Uchwała nr 67 Rady Ministrów z dnia 16 lipca 2019 r. w sprawie przyjęcia "Polityki ekologicznej państwa 2030 - strategii rozwoju w obszarze środowiska

Dokument podpisany przez Krzysztof Madej Data: 2019.09.06 16:08:18 CEST MONITOR POLSKI DZIENNIK URZĘDOWY RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Warszawa, dnia 6 września 2019 r. Poz. 794 UCHWAŁA Nr 67 RADY MINISTRÓW z dnia 16 lipca 2019 r. w sprawie przyjęcia „Polityki ekologicznej państwa 2030 – strategii rozwoju w obszarze środowiska i gospodarki wodnej” Na podstawie art. 14 ust. 5 ustawy z dnia 6 grudnia 2006 r. o zasadach prowadzenia polityki rozwoju (Dz. U. z 2019 r. poz. 1295) Rada Ministrów uchwala, co następuje: § 1. Przyjmuje się „Politykę ekologiczną państwa 2030 – strategię rozwoju w obszarze środowiska i gospodarki wodnej”, stanowiącą załącznik do uchwały. § 2. W załączniku do uchwały nr 58 Rady Ministrów z dnia 15 kwietnia 2014 r. w sprawie przyjęcia Strategii „Bezpieczeństwo Energetyczne i Środowisko – perspektywa do 2020 r.” (M.P. poz. 469) w rozdziale IV: 1) uchyla się podrozdział 1. „Cel 1. Zrównoważone gospodarowanie zasobami środowiska”; 2) uchyla się podrozdział 3. „Cel 3. Poprawa stanu środowiska”; 3) w podrozdziale 4. „Główne kierunki interwencji i zadania w obszarze energetyki i środowiska” w tabeli: a) w części zatytułowanej „Kierunek Interwencji 1.1. Racjonalne i efektywne gospodarowanie zasobami kopalin” uchyla się: – działanie nr 1, – działania nr 3–6, b) w części zatytułowanej „Kierunek Interwencji 1.2. Gospodarowanie wodami dla ochrony przed: powodzią, suszą i deficytem wody” uchyla się działania nr 7–10, c) w części zatytułowanej „Kierunek Interwencji 1.3. Zachowanie bogactwa różnorodności biologicznej, w tym wielofunkcyjna gospodarka leśna” uchyla się działania nr 11–14, d) w części zatytułowanej „Kierunek Interwencji 1.4. Uporządkowanie zarządzania przestrzenią” uchyla się działania nr 15A, 15B i 16, e) w części zatytułowanej „Kierunek Interwencji 3.1. Zapewnienie dostępu do czystej wody dla społeczeństwa i gospodarki” uchyla się działania nr 35–38, f) w części zatytułowanej „3.2. Racjonalne gospodarowanie odpadami, w tym wykorzystanie ich na cele energetyczne” uchyla się działania nr 39–44, g) w części zatytułowanej „Kierunek Interwencji 3.3. Ochrona powietrza, w tym ograniczenie oddziaływania energetyki” uchyla się działania nr 45–47, h) w części zatytułowanej „Kierunek Interwencji 3.4. Wspieranie nowych i promocja polskich technologii energetycznych i środowiskowych” uchyla się działania nr 48A, 48B i 49, i) w części zatytułowanej „Kierunek Interwencji 3.5. Promowanie zachowań ekologicznych oraz tworzenie warunków do powstawania zielonych miejsc pracy” uchyla się działania nr 50–52;  Monitor Polski 4) 5) –2– Poz. 794 w podrozdziale 5. „Wskaźniki” w tabeli: a) w części zatytułowanej „Cel 1. Zrównoważone gospodarowanie zasobami środowiska” uchyla się lp. 1–5, b) w części zatytułowanej „Cel 3. Poprawa stanu środowiska” uchyla się lp. 17–26; w podrozdziale 6. „Zagadnienia horyzontalne” uchyla się: a) część „6.1. Adaptacja do zmian klimatu”, b) część „6.5. Zielone zamówienia/zielone zakupy”. § 3. Uchwała wchodzi w życie z dniem następującym po dniu ogłoszenia. Prezes Rady Ministrów: M. Morawiecki  Monitor Polski –3– Załącznik do uchwały nr 67 Poz. 794 Rady Ministrów zZałącznik dnia 16 lipca 2019 r. Ministrów do uchwały nr 67 Rady z dnia 16 lipca 2019 r. (poz. 794) (poz. ) – strategia rozwoju w obszarze środowiska i gospodarki wodnej Warszawa 2019  Monitor Polski –4– Poz. 794 Spis treści: 1. Wstęp....................................................................................................... 9 Polityka ekologiczna państwa 2030 (PEP2030) w systemie zarządzania rozwojem kraju.................................. 9 Architektura PEP2030 ....................................................................................................................................... 11 2. Priorytety Polityki ekologicznej państwa 2030 (PEP2030) ........................12 3. Streszczenie diagnozy ..............................................................................17 4. Prognoza trendów społeczno-gospodarczych w ujęciu środowiskowym ..28 Nasilające się skutki zmian klimatu .................................................................................................................. 29 Zwiększająca się konkurencja o zasoby naturalne............................................................................................ 35 Rosnąca presja na ekosystemy ......................................................................................................................... 37 Przybierający na znaczeniu negatywny wpływ środowiska na zdrowie ludzi ................................................... 39 Wyczerpywanie się dotychczasowych źródeł finansowania ochrony środowiska ............................................ 45 5. Cele PEP2030 ...........................................................................................46 6. Wskaźniki realizacji celów PEP2030 .........................................................47 7. Kierunki interwencji PEP2030 ..................................................................51 Zrównoważone gospodarowanie wodami, w tym zapewnienie dostępu do czystej wody dla społeczeństwa i gospodarki oraz osiągnięcie dobrego stanu wód ............................................................................................ 52 Likwidacja źródeł emisji zanieczyszczeń do powietrza lub istotne zmniejszenie ich oddziaływania ................. 53 Ochrona powierzchni ziemi, w tym gleb ........................................................................................................... 55 Przeciwdziałanie zagrożeniom środowiska oraz zapewnienie bezpieczeństwa biologicznego, jądrowego i ochrony radiologicznej .................................................................................................................................... 56 Zarządzanie zasobami dziedzictwa przyrodniczego i kulturowego, w tym ochrona i poprawa stanu różnorodności biologicznej i krajobrazu ........................................................................................................... 57 Wspieranie wielofunkcyjnej i trwale zrównoważonej gospodarki leśnej .......................................................... 59 Gospodarka odpadami w kierunku gospodarki o obiegu zamkniętym ............................................................. 60 Zarządzanie zasobami geologicznymi poprzez opracowanie i wdrożenie polityki surowcowej państwa......... 61 Wspieranie wdrażania ekoinnowacji oraz upowszechnianie najlepszych dostępnych technik BAT ................. 62 Przeciwdziałanie zmianom klimatu .................................................................................................................. 62 Adaptacja do zmian klimatu i zarządzanie ryzykiem klęsk żywiołowych .......................................................... 64 Edukacja ekologiczna, w tym kształtowanie wzorców zrównoważonej konsumpcji ........................................ 65 Usprawnienie systemu kontroli i zarządzania ochroną środowiska oraz doskonalenie systemu finansowania .... 67 2  Monitor Polski –5– Poz. 794 8. Działania i zadania PEP2030 ....................................................................69 Kierunek interwencji: Zrównoważone gospodarowanie wodami, w tym zapewnienie dostępu do czystej wody dla społeczeństwa i gospodarki oraz osiągnięcie dobrego stanu wód ............................................................. 