Uchwała Nr 157 Rady Ministrów z dnia 25 września 2012 r. w sprawie przyjęcia Strategii Rozwoju Kraju 2020

Elektronicznie podpisany przez Grzegorz Paczowski Data: 2012.11.22 14:25:07 +01'00' MONITOR POLSKI v.p l DZIENNIK URZĘDOWY RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Warszawa, dnia 22 listopada 2012 r. Poz. 882 UCHWAŁA Nr 157 RADY MINISTRÓW .go z dnia 25 września 2012 r. w sprawie przyjęcia Strategii Rozwoju Kraju 2020 Na podstawie art. 11 ust. 4 oraz art. 12a ust. 5 ustawy z dnia 6 grudnia 2006 r. o zasadach prowadzenia polityki rozwoju (Dz. U. z 2009 r. Nr 84, poz. 712, z późn. zm.1)) Rada Ministrów uchwala, co następuje: §

1. Przyjmuje się Strategię Rozwoju Kraju 2020, stanowiącą załącznik do uchwały. §
2. Uchwała wchodzi w życie z dniem ogłoszenia. ww w. rcl Prezes Rady Ministrów: D. Tusk 1)  miany tekstu jednolitego wymienionej ustawy zostały ogłoszone w Dz. U. z 2009 r. Nr 157, poz. 1241, z 2011 r. Nr 279, poz. 1644 Z oraz z 2012 r. poz.
3.  Monitor Polski –2– Poz. 882 Załącznik do uchwały nr 157 Rady Ministrów z dnia 25 września 2012 r. (poz. 882) Załącznik .go v.p l do uchwały nr 157 Rady Ministrów z dnia 25 września 2012 r. w. rcl Strategia Rozwoju Kraju 2020 ww AKTYWNE SPOŁECZEŃSTWO, KONKURENCYJNA GOSPODARKA, SPRAWNE PAŃSTWO Warszawa, wrzesień 2012 r.  Monitor Polski –3– Poz. 882 v.p l Spis treści WPROWADZENIE .................................................................................................... 5 MIEJSCE I ROLA STRATEGII ROZWOJU KRAJU 2020 ........................................................... 5 UWARUNKOWANIA I TRENDY ROZWOJOWE DO 2020 ROKU ............................................... 9 WIZJA POLSKI 2020 ......................................................................................................... 18 CEL STRATEGICZNY I OBSZARY INTERWENCJI .................................................................. 23 ZASADY POLITYKI ROZWOJU ........................................................................................... 26 RAMY PRAWNE, OBOWIĄZUJĄCE DOKUMENTY KRAJOWE I UNIJNE .................................. 29 OBSZAR STRATEGICZNY I. SPRAWNE I EFEKTYWNE PAŃSTWO ......................................... 32 ww w. rcl .go Cel I.
4. Przejście od administrowania do zarządzania rozwojem ......................................................... 32 I.1.
5. Uporządkowanie kompetencji umożliwiające realizację działań rozwojowych ..................... 33 I.1.
6. Zwiększenie efektywności instytucji publicznych .................................................................. 34 I.1.
7. Wprowadzenie jednolitych zasad e-gov w administracji (e-administracja) ............................ 36 I.1.
8. Poprawa jakości prawa ............................................................................................................ 37 I.1.
9. Zapewnienie ładu przestrzennego ........................................................................................... 38 Cel I.
10. Zapewnienie środków na działania rozwojowe ........................................................................ 39 I.2.
11. Modernizacja struktury wydatków publicznych ..................................................................... 40 I.2.
12. Poprawa efektywności środków publicznych ......................................................................... 41 I.2.
13. Zwiększenie wykorzystania środków pozabudżetowych ........................................................ 42 Cel I.
14. Wzmocnienie warunków sprzyjających realizacji indywidualnych potrzeb .......................... 43 i aktywności obywatela ......................................................................................................................... 43 I.3.
15. Poprawa skuteczności wymiaru sprawiedliwości ................................................................... 45 I.3.
16. Rozwój kapitału społecznego .................................................................................................. 47 I.3.
17. Zwiększenie bezpieczeństwa obywatela ................................................................................. 50 I.3.
18. Utrwalenie bezpieczeństwa narodowego ................................................................................ 54 OBSZAR STRATEGICZNY II. KONKURENCYJNA GOSPODARKA .......................................... 56 Cel II.
19. Wzmocnienie stabilności makroekonomicznej ........................................................................ 56 II.1.
20. Uzdrowienie finansów publicznych ....................................................................................... 57 II.1.
21. Zwiększenie stopy oszczędności i inwestycji ........................................................................ 58 II.1.
22. Integracja ze strefą euro ......................................................................................................... 59 II.1.
23. Rozwój eksportu towarów i usług.......................................................................................... 60 Cel II.
24. Wzrost wydajności gospodarki................................................................................................ 62 II.2.
25. Zwiększenie produktywności gospodarki .............................................................................. 62 II.2.
26. Wzrost udziału przemysłów i usług średnio i wysoko zaawansowanych technologicznie .... 63 II.2.
27. Zwiększenie konkurencyjności i modernizacja sektora rolno-spożywczego ......................... 65 II.2.
28. Poprawa warunków ramowych dla prowadzenia działalności gospodarczej ......................... 66 Cel II.
29. Zwiększenie innowacyjności gospodarki ................................................................................. 68 II.3.
30. Wzrost popytu na wyniki badań naukowych ......................................................................... 69 II.3.
31. Podwyższenie stopnia komercjalizacji badań ........................................................................ 70 II.3.
32. Zapewnienie kadr dla B+R .................................................................................................... 72 II.3.
33. Zwiększenie wykorzystania rozwiązań innowacyjnych ........................................................ 74 Cel II.
34. Rozwój kapitału ludzkiego....................................................................................................... 77 II.4.
35. Zwiększanie aktywności zawodowej ..................................................................................... 78 II.4.
36. Poprawa jakości kapitału ludzkiego ....................................................................................... 80 II.4.
37. Zwiększanie mobilności zawodowej i przestrzennej ............................................................. 85 Cel II.
38. Zwiększenie wykorzystania technologii cyfrowych ................................................................. 85 II.5.
39. Zapewnienie powszechnego dostępu do Internetu ................................................................. 87 II.5.
40. Upowszechnienie wykorzystania technologii cyfrowych ...................................................... 87 II.5.
41. Zapewnienie odpowiedniej jakości treści i usług cyfrowych................................................. 89 Cel II.
42. Bezpieczeństwo energetyczne i środowisko ............................................................................. 90 II.6.
43. Racjonalne gospodarowanie zasobami .................................................................................. 92 II.6.
44. Poprawa efektywności energetycznej .................................................................................... 94 2  Monitor Polski –4– Poz. 882 .go v.p l II.6.
45. Zwiększenie dywersyfikacji dostaw paliw i energii .............................................................. 97 II.6.
46. Poprawa stanu środowiska ..................................................................................................... 98 II.6.
47. Adaptacja do zmian klimatu ................................................................................................ 101 Cel II.
48. Zwiększenie efektywności transportu .................................................................................... 103 II.7.
49. Zwiększenie efektywności zarządzania w sektorze transportowym .................................... 104 II.7.
50. Modernizacja i rozbudowa połączeń transportowych .......................................................... 105 II.7.
51. Udrożnienie obszarów miejskich ......................................................................................... 108 OBSZAR STRATEGICZNY III. SPÓJNOŚĆ SPOŁECZNA I TERYTORIALNA............................ 110 Cel III.
52. Integracja społeczna ............................................................................................................ 110 III.1.
53. Zwiększenie aktywności osób wykluczonych i zagrożonych wykluczeniem społecznym . 111 III.1.
54. Zmniejszenie ubóstwa w grupach najbardziej nim zagrożonych........................................ 113 Cel III.
55. Zapewnienie dostępu i określonych standardów usług publicznych .................................... 114 III.2.
56. Podnoszenie jakości i dostępności usług publicznych ........................................................ 116 III.2.
57. Zwiększenie efektywności systemu świadczenia usług publicznych ................................. 117 Cel III.
58. Wzmocnienie mechanizmów terytorialnego równoważenia rozwoju oraz integracja przestrzenna dla rozwijania i pełnego wykorzystania potencjałów regionalnych............... 119 III.3.1.Tworzenie warunków instytucjonalnych, prawnych i finansowych dla realizacji działań rozwojowych w regionach................................................................................................... 120 III.3.
59. Wzmacnianie ośrodków wojewódzkich ............................................................................. 123 III.3.3.Tworzenie warunków dla rozwoju ośrodków regionalnych, subregionalnych i lokalnych oraz wzmacniania potencjału obszarów wiejskich .............................................................. 124 III.3.
