKÓW ORAZ ANALIZA RYZYKA ZWIĄZANEGO ZE STOSOWANIEM ŚRODKÓW OCHRONY ROŚLIN ....................................................................................................................................................................... 54 11.1. SPOSÓB REALIZACJI DZIAŁANIA................................................................................................ 54 11.2. PODMIOTY ODPOWIEDZIALNE ZA REALIZACJĘ .................................................................. 54 12. DZIAŁANIE 12. UTRZYMANIE EFEKTYWNEGO NADZORU NAD OBROTEM I STOSOWANIEM ŚRODKÓW OCHRONY ROŚLIN ..................................................................... 55 12.1. SPOSÓB REALIZACJI DZIAŁANIA................................................................................................ 56 12.2. PODMIOTY ODPOWIEDZIALNE ZA REALIZACJĘ .................................................................. 56 13. DZIAŁANIE 13. OPTYMALIZACJA OCHRONY UPRAW MAŁOOBSZAROWYCH I EKOLOGICZNYCH ............................................................................................................................ 56 13.1. SPOSÓB REALIZACJI DZIAŁANIA................................................................................................ 57 13.2. PODMIOTY ODPOWIEDZIALNE ZA REALIZACJĘ .................................................................. 57 VI. ZGODNOŚĆ KRAJOWEGO PLANU DZIAŁANIA Z DOKUMENTAMI STRATEGICZNYMI DOTYCZĄCYMI ROLNICTWA ....................................................................................................... 58 3  Monitor Polski I. –5– Poz. 768 Wprowadzenie Krajowy plan działania na rzecz ograniczenia ryzyka związanego ze stosowaniem środków ochrony roślin, zwany dalej „krajowym planem działania”, stanowi wykonanie zobowiązań wynikających z postanowień dyrektywy Parlamentu Europejskiego i Rady 2009/128/WE z dnia 21 października 2009 r. ustanawiającej ramy wspólnotowego działania na rzecz zrównoważonego stosowania pestycydów (Dz. Urz. UE L 309 z 24.11.2009, str. 71, z późn. zm.), zwanej dalej „dyrektywą 2009/128/WE”. W Polsce pierwszy krajowy plan działania został przyjęty w dniu 6 maja 2013 r. i ogłoszony w dniu 18 czerwca 2013 r. w Dzienniku Urzędowym Rzeczypospolitej Polskiej „Monitor Polski” (M.P. poz. 536), natomiast drugi krajowy plan działania został przyjęty w dniu 11 lipca 2018 r. i ogłoszony w dniu 25 lipca 2018 r. w Dzienniku Urzędowym Rzeczypospolitej Polskiej „Monitor Polski” (M.P. poz. 723 oraz z 2020 r. poz. 99). Podstawę prawną do ogłoszenia krajowych planów działania stanowiły przepisy art. 47 ust. 5 ustawy z dnia 8 marca 2013 r. o środkach ochrony roślin (Dz. U. z 2023 r. poz. 340, z późn. zm.), a czas ich realizacji został zaplanowany kolejno na lata 2013–2017 i 2018–2022. Stosownie do przepisów art. 47 ust. 6 pkt 2 ustawy z dnia 8 marca 2013 r. o środkach ochrony roślin minister właściwy do spraw rolnictwa został bowiem zobowiązany do dokonania przeglądu krajowego planu działania w odstępach czasu nie dłuższych niż 5 lat. Celem pierwszego i drugiego krajowego planu działania było upowszechnianie ogólnych zasad integrowanej ochrony roślin oraz zapobieganie zagrożeniom związanym ze stosowaniem środków ochrony roślin. Przyjęto, że wdrożenie zasad integrowanej ochrony roślin, w szczególności przez promowanie niechemicznych metod ochrony roślin, pozwoli na zmniejszenie zależności produkcji roślinnej od chemicznych środków ochrony roślin, co w efekcie pozwoli ograniczyć ryzyko związane z ich stosowaniem. Podczas opracowywania trzeciego już krajowego planu działania określone zostały cele i działania zmierzające do dalszego zmniejszenia ryzyka związanego ze stosowaniem środków ochrony roślin. Uwzględniono doświadczenia i rezultaty wynikające z realizacji krajowego planu działania przyjętego na lata 2013–2017 oraz 2018–2022, a także wprowadzono nowe działania odpowiadające aktualnym potrzebom. Kluczowym celem dla Polski w związku z realizacją trzeciego krajowego planu działania zostało, podobnie jak w latach poprzednich, upowszechnienie ogólnych zasad integrowanej ochrony roślin oraz zapobieganie zagrożeniom związanym ze stosowaniem środków ochrony roślin. Wdrożenie zasad integrowanej ochrony roślin, w szczególności przez promowanie niechemicznych metod ochrony, prowadzi bowiem do zmniejszenia zależności produkcji roślinnej od preparatów chemicznych i w efekcie ogranicza ryzyko związane z ich użyciem – zarówno dla konsumentów płodów rolnych, osób wykonujących zabiegi, jak i środowiska. 4  Monitor Polski –6– Poz. 768 II. Wybrane informacje o polskim rolnictwie Rzeczpospolita Polska jest krajem o powierzchni 312 679 km2 i liczbie ludności 38 179 tys. osób (Spis Powszechny Ludności i Mieszkań 2021). Z danych Głównego Urzędu Statystycznego (Powszechny Spis Rolny 2020. Charakterystyka gospodarstw w 2020 r.) wynika, że w polskim rolnictwie stopniowo zmniejsza się liczba gospodarstw rolnych. W 2020 r. ponad 1,3 mln gospodarstw rolnych użytkowało 14,95 mln ha i utrzymywało 10,0 mln sztuk dużych zwierząt gospodarskich. W strukturze gospodarstw rolnych, podobnie jak w latach poprzednich, ponad połowę (52,0%) stanowiły gospodarstwa do 5 ha użytków rolnych (UR). Obserwowany jest stopniowy wzrost liczby gospodarstw największych, o powierzchni 50 ha i więcej UR, których w 2020 r. było 40,7 tys. (3,1% ogółu gospodarstw rolnych), w porównaniu do 27 tys. gospodarstw rolnych (1,8%) w 2010 r. W 2020 r. średnia powierzchnia użytków rolnych w gospodarstwie wynosiła 11,35 ha. W 2020 r. wśród ogółu gospodarstw dominowały jednostki prowadzące wyłącznie produkcję roślinną. Gospodarstwa te stanowiły 55,8% ogółu gospodarstw rolnych, podczas gdy prowadzące tylko produkcję zwierzęcą – 0,6%. Gospodarstwa z produkcją mieszaną (prowadzące zarówno uprawę roślin, jak i chów zwierząt) stanowiły 43,6% ogółu gospodarstw rolnych. Powierzchnia zasiewów w gospodarstwach rolnych w 2020 r. wynosiła 10 962 tys. ha i w porównaniu do 2010 r. wzrosła o 596 tys. ha (o 5,7%). Zwiększyła się również powierzchnia łąk trwałych do 2 788 tys. ha, tj. o 210 tys. ha (o 8,1%). Przyczyną tych zmian był spadek powierzchni gruntów ugorowanych, pozostałych użytków