69 Kierunek interwencji: Likwidacja źródeł emisji zanieczyszczeń do powietrza lub istotne zmniejszenie ich oddziaływania ................................................................................................................................................... 75 Kierunek interwencji: Ochrona powierzchni ziemi, w tym gleb ........................................................................ 79 Kierunek interwencji: Przeciwdziałanie zagrożeniom środowiska oraz zapewnienie bezpieczeństwa biologicznego, jądrowego i ochrony radiologicznej .......................................................................................... 80 Kierunek interwencji: Zarządzanie zasobami dziedzictwa przyrodniczego i kulturowego, w tym ochrona i poprawa stanu różnorodności biologicznej i krajobrazu................................................................................. 84 Kierunek interwencji: Wspieranie wielofunkcyjnej i trwale zrównoważonej gospodarki leśnej ....................... 88 Kierunek interwencji: Gospodarka odpadami w kierunku gospodarki o obiegu zamkniętym .......................... 90 Kierunek interwencji: Zarządzanie zasobami geologicznymi poprzez opracowanie i wdrożenie polityki surowcowej państwa ........................................................................................................................................ 91 Kierunek interwencji: Wspieranie wdrażania ekoinnowacji oraz upowszechnianie najlepszych dostępnych technik BAT ....................................................................................................................................................... 92 Kierunek interwencji: Przeciwdziałanie zmianom klimatu ................................................................................ 93 Kierunek interwencji: Adaptacja do zmian klimatu i zarządzanie ryzykiem klęsk żywiołowych ....................... 96 Kierunek interwencji: Edukacja ekologiczna, w tym kształtowanie wzorców zrównoważonej konsumpcji ... 100 Kierunek interwencji: Usprawnienie systemu kontroli i zarządzania ochroną środowiska oraz doskonalenie systemu finansowania .................................................................................................................................... 102 9. Terytorializacja kierunków interwencji PEP2030 ................................... 105 Województwo dolnośląskie ............................................................................................................................ 108 Województwo kujawsko-pomorskie ............................................................................................................... 109 Województwo lubelskie .................................................................................................................................. 110 Województwo lubuskie ................................................................................................................................... 111 Województwo łódzkie ..................................................................................................................................... 111 Województwo małopolskie............................................................................................................................. 113 Województwo mazowieckie ........................................................................................................................... 114 Województwo opolskie ................................................................................................................................... 115 Województwo podkarpackie .......................................................................................................................... 116 Województwo podlaskie ................................................................................................................................. 117 Województwo pomorskie ............................................................................................................................... 117 Województwo śląskie ..................................................................................................................................... 118 Województwo świętokrzyskie ......................................................................................................................... 119 Województwo warmińsko-mazurskie ............................................................................................................. 120 3  Monitor Polski –6– Poz. 794 Województwo wielkopolskie .......................................................................................................................... 121 Województwo zachodniopomorskie wielkopolskie .......................................................................................................................... Województwo ...............................................................................................................119 122 Województwo zachodniopomorskie ............................................................................................................... 120 10. Obszary strategicznej interwencji (OSI) ................................................. 123 10. Obszary strategicznej interwencji (OSI) ................................................. 121 11. System realizacji PEP2030 ..................................................................... 124 11. System realizacji PEP2030 ..................................................................... 122 Powiązania z innymi horyzontalnymi zintegrowanymi strategiami rozwoju ................................................. 124 Powiązania z innymi horyzontalnymi zintegrowanymi strategiami rozwoju ................................................. 122 Powiązania z obowiązującymi dokumentami programowymi ....................................................................... 131 Powiązania z obowiązującymi dokumentami programowymi ....................................................................... 129 Wdrażanie Agendy 2030 i celów zrównoważonego rozwoju (SDGs) .............................................................. 135 Wdrażanie Agendy 2030 i celów zrównoważonego rozwoju (SDGs) .............................................................. 133 System wdrażania i koordynacji ..................................................................................................................... 136 System wdrażania i koordynacji ..................................................................................................................... 134 Monitoring i sprawozdawczość ...................................................................................................................... 137 Monitoring i sprawozdawczość ...................................................................................................................... 135 12. 138 12. Ramy Ramy finansowe finansowe.................................................................................... .................................................................................... 136 13. 141 13. Słownik Słownik pojęć ........................................................................................ ........................................................................................ 139 Załącznik 1: 1: Diagnoza Diagnoza w w poszczególnych poszczególnych obszarach Załącznik obszarach PEP2030 PEP2030....................... .......................142 144 Załącznik 2: 2: Podsumowanie Podsumowanie wdrażania wdrażania Strategii Załącznik Strategii „Bezpieczeństwo „Bezpieczeństwo Energetyczne i Środowisko 2020” (BEiŚ) w części środowiskowej .......... 