60. Zwiększenie spójności terytorialnej ................................................................................... 127 w. rcl RAMY REALIZACYJNE ...................................................................................... 133 RAMY FINANSOWE......................................................................................................... 133 SYSTEM REALIZACJI ...................................................................................................... 145 STRATEGICZNE ZADANIA PAŃSTWA W PERSPEKTYWIE 2020 ROKU ..... 152 WSKAŹNIKI .......................................................................................................... 154 DIAGNOZA NA POTRZEBY STRATEGII ROZWOJU KRAJU 2020 ZAŁĄCZNIK 2: WYNIKI OCENY ODZIAŁYWANIA NA ŚRODOWISKO STRATEGII ROZWOJU KRAJU 2020 ZAŁĄCZNIK 3: STRATEGIA ROZWOJU KRAJU
61. RAPORT Z KONSULTACJI SPOŁECZNYCH ww ZAŁĄCZNIK 1: 3  Monitor Polski –5– Poz. 882 Miejsce i rola Strategii Rozwoju Kraju 2020 v.p l WPROWADZENIE ww w. rcl .go Strategia Rozwoju Kraju 2020 (ŚSRK) jest elementem nowego systemu zarządzania rozwojem kraju, którego fundamenty zostały określone w znowelizowanej ustawie z dnia 6 grudnia 2006 r. o zasadach prowadzenia polityki rozwoju (Dz.U. z 2009 r. Nr 84, poz. 712, z późn. zm.) oraz w przyjętym przez Radę Ministrów 27 kwietnia 2009 r. dokumencie Założenia systemu zarządzania rozwojem Polski. W związku z koniecznością dostosowania Strategii Rozwoju Kraju 2007-2015, przyjętej 29 listopada 2006 r., do nowych uwarunkowań społeczno-gospodarczych oraz do wyzwań wewnętrznych i zewnętrznych, a także wymogów wprowadzanego systemu zarządzania polityką rozwoju, podjęto decyzję o jej aktualizacji oraz o wydłużeniu horyzontu czasowego do 2020 roku. Prace nad aktualizacją realizowano tak, aby skorelować je z pracami nad innymi, opracowywanymi dokumentami strategicznymi, tj. długookresową strategią rozwoju kraju oraz strategiami zintegrowanymi. W nowym systemie do głównych dokumentów strategicznych, na podstawie których prowadzona jest polityka rozwoju, należą: długookresowa strategia rozwoju kraju - DSRK (Polska
62. Trzecia fala nowoczesności), określająca główne trendy, wyzwania oraz koncepcję rozwoju kraju w perspektywie długookresowej, średniookresowa strategia rozwoju kraju - ŚSRK (Strategia Rozwoju Kraju 2020) – najważniejszy dokument w perspektywie średniookresowej, określający cele strategiczne rozwoju kraju do 2020 r., kluczowy dla określenia działań rozwojowych, w tym możliwych do sfinansowania w ramach przyszłej perspektywy finansowej UE na lata 2014-2020 oraz 9 zintegrowanych strategii, służących realizacji założonych celów rozwojowych: Strategia Innowacyjności i Efektywności Gospodarki, Strategia Rozwoju Kapitału Ludzkiego, Strategia Rozwoju Transportu, Bezpieczeństwo Energetyczne i Środowisko, Sprawne Państwo, Strategia Rozwoju Kapitału Społecznego, Krajowa Strategia Rozwoju Regionalnego 2010-2020: Regiony, Miasta, Obszary wiejskie, Strategia Rozwoju Systemu Bezpieczeństwa Narodowego RP, Strategia Zrównoważonego Rozwoju Wsi, Rolnictwa i Rybactwa. DSRK, ŚSRK oraz 9 strategii zintegrowanych łączy spójna hierarchia celów i kierunków interwencji. W strategiach zintegrowanych nastąpiło odejście od wąskiego sektorowego podejścia na rzecz integracji obszarów oraz przenikania się różnych zjawisk i procesów. Szczególną rolę w systemie pełni Krajowa Strategia Rozwoju Regionalnego, która wskazuje zakres terytorialnego wpływu interwencji realizowanych w ramach różnych polityki publicznych, a więc również w ramach pozostałych strategii zintegrowanych. Przedstawia ona kluczowe dla rozwoju regionalnego wyzwania oraz zarysowuje cele rozwojowe w odniesieniu do różnego rodzaju obszarów uwzględniając funkcje przez nie pełnione, występujące potencjały oraz bariery. Ramy przestrzenne dla prowadzenia polityki rozwoju w Polsce, w tym realizacji poszczególnych strategii rozwojowych stanowi koncepcja przestrzennego zagospodarowania kraju (Koncepcja Przestrzennego Zagospodarowania Kraju 2030)
63. Jest to główny dokument strategiczny kreujący ład przestrzenny w Polsce oraz porządkujący zagadnienia związane z rozwojem – w którym przestrzeń traktowana jest jako płaszczyzna odniesienia dla działań rozwojowych. 1 Koncepcja Przestrzennego Zagospodarowania Kraju 2030, przyjęta przez Radę Ministrów 13 grudnia 2011 r. 5  Dokumenty strategiczne Układ dokumentów strategicznych –6– Poz. 882 v.p l Długookresowa Strategia Rozwoju Kraju 2030 główne trendy, wyzwania, długookresowa koncepcja rozwoju kraju obszary tematyczne Średniookresowa Strategia Rozwoju Kraju 2020 Strategia zrównoważonego rozwoju wsi, rolnictwa i rybactwa Strategia rozwoju systemu bezpieczeństwa narodowego RP Krajowa strategia rozwoju regionalnego społecznego kapitału .go Strategia rozwoju Sprawne Państwo Bezpieczeństwo energetyczne i środowisko Strategia rozwoju transportu Strategia rozwoju kapitału ludzkiego cele i kierunki rozwoju kraju w perspektywie średniookresowej Strategia innowacyjności i efektywności gospodarki Koncepcja Przestrzennego Zagospodarowania Kraju Monitor Polski Programy rozwoju ww w. rcl Schemat
64. Układ dokumentów strategicznych. Prace nad krajowymi dokumentami strategicznymi zbiegły się w czasie z wypracowywaniem celów rozwojowych dla Unii Europejskiej w jej podstawowym dokumencie – Strategia na rzecz inteligentnego i zrównoważonego rozwoju sprzyjającemu włączeniu społecznemu Europa 2020 (strategia Europa 2020), a w szczególności z przygotowywaniem Krajowego Programu Reform (KPR) na rzecz realizacji strategii Europa
65. W Krajowym Programie Reform, który stanowi istotny element krajowego systemu dokumentów strategicznych, określany jest sposób realizacji działań wytyczonych w powyższych dokumentach strategicznych, tak by jednocześnie wpisywały się one w priorytety wspólnych działań całej UE. Przewidziana w ramach tzw. Europejskiego Semestru coroczna aktualizacja KPR umożliwia elastyczne reagowanie na zmieniające się warunki realizacji priorytetów określonych w ŚSRK. Z jednej więc strony dokumenty krajowe przenoszą wyzwania europejskie na grunt krajowy, z drugiej zaś przez identyfikację krajowych potencjałów i barier jest możliwe aktywne współuczestniczenie w procesie formułowania celów strategicznych UE. Wskazane w dokumentach krajowych cele rozwojowe i priorytety w znaczącym zakresie wpisują się w cele europejskie i są z nią spójne. 6  Monitor Polski –7– Poz. 882 Poziom unijny Wieloletnie ramy finansowe Europejski semestr Polityka sp ójno ści (EFRR, EFS, FS) Zalecenia dla poszczegó poszczególnych krajó krajów (CSR) Wspó Wspólne Ramy Strategiczne Umowa Partnerstwa Krajowy program reform v.p l Strategia UE „Europa 2020” 2020” WPRyb WPR Programy operacyjne 9 strategii zintegrowanych .go ŚSRK 2020 dł ugookresowe dokumenty strategiczne (DSRK, KPZK) Poziom krajowy Schemat
66. Zależności między dokumentami krajowymi i unijnymi. ww w. rcl Podstawą diagnostyczną dla przygotowywanych krajowych strategii rozwoju jest Raport Polska
67. Wyzwania rozwojowe,2prezentujący wyzwania i rekomendacje w kluczowych dla rozwoju obszarach funkcjonowania państwa. ŚSRK, główna strategia rozwoju w średnim okresie, uwzględniając kluczowe wyzwania zawarte w DSRK wskazuje strategiczne zadania państwa, których podjęcie w perspektywie najbliższych lat jest niezbędne, by wzmocnić procesy rozwojowe (wraz z szacunkowymi wielkościami potrzebnych środków finansowych). ŚSRK przedstawia scenariusz rozwojowy wynikający m.in. z diagnozy barier i zagrożeń oraz z analizy istniejących potencjałów, jak też możliwości sfinansowania zaprojektowanych działań. Strategia Rozwoju Kraju 2020 oparta jest na scenariuszu stabilnego rozwoju. Pomyślność realizacji wszystkich założonych w tej Strategii celów będzie uzależniona od wielu czynników zarówno wewnętrznych, jak i zewnętrznych, które mogą wpływać na dostępność środków finansowych na jej realizację. Szczególne znaczenie będzie miał rozwój sytuacji w gospodarce światowej, a w szczególności w strefie euro. Doświadczenia kryzysu finansowo-gospodarczego, który wybuchł w 2008 r. i dotknął przede wszystkim państwa wysoko rozwinięte, w tym państwa UE, pokazują, że ze względu na otwartość gospodarek poszczególnych krajów i rosnące między nimi współzależności, zakres i siła oddziaływania pojawiających się zjawisk i procesów kryzysowych na gospodarki poszczególnych państw jest znacząca i może powodować konieczność weryfikacji ambitnych planów rozwojowych. W przypadku Polski, największy wpływ na realizację Strategii Rozwoju Kraju 2020 będzie mieć sytuacja w poszczególnych państwach Unii Europejskiej oraz utrzymanie stabilności strefy euro. Nieznana jest jeszcze wysokość środków unijnych, na jakie Polska będzie mogła liczyć w ramach perspektywy finansowej UE na lata 2014–
68. Fundusze UE mogą stanowić istotne źródło finansowania działań rozwojowych, wymagać jednak będą zaangażowania krajowych środków publicznych. 2 Raport Polska
69. Wyzwania rozwojowe, Kancelaria Prezesa Rady Ministrów, lipiec
70. 7  Monitor Polski –8– Poz. 882 ww w. rcl .go v.p l W najbliższych latach kluczowe będzie pogodzenie konieczności równoważenia finansów publicznych i zwiększania oszczędności, przy jednoczesnej realizacji rozwoju opartego na likwidowaniu największych barier rozwojowych, ale też rozwoju w coraz większym stopniu opartego na edukacji, cyfryzacji i innowacyjności. Szczególnie ważne będzie przeprowadzenie zmian systemowych, kompetencyjnych i instytucjonalnych sprzyjających uwolnieniu potencjałów i rezerw rozwojowych, a także środków finansowych. ŚSRK wytycza obszary strategiczne, w których koncentrować się będą główne działania oraz określa, jakie interwencje są niezbędne w perspektywie średniookresowej w celu przyspieszenia procesów rozwojowych. ŚSRK stanowi tym samym odniesienie dla nowej generacji dokumentów strategicznych przygotowywanych w Polsce na potrzeby programowania środków Unii Europejskiej na lata 2014-
71. Ma to tym większe znaczenie, że w proponowanym w regulacjach prawnych modelu programowania europejskiej polityki spójności na lata 2014-2020 znacznie zmodyfikowano system programowania; nie występuje w nim dokument krajowy typu Narodowego Planu Rozwoju czy też Narodowych Strategicznych Ram Odniesienia. ŚSRK tworzy więc zasadnicze ramy dla interwencji strukturalnej w Polsce, podejmowanej w ramach poszczególnych polityk europejskich w kolejnym okresie programowania 2014-