rolnych, pastwisk trwałych, a także upraw trwałych. Największy udział w strukturze zasiewów miały zboża – 68,1%, w tym pszenica – 21,8% i pszenżyto – 12,7%. Z uwagi na wielkość produkcji rolnej w rankingu bezpieczeństwa żywnościowego – Światowym Indeksie Bezpieczeństwa Żywnościowego w 2020 r. Polska zajęła wysokie 25, a w 2021 r. 22 miejsce. Ranking obejmował analizę poziomu bezpieczeństwa żywnościowego w 113 krajach. Na przestrzeni ostatnich lat w Unii Europejskiej sprzedawano rocznie ok. 350 tys. ton substancji czynnych wykorzystywanych w środkach ochrony roślin. W 2019 r. Polska była piątym krajem w Unii Europejskiej pod względem wielkości sprzedaży substancji czynnych – 24 281 ton. Jednak według Instytutu Ochrony Roślin – Państwowego Instytutu Badawczego w Poznaniu (IOR–PIB) Polska zajmuje dopiero 13 miejsce według wskaźnika sprzedaży środków ochrony roślin, który w 2019 r. wynosił 1,67 kg/ha UAA (Utilised agricultural area – wykorzystywane użytki rolne w tym grunty orne, trwałe użytki zielone, uprawy stałe, uprawy przydomowe) oraz 2,12 kg/ha UAA bez trwałych użytków zielonych. Wartości te są niższe niż średnia dla krajów członkowskich (UE27), niższe niż wartości wskaźników dla krajów, w których zużywa się najwięcej pestycydów (Hiszpania, Francja, Włochy, Niemcy) i niższe niż dla krajów, w których stosuje się bardzo intensywną ochronę roślin (Holandia, Belgia). 5  Monitor Polski –7– Poz. 768 Wykres nr 1, źródło: materiały własne MRiRW W ostatnich latach zahamowaniu uległ dotychczasowy trend wzrostu sprzedaży w Polsce środków ochrony roślin. Sprzedaż środków ochrony roślin w przeliczeniu na substancje czynne w 2018 r. była niższa o 7,57% w porównaniu do 2017 r., w którym to zanotowano do tej pory najwyższą sprzedaż. Wartość ta wzrosła w 2019 r. o 4,76% w porównaniu do 2018 r., ale nadal była niższa o 3,17% w porównaniu do 2017 r. W 2020 r. nastąpił dalszy nieznaczny wzrost sprzedaży o 1,43% w porównaniu do 2019 r. Oznacza to, że obserwowany do 2017 r. wzrost sprzedaży, po korekcie w 2018 r., powoli odbudowuje się, jednak jej poziom nie przekroczył jeszcze wielkości z 2017 r. 25000 22204 23557 24006 24463 25075 2014 2015 2016 2017 23178 24281 24628 2018 2019 2020 20000 15000 10000 5000 0 2013 Wykres nr 2, źródło: materiały własne MRiRW Dokładna analiza danych dotyczących sprzedaży środków ochrony roślin w 2018 r. wykazała znaczny spadek sprzedaży herbicydów fosforoorganicznych o 29% oraz regulatorów wzrostu roślin o 25%, o 15% wzrosła natomiast sprzedaż fungicydów. W 2019 r. nastąpił wzrost sprzedaży środków owadobójczych o 55%. W 2020 r. wzrosła sprzedaż fungicydów i herbicydów, a spadła sprzedaż insektycydów i regulatorów wzrostu roślin. 6  Monitor Polski –8– Poz. 768 14000 Fungicydy i bakteriocydy 12000 Herbicydy, związki ograniczające rozwój łodyg i związki mchobójcze Insektycydy i akarycydy w tonach substancji czynnych. 10000 8000 6000 Moluskocydy 4000 Regulatory wzrostu 2000 0 Inne środki ochrony roślin 2015 2016 2017 2018 2019 2020 Wykres nr 3, źródło: materiały własne MRiRW Obserwowane jest przy tym duże zróżnicowanie w zużyciu środków w poszczególnych uprawach. Średni wskaźnik zużycia substancji czynnych [kg/ha] 12 10 8 6 4 2 0 Wykres nr 4, źródło: materiały własne MRiRW 7 ochrony roślin  Monitor Polski –9– Poz. 768 Na tle wysoko rozwiniętych krajów UE w Polsce następuje stały wzrost wydajności i efektywności produkcji rolniczej, z uwzględnieniem jako priorytetu zasady zrównoważonego rozwoju. Sprzyjają temu m.in. środki pochodzące z funduszy strukturalnych przeznaczane na instrumenty mające na celu wsparcie finansowe dotyczące poprawy konkurencyjności gospodarstw rolnych przez modernizację technicznej infrastruktury produkcyjnej, dostosowanie profilu, skali i jakości produkcji do potrzeb rynku, poprawę bezpieczeństwa żywności, poprawę warunków utrzymania zwierząt, ochrony środowiska lub bezpieczeństwa pracy. Ponadto dzięki wdrożeniu m.in. zasad cross-compliance wzrasta także poziom kultury rolnej. Rozwój produkcji rolnej i gospodarki żywnościowej w Polsce, począwszy od lat 50. XX wieku, nieodłącznie jest związany ze stosowaniem środków ochrony roślin. Należy jednak podkreślić, że w dalszym ciągu ich wykorzystanie kształtuje się na niższym poziomie niż w innych państwach UE o wysoko rozwiniętym rolnictwie. Przewiduje się, że obecny trend wzrostu ilości sprzedaży środków ochrony roślin w przeliczeniu na chronioną powierzchnię wykorzystywaną rolniczo może się utrzymać w kolejnych latach. Istotne są więc wszelkie działania podejmowane w celu minimalizacji ryzyka związanego z ich wykorzystywaniem. Cele wyznaczone w krajowym planie działania są ukierunkowane zatem na ograniczenie ryzyka związanego ze stosowaniem środków ochrony roślin oraz racjonalne i zrównoważone ich wykorzystywanie, czego nie należy utożsamiać z ilościową redukcją stosowania tych środków. Cele związane z ograniczaniem ryzyka wynikającego z ochrony upraw muszą być bowiem osiągnięte przy zachowaniu konkurencyjności polskiego rolnictwa. 8  Monitor Polski – 10 – Poz. 768 III. Wkład planu strategicznego w realizację celów strategii „Od pola do stołu” Zgodnie z unijnymi strategiami „Od pola do stołu” i „Na rzecz bioróżnorodności 2030” należy dążyć do „zmniejszenia ogólnego stosowania i ryzyka dotyczącego pestycydów chemicznych o 50% oraz stosowania bardziej niebezpiecznych pestycydów o 50% do 2030 r.”