142 Energetyczne i Środowisko 2020” (BEiŚ) w części środowiskowej .......... 144 Załącznik 3: Projekty strategiczne PEP2030 ................................................. 142 Załącznik 3: Projekty strategiczne PEP2030 ................................................. 144 Załącznik 4: Wartości bazowe wskaźników monitorowania PEP2030 na Załącznik 4: Wartości bazowe wskaźników monitorowania PEP2030 na poziomie wojewódzkim ......................................................................... 142 poziomie wojewódzkim ......................................................................... 144 Wykaz skrótów: Wykaz skrótów: 7EAP 7EAP AKPOŚK aPGW AKPOŚK aPWŚK aPGW ARiMR aPWŚK ASCOBANS ARiMR ASCOBANS BAT BEiŚ BAT CAFE BEiŚ CAFE CKPŚ CO CKPŚ CO CO 2 CO2 Ogólny unijny program działań w zakresie środowiska do 2020 r. „Dobra jakość życia z uwzględnieniem ograniczeń naszej planety” Ogólny unijny program działań w zakresie środowiska do 2020 r. „Dobra jakość Aktualizacja Krajowego programu ścieków komunalnych życia z uwzględnieniem ograniczeńoczyszczania naszej planety” Aktualizacja Krajowego planów gospodarowania wodami ścieków komunalnych Aktualizacja programu oczyszczania Aktualizacja programu wodno-środowiskowego Aktualizacja planów gospodarowania wodami kraju Agencja Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa Aktualizacja programu wodno-środowiskowego kraju Porozumienie o ochronie małych waleni Bałtyku, Północno-Wschodniego Agencja Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa Atlantyku, Morza Irlandzkiego i Morza Północnego Porozumienie o ochronie małych waleni Bałtyku, Północno-Wschodniego najlepsze dostępne techniki Atlantyku, Morza Irlandzkiego i Morza Północnego Strategia „Bezpieczeństwo Energetyczne i Środowisko – perspektywa do 2020 r.” najlepsze dostępne techniki dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady 2008/50/WE z dnia 21 maja 2008 r. Strategia „Bezpieczeństwo Energetyczne i Środowisko – perspektywa do 2020 r.” w sprawie jakości powietrza i czystszego powietrza dla Europy dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady 2008/50/WE z dnia 21 maja 2008 r. Centrum Koordynacji Projektów Środowiskowych w sprawie jakości powietrza i czystszego powietrza dla Europy tlenek węgla Centrum Koordynacji Projektów Środowiskowych dwutlenek węgla tlenek węgla dwutlenek węgla 4 4  Monitor Polski CITES DRSM ESD ESR ETV EU ETS EUROBATS FBI GDOŚ GES GHG GIOŚ GMO GOZ GUS HC IED IMGW-PIB IOŚ-PIB JCW JST KE KKPR KOBiZE Kpgo 2022 KPRM KPOP KWR LRTAP –7– Poz. 794 Convention on International Trade in Endangered Species of Wild Fauna and Flora, Konwencja o międzynarodowym handlu dzikimi zwierzętami i roślinami gatunków zagrożonych wyginięciem (konwencja waszyngtońska) dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady 2008/56/WE z dnia 17 czerwca 2008 r. ustanawiająca ramy działań Wspólnoty w dziedzinie polityki środowiska morskiego (dyrektywa ramowa w sprawie strategii morskiej) Effort Sharing Decision, decyzja Parlamentu Europejskiego i Rady nr 2009/406/WE z dnia 23 kwietnia 2009 r. w sprawie wysiłków podjętych przez państwa członkowskie, zmierzających do zmniejszenia emisji gazów cieplarnianych w celu realizacji do roku 2020 zobowiązań Wspólnoty dotyczących redukcji emisji gazów cieplarnianych Effort Sharing Regulation, rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2018/842 z dnia 30 maja 2018 r. w sprawie wiążących rocznych redukcji emisji gazów cieplarnianych przez państwa członkowskie od 2021 r. do 2030 r. przyczyniających się do działań na rzecz klimatu w celu wywiązania się z zobowiązań wynikających z Porozumienia paryskiego oraz zmieniające rozporządzenie (UE) nr 525/2013, zastępujące ESD System weryfikacji technologii środowiskowych/Pilotażowy Program Weryfikacji Technologii Środowiskowych Unii Europejskiej system handlu uprawnieniami do emisji gazów cieplarnianych Porozumienie o ochronie populacji europejskich nietoperzy Farmland Bird Index, wskaźnik liczebności pospolitych ptaków krajobrazu rolniczego Generalna Dyrekcja Ochrony Środowiska Good Environmental Status, dobry stan środowiska (wód morskich), główny cel dyrektywy Parlamentu Europejskiego i Rady 2008/56/WE z dnia 17 czerwca 2008 r. ustanawiającej ramy działań Wspólnoty w dziedzinie polityki środowiska morskiego (dyrektywy ramowej w sprawie strategii morskiej) Greenhouse gas, gaz cieplarniany Główny Inspektorat Ochrony Środowiska organizm zmodyfikowany genetycznie gospodarka o obiegu zamkniętym Główny Urząd Statystyczny węglowodory dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady 2010/75/UE z dnia 24 listopada 2010 r. w sprawie emisji przemysłowych (zintegrowane zapobieganie zanieczyszczeniom i ich kontrola) Instytut Meteorologii i Gospodarki Wodnej – Państwowy Instytut Badawczy Instytut Ochrony Środowiska – Państwowy Instytut Badawczy jednolite części wód jednostki samorządu terytorialnego Komisja Europejska Komitet Koordynacyjny ds. Polityki Rozwoju Krajowy Ośrodek Bilansowania i Zarządzania Emisjami Krajowy plan gospodarki odpadami 2022 Kancelaria Prezesa Rady Ministrów Krajowy Program Ochrony Powietrza klasyfikacja wydatków rozwojowych sektora instytucji rządowych i samorządowych Konwencja w sprawie transgranicznego zanieczyszczania powietrza na dalekie odległości 5  Monitor Polski LULUCF MCP MSY MŚ NCBiR NEC NFOŚiGW non-ETS NOx NZ OECD ONZ OZE PAA PEM PEP2030 PEP2040 PGL LP PGW WP PIG-PIB PKB PM PM10 PM2,5 PMŚ POIiŚ 2014–2020 PONE POŚ PPSS RDOŚ RDW RE RP SDGs SOPO SOR SOx SP SPA2020 –8– Poz. 794 Land Use, Land Use Change and Forestry, sektor związany z użytkowaniem gruntów, zmianą użytkowania gruntów i leśnictwem dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2015/2193 z dnia 25 listopada 2015 r. w sprawie ograniczenia emisji niektórych zanieczyszczeń do powietrza ze średnich obiektów energetycznego spalania Maximum Sustainable Yield, Maksymalny Zrównoważony Połów Ministerstwo Środowiska Narodowe Centrum Badań i Rozwoju dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2016/2284 z dnia 14 grudnia 2016 r. w sprawie redukcji krajowych emisji niektórych rodzajów zanieczyszczeń atmosferycznych, zmiany dyrektywy 2003/35/WE oraz uchylenia dyrektywy 2001/81/WE Narodowy Fundusz Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej sektory nieobjęte systemem EU ETS tlenki azotu Narody Zjednoczone Organizacja Współpracy Gospodarczej i Rozwoju Organizacja Narodów Zjednoczonych odnawialne źródła energii Państwowa Agencja Atomistyki pola elektromagnetyczne Polityka ekologiczna państwa 2030 – strategia rozwoju w obszarze środowiska i gospodarki wodnej projekt Polityki energetycznej Polski do 2040 roku Państwowe Gospodarstwo Leśne Lasy Państwowe Państwowe Gospodarstwo Wodne Wody Polskie Państwowy Instytut Geologiczny – Państwowy Instytut Badawczy produkt krajowy brutto cząstki stałe pył zawierający cząstki o średnicy mniejszej niż 10 mikrometrów pył zawierający cząstki o średnicy mniejszej niż 2,5 mikrometra Państwowy Monitoring Środowiska Program Operacyjny Infrastruktura i Środowisko 2014–2020 program/y ograniczania niskiej emisji programy ochrony środowiska plan przeciwdziałania skutkom suszy regionalne dyrekcje ochrony środowiska dyrektywa 2000/60/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 23 października 2000 r. ustanawiająca ramy wspólnotowego działania w dziedzinie polityki wodnej, tzw. Ramowa