72. Wzmacnia zatem znaczenie polityki spójności jako instrumentu realizacji celów narodowych, przy zachowaniu solidarności europejskiej. Strategia średniookresowa wskazuje działania polegające na usuwaniu barier rozwojowych, swoistych „wąskich gardeł”, w tym słabości polskiej gospodarki ujawnionych przez kryzys gospodarczy, jednocześnie koncentrując się na potencjałach społeczno-gospodarczych i przestrzennych, które odpowiednio wzmocnione będą stymulowały rozwój. ŚSRK dokonuje wyboru, koncentrując się na czynnikach umożliwiających realizację celów strategicznych. Pokazuje jednocześnie następstwo procesów rozwojowych w różnych obszarach i ich wzajemne zależności. Wykorzystanie tych zależności i istniejących sprzężeń zwrotnych będzie wzmacniać efekty podejmowanych działań w horyzoncie wieloletnim. Z kolei opóźnienie w realizacji działań w jednym obszarze, może utrudnić realizację zakładanych celów w innych powiązanych obszarach strategicznych. Dlatego interwencja publiczna powinna wykorzystywać oraz wzmacniać sprzężenia zwrotne, będąc źródłem wartości dodanej polegającej na oddziaływaniu na wiele powiązanych ze sobą obszarów w dłuższej perspektywie czasu. ŚSRK uwzględnia ocenę rezultatów dotychczas podejmowanych działań rozwojowych oraz rekomendacje dla kształtowania polityki rozwoju zawarte w dokumencie przygotowanym przez Ministerstwo Rozwoju Regionalnego pt. Raport Polska
73. Gospodarka, Społeczeństwo, Regiony.3 ŚSRK jest skierowana nie tylko do administracji publicznej. Integruje ona wokół celów strategicznych wszystkie podmioty publiczne, a także środowiska społeczne i gospodarcze, które uczestniczą w procesach rozwojowych i mogą je wspomagać zarówno na szczeblu centralnym, jak i regionalnym. ŚSRK wskazuje konieczne reformy ograniczające lub eliminujące bariery rozwoju społeczno-gospodarczego, orientacyjny harmonogram ich realizacji oraz sposób finansowania zaprojektowanych działań (zawiera wieloletni ramowy plan wydatków publicznych na działania rozwojowe). 3 Raport Polska
74. Gospodarka, Społeczeństwo, Regiony, przyjęty przez Radę Ministrów 2 listopada 2011 r. 8  Monitor Polski –9– Poz. 882 .go v.p l Strategia zwraca uwagę na wymiar terytorialny podejmowanych działań, wzmocnienie i lepsze wykorzystanie potencjałów regionalnych. Widzi zatem znaczenie samorządu terytorialnego i innych podmiotów w dynamizacji rozwoju regionów i kraju. W okresie do 2020 r. akcent strategiczny zostanie położony w głównej mierze na wzmacnianie potencjałów, które w przyszłości zagwarantują długofalowy rozwój, a nie tylko na alokację środków bezpośrednio w dziedziny, w których występują największe deficyty. Tym samym ŚSRK nie rozwija wszystkich obszarów istotnych z samego faktu funkcjonowania państwa, lecz koncentruje się głównie na tych, w których powinny zostać podjęte działania wzmacniające i przyspieszające procesy rozwojowe (w tym niezbędne zmiany strukturalne) w ciągu najbliższych dziesięciu lat. ŚSRK stanowi bazę dla 9 strategii zintegrowanych, które powinny przyczyniać się do realizacji założonych w ŚSRK celów, a zaprojektowane w nich działania - rozwijać i uszczegóławiać reformy wskazane w ŚSRK. Zadaniem zintegrowanych strategii będzie sprecyzowanie kierunków działania i przedstawienie instrumentów realizujących wskazane zadania państwa. Uwarunkowania i trendy rozwojowe do 2020 roku ww w. rcl Rozwój kraju jest złożonym procesem, na który mają wpływ liczne czynniki wewnętrzne i zewnętrzne. Kształtowanie polityki rozwoju wymaga dogłębnej ich analizy, a także gotowości i odwagi do aktywnego, skutecznego minimalizowania negatywnego oddziaływania niekorzystnych trendów. Całość uwarunkowań międzynarodowych ulega nieustannym dynamicznym przekształceniom, w tym w wymiarze gospodarki światowej, co stanowi jedno z największych wyzwań dla długo- i średniookresowego rozwoju Polski, jak również dla jej bieżących interesów, zobowiązań i działań. Szczególną determinantę stanowią okresowe napięcia i zaburzenia w krajach zarówno o wiodącej roli w świecie, jak i o mniejszej skali gospodarki, które kształtują koniunkturę światową i europejską. Zakres i siła ich wpływu na Polskę jest znacząca i może być większa, biorąc pod uwagę rosnącą otwartość polskiej gospodarki. Zjawiska i procesy kryzysowe na świecie ograniczają zwłaszcza warunki i dynamikę rozwoju polskiego eksportu, co w konsekwencji negatywnie wpływa na wzrost gospodarki kraju. Jednocześnie okresowe zaburzenia finansowe silnie ograniczają napływ kapitału zagranicznego do Polski i możliwości finansowania wzrostu. Należy zaznaczyć, iż członkostwo Polski w UE – wraz ze stabilnością wewnętrznych struktur gospodarczych, w tym siłą i witalnością polskich przedsiębiorstw - przyczynia się do wzmacniania odporności na wspomniane wstrząsy i sytuacje kryzysowe na rynkach zagranicznych. Przewidując jednak rozwój gospodarczy, należy mieć na względzie zarówno właściwe opcje strategiczne, jak i reguły ostrożnościowe w polityce gospodarczo- finansowej. Warunkiem niezbędnym dla rozwoju kraju, a tym samym kierunkiem aktywności państwa pozostaje umacnianie pozycji i roli międzynarodowej, w tym bezpieczeństwa narodowego. Polska osiągnęła już wysoki poziom bezpieczeństwa międzynarodowego, jednak nie można wykluczyć wystąpienia zjawisk, które mogą negatywnie wpłynąć na jego stan (kataklizmy, cyberataki, terroryzm, regionalne ogniska napięć). Konieczne jest zatem stałe rozwijanie systemu bezpieczeństwa narodowego, pozwalającego na skuteczne reagowanie Polski na współczesne wyzwania i ewentualne zagrożenia dla jej bezpieczeństwa i innych żywotnych interesów. 9  Monitor Polski – 10 – Poz. 882 ww w. rcl .go v.p l Pozycja międzynarodowa Polski jest z jednej strony ściśle powiązana z potencjałem rozwojowym kraju, a z drugiej - w wysokim stopniu określa możliwości realizacji strategii rozwoju kraju, w tym konkretnych interesów i przedsięwzięć. Okres do 2020 r. będzie dla światowego systemu społeczno-gospodarczo-politycznego czasem intensywnego poszukiwania modeli rozwoju, które uwzględniałyby doświadczenia kryzysu gospodarczego oraz globalne wyzwania związane z potrzebą dynamizowania potencjału innowacyjnego gospodarki i zapewnieniem stabilnych podstaw wzrostu. Konieczne będzie zwiększanie świadomości w zakresie stymulowania wzrostu inteligentnego, zrównoważonego i sprzyjającego włączeniu społecznemu zgodnie z priorytetami strategii Europa
75. Jednocześnie będzie rosło znaczenie podmiotów niepaństwowych o globalnym zasięgu (np. sieciowe społeczności internetowe, międzynarodowe korporacje). Rosnące znaczenie gospodarcze i polityczne krajów rozwijających się zmieni światowy układ sił, co z kolei będzie miało wpływ na światowy system regulacji rynków oraz zarządzania zagrożeniami i wynikającymi z nich ryzykami o wymiarze globalnym. Do najważniejszych należy zaliczyć ryzyka: finansowe - związane z niestabilnością rynków finansowych, ekologiczne - związane z degradacją środowiska i wynikającymi stąd niekorzystnymi zjawiskami naturalnymi, energetyczne – dotyczące zbyt małej podaży surowców energetycznych (globalnie) i wpływu, jaki taka sytuacja może mieć na rozwój gospodarczy państw, żywnościowe -związane z niestabilnością rynków i rosnącym popytem na produkty rolne, techniczne - związane z niekorzystnymi skutkami rozwoju cywilizacyjnego prowadzącymi do katastrof technicznych, epidemiologiczne - związane z możliwością wybuchu pandemii o nieznanej jeszcze etiologii. Rosnący globalny popyt na produkty, usługi i dobra inwestycyjne w kontekście wspomnianych zagrożeń i ryzyk stymulować będzie poszukiwanie nowych technologii i sposobów organizacji produkcji zwiększających efektywność działalności gospodarczej i jednocześnie skłaniać do kreowania nowych wzorów konsumpcji i stylów życia. W konsekwencji, głównym mechanizmem napędzającym restrukturyzację i rozwój światowej gospodarki będą szeroko rozumiane innowacje zarówno technologiczne, jak i organizacyjne czy społeczne. Teoretycy zarządzania postulują przejście od modeli prowadzenia przedsiębiorstw na zasadzie maksymalizacji zysku do modeli opartych na zasadzie maksymalizacji wartości dzielonej, w których źródłem wartości i rozwoju jest równoważenie konkurencji ze współpracą i szukaniem synergii oraz optymalnym wykorzystaniem rozproszonych potencjałów, co staje się możliwe dzięki wykorzystaniu nowych technik komunikacyjnych. Polska gospodarka jest integralną częścią światowego systemu gospodarczego, dlatego jednym z kluczowych czynników wpływających na rozwój gospodarczy kraju jest światowa koniunktura gospodarcza. Na dynamikę polskiej gospodarki i jej zależność od cykli i trendów rozwojowych systemu światowego wpływają zarówno bezpośrednie powiązania gospodarcze, warunki na rynkach światowych, jak i konsekwencje udziału we wspólnym rynku Unii Europejskiej oraz w wielostronnych porozumieniach o wolnym handlu. Jako podmiot w międzynarodowych stosunkach handlowych, Polska stanowi także ogniowo globalnego łańcucha dostaw, przez co nie tylko stosuje się do zasad współpracy w obrocie międzynarodowym, ale zyskuje także wpływ na ich kształtowanie. Akcesja do wspólnot europejskich ma doniosły wpływ na obraz współczesnej Polski. Konsekwencje integracji widoczne są praktycznie we wszystkich obszarach życia społecznego i gospodarczego. Nie ulega wątpliwości, że członkostwo w Unii Europejskiej 10  Monitor Polski – 11 – Poz. 882 ww w. rcl .go v.p l będzie w dalszym ciągu czynnikiem w istotnym stopniu wpływającym na tempo i kierunki rozwoju kraju. Konkurencyjność polskiej gospodarki jest jednak nadal niska. Jej zapóźnienie w stosunku do najbardziej zaawansowanych ekonomicznie krajów wynika ze struktury opartej w dużej mierze na tradycyjnych sektorach produkcji i usług, z niskiego poziomu akumulacji kapitału i wykorzystania kapitału ludzkiego. Dotychczasowy wzrost gospodarczy polegał w znacznym stopniu na korzystaniu z „renty zapóźnienia”. Potencjał gospodarczy Polski nie mógł być w pełni wykorzystany ze względu na relatywnie niskie stopy oszczędności i inwestycji, niewysoki wskaźnik zatrudnienia oraz niewystarczającą dynamikę wzrostu produktywności. Tymczasem udział Polski w międzynarodowym obrocie gospodarczym sprawia, że skuteczne działanie w konkurencyjnym środowisku wymaga nieustannego rozwoju potencjału oraz budowania przewag. Współzawodnictwo zmusza całą gospodarkę narodową i poszczególne tworzące ją podmioty do poprawiania efektywności gospodarowania. Dotychczasowe przewagi konkurencyjne, oparte przede wszystkim na niskich kosztach pracy, tracą znaczenie. Konieczne jest wypracowanie nowych atutów. W konsekwencji przedsiębiorstwa stosujące starsze i mniej efektywne modele biznesowe i technologie produkcji stają wobec potrzeby głębokiej modernizacji i oparcia swojego działania na wszechstronnej innowacyjności, polegającej na poszukiwaniu i wdrażaniu innowacji organizacyjnych, procesowych, technologicznych, produktowych czy marketingowych. Wraz z adaptowaniem nowych technologii następować będzie stopniowa reorientacja polskiego eksportu w kierunku produktów o wyższym poziomie technologicznym. Jego konkurencyjność tworzona będzie przede wszystkim w