. Unijne dążenia i cele zawarte w strategiach są odpowiedzią na oczekiwania społeczne w zakresie bezpieczeństwa żywności oraz ochrony środowiska. Do oceny stopnia realizacji tychże celów Komisja Europejska (KE) zaproponowała następujące wskaźniki: 1) zmodyfikowany zharmonizowany wskaźnik ryzyka HRI-1 – wskaźnik ten bazuje na danych statystycznych dotyczących sprzedaży środków ochrony roślin, gdzie poszczególnym kategoriom tych preparatów przypisano różne wagi (dalej „F2F-1”); 2) wskaźnik ograniczenia stosowania środków ochrony roślin zawierających substancje czynne kwalifikujące się do zastąpienia (dalej „F2F-2”). Okresem bazowym dla wyliczania ww. wskaźników są lata 2015–2017. Realizacja ww. celów będzie osiągana poprzez działania wyszczególnione w krajowym planie działania, a także w Planie Strategicznym Wspólnej Polityki Rolnej na lata 2023–2027 (PS WPR). Według szacunków Instytutu Ekonomiki Rolnictwa i Gospodarki Żywnościowej – Państwowego Instytutu Badawczego interwencje PS WPR mogą przyczynić się do ograniczenia stosowania środków ochrony roślin w Polsce od 3 do 7,5%. Ocena ta została oparta na wytypowaniu gmin, w których uwarunkowania organizacyjne i przyrodnicze w największym stopniu sprzyjają realizacji interwencji ukierunkowanych na ograniczanie stosowania środków ochrony roślin. Przyjęto założenie, że gospodarstwa, które będą z dużym prawdopodobieństwem realizowały praktyki korzystne dla środowiska i klimatu związane z niestosowaniem środków ochrony roślin, to gospodarstwa położone na obszarach o słabym potencjale rolniczej przestrzeni produkcyjnej. Ponadto udział trwałych użytków zielonych (TUZ) w powierzchni tych gospodarstw jest relatywnie wysoki. Ocenę możliwości redukcji stosowania środków ochrony roślin przy zachowaniu produkcyjności rolnictwa przeprowadziły z kolei wspólnie Instytut Ochrony Roślin – Państwowy Instytut Badawczy (IOR–PIB) i Instytut Ogrodnictwa – Państwowy Instytut Badawczy (IO–PIB). Ocena ta opierała się na analizie możliwości ograniczenia poszczególnych zabiegów ochronnych poprzez stosowanie alternatywnych metod ochrony roślin oraz racjonalizowanie stosowania chemicznych środków ochrony roślin. Według tych szacunków maksymalny poziom redukcji sprzedaży środków ochrony roślin (wyrażony w kg substancji czynnej) może wynieść od 3,67 do 9,09%. Wymagałoby to jednak przestrzegania przez wszystkich rolników zasad integrowanej ochrony roślin (co w praktyce oznacza przystąpienie do ekoschematu dedykowanego integrowanej produkcji roślin). Powyższe analizy odnoszą się do ilościowego ograniczenia stosowania środków ochrony roślin, nie zaś zmiany wartości przedstawionych wyżej wskaźników. Na podstawie podobnych założeń, z uwzględnieniem oceny możliwości wykluczenia ze stosowania środków ochrony roślin zawierających substancje czynne kwalifikujące się do zastąpienia, IOR–PIB 9  Monitor Polski – 11 – Poz. 768 i IO–PIB podjęły się także dokonania oceny możliwości realizacji wskaźników proponowanych przez KE. Możliwość maksymalnej redukcji wartości obu wskaźników uzależniona jest od szeregu czynników, tak związanych z PS WPR, jak i niezależnych od niego (np. wycofywanie zatwierdzenia poszczególnych substancji aktywnych). Maksymalny poziom redukcji wskaźnika F2F-1, wynikający wyłącznie ze zgodnej z oczekiwaniami zmiany przez rolników praktyki w zakresie ochrony roślin, określono na poziomie 16,46%. Jednocześnie jednak, pomimo zidentyfikowanych możliwości redukcyjnych dotyczących zużycia środków ochrony roślin, obserwowany jest obecnie wzrost sprzedaży preparatów zawierających substancje kwalifikujące się do zastąpienia, co będzie miało wpływ na wartość wskaźników. Wartość wskaźnika odnoszącego się do ograniczenia stosowania środków ochrony roślin zawierających substancje czynne kwalifikujące się do zastąpienia według obliczeń KE wyniosła 117 w 2020 r. Z tego powodu jako cel redukcyjny w ramach PS WPR przyjęto dążenie do obniżenia wartości wskaźnika HRI-1 o 5% w odniesieniu do 2019 r., tj. ostatniego roku, dla którego zostały przeprowadzone obliczenia tego wskaźnika w momencie projektowania planu. Ponieważ wartość wskaźnika w 2019 r. wyniosła 85%, celem będzie dążenie do osiągnięcia wartości wskaźnika w 2030 r. na poziomie 80% (tj. redukcji o łącznie 20%). Wartość omawianego wskaźnika uzależniona jest w dużej mierze od wycofywania zatwierdzenia substancji czynnych, co jest procesem niezależnym od PS WPR. Brak skutecznych alternatywnych metod ochrony oraz obawy związane z pojawiającą się odpornością agrofagów na takie środki mogą skłaniać producentów do wykorzystywania preparatów zawierających substancje czynne kwalifikujące się do zastąpienia. Osiągnięcie celów redukcyjnych uzależnione będzie od zmian w decyzjach producentów i ich przystąpienia do ekoschematów, a w szczególności ekoschematu odnoszącego się do integrowanej produkcji roślin, skierowanego do rolników prowadzących i chcących kontynuować intensywną produkcję roślin. Zagrożeniem dla realizacji celów redukcyjnych są zatem niezależne od PS WPR zmiany w asortymencie dostępnych środków ochrony roślin, pojawiająca się odporność agrofagów na środki ochrony roślin, zmiany klimatyczne i związane z tym nowe wyzwania dla ochrony roślin, a także rozprzestrzenianie się nowych agrofagów. W ramach PS WPR dla realizacji ww. celów zaprojektowano interwencje: 1) Ekoschemat – Obszary z roślinami miododajnymi; 2) Ekoschemat – Prowadzenie produkcji roślinnej w systemie Integrowanej Produkcji Roślin; 3) Ekoschemat – Biologiczne środki ochrony roślin; 4) Ochrona cennych siedlisk i zagrożonych gatunków na obszarach Natura 2000; 5) Rolnictwo ekologiczne; 6) Ochrona cennych siedlisk i zagrożonych gatunków poza obszarami Natura 2000; 10  Monitor Polski – 12 – 7) Ekstensywne użytkowanie łąk i pastwisk na obszarach Natura 2000; 8) Zachowanie sadów tradycyjnych odmian drzew owocowych; 9) Zachowanie zagrożonych zasobów genetycznych roślin w rolnictwie; Poz. 768 10) Inwestycje przyczyniające się do ochrony środowiska i klimatu; 11) Interwencja w sektorze owoców i warzyw – Działania na rzecz ochrony środowiska oraz łagodzenia zmian klimatu; 12) Wymiana wiedzy i upowszechnianie informacji. Interwencje ukierunkowane są na zachęcanie do stosowania alternatywnych, niechemicznych metod ochrony roślin, racjonalizowania ochrony roślin, podejmowania działań na rzecz zwiększania bioróżnorodności biologicznej środowiska rolniczego oraz wykorzystywania gruntów w sposób niewymagający zabiegów chemicznych. IV. Realizacja pierwszego i drugiego krajowego planu działania Do oceny stopnia realizacji celów głównych pierwszego krajowego planu działania zostały przyjęte mierniki o charakterze ogólnym, natomiast dla poszczególnych działań służących osiągnięciu tych celów mierniki o charakterze szczegółowym. Jako mierniki ogólne przyjęto: 1) stosowanie przez użytkowników profesjonalnych środków ochrony roślin ogólnych zasad integrowanej ochrony roślin – w 2017 r. wartość miernika powinna wynosić co najmniej 