Dyrektywa Wodna Rada Europejska Rzeczpospolita Polska cele zrównoważonego rozwoju System Osłony Przeciwosuwiskowej Strategia na rzecz Odpowiedzialnego Rozwoju do roku 2020 (z perspektywą do 2030 r.) tlenki siarki Strategia produktywności Strategiczny plan adaptacji dla sektorów obszarów wrażliwych na zmiany klimatu do roku 2020 6  Monitor Polski SRKL SRKS SRT SSP SZRWRiR UE UZP WHO WIOŚ WPGO –9– Poz. 794 Strategia rozwoju kapitału ludzkiego Strategia rozwoju kapitału społecznego Strategia zrównoważonego rozwoju transportu do 2030 roku Strategia „Sprawne i nowoczesne państwo” Strategia Zrównoważonego Rozwoju Wsi, Rolnictwa i Rybactwa 2030 Unia Europejska Urząd Zamówień Publicznych Światowa Organizacja Zdrowia wojewódzkie inspektoraty ochrony środowiska wojewódzkie plany gospodarki odpadami 1. Wstęp Polityka ekologiczna państwa 2030 (PEP2030) w systemie zarządzania rozwojem kraju 14 lutego 2017 r. Rada Ministrów przyjęła nową średniookresową strategię rozwoju kraju – Strategię na rzecz Odpowiedzialnego Rozwoju do roku 2020 (z perspektywą do 2030 r.)1 – SOR. Wskazane w SOR cele, kierunki interwencji, działania i projekty strategiczne powinny znaleźć odzwierciedlenie we wszystkich dokumentach strategicznych. W tym sensie SOR stanowi podstawę do przygotowywania nowych strategii sektorowych, w tym strategii środowiskowej. Prace nad strategią środowiskową były koordynowane przez Ministerstwo Środowiska ze wsparciem członków międzyresortowego zespołu. Dokument otrzymał nazwę Polityka ekologiczna państwa 2030 – strategia rozwoju w obszarze środowiska i gospodarki wodnej2 (PEP2030). PEP2030 została przygotowana zgodnie z postanowieniami ustawy o zasadach prowadzenia polityki rozwoju3 oraz stanowi strategię w rozumieniu tej ustawy. Jest jedną z podstaw prowadzenia polityki ochrony środowiska w Polsce4, a także jedną z dziewięciu strategii5, stanowiących fundament zarządzania rozwojem kraju. 1 Uchwała nr 8 Rady Ministrów z dnia 14 lutego 2017 r. w sprawie przyjęcia Strategii na rzecz Odpowiedzialnego Rozwoju do roku 2020 (z perspektywą do 2030 r.) (M.P. poz. 260). 2 W dokumencie i jego załącznikach stosuje się skrócony tytuł Polityka ekologiczna państwa 2030 albo skrót PEP2030. 3 Ustawa z dnia 6 grudnia 2006 r. o zasadach prowadzenia polityki rozwoju (Dz. U. z 2019 r. poz. 1295), art. 4 ust. 1. 4 Ustawa z dnia 27 kwietnia 2001 r. - Prawo ochrony środowiska (Dz. U. z 2018 r. poz. 799, z późn. zm.), art. 14 ust. 1. 5 Do zintegrowanych strategii, oprócz Polityki ekologicznej państwa 2030, należą: Strategia zrównoważonego rozwoju wsi, rolnictwa i rybactwa 2030, Polityka energetyczna Polski do 2040 roku, Strategia zrównoważonego rozwoju transportu do 2030 roku, Strategia produktywności, Krajowa strategia rozwoju regionalnego, Strategia „Sprawne i nowoczesne państwo”, Strategia rozwoju kapitału społecznego, Strategia rozwoju kapitału ludzkiego. 7  Monitor Polski – 10 – perspektywa 2020 i 2030 średniookresowa strategia rozwoju kraju – Strategia na rzecz Odpowiedzialnego Rozwoju perspektywa 2020 i 2030 9 zintegrowanych strategii, w tym Polityka ekologiczna państwa 2030 perspektywa 2020 i 2027 programy operacyjne Poz. 794 Schemat: Miejsce PEP2030 w systemie zarządzania rozwojem kraju. W systemie dokumentów strategicznych PEP2030 stanowi doprecyzowanie i operacjonalizację zapisów SOR. Stąd też, cel główny PEP2030, tj. Rozwój potencjału środowiska na rzecz obywateli i przedsiębiorców, został przeniesiony wprost z SOR. Cele szczegółowe PEP2030 zostały określone w odpowiedzi na zidentyfikowane w diagnozie najważniejsze trendy w obszarze środowiska, w sposób umożliwiający zharmonizowanie kwestii związanych z ochroną środowiska z potrzebami gospodarczymi i społecznymi. Cele szczegółowe PEP2030 dotyczą zdrowia, gospodarki i klimatu. Realizacja celów środowiskowych będzie wspierana przez cele horyzontalne, dotyczące edukacji ekologicznej oraz efektywności funkcjonowania instrumentów ochrony środowiska (rozdz. Cele PEP2030). Cele szczegółowe będą monitorowane za pomocą zestawu wskaźników (rozdz. Wskaźniki realizacji celów PEP2030) oraz realizowane poprzez kierunki interwencji (rozdz. Kierunki interwencji PEP2030): − − − − − − − − − − − Zrównoważone gospodarowanie wodami, w tym zapewnienie dostępu do czystej wody dla społeczeństwa i gospodarki oraz osiągnięcie dobrego stanu wód, Likwidacja źródeł emisji zanieczyszczeń do powietrza lub istotne zmniejszenie ich oddziaływania, Ochrona powierzchni ziemi, w tym gleb, Przeciwdziałanie zagrożeniom środowiska oraz zapewnienie bezpieczeństwa biologicznego, jądrowego i ochrony radiologicznej, Zarządzanie zasobami dziedzictwa przyrodniczego i kulturowego, w tym ochrona i poprawa stanu różnorodności biologicznej i krajobrazu, Wspieranie wielofunkcyjnej i trwale zrównoważonej gospodarki leśnej, Gospodarka odpadami w kierunku gospodarki o obiegu zamkniętym, Zarządzanie zasobami geologicznymi poprzez opracowanie i wdrożenie polityki surowcowej państwa, Wspieranie wdrażania ekoinnowacji oraz upowszechnianie najlepszych dostępnych technik BAT, Przeciwdziałanie zmianom klimatu, Adaptacja do zmian klimatu oraz zarządzanie ryzykiem klęsk żywiołowych, 8  Monitor Polski − − – 11 – Poz. 794 Edukacja ekologiczna, w tym kształtowanie wzorców zrównoważonej konsumpcji, Usprawnienie systemu kontroli i zarządzania ochroną środowiska oraz doskonalenie systemu finansowania. Do projektów strategicznych PEP2030 należą (załącznik 3 Projekty strategiczne PEP2030): − Czyste powietrze, − Audyty krajobrazowe, − Opracowanie i wdrożenie spójnej i kompleksowej Polityki Surowcowej Państwa, − GreenEvo – akcelerator zielonych technologii, − Leśne Gospodarstwa Węglowe, − Budownictwo drewniane, − Adaptacja do zmian klimatu, − Kompleksowy program adaptacji lasów i leśnictwa do zmian klimatycznych do roku 2020, − Woda dla rolnictwa. Architektura PEP2030 Architektura PEP2030 została zaproponowana na etapie przygotowywania wstępnych założeń do dokumentu. W instytucjach zaangażowanych we wdrażanie i monitorowanie realizacji dokumentów strategicznych przeprowadzono ankietę dotyczącą oceny struktury obowiązujących strategii i programów, w tym Strategii „Bezpieczeństwo Energetyczne i Środowisko – perspektywa do 2020 r.”6 (BEiŚ). Na tej podstawie oraz w oparciu o rozwiązania wypracowane przez międzyresortowy zespół ds. PEP2030 ustalono, że cel główny PEP2030 zostanie zaimplementowany wprost z SOR i zoperacjonalizowany przez cele szczegółowe. Zgodnie z założeniami cele szczegółowe PEP2030 określono z uwzględnieniem: − − − najważniejszych wyzwań rozwojowych zidentyfikowanych w SOR, prognozy trendów, pogłębionej diagnozy opracowanej dla każdego z obszarów tematycznych wchodzących w zakres PEP2030. Cele szczegółowe będą monitorowane za pomocą zestawu wskaźników oraz realizowane poprzez: − projekty strategiczne, − szereg zadań, które stanowią konkretyzację działań wskazanych w SOR, − inne działania zidentyfikowane w toku prac nad PEP2030 (np. wynikające ze zobowiązań dla Polski w perspektywie do 2030 r.). Działania i zadania przyporządkowano do kierunków interwencji, które obejmują wszystkie obszary tematyczne polityki ochrony środowiska. Oprócz środowiskowych celów szczegółowych, w PEP2030 wyróżniono również cele horyzontalne, które będą wspierać wdrażanie celów szczegółowych. 6 Uchwała nr 58 Rady Ministrów z dnia 15 kwietnia 2014 r. w sprawie przyjęcia Strategii „Bezpieczeństwo Energetyczne i Środowisko – perspektywa do 2020 r.” (M.P. poz. 469). 9  Monitor Polski – 12 – Poz. 794 Cel główny Cele szczegółowe Wskaźniki Kierunki interwencji Działania Projekty strategiczne Zadania Schemat: Architektura PEP2030. 