sektorach wykorzystujących średnie i wysokie technologie. Przewaga konkurencyjna w coraz większym stopniu powinna się opierać na wysokiej innowacyjności, wiedzy i kreatywności oraz na efektach skali i w coraz większym stopniu na powiązaniach kooperacyjnych. W ramach współpracy w strukturach klastrowych także sektor małych i średnich przedsiębiorstw może tworzyć produkty zdolne do konkurowania na globalnym rynku – regionalne, narodowe i unijne specjalności towarowe, które z powodzeniem będą konkurować z tradycyjnymi obszarami przewag konkurencyjnych krajów, w tym krajów BRIC. Korzystnym przemianom w strukturze wymiany handlowej towarzyszyć będzie utrzymywanie znaczenia eksportu sektora rolno-spożywczego, opartego w dużej mierze na żywności wytworzonej metodami integrowanymi, ekologicznymi, tradycyjnymi i regionalnymi oraz z lokalnych surowców. Rozwojowi gospodarczemu sprzyja również otwartość biznesowa i zawodowa, skłonność do kooperacji oraz wchodzenia we wspólne przedsięwzięcia inwestycyjne, czyli cechy warunkowane przez jakość kapitału społecznego. Istotą kapitału społecznego jest bowiem jego zdolność do sieciowania zasobów, integrowania działań i rozwijania dobrowolnej kooperacji w różnych sferach życia, dlatego też jest jednym z podstawowych czynników, które warunkują produktywność i innowacyjność kraju. Ze względu na specyficzne uwarunkowania historyczne, rozwijany w Polsce kapitał społeczny przybiera najczęściej charakter sieci społecznych o charakterze zamkniętym, funkcjonujących w izolacji od instytucji i siebie nawzajem — nastawionych częściej na przetrwanie i adaptację niż na rozwój i innowacyjność. Warunkiem zamiany wzorców przetrwania i adaptacji na wzorzec rozwojowy jest wzrost poziomu kapitału społecznego, opierającego się na otwartych sieciach społecznych, włączających w łańcuchy kooperacji i komunikacji różnorodne społeczności, obywateli i instytucje. 11  Monitor Polski – 12 – Poz. 882 ww w. rcl .go v.p l Rosnący wpływ na rozwój gospodarki będzie miał wzrost popytu konsumpcyjnego społeczeństwa. Większa zamożność i aspiracje materialne Polaków przekładać się będą na chęć uzyskania standardu życia porównywalnego z jakością życia mieszkańców „starej Unii”. Dążenie do modeli kulturowych i stylów życia zamożniejszych społeczeństw znajdzie odzwierciedlenie w strukturze popytu. W efekcie rozwijać się będą: produkcja dóbr konsumpcyjnych, handel i usługi. Dlatego też istotne będą działania na rzecz efektywnego wdrażania zasad zrównoważonej produkcji i konsumpcji, w szczególności kształtowania prośrodowiskowych postaw konsumentów oraz promocji zdrowego stylu życia. Wzrośnie znaczenie gospodarcze małych i średnich przedsiębiorstw, zdolnych do bardziej elastycznego funkcjonowania na rynku i przedstawiania zindywidualizowanej, unikatowej oferty. Szanse i możliwości modernizacji i kształtowania długookresowej pozycji konkurencyjnej kraju zależą jednak nie tylko od zdolności adaptacyjnej przedsiębiorstw, lecz także od wielu innych kluczowych czynników o charakterze wewnętrznym: trendów demograficznych, jakości kapitału ludzkiego, dostępu do podstawowych surowców energetycznych, stanu środowiska naturalnego, perspektyw rozwoju nauki, techniki i technologii, spójności terytorialnej i jakości ładu przestrzennego, stanu infrastruktury, możliwości i źródeł finansowania rozwoju społeczno-ekonomicznego, determinacji władzy i współdziałania partnerskiego w reformowaniu kraju oraz kultury promującej wartości i praktyki społeczne sprzyjające rozwojowi. Sytuacja demograficzna kształtuje ważne determinanty rozwoju gospodarczego: potencjalny popyt konsumpcyjny i potencjalną podaż zasobów pracy. Rynek pracy będzie ulegał dalszym przekształceniom nie tylko ze względu na starzenie się ludności Polski i pogarszającą się strukturę zasobów pracy. Procesom demograficznym towarzyszyć będzie presja migracyjna wynikająca z trendów globalizacyjnych oraz z otwarcia, po akcesji Polski do Unii Europejskiej, wielu atrakcyjnych zagranicznych rynków pracy, a także rosnący wewnętrzny popyt na pracę w wyniku poprawy koniunktury gospodarczej. Konieczne staną się zmiany w przepisach prawnych, mające na celu wydłużenie okresu aktywności zawodowej i ograniczenie systemowych możliwości przechodzenia na wcześniejsze emerytury. Rozwiązania wymagać będą problemy wynikające ze zbyt dużego udziału pracujących w nisko produktywnych gałęziach gospodarki (w tym w rolnictwie), niska aktywność zawodowa Polaków i niski wskaźnik zatrudnienia, zwłaszcza kobiet. Starzenie się ludności Polski to także poważne wyzwanie dla systemu ochrony zdrowia – konieczne będzie m.in. dopasowanie podaży usług zdrowotnych do zmieniającego się z uwagi na uwarunkowania demograficzne i epidemiologiczne popytu oraz wprowadzenie rozwiązań systemowych w zakresie opieki farmaceutycznej osób starszych. Ważnym czynnikiem przyszłej pozycji konkurencyjnej kraju będą warunki dostępu do zasobów surowców nieodnawialnych, w tym energetycznych. W perspektywie 10 lat takie nośniki energii jak: węgiel, ropa naftowa i gaz ziemny utrzymają swoje kluczowe znaczenie w bilansie energetycznym kraju. W konsekwencji rozwój gospodarki i jej konkurencyjności zależeć będzie od dostępu do rynków tych surowców i stopnia ich monopolizacji. Potencjalną szansę stanowią zasoby węglowodorów ze złóż niekonwencjonalnych, które mogą zasadniczo wpłynąć na zmianę bilansu energetycznego kraju. Jednocześnie, na skutek postępu technicznego i technologicznego zwiększają się możliwości w zakresie pozyskania surowców i materiałów ze źródeł odnawialnych oraz wykorzystania energetyki jądrowej. Rosnąca presja demograficzna i rozwój gospodarczy wywierają wpływ na globalny 12  Monitor Polski – 13 – Poz. 882 ww w. rcl .go v.p l ekosystem na niespotykaną dotąd skalę. Problem zachowania zdrowego, zdolnego do odtwarzania swoich zasobów i różnorodności środowiska urósł do rangi kluczowego wyzwania politycznego, gospodarczego i społecznego, stając się domeną coraz większego zainteresowania władz państwowych, regionalnych i lokalnych. Podstawowe kwestie wynikające z cywilizacyjnej presji na środowisko dotyczą gospodarowania wodami (ochrona przed powodzią, suszą i deficytem wody oraz zapewnienie dostępu do czystej wody) oraz odpadami (zachowanie hierarchii postępowania z odpadami, stosowanie najlepszych dostępnych technik i technologii oraz analizy cyklu życia produktów), zachowania różnorodności biologicznej (ochrona przyrody i krajobrazu), a także ochrony powietrza. Szczególnego znaczenia nabiera kwestia właściwego zabezpieczenia i reagowania na efekty zmian klimatycznych, zwłaszcza nadmiernego ogrzewania się atmosfery ziemi, czyli tzw. efektu cieplarnianego oraz wynikające z tych zmian powodzie, susze i niekorzystne zjawiska pogodowe o dużej intensywności. Uwzględnione również będą zmiany zachodzące w stanie ochrony i zrównoważonego użytkowania różnorodności biologicznej. Tworzenie elastycznych systemów monitorowania zmian klimatycznych w celu szybkiego reagowania i organizacji odpowiednich zabezpieczeń zmniejszających skalę szkód i dewastacji staje się zadaniem o priorytetowym znaczeniu. Konieczna jest też transformacja w kierunku zielonej, niskoemisyjnej gospodarki, która powinna być prowadzona w sposób umożliwiający tworzenie nowych źródeł wzrostu gospodarczego w oparciu o rozwój technologii środowiskowych, przyczyniając się do tworzenia zielonych miejsc pracy. Wymagać to będzie zastosowania zestawu elastycznych i wzajemnie uzupełniających się instrumentów (ekonomicznych, legislacyjnych, informacyjnych) oraz wzmacniania współpracy z sektorem prywatnym, w szczególności z organizacjami branżowymi. Osiągnięcia naukowo-techniczne oraz ich praktyczne wykorzystanie w gospodarce w coraz większym stopniu decydują o pozycji konkurencyjnej kraju oraz przedsiębiorstw. Innowacje i wyścig technologiczny przyczyniają się do zaostrzenia konkurencji i prowadzą do podejmowania przez przedsiębiorców różnych strategii biznesowych, polegających - obok samodzielnego rozwijania i wdrażania innowacji - na tworzeniu aliansów strategicznych przedsiębiorstw, ich fuzji oraz różnych form połączeń. Zależność między zmianami technologicznymi, a wzrostem gospodarczym ma charakter dwustronny. Zmiany technologiczne stymulują wzrost gospodarczy, ten zaś sprzyja rozwojowi technologicznemu. Postęp technologiczny jest i będzie w najbliższych dziesięcioleciach najważniejszym czynnikiem wzrostu produktywności. W rezultacie postęp technologiczny i związany z nim wzrost produktywności będą przyczyniać się do redukcji zatrudnienia w dojrzałych sektorach gospodarki, jednocześnie jednak nowe technologie stymulować będą rozwój nowych rynków i popytu na pracę w nowych gałęziach produkcji i usług. Ważna rola w zakresie podnoszenia innowacyjności oraz konkurencyjności gospodarki przypada również innowacjom nietechnologicznym, tzn. organizacyjnym, procesowym, produktowym oraz marketingowym. W przeciwieństwie do innowacji technologicznych, wymagających znacznych nakładów finansowych na badania, testy oraz wdrożenie, innowacje organizacyjne lub procesowe charakteryzują się niską kosztochłonnością. Ponadto tego typu rozwiązania mogą skutkować szybkim zdobyciem przewagi konkurencyjnej dla wdrażających je przedsiębiorców. Innowacje nietechnologiczne coraz częściej powstają dzięki współpracy między przedsiębiorcą a jego klientem, co oznacza silniejsze przywiązanie konsumenta do danego produktu lub usługi. Wektorem rozwoju technologii o strategicznym znaczeniu w skali całego świata będzie nasilanie się konsekwencji rewolucji cyfrowej i wynikające stąd zupełnie nowe możliwości kreowania wartości gospodarczej (np. przetwarzanie dużych zasobów danych, 13  Monitor Polski – 14 – Poz. 882 ww w. rcl .go v.p l tzw. Big Data jako źródło nowych modeli biznesowych), co oznacza nowe wyzwania dla polskich przedsiębiorców słabo dotychczas przygotowanych do tej fali zmian. Ważnym systemowym czynnikiem rozwoju będą korzyści - dla gospodarki, społeczeństwa i państwa - płynące ze zwiększonego i coraz efektywniejszego dostępu do zasobów teleinformatycznych i wykorzystania możliwości cyberprzestrzeni, przy zapewnieniu odpowiednio wysokiego poziomu bezpieczeństwa dla wszystkich jej użytkowników. Prowadzenie kampanii edukacyjnej w tym zakresie w mediach, realizacja odpowiednich szkoleń w firmach, programów szkoleniowych w administracji publicznej w znacznej mierze przyczyni się również do rozwoju kapitału społecznego, zwłaszcza poprzez podniesie kompetencji cyfrowych społeczeństwa i większą aktywność obywateli. Sprostanie rosnącym wymaganiom modernizującego się społeczeństwa stanie się wyzwaniem i bodźcem rozwojowym dla jednostek samorządu terytorialnego. Miasta, aby mogły być biegunami rozwoju, muszą stać się miejscami bardziej