90% (według danych Państwowej Inspekcji Ochrony Roślin i Nasiennictwa); 2) procentowy udział przekroczeń najwyższych dopuszczalnych poziomów pozostałości środków ochrony roślin w żywności pochodzenia roślinnego – w trakcie realizacji krajowego planu działania wartość miernika powinna utrzymywać się na poziomie poniżej 1% (według danych Państwowej Inspekcji Sanitarnej); 3) procentowy udział przekroczeń najwyższych dopuszczalnych poziomów pozostałości środków ochrony roślin w paszach i żywności pochodzenia zwierzęcego – w trakcie realizacji krajowego planu działania wartość miernika powinna utrzymywać się na poziomie poniżej 0,1% (według danych Inspekcji Weterynaryjnej). Założone działania przyjęte na lata 2013–2017 były konsekwentnie realizowane, co znalazło odzwierciedlenie w wartościach mierników przyjętych do ewaluacji osiągania celów krajowego planu działania, tj.: 1) według danych Państwowej Inspekcji Ochrony Roślin i Nasiennictwa w 2017 r. od 68,3% do 96,5% użytkowników profesjonalnych środków ochrony roślin stosowało poszczególne wymogi integrowanej ochrony roślin; 2) w latach 2013–2017 Państwowa Inspekcja Sanitarna stwierdziła przekroczenia najwyższych dopuszczalnych poziomów pozostałości środków ochrony roślin dla próbek krajowej żywności pochodzenia roślinnego (po uwzględnieniu niepewności wyniku) średnio na poziomie 1,22%; 3) Inspekcja Weterynaryjna w latach 2013–2014 i w 2017 r. w żadnej z przebadanych próbek pasz i żywności pochodzenia zwierzęcego nie stwierdziła przekroczeń najwyższych dopuszczalnych poziomów pozostałości środków ochrony roślin. W 2015 r. 4 próbki pasz nie 11  Monitor Polski – 13 – Poz. 768 spełniały wymagań prawa oraz w 1 próbce tkanki tłuszczowej konia i w 1 próbce tkanki tłuszczowej dzika wykryto niezgodne wyniki zawartości PCB. Niezgodny wynik zawartości PCB w 1 próbce tkanki tłuszczowej dzika wykryto także w 2016 r. Tym samym cele krajowego planu działania na lata 2013–2017 były bliskie osiągnięcia. Celem realizacji drugiego, podobnie jak pierwszego realizowanego w latach 2013–2017 krajowego planu działania, było upowszechnianie ogólnych zasad integrowanej ochrony roślin oraz zapobieganie zagrożeniom związanym ze stosowaniem środków ochrony roślin. Krajowy plan działania dotyczył działań administracji i instytucji państwowych, mających zapewnić wsparcie przede wszystkim rolnikom w ograniczaniu zagrożeń wynikających z użycia środków ochrony roślin. W ramach programu zaplanowano 13 działań: 1) doskonalenie systemu szkoleń w zakresie środków ochrony roślin; 2) ograniczanie ryzyka związanego ze zbywaniem środków ochrony roślin; 3) upowszechnianie w społeczeństwie wiedzy o środkach ochrony roślin; 4) zapewnienie sprawności technicznej sprzętu przeznaczonego do stosowania środków ochrony roślin; 5) ograniczanie ryzyka związanego z agrolotniczymi zabiegami ochrony roślin; 6) ostrzeganie osób postronnych o zabiegach ochrony roślin; 7) środki ochrony środowiska wodnego i wody pitnej; 8) ograniczenie stosowania środków ochrony roślin na obszarach szczególnie wrażliwych; 9) wyeliminowanie zagrożeń na poszczególnych etapach wykonywania zabiegów ochrony roślin; 10) upowszechnianie integrowanej ochrony roślin; 11) analiza ryzyka związanego ze stosowaniem środków ochrony roślin; 12) utrzymanie efektywnego nadzoru nad obrotem i stosowaniem środków ochrony roślin; 13) optymalizacja ochrony upraw małoobszarowych i ekologicznych. Szczegółowe sprawozdania z realizacji krajowego planu działania są corocznie publikowane na stronie internetowej Ministerstwa Rolnictwa i Rozwoju Wsi. Ze względu na systemy sprawozdawcze, przyjęte w jednostkach administracji zaangażowanych w realizację zadań, na dzień opracowywania niniejszego krajowego planu działania są dostępne dane sprawozdawcze za lata 2018–2020. W ramach działania 1 krajowego planu działania udoskonalano system obowiązkowych szkoleń dla osób stosujących środki ochrony roślin, dystrybutorów tych środków oraz doradców. W latach 2017– 2020 przeprowadzono łącznie 9 967 szkoleń, które ukończyły 233 303 osoby. Należy jednak zaznaczyć, że w 2020 r. wprowadzone były liczne ograniczenia sanitarne związane z pandemią koronawirusa SARS-CoV-2. Sytuacja ta wpłynęła na ilość i formę organizacji szkoleń oraz przyczyniła się do tymczasowego zawieszenia obowiązku posiadania aktualnego zaświadczenia o ukończeniu szkolenia w zakresie środków ochrony roślin. 12  Monitor Polski – 14 – Poz. 768 Liczbę osób przeszkolonych w latach 2009–2020 przedstawia poniższy wykres. Należy zwrócić uwagę, że wykres wyraźnie ukazuje cykliczność szkoleń (w szkoleniach należy uczestniczyć bowiem co 5 lat). 160 000 140 000 140 285 109 715 120 000 100 000 80 000 93905 91 290 73 088 68 083 68 667 59 360 66 300 76 723 59 060 60 000 62675 40 000 20 000 0 2009 2010 2011 2012 2013 2014 2015 2016 2017 2018 2019 2020 Wykres nr 5, źródło: materiały własne MRiRW Cele działania 2 koncentrowały się na eliminowaniu przypadków występowania nieprawidłowości przy sprzedaży środków ochrony roślin oraz dystrybucji preparatów podrobionych lub niedopuszczonych do stosowania. Zgodnie z ewidencją prowadzoną przez Państwową Inspekcję Ochrony Roślin i Nasiennictwa obrót środkami ochrony roślin prowadzony był corocznie w ok. 8 100 punktach sprzedaży. Co roku przeprowadzanych było ok. 6 300 kontroli obrotu środkami ochrony roślin. Celem działania 3 było zwiększenie wiedzy społeczeństwa o środkach ochrony roślin, w tym przez prowadzone kampanie informacyjne na temat bezpiecznego stosowania tych środków. Informacje w tym zakresie były prezentowane na konferencjach, a także publikowane w prasie. Bezpieczne stosowanie środków ochrony roślin zależy w dużym stopniu od świadomości, wiedzy i umiejętności osób wykonujących zabiegi, dlatego ważne było promowanie dobrych praktyk bezpiecznego stosowania środków ochrony roślin. W ramach działania zostały też opracowane i udostępnione poradniki dobrej praktyki ochrony roślin, obejmujące tematykę samodzielnej kontroli opryskiwaczy polowych i sadowniczych, zaprawiarek oraz opryskiwaczy szklarniowych. W ramach działania gromadzono również informacje o zatruciach ludzi środkami ochrony roślin. Według danych Narodowego Funduszu Zdrowia pomoc medyczna w związku z zatruciem pestycydami została udzielona: w 2018 r. – 492 osobom, w 2019 r. – 393 osobom, natomiast w 2020 r. – 249 osobom. Liczbę raportowanych zatruć środkami ochrony roślin w latach 2013–2020 przedstawia poniższy wykres. Z danych wynika, że od 2013 r., z wyjątkiem 2018 r., liczba osób, które zatruły się pestycydami, jak również liczba osób hospitalizowana z tego powodu stale się zmniejsza. 