2. Priorytety Polityki ekologicznej państwa 2030 (PEP2030) Budowa innowacyjnej gospodarki z zachowaniem zasad zrównoważonego rozwoju jest wymogiem nowoczesnej polityki państwa. Zrównoważony rozwój oznacza stabilny wzrost gospodarczy powiązany z racjonalną gospodarką zasobami środowiskowymi i respektowaniem praw człowieka. To właśnie człowiek jest nadrzędną wartością w PEP2030 poprzez koncentrację tematyczną na jakości życia, zdrowiu i dobrobycie Polaków, przy jednoczesnym zapewnieniu ochrony środowiska, zachowaniu różnorodności biologicznej i innych form materii ożywionej oraz nieożywionej. Rolą polityki ekologicznej jest więc zapewnienie bezpieczeństwa ekologicznego państwa. Powinno to znaleźć odzwierciedlenie w odpowiednich strukturach zarządzania państwem na szczeblu krajowym, wojewódzkim i lokalnym oraz w takim podziale kompetencji i zadań, który pozwoli na to, aby cele na każdym szczeblu były wyznaczane w oparciu o rozpoznanie potrzeb, zaś środki do ich osiągnięcia – dobierane z uwzględnieniem kryteriów efektywności ekologicznej i ekonomicznej. Szczególne znaczenie w osiągnięciu celów polityki ekologicznej przypisane jest jednostkom samorządu terytorialnego. W ich gestii leży racjonalne planowanie zagospodarowania przestrzennego, które pomaga chronić ludność przed zanieczyszczeniami powietrza i hałasem, suszami i powodziami oraz stratami przez nie powodowanymi, jak również przyrodę przed nadmierną presją. Dążenie do poprawy jakości życia powoduje stałą potrzebę rozwoju, co jednak jest możliwe tylko dzięki zrównoważonemu korzystaniu z zasobów przyrodniczych, w tym zrównoważonemu korzystaniu z żywych zasobów morskich. Użytkowanie zasobów przyrodniczych to prawo obywateli, a jednocześnie obowiązek władz publicznych, polegający na tym, aby zapewnić trwały dostęp do tychże zasobów przyszłym pokoleniom. Żadna z form działalności człowieka nie powinna (o ile jest to możliwe w danych uwarunkowaniach społeczno‐gospodarczych) powodować trwałego pogarszania stanu zasobów przyrodniczych. Jeżeli zaś to nastąpi, należy przeprowadzić działania kompensacyjne, remediacyjne lub rewitalizacyjne oraz odtworzeniowe w odniesieniu do odpowiednich elementów środowiska, których stan został pogorszony. Proces rozwoju będzie monitorowany za pomocą odpowiednich wskaźników umożliwiających ocenę takich aspektów jak: poprawa jakości wody i powietrza, ograniczenie wpływu na zmiany klimatu oraz właściwy stan ochrony rodzimych gatunków i siedlisk oraz usług świadczonych przez ekosystemy. 10  Monitor Polski – 13 – Poz. 794 Ze szczególną intensywnością realizowane będą działania mające na celu poprawę jakości powietrza poprzez ograniczenie niskiej emisji, która jest główną przyczyną powstawania zjawiska smogu. Na szczeblu rządowym oznaczają one przygotowanie odpowiednich przepisów i instrumentów finansowego wsparcia inwestycji oraz koordynację ich wdrażania w regionach. PEP2030 powinna również sprzyjać realizacji celów i zobowiązań Polski na szczeblu międzynarodowym, w tym na poziomie unijnym oraz ONZ, szczególnie w kontekście celów polityki klimatyczno-energetycznej UE do 2030, Konwencji MARPOL o zapobieganiu zanieczyszczaniu morza przez statki, Konwencji Helsińskiej HELCOM oraz trzech konwencji z Rio: Konwencji w sprawie zmian klimatu, Konwencji o różnorodności biologicznej i Konwencji o pustynnieniu. Osiągnięcie celów redukcyjnych wynikających z regulacji UE, tj. ograniczenie emisji gazów cieplarnianych (GHG) o co najmniej 40% w porównaniu do poziomu z 1990 r., wymaga podjęcia odpowiednich działań w sektorach objętych unijnym systemem handlu emisjami (EU ETS), gdzie wymagana redukcja na poziomie UE do roku 2030 ma osiągnąć 43% w porównaniu do poziomu z 2005 r. (nie ma celów krajowych) oraz w pozostałych sektorach tzw. non-ETS, gdzie redukcja na poziomie unijnym do 2030 r. ma osiągnąć 30% względem roku 2005, a cel dla Polski wynosi –7% względem 2005 r. wraz z możliwością wykorzystania elastyczności w ramach rozporządzenia ESR, które w przypadku Polski wynoszą 1,2 pkt proc.7. Podstawą globalnej polityki klimatycznej jest Porozumienie paryskie, ratyfikowane także przez Polskę. Jego głównym celem jest podjęcie wspólnych wysiłków na rzecz przeciwdziałania zmianie klimatu przy jednoczesnym uwzględnianiu kwestii zrównoważonego rozwoju oraz przeciwdziałaniu ubóstwu. Istotne jest, aby utrzymać wzrost średniej temperatury na świecie na poziomie znacznie poniżej 2°C w porównaniu do poziomu sprzed epoki przemysłowej i kontynuować wysiłki w celu ograniczenia wzrostu temperatury do 1,5°C powyżej poziomu sprzed epoki przemysłowej, uznając, że ograniczyłoby to znacznie ryzyko i skutki zmian klimatu. Państwa powinny jednocześnie dążyć do zwiększenia zdolności adaptacji do niekorzystnych skutków zmiany klimatu oraz do zwiększenia odporności na zmianę klimatu i rozwoju niskoemisyjnego w sposób, który nie zagraża produkcji żywności. Porozumienie zakłada także dostosowanie przepływów finansowych do ścieżki prowadzącej do niskiego poziomu emisji gazów cieplarnianych i rozwoju, który jest neutralny dla klimatu. Polska przywiązuje ogromną wagę do długoterminowego celu Porozumienia, jakim jest osiągnięcie równowagi między emisjami gazów cieplarnianych powodowanymi przez człowieka a ich absorpcją przez biosystemy, poprzez możliwie jak najszybsze osiągnięcie najwyższego poziomu emisji gazów cieplarnianych i ich późniejszą szybką redukcję. W tym kontekście Polska uważa za konieczne lepsze wykorzystanie biosystemów jako naturalnych pochłaniaczy węgla, co daje nie tylko szansę trwałego i rzeczywistego zatrzymania wzrostu, a później zmniejszenie stężenia CO2 w atmosferze, ale może również sprzyjać synergii wdrażania wielu celów zrównoważonego rozwoju (SDGs). Wdrożenie Porozumienia paryskiego, w myśl którego redukcja emisji GHG powinna uwzględniać specyfikę gospodarczą danego kraju, stanowi impuls dla zrównoważonego rozwoju. Dlatego podejmowane będą działania zmierzające do efektywnego zmniejszenia koncentracji GHG 7 Na podstawie rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2018/842 z dnia 30 maja 2018 r. w sprawie wiążących rocznych redukcji emisji gazów cieplarnianych przez państwa członkowskie od 2021 r. do 2030 r. przyczyniających się do działań na rzecz klimatu w celu wywiązania się z zobowiązań wynikających z Porozumienia paryskiego oraz zmieniającego rozporządzenie (UE) nr 525/2013 (Tekst mający znaczenie dla EOG) (Dz. Urz. UE L 156 z 19.06.2018, str. 26; tzw. ESR). 