przyjaznymi do życia, pracy, prowadzenia działalności gospodarczej, korzystania z dóbr kultury, wypoczynku i rozrywki. Będzie to wymagało aktywnej polityki inwestycyjnej, prowadzonej głównie na szczeblu lokalnym, jak też uwolnienia potencjałów rynkowych, zdolnych do zaspokojenia rosnących potrzeb i aspiracji ludności. Podstawowym warunkiem realizacji celów rozwojowych kraju jest przywrócenie i utrwalenie ładu przestrzennego uwzględniającego potrzeby społeczne, gospodarcze, środowiskowe, kulturowe oraz kompozycyjno-estetyczne. Uporządkowana i zintegrowana przestrzeń ułatwia funkcjonowanie społeczeństwa i gospodarki przez tworzenie warunków dla sprawnego przebiegu procesów rozwojowych, a w efekcie - poprawy jakości życia. Brak uporządkowania kwestii terenów rozwojowych pociąga za sobą wzrost nakładów (prywatnych i publicznych) na ich utrzymanie oraz generuje wzrost kosztów inwestycji i prowadzenia działalności gospodarczej. Zróżnicowanie rozwoju w aspekcie terytorialnym istnieje w Polsce w różnych podziałach pomiędzy terenami miejskimi i wiejskimi, metropoliami i regionami peryferyjnymi, historycznie ukształtowanymi dzielnicami czy województwami. Dotychczasowy poziom rozwoju w sposób znaczący determinuje możliwości poprawy sytuacji w perspektywie kolejnych lat i wymaga uruchomienia silniejszych procesów dyfuzji. Ważnym czynnikiem wpływającym na procesy rozwojowe jest dostępność transportowa i infrastrukturalna. Zapóźnienia i niespójności w tym zakresie, nieadekwatność infrastruktury i jej niedopasowanie do potrzeb rozwoju społeczno-gospodarczego i przestrzennego wymagają kontynuacji wysiłku modernizacyjnego. Sukcesywna poprawa sieci transportowej w Polsce i połączeń z innymi krajami Europy i świata, z jednej strony, zdynamizuje rozwój kraju i poszczególnych regionów, z drugiej - wymagać będzie znacznych nakładów publicznych na ten cel. Środki finansowania rozwoju społeczno-gospodarczego w skali światowej w długim okresie mają zawsze swoje źródło w oszczędnościach. Jednakże w warunkach liberalizacji i internacjonalizacji obrotów kapitałowych, środki finansowania rozwoju społecznogospodarczego mogą pochodzić z oszczędności krajowych i/lub zagranicznych, tj. międzynarodowych kredytów i pożyczek, zagranicznych inwestycji bezpośrednich i portfelowych, a także z różnorodnych form pomocy zagranicznej (np. z funduszy Unii Europejskiej). Fundusze europejskie nadal będą silnym bodźcem modernizacyjnym w perspektywie 2020 roku. Ich właściwe wykorzystanie przyczyni się do zbudowania solidnych fundamentów rozwoju. Inwestycje w kapitał ludzki, zapewnienie wysokiej jakości edukacji bez względu 14  Monitor Polski – 15 – Poz. 882 ww w. rcl .go v.p l na miejsce zamieszkania i status materialny, będą czynnikami wpływającymi na uwolnienie aktywności społeczeństwa i dynamiki gospodarki. Inwestycje infrastrukturalne umożliwią zmniejszenie zapóźnień cywilizacyjnych, wpłyną na rozprzestrzenianie procesów rozwojowych i wykorzystanie potencjałów rozwojowych gospodarki. Będą też istotnym czynnikiem pobudzającym popyt. Jednocześnie obecna dekada to czas stopniowego zwiększania udziału środków krajowych w wydatkach rozwojowych. Proces ten powinien wymusić przyspieszenie zmian w strukturze wydatków polskiego sektora finansów publicznych. Pilną potrzebą jest osiągnięcie, a następnie utrzymanie średniookresowego celu budżetowego, tj. deficytu strukturalnego na poziomie 1% PKB. Dominujący udział w deficycie mają instytucje rządowe szczebla centralnego, natomiast relatywnie największe pogorszenie miało miejsce wśród instytucji samorządowych oraz funduszy ubezpieczeń społecznych, co oznacza konieczność podjęcia działań naprawczych. Istotnym wyzwaniem jest ograniczenie deficytu strukturalnego sektora finansów publicznych. Do jego zmniejszenia przyczynią się działania redukujące wydatki publiczne. Będzie to możliwe m.in. przez podniesienie efektywnego wieku emerytalnego i ograniczenie szczególnych uprawnień branżowych, ograniczenie czynników zniechęcających do podejmowania i utrzymania aktywności zawodowej, zmianę sposobu finansowania nieefektywnych lub podupadających sektorów. Równolegle powinny być podejmowane działania mające na celu zwiększenie dochodów budżetowych przez objęcie jednolitymi zasadami podatkowymi wszystkich grup społecznych, racjonalizację systemu ulg oraz poprawę sprawności poboru podatków. Zmiany należy wprowadzić w systemie finansowania polityk publicznych. Konieczne jest powiązanie wydatków z ich efektami i wprowadzenie systemu oceny efektywności wydatków publicznych. Wydatki powinny być skoncentrowane na wybranych sferach ważnych dla rozwoju kraju. Powinno temu towarzyszyć wyodrębnienie środków związanych z realizacją zintegrowanych strategii rozwoju kraju. Istotne będzie również rzeczywiste powiązanie planowania budżetowego z planowaniem strategicznym w oparciu o Wieloletni Plan Finansowy Państwa oraz budżet zadaniowy. Uwolnienie potencjału rozwojowego wymaga przebudowania struktury państwa. Konieczne są złożone działania usuwające czynniki prawne, instytucjonalne i organizacyjne, będące przeszkodą w rozwoju kraju i realizacji przez obywateli ich celów życiowych. Celowe jest także konsekwentne kontynuowanie rozpoczętych wcześniej reform. Dokończony zostanie proces prywatyzacji, co wzmocni ugruntowaną w gospodarce własność prywatną. Zwiększona zostanie swoboda prowadzenia działalności gospodarczej poprzez odejście od nadmiernych i skomplikowanych procedur administracyjnych. Niezbędne jest funkcjonowanie w większej niż dotychczas skali partnerstw publicznoprywatnych. Konieczna jest zmiana filozofii i zdecydowane przejście od modelu administrowania do zarządzania rozwojem. Kluczową kwestią jest właściwe – a więc równocześnie realistyczne i ambitne - określanie celów rozwojowych i zaprojektowanie instrumentów ich realizacji, a następnie podejmowanie konsekwentnych działań prowadzących do ich urzeczywistnienia. Obok zapewnienia odpowiedniego poziomu środków finansowych przeznaczonych na realizację polityki rozwoju – pochodzących ze środków pomocowych UE, budżetu państwa i budżetów jednostek samorządu terytorialnego - niezwykle istotnym czynnikiem, 15  Monitor Polski – 16 – Poz. 882 ww w. rcl .go v.p l decydującym o rozwoju kraju, jest funkcjonowanie profesjonalnego systemu zarządzania w sektorze publicznym. Jego jakość jako całości oraz na poszczególnych szczeblach zarządzania decyduje w dużej mierze o zdolności do odpowiedniego reagowania państwa czy też regionu na strategiczne wyzwania pojawiające się we współczesnym świecie. O sprawności systemu w poważnym stopniu decydują tworzący go ludzie. Ważne jest, aby kadry odpowiedzialne za projektowanie i zarządzanie procesami rozwojowymi miały ku temu odpowiednie kompetencje. Ich dobór, zarówno w administracji centralnej jak i lokalnej, powinien następować na podstawie posiadanej wiedzy i umiejętności. System zarządzania w sektorze publicznym powinien również uwzględniać współpracę z partnerami ze świata nauki, gospodarki, organizacji społecznych oraz umiejętnie angażować ich w realizację strategii rozwoju. Zarządzanie rozwojem wymaga nie tylko determinacji władzy publicznej, lecz także partnerskiego zaangażowania ze strony uczestników społeczeństwa obywatelskiego i większego otwarcia się instytucji publicznych na idee i rozwiązania płynące od obywateli. Rozwój społeczny nie polega bowiem jedynie na rozwoju świadczeń i usług społecznych, lecz jest zjawiskiem znacznie szerszym, dotyczącym wielu procesów pobudzających komunikowanie i organizowanie się jednostek, społeczności i instytucji wokół wspólnych celów. Obejmuje on rozwój instytucji i zachowań społecznych, zmierzających w kierunku tworzenia demokracji obywatelskiej, w której wolności gospodarcze opierają się na wolnościach obywatelskich i wzajemnie - dobrobyt społeczeństwa, budowany na przedsiębiorczości, współpracy i wolności gospodarczej, sprzyja wolnościom obywatelskim i wzmacnianiu wzajemnego zaufania. Jakość kapitału społecznego – zaufanie między ludźmi i instytucjami, poziom aktywności obywatelskiej, umiejętności współpracy i komunikowania, potencjał kulturowy i kreatywny – przekłada się bowiem także na warunki życia i trwały dobrostan obywateli oraz zrównoważony rozwój kraju. W takim modelu demokracji obywatele czynnie włączają się w budowę wspólnego państwa i podejmują odpowiedzialność za los swój, społeczności oraz przyszłych pokoleń. Chodzi więc o stworzenie obywatelom takich warunków, aby nie tylko biernie uczestniczyli w procesach rozwojowych, ale je kreowali. Efektywny dialog obywatelski, umożliwiający obywatelom aktywne kreowanie procesów rozwojowych, musi być zbudowany m.in. na poszerzaniu zakresu konsultacji społecznych i umożliwienia obywatelom uczestnictwa w kształtowaniu polityk publicznych na każdym etapie ich tworzenia. Rzeczywiste przeprowadzenie zmian o charakterze cywilizacyjnym nie będzie bowiem możliwe bez przemiany dominującej postawy obywatelskiej z „biernego odbiorcy” na „aktywnego uczestnika”. Istotne jest również rozwijanie i promocja dialogu społecznego na wszystkich trzech poziomach: krajowym, regionalnym i zakładowym, celem wypracowywania optymalnych rozwiązań w obszarze polityk publicznych państwa, służących wzrostowi konkurencyjności i innowacyjności polskiej gospodarki, pozwalającego na wypracowanie konsensusu w obszarze stosunków pracy, a także dających gwarancję szerszej akceptacji społecznej przyjmowanych rozwiązań. Istotną rolę w realizacji partnerstwa z instytucjami społeczeństwa obywatelskiego w oparciu o zasadę pomocniczości odgrywa zlecanie realizacji zadań publicznych organizacjom pozarządowym. Uruchamiając i wspierając społeczne siły dynamizujące rozwój i tworząc system polegający na upodmiotowieniu społeczeństwa w procesach rozwoju należy pamiętać o zagrożonych wykluczeniem społecznym. Problem pogłębia fakt, że stosowane dotychczas instrumenty polityki społecznej okazały się nie do końca skuteczne. Niezbędne jest 16  Monitor Polski – 17 – Poz. 882 ww w. rcl .go v.p l wspieranie innowacyjnych instrumentów pozwalających zmniejszać skutki wykluczenia społecznego, tworzących społeczną wartość dodaną, w tym ekonomii społecznej. Poziom spójności społecznej, a zwłaszcza istniejące zróżnicowanie dochodowe oraz szans rozwojowych różnych grup, warunkuje w znacznym stopniu cele rozwojowe w takich obszarach, jak jakość życia czy ograniczanie ubóstwa. Czynnikiem o rosnącym znaczeniu dla nowoczesnego rozwoju jest kultura, czyli przyjęte przez społeczeństwo wartości, normy zachowań, kody umożliwiające porozumiewanie się oraz praktyki warunkujące współpracę. To one w głównym stopniu determinują gotowość do podejmowania ryzyka oraz działań twórczych i innowacyjnych, mają istotny wpływ na zdolność do współdziałania i tworzenie kapitału społecznego. We współczesnym szybko zmieniającym się społeczeństwie kultura jest głównym źródłem służącym tworzeniu osobistych i grupowych tożsamości oraz nadawania sensu działaniom indywidualnym i zbiorowym. W efekcie kultura nabiera coraz większego znaczenia jako czynnik rozwoju, sama ulegając pod wpływem zmian cywilizacyjnych głębokim przeobrażeniom. W ich wyniku kultura staje się przestrzenią innowacji, w której poszukiwane i testowane są nowe formy podmiotowości, uczestnictwa, konsumpcji oraz wytwarzania wartości. Wywierają one bezpośredni (m.in. w postaci przemysłów kultury i przemysłów kreatywnych) oraz pośredni wpływ na rozwój społeczno-gospodarczy. 