13  Monitor Polski – 15 – Poz. 768 700 600 liczba osób 500 400 300 200 100 0 zatrucia 2013 konieczność leczenia szpitalnego 2014 2015 rok 2016 2017 2018 2019 2020 Wykres nr 6, źródło: materiały własne MRiRW W ramach działania 4 udoskonalano system obowiązkowych badań sprawności technicznej sprzętu przeznaczonego do stosowania środków ochrony roślin. Badaniami został objęty, obok opryskiwaczy polowych i sadowniczych, także sprzęt agrolotniczy, sprzęt przeznaczony do stosowania środków ochrony roślin w kolejnictwie, zaprawiarki do nasion, instalacje do stosowania środków ochrony roślin w szklarniach i tunelach foliowych, a także inny sprzęt przeznaczony do stosowania środków ochrony roślin o pojemności zbiornika wynoszącej powyżej 30 l. Łącznie w latach 2017–2020 badaniom poddano 199 565 urządzeń do aplikacji środków ochrony roślin. Zaewidencjonowano również 15 678 sztuk nowego sprzętu, niewymagającego jeszcze badania. Liczbę przebadanego sprzętu do stosowania środków ochrony roślin w latach 2013–2020 przedstawia poniższy wykres. Liczba badań w poszczególnych latach 100000 80000 60000 40000 20000 0 2013 2014 2015 2016 2017 2018 2019 2020 Wykres nr 7, źródło: materiały własne MRiRW Celem działania 5 było prowadzenie kontroli przestrzegania przepisów określających zasady wykonywania zabiegów ochrony roślin z wykorzystaniem sprzętu agrolotniczego. W latach 2018–2020 nie stwierdzano żadnych nieprawidłowości w zakresie wykonywania tych zabiegów. Zabiegi wykonywane były wyłącznie w lasach, w latach 2018–2020 na powierzchni 218 799,51 ha, 14  Monitor Polski – 16 – Poz. 768 237 876,00 ha i 50 073,93 ha, przy użyciu środków: Mospilan 20 SP, Dimilin 480 SC i Foray 76 B. W ramach realizacji działania 6 upowszechniana była wiedza o przepisach dotyczących informowania o planowanych zabiegach ochrony roślin, w szczególności wśród pszczelarzy i rolników ekologicznych. W latach 2018–2020 inspektorzy Państwowej Inspekcji Ochrony Roślin i Nasiennictwa prowadzili kontrole stosowania środków ochrony roślin w zakresie informowania o planowanych zabiegach ochrony roślin. Nie odnotowano nieprawidłowości w tym obszarze. W ramach działania 7 – środki ochrony środowiska wodnego i wody pitnej prowadzone były: 1) monitoring wód powierzchniowych, podziemnych i osadów dennych prowadzony przez Inspekcję Ochrony Środowiska; 2) monitoring wody przeznaczonej do spożycia przez ludzi prowadzony przez Państwową Inspekcję Sanitarną; 3) badanie wpływu chemicznej ochrony roślin na stan wód powierzchniowych prowadzone przez IOR–PIB i IO–PIB we współpracy z wojewódzkimi inspektoratami ochrony środowiska w Warszawie i Poznaniu. Efektywność działania oceniana była na podstawie badania jakości wody. W 2020 r. jakość wody ustalana na podstawie badania wpływu chemicznej ochrony roślin na stan wód powierzchniowych, prowadzonego przez IOR–PIB, wykazała, że 95,9% przeanalizowanych próbek wód spełniało wymagania najwyższej kategorii A1 według normy rozporządzenia Ministra Gospodarki Morskiej i Żeglugi Śródlądowej z dnia 29 sierpnia 2019 r. w sprawie wymagań, jakim powinny odpowiadać wody powierzchniowe wykorzystywane do zaopatrzenia ludności w wodę przeznaczoną do spożycia przez ludzi (Dz. U. poz. 1747). Natomiast w przypadku badania prowadzonego przez IO–PIB 91% prób wód spełniało wymagania dla kategorii A1. Należy zaznaczyć, że w przypadku IOR–PIB przebadano 492 próbki z terenu 14 województw, a w IO-PIB przebadano 100 próbek z terenu 2 województw, wykonując analizy Wisły i jej dorzecza z obszaru Wilgi do Warszawy. W ramach działania 8 kontrolowane było przestrzeganie przepisów wprowadzających ograniczenia stosowania środków ochrony roślin na obszarach szczególnie wrażliwych. Inspektorzy Państwowej Inspekcji Ochrony Roślin i Nasiennictwa w 2018 r. przeprowadzili 1 280 kontroli w tym zakresie, w tym 1 233 bez stwierdzonych nieprawidłowości, natomiast w 2019 r. 1 084 kontrole, w tym 1 074 bez stwierdzonych nieprawidłowości. W 2020 r. ze względu na sytuację związaną z pandemią SARS-CoV-2 takich kontroli inspektorzy przeprowadzili 245, w tym bez stwierdzonych nieprawidłowości – 211. Poziom nieprawidłowości w latach 2018–2020 wyniósł odpowiednio 3,67%, 1,46% i 1,83% i był niestety wyższy od zakładanego wynoszącego poniżej 1%. Zagrożenia związane ze stosowaniem środków ochrony roślin mogą wystąpić nie tylko podczas samego stosowania tych środków, ale również na innych etapach przygotowywania i wykonywania zabiegu. Szczególne znaczenie dla zapewnienia bezpieczeństwa ma więc właściwe przechowywanie środków ochrony roślin oraz sporządzanie cieczy użytkowej, sposób zagospodarowywania jej pozostałości i mycia sprzętu po przeprowadzeniu zabiegu. W ramach działania 9 w latach 2018–2020 inspektorzy Państwowej Inspekcji Ochrony Roślin i Nasiennictwa prowadzili kontrole dotyczące 15  Monitor Polski – 17 – Poz. 768 bezpiecznego stosowania środków ochrony roślin i ich przechowywania. Poziom nieprawidłowości w zakresie warunków bezpiecznego stosowania środków ochrony roślin i warunków ich przechowywania stwierdzany w ramach kontroli przeprowadzanej przez Państwową Inspekcję Ochrony Roślin i Nasiennictwa był niski i wyniósł: w 2018 r. – 0,95%, w 2019 r. – 1,45%, zaś w 2020 r. – 1,48%. Podstawowym celem krajowego planu działania jest upowszechnianie zasad integrowanej ochrony roślin. Działanie to służy osiągnięciu celów określonych w art. 14 dyrektywy 2009/128/WE. Wdrożenie zasad integrowanej ochrony roślin, której głównym założeniem jest racjonalne stosowanie środków ochrony roślin, na podstawie faktycznej potrzeby wykonania zabiegu, z uwzględnieniem w pierwszej kolejności metod niechemicznych, w najbardziej efektywny sposób ogranicza zagrożenia związane ze stosowaniem środków