11  Monitor Polski – 14 – Poz. 794 w atmosferze, uwzględniające działania w sektorach gospodarki odpowiedzialnych za emisje GHG (przede wszystkim energetyka, transport, rolnictwo), dotyczące m.in. wprowadzania innowacyjnych technologii, wykorzystania dostępnych źródeł energii, w tym rozwój geotermii, a także realizacji koncepcji Leśnych Gospodarstw Węglowych, która stanowi polską propozycję zmniejszania koncentracji gazów cieplarnianych w atmosferze. Jednocześnie podejmowanych będzie szereg działań adaptacyjnych mających na celu zmniejszenie podatności gospodarki na skutki zmian klimatu. Prowadzenie wielofunkcyjnej i trwale zrównoważonej gospodarki leśnej, oprócz uzyskania postulowanej przez Porozumienie paryskie neutralności klimatycznej, przyczyni się do ochrony różnorodności biologicznej i tworzenia miejsc pracy, zwłaszcza na terenach niezurbanizowanych. Wspierane będą zielone inwestycje, w tym zalesiania prywatnych gruntów porolnych, jak i efektywne metody spalania biomasy w gospodarstwach domowych. Promowane będą rozwiązania, które pozwolą uwypuklić rolę drewna jako w pełni naturalnego, odnawialnego surowca budowlanego o wszechstronnym zastosowaniu, w tym magazynującego CO2. Jednym z priorytetów PEP2030 będzie ochrona dziedzictwa przyrodniczego Polski m.in. poprzez podejmowanie działań mających na celu poprawę stanu różnorodności biologicznej i pełniejsze powiązanie jej ochrony z rozwojem społecznym i gospodarczym kraju, w tym doskonalenie systemu ochrony przyrody, zachowanie i przywracanie siedlisk przyrodniczych oraz populacji zagrożonych gatunków, utrzymanie i odbudowę funkcji ekosystemów będących źródłem usług dla człowieka. Należy dążyć do umocnienia systemu ochrony przyrody, w tym usprawnić zarządzanie siecią Natura 2000. Trzeba kontynuować proces planowania zadań ochronnych lub tworzenia planów ochrony dla wymagających tego form ochrony przyrody, ponadto – doskonalić system ocen oddziaływania na środowisko. Zlikwidowanie przyczyn utraty zasobów różnorodności biologicznej, wynikających z działań społecznych i gospodarczych, wymaga spójnej polityki i bardziej efektywnego włączenia różnorodności biologicznej do głównego nurtu całej sfery działalności państwa, w tym do wszystkich branż, zwłaszcza takich jak: rolnictwo, leśnictwo, rybołówstwo, gospodarka wodna i gospodarka morska, które w sposób bezpośredni i pośredni wpływają na stan zasobów różnorodności biologicznej oraz do sektora odpowiedzialnego za zwalczanie przestępczości wobec środowiska i dzikiej przyrody. Taka integracja powinna przejawiać się poprzez znaczące zwiększenie wysokości oraz dostępności środków na ochronę przyrody w funduszach sektorowych. Ogromne możliwości, zarówno w kontekście rozwoju obszarów zurbanizowanych, jak i niezurbanizowanych, stwarza odejście od linearnego modelu gospodarki na rzecz wdrożenia gospodarki o obiegu zamkniętym (GOZ). GOZ oznacza przede wszystkim dbałość o to, aby materiały oraz surowce funkcjonowały w gospodarce jak najdłużej. Gospodarka o obiegu zamkniętym zakłada współdziałanie – zmianie ulec powinny modele biznesowe i ramy funkcjonowania przedsiębiorstw, a na zmiany te powinni zostać przygotowani konsumenci oraz otoczenie prawno-instytucjonalne. Założeniem GOZ jest również wdrożenie pełnego odzysku odpadów na poziomie lokalnym. W przypadku terenów zurbanizowanych i podmiejskich gospodarka o obiegu zamkniętym daje szanse na lepsze wykorzystanie i odzysk dostępnych zasobów materiałowych i energetycznych, ograniczenie ilości składowanych odpadów ze szczególnym uwzględnieniem minimalizacji i zagospodarowania tworzyw sztucznych jako materiału ze strumienia odpadów opakowaniowych, zagospodarowania odpadów budowlanych i rozbiórkowych dla wzmocnienia zrównoważonego budownictwa miejskiego, 12  Monitor Polski – 15 – Poz. 794 produkcji biogazu i biogazu rolniczego oraz wykorzystanie surowców odzyskanych z innych odpadów dostępnych na tych terenach, np. odzysk fosforu z osadów ściekowych, kaskadowe systemy wykorzystania odpadów. GOZ ma także istotne znaczenie w gospodarce wodno-ściekowej (w kontekście zagospodarowania osadów ściekowych i wykorzystania oczyszczonych ścieków jako wody technologicznej lub do celów utrzymania zieleni miejskiej) oraz w energetyce, a także w zagospodarowaniu wód opadowych i roztopowych (recykling wody, zmniejszanie tzw. „śladu wodnego”). W kontekście rozwoju obszarów niezurbanizowanych, gospodarka o obiegu zamkniętym może przyczynić się do częściowej samowystarczalności tych terenów, szczególnie pod kątem energetycznym poprzez wykorzystanie odnawialnych źródeł energii. Priorytetowo traktowane będą kwestie dotyczące wdrożenia racjonalnej Polityki Surowcowej Państwa i związana z tym reforma służb geologicznych. W tym kontekście potrzebne jest także racjonalne podejście do obszarów Natura 2000 i wykorzystanie ich potencjału dla rozwoju społeczno-ekonomicznego. Sieć Natura 2000 może, a nawet powinna stać się stymulatorem zrównoważonego rozwoju dla lokalnych społeczności, pozwala bowiem na rozwój w oparciu o lokalne uwarunkowania i walory przyrodnicze, nie blokując przy tym inwestycji, które nie będą miały znaczącego, niekorzystnego wpływu na przedmioty ochrony w poszczególnych obszarach. Sieć Natura 2000 powinna być utrzymywana i rozwijana, a jej ochrona zapewniana poprzez dalsze prace nad planami zadań ochronnych dla poszczególnych obszarów. Dobrym przykładem połączenia celów ochrony przyrody i rozwoju gospodarczego jest prowadzona w lasach objętych siecią Natura 2000 zrównoważona gospodarka leśna, której efektywność zagwarantowana jest przez połączenie planów urządzenia lasu z planami ochrony obszarów Natura 2000. Niezwykle istotnym elementem z punktu widzenia zrównoważonego rozwoju jest wdrożenie nowoczesnego systemu zarządzania zasobami wodnymi i ryzykiem powodziowym. Dlatego Państwowe Gospodarstwo Wodne Wody Polskie (PGW WP) poprzez zarządzanie zlewniowe będzie realizować zadania w zakresie: sprawowania praw właścicielskich w stosunku do wód publicznych stanowiących własność Skarbu Państwa, zachowania i poprawy stanu wód i niedopuszczania do jego pogarszania się, poprawy bezpieczeństwa powodziowego, w tym kontynuowania prac związanych z opracowaniem projektów dokumentów planistycznych, wynikających z konieczności wdrażania dyrektywy powodziowej8 i ustawy – Prawo wodne9, zapobiegania skutkom suszy oraz wspierania gmin w zapewnieniu wody na potrzeby ludności i gospodarki. Szczególnego wysiłku wymagają również zadania w zakresie ochrony wszystkich kategorii wód – rzek, jezior, wód przejściowych, przybrzeżnych, morskich i wód podziemnych oraz kontroli zanieczyszczeń. W tym celu również przez Wody Polskie opracowywane będą dokumenty planistyczne wynikające z konieczności wdrażania Ramowej Dyrektywy Wodnej (RDW)10 oraz dyrektywy ramowej w sprawie strategii 8 Dyrektywa 2007/60/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 23 października 2007 r. w sprawie oceny ryzyka powodziowego i zarządzania nim (Dz. Urz. UE L 288 z 06.11.2007, str. 27). 9 Ustawa z dnia 20 lipca 2017 r. – Prawo wodne (Dz. U. z 2018 r. poz. 2268, z późn. zm.). 10 Dyrektywa 2000/60/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 23 października 2000 r. ustanawiająca ramy wspólnotowego działania w dziedzinie polityki wodnej (Dz. Urz. WE L 327 z 22.12.2000, str. 1, z późn. zm.; Dz. Urz. UE Polskie wydanie specjalne rozdz. 15, t. 5, str. 275, z późn. zm.). 13  Monitor Polski – 16 – Poz. 794 morskiej (DRSM)11, w szczególności programy działań zmierzające do utrzymania lub poprawy stanu wód, w tym morskich. Ekoinnowacje odgrywają szczególnie ważną rolę w pobudzaniu procesu przechodzenia na gospodarkę o obiegu zamkniętym, zapobieganiu zmianom klimatu, ochronie jakości powietrza, utracie różnorodności biologicznej czy zrównoważonym korzystaniu z zasobów wodnych i zapewnieniu ich dobrej jakości. Przyczyniają się jednocześnie do zwiększenia konkurencyjności i rozwoju gospodarczego oraz wzmocnienia odporności gospodarki na presje środowiskowe, poprawiając efektywność wykorzystania zasobów naturalnych oraz zmniejszając negatywny wpływ działalności człowieka na środowisko. Zmiana sposobów produkcji i konsumpcji na bardziej zasoboi energooszczędne działania adaptacyjne do zmian klimatu oraz przekształcanie odpadów w produkty o wysokiej wartości dodanej wymagać będą nowych technologii, procesów i usług. Wobec powyższego do zadań priorytetowych należeć będzie promocja i wspieranie wdrażania innowacyjnych technologii środowiskowych, a także zbudowanie spójnego, systemowego podejścia wspomagającego rozwój, badania i wdrażanie ekoinnowacji