17  Monitor Polski – 18 – Poz. 882 Wizja Polski 2020 ww w. rcl .go v.p l Polska w roku 2020 to: aktywne społeczeństwo, konkurencyjna gospodarka i sprawne państwo Najbliższe dziesięciolecie ma kluczowe znaczenie dla rozwoju gospodarczego Polski. Będzie to dekada równoważenia finansów publicznych i zwiększania oszczędności, przy trwającym równolegle rozwoju opartym na likwidowaniu największych barier rozwojowych (tj. odrabianiu zaległości w infrastrukturze i zmniejszaniu różnic między regionami). Jednocześnie powinna to być jednak dekada rozwoju w coraz większej mierze opartego na edukacji, impecie cyfrowym i innowacyjności. W efekcie, Polska w 2020 roku będzie lepiej wykorzystywać posiadane potencjały gospodarcze, społeczne i instytucjonalne w celu zapewniania szybkiego rozwoju kraju i poprawy warunków życia ludności. Skończy się etap rozwoju opartego na wykorzystywaniu prostych rezerw wynikających z transformacji i na likwidowaniu posttransformacyjnych luk rozwojowych bezpośrednimi interwencjami, finansowanymi w pewnym zakresie z zewnętrznych źródeł. Gospodarka w coraz większym stopniu przechodzi do paradygmatu rozwoju dojrzałego, budowanego na filarach innowacyjności, terytorialnego równoważenia rozwoju i efektywności. Po okresie wychodzenia ze spowolnionego rozwoju będącego rezultatem kryzysu światowego, realizowany będzie scenariusz stabilnego rozwoju. Nacisk położony na budowę sprawnego i efektywnego państwa współgra z reformami podejmowanymi w tym czasie w zakresie finansów publicznych, zabezpieczeń społecznych, ochrony zdrowia, edukacji, nauki, kultury, gospodarki, sprawiedliwości, demokracji. Impulsy rozwoju przychodzą ze strony zastosowanych rozwiązań makroekonomicznych, w mniejszym zaś stopniu w wyniku bezpośrednich interwencji mikroekonomicznych. Procesy te korespondują z otoczeniem zewnętrznym, w którym Europa i świat powracają na ścieżkę wzrostu i integracji. Polska gospodarka przekształca się w gospodarkę w coraz większym stopniu opartą na wiedzy, przy zachowaniu silnej bazy wytwórczej i przemysłowej jako źródle wzrostu produktywności i poprawy konkurencyjności. Taki model rozwoju zyskuje akceptację większej części społeczeństwa, które w podmiotowy sposób uczestniczy w tworzeniu i realizacji procesów modernizacyjnych. Zapewnienie dostępu do wiedzy stanowi ważny impuls do zwiększenia aktywizacji zawodowej, w tym osób wykluczonych, zmniejszając zagrożenie bezrobociem strukturalnym, a także ograniczając zjawisko skrajnego ubóstwa. Dynamika wzrostu gospodarczego będzie wyższa, niż u naszych sąsiadów. Zakłada się, że w 2020 roku Polska osiągnie 74-79% średniego unijnego PKB per capita. Wdrożenie głównych założeń rozwojowych ŚSRK w obszarze infrastruktury, rozwoju zasobów ludzkich i promowania przedsiębiorczości, przy jednoczesnym zakończeniu z sukcesem programu uzdrowienia finansów publicznych pozwoli Polsce w perspektywie 2020 r. osiągnąć szybszą dynamikę wzrostu.4 W horyzoncie roku 2020 wykorzystanie tego potencjału wymagać będzie zwiększenia podaży pracy m.in. dzięki rozpoczęciu procesu wydłużania wieku emerytalnego i przeprowadzeniu dalszych reform systemu zabezpieczenia społecznego. Wprowadzone będą, po wcześniejszych dokładnych analizach kosztów i korzyści, zmiany w systemie podatkowym zachęcające firmy 4 Utrzymanie obecnego potencjału rozwojowego Polski (bez podejmowania wskazanych w ŚSRK reform) pozwoliłoby na osiągnięcie 70% średniego poziomu PKB na mieszkańca w UE-27 około 2020 roku. Tempo konwergencji realnej w scenariuszu status quo (tj. przy utrzymaniu dotychczasowego potencjału rozwojowego Polski) byłoby w latach 2011-2020 istotnie niższe niż w okresie 2001-
76. W latach 2001-2010 PKB w Polsce w porównaniu do UE-27 wzrósł z 48% do 62%, a więc o 14 pkt. proc. W kolejnej dekadzie wzrost ten bez reform mógłby wynieść jedynie 8 pkt.proc. Przyjęte założenia – Instytut Badań Strukturalnych (IBS). 18  Monitor Polski – 19 – Poz. 882 ww w. rcl .go v.p l do inwestowania oraz budowania fundamentu pod innowacyjność polskiej gospodarki. Elementem budowy tego długofalowego potencjału rozwojowego Polski jest także trwała stabilizacja finansów publicznych i inflacji umożliwiająca wejście Polski do strefy euro. Wykorzystanie zasobów pracy zostanie zwiększone do poziomu gwarantującego zaspokojenie potrzeb rozwojowych, co stanie się możliwe m.in. przez wzrost aktywności zawodowej osób starszych i kobiet. Aktywność zawodowa i adaptacyjność osiągną poziom konkurencyjny w stosunku do innych gospodarek na podobnym i wyższym poziomie rozwoju. Dostępność transportowa i infrastrukturalna znacznie się poprawi i przestanie stanowić problem o charakterze opóźnienia cywilizacyjnego i bariery rozwojowej. Zostanie położony większy nacisk na zrównoważenie transportu i rozwój środków transportu bardziej przyjaznych środowisku. Potrzeby energetyczne rozwijającej się gospodarki i społeczeństwa są zaspokajane, a źródła dywersyfikowane w zgodzie z wymogami środowiskowymi. Trwają przygotowania do wdrożenia energetyki jądrowej. Zwiększenie spójności społeczno-gospodarczej i terytorialnej wzmocni siłę wewnętrzną i podstawy bezpieczeństwa państwa. Osiągnięty poziom rozwoju ekonomicznego przyczyni się do poprawy efektywności gospodarki oraz poziomu i jakości życia obywateli. Polska zmniejszyła dystans do najlepszych europejskich krajów w skali, sposobie tworzenia i umiejętności wykorzystania kapitału intelektualnego. Intensyfikacja procesów rozwojowych i terytorialne równoważenie rozwoju pomogło obszarom problemowym zdefiniować i zmobilizować własne potencjały, prowadząc do lepszej niż dotychczas integracji całego kraju. Dzięki tworzeniu warunków do pełniejszego wykorzystywania potencjału przez osoby i grupy zagrożone wykluczeniem, zmniejszono obszary występowania tego zjawiska. Państwo postrzegane jest przez obywateli, grupy społeczne i środowiska gospodarcze jako bardziej przyjazne i skuteczniejsze niż w 2010 roku.5 Wzrasta stopień zaufania społecznego. Cele wyznaczone w strategii Europa 2020 realizowane są w sposób harmonijny, jednakże z uwzględnieniem własnych uwarunkowań, poziomu rozwoju oraz priorytetów strategii krajowych. Polska zmierzać będzie do osiągnięcia celów określonych przez Unię Europejską realizując cele nastawione na wzrost konkurencyjności gospodarki, podnoszenie sprawności i efektywności instytucjonalnej oraz zapewnienie spójności społecznej i terytorialnej. W rezultacie kraj, najszersze kręgi społeczeństwa i poszczególni obywatele pomyślnie realizować będą swoje cele i zaspokajać potrzeby materialne, społeczno-polityczne oraz aspiracje kulturalne i cywilizacyjne, łącznie z udziałem w życiu społeczności międzynarodowej. Polska będzie krajem dobrze zorganizowanym, mającym ugruntowane warunki trwałego rozwoju, stwarzającym szeroki zakres możliwości i szans rozwoju jednostki. Pozwoli to na zwiększenie poczucia sprawiedliwości oraz solidarności społecznej, a także wzrost zaufania społecznego. 5 W 2010 r. poziom zaufania do administracji publicznej wynosił 42% (CBOS). 19  Monitor Polski – 20 – Poz. 882 v.p l Podczas realizacji Wizji Polski w 2020 roku zasadniczą rolę odegrają następujące działania w kluczowych obszarach rozwoju: Przekształcenia instytucjonalne utrwalające sprawne państwo - wyższa jakość funkcjonowania instytucji publicznych, aktywna rola kapitału społecznego. ww w. rcl .go Modernizacja państwa w okresie do 2020 r. polegać będzie na realizacji interesu publicznego w harmonijnej zgodzie z zasadą respektowania dobra każdego obywatela Polski. Służyć temu będzie dobre zarządzanie krajem, zgodnie z nowoczesnymi standardami - zarządzanie przez cele określane w sposób racjonalny i realistyczny, angażujące różne podmioty, integrujące różne polityki publiczne i uwzględniające specyficzne uwarunkowania i potrzeby zróżnicowanych terytoriów oraz oparte na zasadzie otwartego rządzenia. Wizja Polski jako sprawnego państwa obejmuje rozwiązania systemowe, procedury i instytucje, które służą efektywnej i przyjaznej realizacji praw i zaspokajaniu potrzeb i aspiracji obywateli. To także infrastruktura instytucjonalno-prawna, która pozwala na budowę przewag konkurencyjnych kraju i działających w nim podmiotów gospodarczych i społecznych. Realizacja powyższej wizji oznacza przeprowadzenie działań modernizacyjnych oraz reform polityczno-ustrojowych i instytucjonalnych. W nurcie rozwoju instytucjonalnego Polski wprowadzone zostaną nowoczesne mechanizmy działania administracji publicznej. Wypracowany zostanie nowy model włączania środowisk społecznych, gospodarczych i naukowych w nurt przemian społeczno-gospodarczych, tak by stały się one aktywnym partnerem dla planowania i realizacji działań rozwojowych. Jednocześnie zwiększy się rola samorządu terytorialnego w polityce rozwoju i kształtowaniu przestrzeni publicznej, co ma znaczenie dla wszystkich obszarów rozwoju. Efektywne i otwarte na problemy obywatela instytucje publiczne sprzyjać będą wzrostowi poziomu zaufania, zaś prowadzona debata publiczna, włączająca obywateli w proces kształtowania polityki rozwoju oraz zwiększony dostęp do wiedzy i informacji publicznej tworzyć będzie przesłanki dla zrozumienia i wzrostu akceptacji społecznej dla podejmowanych przemian społeczno-gospodarczych. Troska o interes publiczny, wysoka jakość przestrzeni i debaty publicznej, rosnąca aktywność obywatelska – indywidualna i zinstytucjonalizowana – oraz zwiększona rola potencjału kreatywnego i intelektualnego sprzyjać będą budowie społeczeństwa obywatelskiego. Procesy rozwojowe wspierane będą przez stopniowe uwalnianie publicznych środków finansowych. Pozytywne efekty zaczną przynosić działania na rzecz równoważenia finansów publicznych oraz zmiany systemowe umożliwiające odchodzenie od dotychczasowej struktury wydatków publicznych w kierunku wzrostu wydatków na badania, rozwój i naukę, przy spadku relatywnego udziału wydatków sztywnych. Wzrostowi efektywności środków publicznych sprzyjać będzie lepsze wykorzystanie pozabudżetowych źródeł finansowania rozwoju. W wielu przypadkach, choć zmiany zostaną zapoczątkowane już w pierwszej fazie realizacji