ochrony roślin. Działanie 10 – integrowana ochrona roślin obejmowało m.in. zadania: 1) upowszechniane wiedzy z zakresu integrowanej ochrony roślin, w szczególności przez utworzenie i rozwój Platformy Sygnalizacji Agrofagów, prowadzenie specjalistycznych szkoleń (szkolenia prowadzone przez IOR–PIB i Centrum Doradztwa Rolniczego ukończyły 1 453 osoby), seminariów i konferencji oraz upowszechnianie wyników badań naukowych i materiałów informacyjnych (łącznie przygotowano 6 500 ulotek i 1 150 plakatów); 2) udostępnianie producentom rolnym i doradcom narzędzi niezbędnych do realizacji wymagań integrowanej ochrony roślin, takich jak: metodyki integrowanej ochrony poszczególnych upraw (łącznie przygotowane zostały 74 metodyki), systemy wspomagania decyzji w ochronie roślin, poradniki sygnalizatora, programy integrowanej ochrony roślin, wyniki porejestrowego doświadczalnictwa odmianowego; 3) promowanie systemu integrowanej produkcji roślin – dobrowolnego systemu jakości i certyfikacji żywności, bazującego na zasadach integrowanej ochrony roślin; 4) prowadzenie doradztwa w ochronie roślin; 5) zapewnienie bezpieczeństwa dla owadów zapylających podczas wykonywania zabiegów ochrony roślin. Prawidłowe ukierunkowanie działań regulacyjnych oraz kontrolnych w zakresie obrotu środkami ochrony roślin i stosowania środków ochrony roślin na obszary ryzyka, a także kreowanie polityki państwa w odniesieniu do tych środków, wymagało ustanowienia sprawnego systemu gromadzenia i analizy danych dotyczących ryzyka związanego ze stosowaniem środków ochrony roślin, a także analizowania zachowań użytkowników tych środków. Tym samym w ramach działania 11 przeprowadzane były kontrole i monitoring oraz badania statystyczne, w tym: 1) kontrola żywności pochodzenia roślinnego na obecność pozostałości środków ochrony roślin, prowadzona przez organy Państwowej Inspekcji Sanitarnej (ok. 3 000 próbek rocznie); 2) kontrola pasz na obecność pozostałości środków ochrony roślin, prowadzona przez Inspekcję Weterynaryjną (ok. 330 próbek rocznie); 3) kontrola żywności pochodzenia zwierzęcego na obecność pozostałości środków ochrony roślin, prowadzona przez Inspekcję Weterynaryjną (ok. 1 000 próbek rocznie). 16  Monitor Polski – 18 – Poz. 768 W ramach działania zostały także opracowane wskaźniki oraz przeprowadzona została ocena ryzyka związanego ze stosowaniem środków ochrony roślin. Działanie 12 miało na celu utrzymanie efektywnego nadzoru nad obrotem i stosowaniem środków ochrony roślin. Państwowa Inspekcja Ochrony Roślin i Nasiennictwa co roku przeprowadzała ok. 6 000 kontroli obrotu środkami ochrony roślin oraz ok. 23 000 kontroli stosowania tych środków, w ramach których były wykonywane także badania ich pozostałości w płodach rolnych (ok. 3 100 próbek rocznie). W ramach zadania IOR–PIB opracował narzędzia matematyczno-statystyczne do prowadzenia analizy ryzyka przy planowaniu kontroli przez Inspekcję. Celem działania 13 była optymalizacja ochrony upraw małoobszarowych i ekologicznych – w latach 2018–2020 zostało wydanych 318 decyzji rozszerzających zakres zezwoleń dla środków ochrony roślin na zastosowania małoobszarowe, o które wnioskowały branżowe organizacje i grupy producentów, instytuty badawcze oraz producenci środków ochrony roślin. Badania naukowe realizowane na rzecz rolnictwa ekologicznego stanowiły istotne wsparcie dla tego sektora produkcji. Pozwoliły one na opracowywanie nowych technologii produkcji ekologicznej, dzięki czemu staje się ona prostsza i obarczona mniejszym ryzykiem. W ramach działania priorytetowo były realizowane prace na rzecz zapewnienia odpowiedniego asortymentu i wyboru środków ochrony roślin dopuszczonych do stosowania w rolnictwie ekologicznym oraz substancji podstawowych. W latach 2018–2020 zarejestrowanych było ok. 100 środków ochrony roślin zakwalifikowanych do stosowania w rolnictwie ekologicznym. Do monitorowania stopnia realizacji celów krajowego planu działania zastosowany został wskaźnik poziomu nieprawidłowości związanych ze stosowaniem środków ochrony roślin, dla którego w trakcie realizacji krajowego planu działania wartość miernika nie powinna przekroczyć wartości 1,5. Wskaźnik ten uwzględnia wyniki kontroli stosowania środków ochrony roślin przez producentów rolnych, przeprowadzanej przez Państwową Inspekcję Ochrony Roślin i Nasiennictwa. Kontrole w gospodarstwach są wykonywane oddzielnie dla trzech grup uprawowych (uprawy rolne, warzywnicze i sadownicze) w łącznej liczbie ok. 20 000 kontroli na rok. Kontrole prowadzi się w siedmiu szczegółowych obszarach kontroli: 1) dokumentacja dotycząca stosowanych środków ochrony roślin; 2) użycie środka ochrony roślin niedopuszczonego do obrotu; 3) użycie środka ochrony roślin niezgodnie z zakresem stosowania; 4) warunki bezpiecznego stosowania środka ochrony roślin; 5) warunki przechowywania środka ochrony roślin; 6) posiadanie aktualnego zaświadczenia potwierdzającego ukończenie szkolenia; 7) badania sprawności technicznej sprzętu do wykonywania zabiegów. Wskaźnik oparto na liczbie wykrytych nieprawidłowości w odniesieniu do liczby kontroli przeprowadzonych w poszczególnych szczegółowych obszarach kontroli. Obszarom kontroli przypisano wagi, uwzględniając potencjalne zagrożenia dla ludzi i środowiska powodowane przez wykryte nieprawidłowości. 