w Polsce w ramach zapewnienia efektu synergii w działaniu instytucji odpowiedzianych za innowacje oraz synergii we wdrażanych przez nie instrumentach wsparcia. Realizacja celów PEP2030 wymaga położenia większego nacisku na usprawnienie systemu kontroli i zarządzania ochroną środowiska oraz doskonalenie systemu finansowania. Priorytetowo traktowane będzie zwalczanie przestępczości przeciwko środowisku przy jednoczesnym rozwijaniu kompetencji ekologicznych społeczeństwa, rozumianych jako dostarczanie wiedzy, rozwijanie umiejętności i kształtowanie postaw w celu rozpowszechnienia wzorców zrównoważonej konsumpcji i produkcji, w tym takich jak dobrowolne systemy zarządzania środowiskowego (EMAS, ISO 14001) i ekoznakowanie. Podstawową rolę w PEP2030 pełni zasada „zanieczyszczający płaci”. W praktyce zasada ta oznacza, że sprawca, który spowodował szkodę w środowisku lub zagrożenie powstania szkody, powinien ponieść koszty naprawienia szkody lub wyeliminowania zagrożenia. Zasada odnosi się do wszystkich obszarów ochrony środowiska. Inna reguła, której stosowanie pozytywnie wpływa na użytkowanie zasobów publicznych, w tym zasobów naturalnych, brzmi: „użytkownik płaci”. Koncepcja ta jest coraz częściej wykorzystywana w związku z ochroną takich zasobów środowiska, które są nieodnawialne lub odnawiają się w długim czasie oraz w powiązaniu ze światowym trendem rozwoju tzw. gospodarki współdzielenia12 („sharing economy”). Zamówienia publiczne stanowią istotną część produktu krajowego brutto (PKB). Wartość zamówień publicznych udzielonych w Polsce w 2017 r. wyniosła 163,2 mld zł, co odpowiadało 8,23% PKB. Należy przy tym podkreślić, że dane te uwzględniają jedynie zamówienia podlegające procedurom określonym w ustawie – Prawo zamówień publicznych13, a pomijają wydatki dokonywane w oparciu o wyłączenia spod reżimu ustawy. Powyższe dane obrazują nie tylko siłę nabywczą administracji 11 Dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady 2008/56/WE z dnia 17 czerwca 2008 r. ustanawiająca ramy działań Wspólnoty w dziedzinie polityki środowiska morskiego (dyrektywa ramowa w sprawie strategii morskiej) (Dz. Urz. UE L 164 z 25.06.2008, str. 19, z późn. zm.). 12 Gospodarka współdzielenia wpisuje się równocześnie w ideę zrównoważonego rozwoju. 13 Ustawa z dnia 29 stycznia 2004 r. – Prawo zamówień publicznych (Dz. U. z 2018 r. poz. 1986, z poźn. zm.). 14  Monitor Polski – 17 – Poz. 794 publicznej, lecz także wskazują na istotny potencjał, jakim dysponuje administracja w zakresie kształtowania określonych trendów na rynku dóbr, usług i robót budowlanych. Jak najszersze wykorzystanie potencjału zamówień publicznych do realizacji celów środowiskowych wymaga nie tylko zwiększenia świadomości zamawiających oraz instytucji kontrolujących wydatkowanie funduszy publicznych w zakresie prośrodowiskowych rozwiązań dostępnych w ustawie – Prawo zamówień publicznych14, lecz także podjęcia odpowiednich działań informacyjnych na temat istniejących problemów środowiskowych, ich znaczenia oraz potrzeby uwzględniania na etapie podejmowania decyzji zakupowych. 3. Streszczenie diagnozy15 Kluczowym elementem zapewniającym bezpieczne funkcjonowanie człowieka w wymiarze społecznym, ekonomicznym i kulturowym jest środowisko, w tym jego kondycja, różnorodność i zasobność. Środowisko kształtuje warunki życia ludzi i przyrody ożywionej, dostarcza wodę, pożywienie, energię i wiele innych zasobów naturalnych. Jakość i walory poszczególnych komponentów środowiska silnie wpływają na zdrowie ludzi i komfort życia. Efektywny sposób wykorzystania środowiska przy jednoczesnym zachowaniu równowagi ekologicznej determinuje możliwości wypełniania przez państwo zadań, w tym zaspakajania podstawowych potrzeb bytowych społeczeństwa. W Polsce, począwszy od roku 1990, w wyniku zmian strukturalnych w gospodarce, realizacji polityki ekologicznej państwa i jej programów wykonawczych z inwestycjami prośrodowiskowymi oraz zaostrzenia przepisów prawnych zmniejszyło się zanieczyszczenie powietrza, wód i gleb. Skuteczne zarządzanie emisjami przemysłowymi, szczególnie z sektora energetycznego, znacząco zmniejszyło ich udział w przekroczeniach standardów jakości powietrza w Polsce oraz pozwoliło na znaczną redukcję emisji gazów cieplarnianych. Jednak skuteczna ochrona klimatu wymaga dalszej redukcji emisji przy wykorzystaniu stale udoskonalanych metod technicznych i naturalnych. W ciągu ostatnich kilkunastu lat emisje szkodliwych związków zostały w Polsce znacznie obniżone. Konieczna jest kontynuacja działań, mających na celu zrównoważone i bardziej wydajne wykorzystanie zasobów, w taki sposób, aby zwiększający się poziom konsumpcji oraz zamożności Polaków nie powodował obciążenia środowiska, w tym przede wszystkim przekraczania norm jakości powietrza, wzrostu ilości powstających odpadów, nieakceptowalnego poziomu zanieczyszczenia wód powierzchniowych, w tym morskich, zmniejszania poziomu różnorodności biologicznej, narażenia ludności i zwierząt na hałas, czy nadmiernych połowów. Szczególnym wyzwaniem są kwestie dotyczące chaosu zagospodarowania przestrzennego, spowodowanego niewystarczającą kontrolą procesu inwestycyjnego, dotyczącego przede wszystkim zabudowy mieszkaniowej. Zmniejszający się udział powierzchni terenów zieleni, niekontrolowana urbanizacja i zabudowa korytarzy i klinów napowietrzających oraz dolin rzecznych w ośrodkach miejskich, odcinająca przestrzenie otwarte od wnętrza miasta, pogarsza warunki klimatyczne i jakość życia oraz powoduje zwiększenie ryzyka powodziowego. Zadaniem korytarzy i klinów 14 Ustawa z dnia 29 stycznia 2004 r. – Prawo zamówień publicznych (Dz.U. z 2018 r. poz. 1986 z późn. zm.). Ocena stanu środowiska zawarta w diagnozie, będąca podstawą do dalszych analiz, została opracowana na podstawie danych państwowego monitoringu środowiska, realizowanego przez Inspekcję Ochrony Środowiska. 15 15  Monitor Polski – 18 – Poz. 794 napowietrzających jest wentylowanie miast. Mają one pompować świeże powietrze z zielonych obszarów do centrów miast, w tym do wysp ciepła. W tym celu potrzebne są wolne od zabudowy przestrzenie prowadzące z peryferii w głąb miasta. Naturalne – jak rzeki czy tereny zielone jednocześnie oczyszczające miejskie powietrze – lub sztuczne (jak tory kolejowe czy szerokie drogi). W związku z tym konieczne jest wprowadzenie zapisów ograniczających zabudowę korytarzy i klinów napowietrzających, korytarzy ekologicznych i dolin rzecznych, szczególnie w ośrodkach miejskich. Preferowaną formą ochrony akustycznej na terenach pełniących funkcje korytarzy i klinów napowietrzających powinny być nasadzenia roślinne z roślin gęsto ulistnionych. Do najważniejszych wyzwań w tym zakresie należy eliminacja tzw. niskiej emisji, która jest wynikiem wykorzystywania w sektorze bytowo-komunalnym, przede wszystkim do indywidualnego ogrzewania budynków, paliw stałych (w tym węgla niskiej jakości) i odpadów, wyeksploatowania i niedostosowania technologicznego palenisk i małych kotłowni lokalnych, a także niskiego standardu energetycznego budynków. W obszarach zurbanizowanych i wzdłuż tras dojazdów do pracy istotny wpływ na jakość powietrza ma znaczący udział emisji pochodzącej z transportu. Obecnie na poziomie UE przyjmowane są regulacje dotyczące norm emisyjnych dla samochodów, a na poziomie krajowym promowane są działania z zakresu elektrycznych środków transportu. Negatywny wpływ na jakość powietrza, poza transportem lądowym, jest generowany z transportu lotniczego. W wyniku procesu spalania paliw węglowodorowych do atmosfery przedostają się