SRK, ich efekty widoczne będą dopiero w dłuższym okresie. Efektywny rozwój społeczno-gospodarczy i wysoka konkurencyjność gospodarki wzrost gospodarczy zapewniający Polsce 74-79% poziomu PKB per capita UE w 2020 r., gospodarka oparta na wiedzy, nowoczesna infrastruktura, rozwój kapitału ludzkiego wiodącymi atutami konkurencyjności. W 2020 roku Polska będzie krajem o nowoczesnej gospodarce, charakteryzującej się wysoką wydajnością pracy. Wyeliminowane zostaną główne bariery wzrostu jak niski poziom zatrudnienia, niedostosowanie popytu i podaży pracy; infrastruktura transportowa, 20  Monitor Polski – 21 – Poz. 882 ww w. rcl .go v.p l energetyczna i informatyczna rozwiną się w stopniu wystarczającym do zaspokojenia potrzeb rozwojowych. Istotnym czynnikiem poprawy konkurencyjności gospodarki będą skutecznie przeprowadzane zmiany strukturalne. Chociaż w przemyśle będzie dominował sektor średnich technologii, to najszybciej rozwijać się będą sektory zaawansowanych technologii oraz usług o najwyższej wartości dodanej. Wprowadzone rozwiązania w zakresie efektywnych mechanizmów wspierania innowacyjności oraz wzrost nakładów publicznych na inwestycje w badania i rozwój stymulować będą rosnące zaangażowanie podmiotów prywatnych w tym obszarze. Przewagi konkurencyjne będą także budowane w oparciu o specjalizację regionów, która sprzyja występowaniu ponadprzeciętnej koncentracji podmiotów gospodarczych danej branży, co wpływa na tworzenie się w tych regionach struktur klastrowych, charakteryzujących się większą skłonnością uczestniczących w nich podmiotów do innowacyjności, internacjonalizacji i wzrostu poziomu kapitału społecznego. Konkurencyjna gospodarka to gospodarka dysponująca odpowiednimi, efektywnie wykorzystywanymi zasobami energii pozwalającymi na dynamiczny wzrost. Do 2020 r. większość działań związanych z dywersyfikacją źródeł i nośników energii wkroczy w decydującą fazę realizacji. Wzrost efektywności energetycznej gospodarki oraz większe wykorzystanie źródeł odnawialnych sprzyjać będzie zmniejszaniu emisji CO2 i realizacji zobowiązań wynikających z pakietu klimatyczno-energetycznego. Warunkiem realizacji celów rozwojowych kraju, obok dostępu do energii, jest także przyjazne człowiekowi środowisko, będące podstawą jego egzystencji i służące zaspokajaniu licznych potrzeb. Wprowadzone zostaną nowoczesne rozwiązania służące racjonalnemu korzystaniu z zasobów, przy równoczesnym zmniejszaniu oddziaływania działalności człowieka na środowisko. Rosnąca przewaga konkurencyjna kraju w coraz większym stopniu wynikać będzie z rozwoju kapitału ludzkiego, tworzonego przez coraz lepiej wykształconych, bardziej aktywnych i obdarzonych umiejętnościami umożliwiającymi łatwe poruszanie się na rynku pracy obywateli, a także z rozwoju kapitału społecznego, wzmacniającego kompetencje i postawy sprzyjające współpracy, komunikacji, kreatywności, otwartości i umiejętności elastycznego wykorzystywania posiadanej wiedzy i doświadczenia. Sprzyjać temu będą m.in. reformy systemu kształcenia i szkolnictwa wyższego polegające zarówno na zmianach organizacyjnych i zasad finansowania, jak również na wprowadzeniu nowoczesnych programów nauczania, które przyczynią się do kształcenia kluczowych kompetencji i postaw tj.: znajomości języków, wiedzy praktycznej, umiejętności pracy w zespole, umiejętności wykorzystania nowoczesnych technologii czy kreatywnego myślenia. Nastąpią też zmiany w podejściu do procesu kształcenia przez upowszechnienie rozwiązań z zakresu uczenia się przez całe życie (life long learning). Aktywności zawodowej Polaków sprzyjać będzie tworzenie dogodnych warunków dla łączenia funkcji zawodowych z rodzinnymi, działania na rzecz aktywizacji osób bezrobotnych i pozostających bez pracy oraz działania ograniczające zachęty do przedwczesnego odchodzenia z rynku pracy oraz ułatwiające kontynuowanie pracy zawodowej dzięki upowszechnieniu zdrowego stylu życia. Na rozwój kapitału ludzkiego wpływać będzie również rozwój infrastruktury społecznej, w tym infrastruktury kultury. Zarówno nowoczesne instytucje kultury, szkoły artystyczne jak i instytucje działające w obiektach zabytkowych tworzą bowiem przestrzeń dla kształtowania kompetencji kluczowych, stanowiąc jeden z ważnych czynników rozwojowych kraju. 21  Monitor Polski – 22 – Poz. 882 v.p l Większej stabilności gospodarki służyć będzie równoważenie finansów publicznych przez racjonalizację wydatków publicznych i poprawę ich struktury w kierunku zwiększania udziału wydatków rozwojowych. Jednocześnie stabilność warunków gospodarowania umożliwiać będzie utrzymywanie niskiego poziomu inflacji, deficytu finansów publicznych oraz salda na rachunku obrotów bieżących. Spójność społeczno-gospodarcza i terytorialna - większa spójność terytorialna, dostępność usług publicznych, szeroka skala szans rozwoju jednostki, mądra i efektywna integracja społeczna. ww w. rcl .go Podniesienie konkurencyjności polskiej gospodarki i zapewnienie stabilnych podstaw długofalowego rozwoju kraju jest możliwe jedynie wówczas, gdy wszystkie obszary oraz wszystkie jednostki i grupy społeczne będą miały możliwość w nim uczestniczyć i czerpać z generowanych przez te przemiany korzyści. W okresie do 2020 r. większa spójność, zarówno w wymiarze społecznym jak i terytorialnym, zostanie osiągnięta głównie dzięki interwencji publicznej ukierunkowanej na wykorzystanie potencjałów rozwojowych wszystkich regionów, a także dzięki działaniom podejmowanym w ramach polityk społecznych w zakresie profilaktyki, ratownictwa i aktywizacji w przypadku takich zagadnień społecznych jak ubóstwo i wykluczenie społeczne. W konsekwencji zmniejszy się zróżnicowanie mierzone podstawowymi wskaźnikami odnoszącymi się do najważniejszych czynników rozwoju terytorialnego. Nie oznacza to jednak automatycznego zmniejszenia zróżnicowania w zakresie poziomu PKB per capita czy zdolności do tworzenia lepszych miejsc pracy. Wyrównanie różnic w tym zakresie będzie wynikiem długotrwałych procesów przemian strukturalnych. Efektywny, ale również zrównoważony system transportowy jest warunkiem niezbędnym do pełnego wykorzystania tkwiącego w gospodarce potencjału. W 2020 r. istniejące wysokiej jakości połączenia transportowe (miast wojewódzkich z Warszawą, połączenia transportowe wokół dużych ośrodków miejskich oraz zwiększające dostępność obszarów wiejskich, warunkujące dostępność rynków pracy, połączenia transgraniczne) będą wzmacniać proces terytorialnego równoważenia rozwoju kraju, a w efekcie również sprzyjać spójności społecznej, gospodarczej i przestrzennej kraju. Do 2020 roku nastąpi poprawa dostępu obywateli do podstawowych usług publicznych. Zmniejszy się stopień peryferyjności obszarów przygranicznych dzięki zwiększeniu ich dostępności w relacjach krajowych i międzynarodowych. Procesy restrukturyzacyjne doprowadzą do wzrostu konkurencyjności i dywersyfikacji struktur gospodarczych na obszarach wiejskich przez modernizację i wzrost innowacyjności w sektorze rolnospożywczym oraz rozwój pozarolniczych funkcji gospodarczych. Zatrzymane zostaną również procesy marginalizacji na obszarach tracących dotychczasowe funkcje społeczno-gospodarcze i pobudzona zostanie zdolność do rozwoju dzięki procesom rewitalizacyjnym. W najbardziej zdegradowanych dzielnicach miast, w efekcie spójnych działań rewitalizacyjnych, nastąpi lokalizacja nowych funkcji, ożywienie i dywersyfikacja gospodarcza z jednoczesną poprawą sytuacji społecznej. Podjęte zostaną działania bezpośrednio nakierowane na wzmocnienie spójności społecznej, zwiększenie aktywności osób wykluczonych lub zagrożonych wykluczeniem społecznym oraz na zwiększenie efektywności świadczeń społecznych. Wykorzystane w tym celu będą przedsiębiorstwa społeczne funkcjonujące w systemie ekonomii społecznej, które nie tylko powodują wzmacnianie spójności społecznej, ale także pozwalają realizować wiele usług użyteczności publicznej, kreują kapitał społeczny oraz stanowią 22  Monitor Polski – 23 – Poz. 882 .go v.p l spoiwo dla społeczności lokalnych, funkcjonując w oparciu o zasadę solidarności (przy tym nie są nastawione na osiągnięcie zysku). Zwiększeniu spójności społecznej sprzyjać będzie podniesienie konkurencyjności gospodarki oraz znaczna poprawa sytuacji na rynku pracy. Podejście do spójności społecznej ulegnie przeorientowaniu przede wszystkim na efektywne wykorzystywanie potencjałów wszystkich osób z deficytami i dysfunkcjami utrudniającymi im samodzielne korzystanie z tych potencjałów. Tym samym instrumenty polityki społecznej będą nastawione przede wszystkim na likwidację bądź minimalizację przyczyn wykluczenia, a jeżeli okaże się to niemożliwe, na zapewnienie, by w największym możliwym stopniu nie przeszkadzały one w integracji ekonomicznej i społecznej. Zwiększeniu spójności społecznej sprzyjać będzie również poprawa zdrowotności Polaków, osiągnięta dzięki podjętym działaniom mającym na celu dostosowanie systemu ochrony zdrowia do trendów demograficznych. Cel strategiczny i obszary interwencji Celem głównym strategii średniookresowej staje się wzmocnienie i wykorzystanie gospodarczych, społecznych i instytucjonalnych potencjałów zapewniających szybszy i zrównoważony rozwój kraju oraz poprawę jakości życia ludności. ww w. rcl ŚSRK wskazuje, w jaki sposób osiągane będą cele strategii Europa 2020, przy uwzględnieniu polskiej specyfiki i uwarunkowań, które przyczynią się do realizacji założonych krajowych celów rozwojowych. ŚSRK określa kluczowe wskaźniki odzwierciedlające postęp w realizacji celów w wybranych obszarach strategicznych oraz wskazuje ścieżki dojścia do wyznaczonych poziomów, będące wytycznymi dla kierunków interwencji, działań i wskaźników szczegółowych 9 strategii zintegrowanych. Dokonany w ŚSRK wybór trzech obszarów strategicznych (Sprawne i efektywne państwo, Konkurencyjna gospodarka, Spójność społeczna i terytorialna) oraz w ich ramach poszczególnych celów i priorytetowych kierunków interwencji jest odpowiedzią na kluczowe wyzwania w najbliższym dziesięcioleciu, która pozwoli na zintensyfikowanie procesów rozwojowych oraz uniknięcie dryfu rozwojowego. Sprawnie działające państwo, efektywnie dysponujące dostępnymi środkami publicznymi i skutecznie odwołujące się do energii samoorganizującego się społeczeństwa obywatelskiego jest warunkiem realizacji przyjętych celów rozwojowych. Sprawne państwo jest: przejrzyste, przyjazne, pomocnicze i partycypacyjne. Sprawność państwa zależy od sprawności jego instytucji i zdolności do podejmowania oraz przeprowadzania niezbędnych reform w warunkach jak największej współpracy z obywatelami i akceptacji społecznej, a także od zdolności zarządzania w dobie dysponowania ograniczonymi środkami. System zarządzania rozwojem jest systemem złożonym, od jego jakości na wszystkich szczeblach