17  Monitor Polski – 19 – Poz. 768 Przyjęto następującą postać wskaźnika: WS.Kontrola = Σj (Wj · Nj / Lkj) · 100 [%] gdzie: j – Wj – indeks dotyczący szczegółowego obszaru kontroli (od 1 do 7), waga uwzględniająca znaczenie dla bezpieczeństwa ludzi i środowiska nieprawidłowości wykrytych w poszczególnych obszarach kontroli (W1 = 0,05; W2 = 0,3; W3 = 0,2; W4 = 0,2; W5 = 0,1; W6 = 0,05; W7 = 0,1), Nj – ogólna liczba nieprawidłowości wykrytych w obszarze kontroli „j”, Lkj – liczba kontroli przeprowadzonych w obszarze kontroli „j”. Wskaźnik WS.Kontrola obliczono dla okresu od 2014 r. W 2020 r. nastąpił spadek jego wartości do 1,279%. Niemniej jednak jest to wartość wyższa od poziomu z lat 2014–2018. W porównaniu do 2019 r. zmniejszyła się liczba nieprawidłowości w obszarach „dokumentacji dotyczącej stosowania ś.o.r.” i „badaniach sprawności technicznej sprzętu do wykonywania zabiegów”, natomiast wzrosła w obszarze „użycia ś.o.r. niedopuszczonego do obrotu”. Głównym obszarem kontroli mającym wpływ na wartość wskaźnika jest „użycie ś.o.r. niezgodnie z zakresem stosowania” – 618 nieprawidłowości na 19 508 kontroli (3,17%), co przekłada się na prawie 50% wartości wskaźnika (0,634%). Nieprawidłowości te należy wiązać z niedostatecznym asortymentem środków ochrony roślin. Rok WS.Kontrola [%] 2014 2015 2016 2017 2018 2019 2020 0,925 1,039 1,103 1,101 1,086 1,335 1,279 W okresie realizacji krajowego planu działania wartość wskaźnika utrzymywała się zgodnie z oczekiwaniami na poziomie <1,5%. Zgodnie z dyrektywą Komisji (UE) 2019/782 z dnia 15 maja 2019 r. zmieniającą dyrektywę Parlamentu Europejskiego i Rady 2009/128/WE w odniesieniu do ustanowienia zharmonizowanych wskaźników ryzyka (Dz. Urz. UE L 127 z 16.05.2019, str. 4) w 2019 r. znowelizowano treść krajowego planu działania, wprowadzając zapis: „w celu analizy ryzyka związanego ze stosowaniem środków ochrony roślin wykorzystywane będą także zharmonizowane wskaźniki ryzyka określone w załączniku IV do dyrektywy 2009/128/WE. Na ich podstawie, zgodnie z art. 15 ust. 2 dyrektywy 2009/128/WE, będą określane tendencje w zakresie stosowania substancji czynnych mających szczególne znaczenie dla ryzyka związanego ze stosowaniem środków ochrony roślin oraz kwestie priorytetowe w tym obszarze. Informacje o tych tendencjach oraz kwestiach priorytetowych, a także wartości obliczonych zharmonizowanych wskaźników ryzyka będą przekazywane do publicznej wiadomości przez ich udostępnienie na stronie internetowej Ministerstwa Rolnictwa i Rozwoju Wsi.”. Ponadto realizacja celów krajowego planu działania oceniana była w oparciu o zharmonizowane wskaźniki ryzyka HRI-1 i HRI-2 zdefiniowane w dyrektywie 2009/128/WE. 18  Monitor Polski – 20 – Poz. 768 Trend dla wskaźnika HRI-1, wraz z jego wartościami liczbowymi w kolejnych latach, przedstawiono na poniższym wykresie: Wykres nr 8, źródło: materiały własne MRiRW Z kolei trend dla wskaźnika HRI-2, wraz z jego wartościami liczbowymi w kolejnych latach, przedstawia się następująco: Wykres nr 9, źródło: materiały własne MRiRW Obliczenia wartości wskaźnika HRI-1 wskazują, że po trzech latach wyraźnego spadku (lata 2016– 2018) wartość wskaźnika ustabilizowała się na poziomie ok. 20 pkt poniżej wartości obliczonej dla lat bazowych. Mając na uwadze, że na przedstawione zmiany wartości wskaźnika ma wpływ szereg czynników, trudno jednoznacznie wskazać najistotniejszy z nich. Wśród czynników mających wpływ na dotychczasowy spadek wartości wskaźnika obserwowany w latach 2016–2018 wymienić należy wzrastającą świadomość producentów rolnych i wdrażanie zasad integrowanej ochrony roślin. Trend ten był również wynikiem wycofywania niektórych substancji czynnych ze stosowania w środkach ochrony roślin. 19  Monitor Polski – 21 – Poz. 768 Odrębnej oceny wymaga natomiast zahamowanie trendu spadkowego wartości miernika i jego ustabilizowanie w latach 2018–2020. Dokładna analiza zmian powierzchni ważniejszych upraw w ciągu ostatnich pięciu lat nie wykazuje jednoznacznego związku wartości wskaźnika ze zmianami w powierzchni którejkolwiek z tych upraw lub sumy tych powierzchni. Struktura upraw nie podlegała bowiem w tym okresie istotnym zmianom. Tym samym na dynamikę zmian wartości wskaźnika miały wpływ przede wszystkim zmiany w stosowaniu środków ochrony roślin. Analiza danych dotyczących sprzedaży środków ochrony roślin wskazała, że w 2018 r. nastąpił znaczny spadek sprzedaży herbicydów fosforoorganicznych (o 29%) oraz regulatorów wzrostu roślin (o 25%), o 15% wzrosła natomiast sprzedaż fungicydów. W 2019 r. nastąpił jednocześnie znaczny (o 55%) wzrost sprzedaży środków owadobójczych. Odnotowano przy tym wzrost sprzedaży środków ochrony roślin, którym przypisane zostały wysokie wagi w ramach tego wskaźnika – tj. środków ochrony roślin opartych o niektóre z substancji kwalifikujących się do zastąpienia, wymienione w części E załącznika do rozporządzenia wykonawczego Komisji (UE) nr 542/2011 z dnia 1 czerwca 2011 r. zmieniającego rozporządzenie wykonawcze (UE) nr 540/2011 w sprawie wykonania rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady (WE) nr 1107/2009 w odniesieniu do wykazu zatwierdzonych substancji czynnych w celu uwzględnienia dyrektywy 2011/58/UE zmieniającej dyrektywę Rady 91/414/EWG w celu odnowienia włączenia karbendazymu jako substancji czynnej (Dz. Urz. UE L 153 z 11.06.2011, str. 189). Zmiany w strukturze stosowanych substancji czynnych w ochronie przed chwastami wiążą się ze wzrastającą liczbą biotypów odpornych chwastów jednoliściennych, głównie miotły zbożowej (Apera spicaventi) i wyczyńca polnego (Alopecurus myosuroides), na herbicydy. Są to chwasty powszechnie występujące w zasiewach zbóż ozimych. Narastający problem powstawania odporności chwastów trawiastych na herbicydy przyczynił się do zmian w praktyce ochrony zbóż ozimych przed zachwaszczeniem. Obecnie w programach ochrony zbóż ozimych wzrasta udział zabiegów wykonywanych w terminie jesiennym, z zastosowaniem substancji czynnych, mających z racji przypisanych wag wpływ na wartość wskaźnika. Na wartość wskaźnika ma także wpływ wycofywanie ze stosowania w środkach ochrony roślin niektórych substancji czynnych powszechnie stosowanych dotąd w rolnictwie, co skłania producentów rolnych do sięgania po substancje czynne z wysokimi wagami przypisanymi w ramach wskaźnika. Dotyczy to ochrony zbóż przed takimi patogenami jak rdze (Puccinia spp.), septoriozy (Zymoseptoria tritici, Stagonospora nodorum), mączniak prawdziwy zbóż i traw (Blumeria graminis), głownie (Ustilago spp.), śniecie (Tilletia), głownia źdźbłowa żyta (Urocystis occulata) czy pleśń śniegowa (Microdochium nivale) oraz rzepaku przed suchą zgnilizną kapustnych (Leptosphaeria spp.) i zgnilizną twardzikową (Sclerotinia sclerotiorum). W uprawach roślin warzywnych i sadowniczych wycofywanie niektórych substancji czynnych ze stosowania w środkach ochrony roślin doprowadziło do pojawiania się sytuacji, gdzie jedyną alternatywą jest wykorzystywanie substancji o wysokich wagach przypisanych w ramach wskaźnika. Dotyczy to ochrony