szkodliwe i toksyczne produkty w postaci: dwutlenku węgla – CO2, tlenku węgla – CO, tlenków siarki – SOx, tlenków azotu – NOx, węglowodorów – HC, cząstek stałych – PM oraz wielu innych toksycznych substancji, mających wpływ zarówno na środowisko przyrodnicze, jak i na zdrowie i życie człowieka. Dlatego jednym z celów polityki transportowej UE jest zwiększenie udziału w przewozach towarowych na odległość powyżej 300 km mniej emisyjnych i bardziej zasobooszczędnych gałęzi transportu, m.in. transportu szynowego czy wodnego. Działania ograniczające wpływ transportu na środowisko są kompleksowo przedstawione w Strategii zrównoważonego rozwoju transportu do 2030 roku. W kontekście działań zmierzających do poprawy jakości powietrza i przeciwdziałania zmianom klimatu szczególną rolę odgrywa polityka UE, która zmierza do systematycznego obniżania emisji gazów cieplarnianych. W przypadku Polski jest to zadanie stosunkowo trudne ze względu na wysoką emisyjność gospodarki, wynikającą z dominującej roli węgla w wytwarzaniu energii elektrycznej i ciepła. Mimo tych trudności Polska sukcesywnie redukuje emisje gazów cieplarnianych, wywiązując się z podjętych zobowiązań międzynarodowych (Ramowa Konwencja Narodów Zjednoczonych w sprawie zmian klimatu i Porozumienie paryskie) oraz ze zobowiązań wynikających z prawa UE (pakiet energetyczno-klimatyczny). Polska oraz pozostałe państwa członkowskie UE przystąpiły do Porozumienia paryskiego (2015). UE będzie realizowała cele Porozumienia wspólnie poprzez wkład do niego (ang. Nationally Determined Contribution), którego wdrażanie nastąpi poprzez uregulowania przyjęte w polityce w zakresie klimatu i energii do 2030 r. Główne cele tej polityki to ograniczenie emisji gazów cieplarnianych o co najmniej 40% (20% do 2020 r.) w stosunku do poziomu z 1990 r., zapewnienie co najmniej 32% udziału energii odnawialnej w całkowitym zużyciu energii w UE oraz zwiększenie efektywności energetycznej o co najmniej 32,5%. Głównym narzędziem realizacji polityki UE w tym zakresie jest system handlu uprawnieniami do emisji gazów cieplarnianych (EU ETS). System EU ETS obejmuje 16  Monitor Polski – 19 – Poz. 794 instalacje przemysłowe, w szczególności należące do sektorów energochłonnych, a także sektor wytwarzania energii oraz linie lotnicze. Wprowadzone zostały również regulacje dotyczące monitorowania emisji z transportu morskiego. Został on ustanowiony dyrektywą z 2003 r.16, w której w wyniku zmian z 2009 r.17 przyjęto jeden ogólnoeuropejski cel redukcyjny do 2020 r., wynoszący 21% w stosunku do emisji z 2005 r. Cel ten jest realizowany poprzez liniowy spadek liczby dostępnych uprawnień dla instalacji. Zgodnie z nowelizacją dyrektywy z marca 2018 r.18, redukcja emisji w systemie EU ETS do 2030 r. ma osiągnąć poziom 43% w stosunku do 2005 r. Osiągnięcie tego celu będzie się wiązało ze zmniejszeniem corocznie dostępnej liczby uprawnień do emisji. Drugim filarem polityki klimatycznej UE jest redukcja emisji z sektorów nieobjętych systemem EU ETS (tzw. non-ETS), takich jak: transport, budownictwo, rolnictwo, sektor komunalno-bytowy czy gospodarka odpadami. Emisja z tych sektorów stanowi ponad połowę całkowitej wielkości emisji gazów cieplarnianych w UE, w przypadku Polski jest podobnie (50,2%19). Zagadnienie emisji w nonETS podlega rozporządzeniu ESR. Według tego rozporządzenia cel redukcyjny dla Polski wynosi –7% w stosunku do wielkości emisji z sektorów non-ETS w 2005 r. Od 2021 r. UE podejmie też działania mitygacyjne w sektorze związanym z użytkowaniem gruntów, zmianą użytkowania gruntów i leśnictwem (LULUCF, ang. Land Use, Land Use Change and Forestry). Zostały one określone w rozporządzeniu dotyczącym sektora LULUCF20. Scenariusze klimatyczne dla Polski pokazują, że najpowszechniejszymi zjawiskami pogodowymi w kolejnym dziesięcioleciu będą fale upałów z tendencją do wydłużania czasu ich występowania. Równie dotkliwe mogą być krótkie, lecz bardzo intensywne opady deszczu, które mogą powodować lokalne zalania oraz podtopienia, czyli zdarzenia, które występują z dużą częstotliwością o małej skali. Problem powodzi i podtopień dotyczy wszystkich sektorów gospodarki, przede wszystkim infrastruktury istniejącej na obszarach szczególnie narażonych. Tego typu zdarzenia o niewielkiej skali zdarzają się każdego roku i wywołują straty na przeciętnym poziomie 0,08–0,1% PKB21. Skutki zmian klimatu uwidaczniają się również w zintensyfikowaniu występowania na obszarze Polski suszy. Obserwuje się zmianę struktury opadów w okresie wegetacyjnym, czyli częstsze susze letnie i wiosenne. Przewidywane zmiany klimatu i związany z nimi wzrost częstotliwości i intensywności susz w rolnictwie spowodują wzrost zapotrzebowania na wodę do nawodnień. Z obliczeń prognostycznych wartości niedoborów wody w glebie dla wybranych roślin wynika, że następuje ciągły proces przesuszania się gleby i wzrostu zagrożenia suszą. Prognozy różnicy liczby dni suchych w roku między okresem 2008–2018 i 2021–2050. 16 Dyrektywa 2003/87/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 13 października 2003 r. ustanawiająca system handlu przydziałami emisji gazów cieplarnianych we Wspólnocie oraz zmieniająca dyrektywę Rady 96/61/WE (Dz. Urz. WE L 275 z 25.10.2003, str. 32, z późn. zm.; Dz. Urz. UE Polskie wydanie specjalne rozdz. 15, t. 7, str. 631, z późn. zm.). 17 Dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady 2009/29/WE z dnia 23 kwietnia 2009 r. zmieniająca dyrektywę 2003/87/WE w celu usprawnienia i rozszerzenia wspólnotowego systemu handlu uprawnieniami do emisji gazów cieplarnianych (Dz. Urz. UE L 140 z 05.06.2009, str. 63). 18 Dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2018/410 z dnia 14 marca 2018 r. zmieniająca dyrektywę 2003/87/WE w celu wzmocnienia efektywnych pod względem kosztów redukcji emisji oraz inwestycji niskoemisyjnych oraz decyzję (UE) 2015/1814(Dz. Urz. UE L 76 z 19.03.2018, str. 3). 19 Według wstępnej inwentaryzacji emisji GHC za 2016 rok. 20 Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2018/841 z dnia 30 maja 2018 r. w sprawie włączenia emisji i pochłaniania gazów cieplarnianych w wyniku działalności związanej z użytkowaniem gruntów, zmianą użytkowania gruntów i leśnictwem do ram polityki klimatyczno-energetycznej do roku 2030 i zmieniające rozporządzenie (UE) nr 525/2013 oraz decyzję nr 529/2013/UE (Tekst mający znaczenie dla EOG) (Dz. Urz. UE L 156 z 19.06.2018, str.1). 21 SPA 2020, s. 13-14. 17  Monitor Polski – 20 – Poz. 794 Źródło: wykonano na podstawie opracowania Joanny Strużewskiej, Zakład Modelowania Atmosfery i Klimatu, Instytut Ochrony Środowiska – Państwowy Instytut Badawczy. Miasta są obszarem szczególnie wrażliwym, w którym koncentrują się najpilniejsze współcześnie wyzwania, począwszy od niedoboru wody i złej jakości powietrza, poprzez zakłócenia gospodarcze, a na braku stabilności społecznej skończywszy. Obecnie ludność polskich miast ocenia się na około 23,3 mln osób, co stanowi ponad 60% populacji kraju – skala problemu jest więc olbrzymia. Przeprowadzone analizy klimatyczne i wykonane na ich podstawie scenariusze jednoznacznie wskazują na wzrastający problem negatywnych skutków zmian klimatu na obszary zurbanizowane. Ze względu m.in. na dużą gęstość zaludnienia oraz zamknięty i zasklepiony charakter, miasta narażone są w szczególności na: intensyfikację miejskiej wyspy ciepła, ulewy i nawalne deszcze powodujące podtopienia oraz deficyt wody. W ramach projektu Ministerstwa Środowiska Opracowanie planów adaptacji do zmian klimatu w miastach powyżej 100 tys. mieszkańców w 44 mia …