przed szeregiem patogenów grzybowych. Do sięgania po środki ochrony roślin zawierające 20  Monitor Polski – 22 – Poz. 768 substancje czynne o wysokich wagach przypisanych w ramach wskaźnika HRI-1 skłania producentów rolnych także powszechniejsze występowanie patogenów glebowych z rodzajów Phytophthora i Verticilium. Zharmonizowany wskaźnik ryzyka HRI-2 oparty jest na liczbie wydanych zezwoleń na wprowadzenie środków ochrony roślin do obrotu w sytuacjach nadzwyczajnych w ochronie roślin. Przedstawione wyliczenia pokazują, że sytuacje takie występowały w różnym nasileniu w kolejnych latach, jednak w analizowanym okresie wskaźnik ten w ostatnich trzech latach (2016–2019) wyraźnie przekroczył wartość okresu referencyjnego (tj. średnią z lat 2011–2013). Zmieniające się warunki uprawy, zmiany klimatyczne wpływające na środowisko, pojawiające się nowe zagrożenia fitosanitarne oraz wycofywanie substancji czynnych środków ochrony roślin mogą wpływać na utrzymywanie się tego trendu także w przyszłości. W 2019 r. szczególnie duże zagrożenie związane było z występowaniem szkodników buraka cukrowego oraz rzepaku, co spowodowało, że na wnioski organizacji rolniczych Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi zezwolił na wprowadzanie do obrotu środków ochrony roślin w celu ograniczonego i kontrolowanego stosowania na podstawie art. 53 rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady (WE) nr 1107/2009 z dnia 21 października 2009 r. dotyczącego wprowadzania do obrotu środków ochrony roślin i uchylającego dyrektywy Rady 79/117/EWG i 91/414/EWG (Dz. Urz. UE L 309 z 24.11.2009, str. 1, z późn. zm.). W 2020 r. wartość wskaźnika HRI-2 uległa wyraźnemu zmniejszeniu. Istotnym elementem w analizie zharmonizowanego wskaźnika ryzyka jest poziom wyjściowy ochrony roślin w Polsce (intensywności), na który składają się: ilość używanych środków, liczba przeprowadzanych zabiegów i wielkość plonu. Średnie zużycie substancji czynnych w Polsce jest niższe niż średnia w UE. W Polsce wskaźnik sprzedaży środków ochrony roślin w kg/ha powierzchni upraw za 2019 r. wyniósł 1,67, podczas gdy wartość średnia dla UE wynosiła 2,05. Jak wynika z przedstawionych danych cele krajowego planu działania przyjętego na lata 2013–2017 oraz 2018–2022 zostały w dużej mierze zrealizowane, a ryzyko związane ze stosowaniem środków ochrony roślin ograniczone. Produkowana w Polsce żywność jest praktycznie wolna od przekroczeń najwyższych dopuszczalnych poziomów pozostałości środków ochrony roślin, jest więc bezpieczna dla konsumenta. Producenci rolni dysponują także wiedzą o zasadach integrowanej ochrony roślin i stosują w praktyce rolnej poszczególne jej elementy. Ograniczenie zagrożeń związanych ze stosowaniem środków ochrony roślin zostało osiągnięte z jednej strony przez przyjęcie szczegółowych przepisów dotyczących zasad obrotu środkami ochrony roślin i stosowania tych środków, z drugiej zaś przez działania informacyjne i edukacyjne prowadzone wśród producentów rolnych i innych użytkowników środków ochrony roślin oraz wyposażenie ich w narzędzia umożliwiające wdrożenie zasad integrowanej ochrony roślin (metodyki integrowanej ochrony poszczególnych upraw, programy ochrony roślin, programy wspomagania decyzji w ochronie roślin, poradniki dobrych praktyk w ochronie roślin, system sygnalizacji agrofagów i doradztwo). 21  Monitor Polski – 23 – Poz. 768 W szczególności należy wskazać w tym kontekście na: 1) wprowadzenie i doskonalenie systemu szkoleń w zakresie środków ochrony roślin; 2) wprowadzenie i doskonalenie systemu badań sprzętu przeznaczonego do stosowania środków ochrony roślin; 3) wprowadzenie skutecznych mechanizmów kontroli i nadzoru nad obrotem i stosowaniem środków ochrony roślin. W większości obszarów zidentyfikowane ryzyko udało się więc istotnie ograniczyć, a w niektórych całkowicie wyeliminować (jak w przypadku wykonywania zabiegów ochrony roślin sprzętem lotniczym). 22  Monitor Polski – 24 – Poz. 768 V. Cele i działania na rzecz ograniczenia ryzyka związanego ze stosowaniem środków ochrony roślin na lata 2023–2027 Głównymi celami krajowego planu działania są: 1) upowszechnienie ogólnych zasad integrowanej ochrony roślin; 2) zapobieganie zagrożeniom związanym ze stosowaniem środków ochrony roślin. Do monitorowania stopnia realizacji powyższych celów zostanie wykorzystany miernik wypracowany w ramach krajowego planu działania na lata 2013–2017, a mianowicie wskaźnik poziomu nieprawidłowości związanych ze stosowaniem środków ochrony roślin. W trakcie realizacji krajowego planu działania wartość miernika nie powinna przekroczyć wartości 1,5. Wskaźnik ten uwzględnia wyniki kontroli stosowania środków ochrony roślin przez producentów rolnych, przeprowadzanej przez Państwową Inspekcję Ochrony Roślin i Nasiennictwa. Kontrole w gospodarstwach są wykonywane oddzielnie dla trzech grup uprawowych (uprawy rolne, warzywnicze i sadownicze) w łącznej liczbie ok. 20 000 kontroli na rok. Kontrole prowadzi się w siedmiu szczegółowych obszarach kontroli: 1) dokumentacja dotycząca stosowanych środków ochrony roślin; 2) użycie środka ochrony roślin niedopuszczonego do obrotu; 3) użycie środka ochrony roślin niezgodnie z zakresem stosowania; 4) warunki bezpiecznego stosowania środka ochrony roślin; 5) warunki przechowywania środka ochrony roślin; 6) posiadanie aktualnego zaświadczenia potwierdzającego ukończenie szkolenia; 7) badania sprawności technicznej sprzętu do wykonywania zabiegów. Wskaźnik oparto na liczbie wykrytych nieprawidłowości odniesionej do liczby kontroli przeprowadzonych w poszczególnych szczegółowych obszarach kontroli. Obszarom kontroli przypisano wagi, uwzględniając potencjalne zagrożenia dla ludzi i środowiska powodowane przez wykryte nieprawidłowości. Przyjęto następującą postać wskaźnika: WS.Kontrola = Σj (Wj · Nj / Lkj) · 100 [%] gdzie: j – indeks dotyczący szczegółowego obszaru kontroli (od 1 do 7), Wj – waga uwzględniająca znaczenie dla bezpieczeństwa ludzi i środowiska nieprawidłowości wykrytych w poszczególnych obszarach kontroli (W1 = 0,05; W2 = 0,3; W3 = 0,2; W4 = 0,2; W5 = 0,1; W6 = 0,05; W7 = 0,1), Nj – ogólna liczba nieprawidłowości wykrytych w obszarze …