organizacji państwa w dużej mierze zależy zdolność do identyfikowania wyzwań i problemów strategicznych oraz zdolność adekwatnej reakcji. Ważne jest dokończenie procesu przechodzenia od administrowania do zarządzania rozwojem (przez wprowadzenie wszystkich elementów systemu zarządzania rozwojem kraju) prowadzącego do zwiększenia efektywności instytucji publicznych i optymalnej realizacji celów. Dla sprawności instytucjonalnej państwa istotny jest sposób jego organizacji: zarówno naczelnych organów państwa oraz centralnej administracji rządowej i podległych jej 23  Monitor Polski – 24 – Poz. 882 ww w. rcl .go v.p l instytucji, jak i podmiotów funkcjonujących na różnych poziomach terytorialnego podziału kraju. Ważnym aspektem sprawności państwa jest sprawność wymiaru sprawiedliwości. Państwo jest strażnikiem wolności, zarazem jednak pełni określone funkcje interwencyjne w ramach różnych polityk publicznych. Jest zatem selektywnie aktywne w obszarach, które wymagają wsparcia ze strony państwa na rzecz obywateli. Oznacza to, że instytucje publiczne nowoczesnego państwa powinny być otwarte na potrzeby obywatela i przedsiębiorstw, co jednak nie oznacza paternalistycznej troski, której celem jest zaspokojenie wszystkich potrzeb przez instytucje publiczne, lecz wiąże się z właściwą realizacją zasady pomocniczości. Zgodnie z tą zasadą instytucje państwa wspomagają obywateli w zaspokajaniu ich potrzeb i aspiracji nie tylko poprzez bezpośrednie świadczenie usług publicznych, lecz także przez stymulowanie rozwoju kapitału społecznego (np. poprzez partnerstwo publiczno-społeczne). Zdolność instytucji publicznych do takiego działania w znacznej mierze kształtować będzie opinię społeczeństwa o sprawności państwa i wpływać na akceptację dla przeprowadzanych reform. Tworzyć jednocześnie będzie podłoże do aktywnego włączania obywatela w kreowanie procesów rozwojowych. Sprawność państwa wymaga tworzenia dobrego prawa, regulacji sprzyjających rozwojowi przedsiębiorczości, jak i kreowania stabilności makroekonomicznej oraz warunków do wzrostu dochodów państwa, przy udziale partnerów społeczno-gospodarczych. Ważnym zadaniem jest zapewnienie środków na działania rozwojowe. W pierwszym okresie realizacji strategii (tj. w latach 2012-2015) działania państwa nie powinny ograniczać się wyłącznie do niwelowania skutków spowolnienia gospodarczego spowodowanego kryzysem światowym, ale również tworzyć podstawy do budowy nowych przewag konkurencyjnych polskiej gospodarki. Zadaniem pozostaje jednocześnie likwidacja istniejących barier rozwojowych, „wąskich gardeł”, które utrudniają zwiększenie konkurencyjności polskiej gospodarki, przede wszystkim zmniejszenie wysokiego deficytu finansów publicznych, wzrost środków na działania rozwojowe oraz usprawnienie systemu finansowania polityk publicznych, jak też finansowania instytucji jednostek samorządu terytorialnego. Dostępne, ograniczone środki budżetowe powinny zostać skoncentrowane i ukierunkowane na wybrane obszary, które w największym stopniu przyczyniają się do zwiększania konkurencyjności gospodarki. Jednocześnie powinna następować stopniowa realokacja struktury wydatków publicznych w kierunku zwiększania wydatków na działania rozwojowe. Sprawnie działające państwo zapewnia bezpieczeństwo swoim obywatelom we wszystkich jego aspektach, reaguje w sytuacjach kryzysowych oraz eliminuje sytuacje mogące stwarzać lub stwarzające zagrożenia dla zdrowia i życia obywateli. Konieczne jest w tym celu zbudowanie zintegrowanego systemu bezpieczeństwa państwa łączącego bezpieczeństwo z rozwojem kraju oraz obejmującego wszystkie struktury państwa. Do zadań, jakie należy podjąć w zakresie bezpieczeństwa obywateli należy zaliczyć również działania służące zapewnieniu bezpieczeństwa żywnościowego, które wpływa zarówno na poziom życia, stan zdrowia społeczeństwa, jak i możliwości rozwoju. Budowa silnego kapitału społecznego przyczyni się natomiast do wzmocnienia potencjału rozwojowego kraju oraz do legitymizacji i akceptacji społecznej dla przeprowadzanych zmian. Zwiększanie konkurencyjności gospodarki jest kluczowym zadaniem warunkującym rozwój kraju i pozycję Polski na rynku światowym. Sprawne i oparte na zdrowych zasadach funkcjonowanie gospodarki, jej efektywność i nowoczesność decydują o zamożności obywateli, zdolności państwa do realizacji swoich funkcji oraz jego 24  Monitor Polski – 25 – Poz. 882 ww w. rcl .go v.p l bezpieczeństwie. Współczesny system globalnych powiązań stwarza ogromne możliwości rozwoju, równocześnie jednak wystawia gospodarki narodowe, w tym również polską, na presję konkurencyjną o niespotykanej dotychczas skali. Tradycyjne przewagi konkurencyjne tracą na znaczeniu. Stąd niezmiernie pilną potrzebą jest wypracowanie nowych przewag, opartych na wiedzy, kapitale intelektualnym, kapitale społecznym, rezultatach cyfryzacji. W ciągu najbliższej dekady radykalnej poprawie podlegać będzie system kształcenia oraz warunki dla kształtowania postaw uczenia się przez całe życie, w tym także uczenia się innego niż formalne. Młodzi ludzie uzyskają najbardziej aktualną wiedzę umożliwiającą im funkcjonowanie we współczesnej cywilizacji, rozwinie się ich ciekawość świata, kreatywność, chęć poszukiwania oryginalnych rozwiązań, umiejętność współpracy oraz kompetencje niezbędne do samodzielnego rozwoju w przyszłości. Szkolnictwo wyższe zmierzać będzie do funkcjonowania według modelu uniwersytetu trzeciej generacji (tj. łączącego rolę edukacyjną i badawczą z wdrażaniem innowacji i biznesem). Wzmocnieniu ulegną jego związki z przemysłem. Wzrośnie liczba absolwentów kierunków technicznych i przyrodniczych. Wzmocniony zostanie kapitał intelektualny będący solidnym fundamentem dla nowoczesnej i konkurencyjnej gospodarki. Równocześnie prowadzone będą działania na rzecz wzrostu innowacyjności gospodarki. Wzrosną publiczne nakłady na B+R i jednocześnie poprawi się efektywność wykorzystania tych środków oraz stworzone zostaną warunki stymulujące nakłady sektora prywatnego na ten cel. Poprawie ulegnie komercjalizacja wyników prac badawczych. Wspierany będzie rozwój zaawansowanych technologii, wzrośnie liczba innowacyjnych przedsiębiorstw. Nastąpi zwiększenie zatrudnienia ogółem oraz w sektorach o wysokiej wartości dodanej. W efekcie polska gospodarka zwiększy liczbę patentów, innowacji oraz nowych technologii. Istniejący potencjał gospodarczy wymaga właściwego wykorzystania. Wspierana będzie specjalizacja regionów oparta na ich zasobach i możliwościach rozwojowych. Szczególną uwagą będą objęte warunki funkcjonowania przedsiębiorstw. Kwestia ta wymaga szerokiego spektrum działań – od stworzenia korzystnego środowiska regulacyjnego oczyszczonego ze zbędnych i dotkliwych dla przedsiębiorców obciążeń administracyjnych, przez ułatwienie finansowania działalności, po wsparcie budowy nowoczesnej i funkcjonalnej infrastruktury. Podstawowe znaczenie ma tutaj rozwój i poprawa dostępności do infrastruktury transportowej i telekomunikacyjnej. Istotny wpływ na wzrost konkurencyjności gospodarki będzie miało zwiększenie produktywności i wydajności pracy. Czynnikiem o rosnącym strategicznym znaczeniu dla osiągnięcia tego celu będzie właściwe wykorzystanie przez gospodarkę efektów cyfryzacji i możliwości stwarzanych przez ewolucję od społeczeństwa informacyjnego do sieciowego społeczeństwa cyfrowego. Niezwykle istotne będzie także zmniejszenie energochłonności oraz zapewnienie stabilnych i adekwatnych do potrzeb dostaw energii po konkurencyjnych cenach. W celu poprawy spójności społecznej i terytorialnej tworzone będą warunki do rozprzestrzeniania procesów rozwojowych zarówno w kontekście geograficznym - na różne obszary o słabszych potencjałach, jak i włączania w procesy rozwojowe tych, którzy pozostawali dotychczas tylko biernymi odbiorcami zachodzących zmian. Procesom rozwojowym towarzyszy zwykle rozwarstwienie, które jest wynikiem splotu różnych czynników: zapóźnień infrastrukturalnych, przestarzałej struktury społecznogospodarczej, niskiej produktywności i innowacyjności, słabości kapitału ludzkiego i społecznego. Podejmowane działania wyrównawcze nie zawsze przynosiły zamierzony 25  Monitor Polski – 26 – Poz. 882 Zasady polityki rozwoju .go v.p l efekt. Dlatego też nacisk powinien być położony przede wszystkim na działania wydobywające i wspierające zróżnicowane potencjały, tak poszczególnych jednostek i grup społecznych, jak i poszczególnych terytoriów w oparciu o zasadę solidarności pokoleniowej i terytorialnej (polegającej na wyrównywaniu szans i konkurencyjności). W tym kontekście istotne jest z jednej strony zmniejszanie „luki rozwojowej” przez działania skierowane na eliminowanie barier ograniczających możliwości rozwojowe, z drugiej zaś wzmacnianie potencjałów rozwojowych. Większa spójność społeczna i przestrzenna umożliwia oddziaływanie czynników prowzrostowych na różne obszary życia społecznogospodarczego. W układzie terytorialnym przejawia się to z jednej strony w stymulowaniu rozwoju ośrodków wzrostu konkurencyjności i innowacyjności, jakimi są ośrodki wojewódzkie, a z drugiej - we wzmacnianiu potencjału rozwojowego obszarów o słabszych wskaźnikach makroekonomicznych. Oddziaływanie ośrodków wzrostu na te obszary oraz rozprzestrzenianie procesów rozwojowych, wspierać będzie przemiany w sferze gospodarczej, jak i społecznej. Ważnym elementem spójności terytorialnej jest dbałość o zasoby przyrodnicze, w tym utrzymanie pełnej funkcjonalności ekosystemów. Dotyczy to zarówno poprawy infrastruktury, jak i uwzględniania potrzeb zrównoważonego zarządzania środowiskiem w procesach rozwojowych. ww w. rcl ŚSRK opiera się na zintegrowanym podejściu w planowaniu i podejmowaniu interwencji w ramach różnych polityk publicznych. Zintegrowane podejście pozwala na wykorzystanie endogenicznego potencjału terytoriów, ich zasobów i wiedzy. Umożliwia realizację interwencji ukierunkowanych na globalne wyzwania rozwojowe, a jednocześnie dostosowanych do lokalnych uwarunkowań. Podejście zintegrowane ułatwia łączenie różnych sektorowych i dziedzinowych interwencji, tak by efekt synergii był jak największy (integracja pozioma). Sprzyja również silniejszemu powiązaniu i koordynacji działań podejmowanych przez podmioty na różnych szczeblach zarządzania (integracja pionowa). Zintegrowane podejście łączy też aspekty gospodarcze, społeczne i terytorialne. Właściwie prowadzona polityka rozwoju, skoncentrowana tematycznie i terytorialnie, przyczyniać się będzie do lepszego dysponowania wszystkimi środkami publicznymi, co nabiera coraz większego znaczenia w kontekście ograniczonych krajowych środków finansowych i efektywnego wykorzystania środków unijnych, w tym w ramach perspektywy finansowej 2014-
77. Założeniem stojącym u podstaw wskazanych w ŚSRK zadań państwa jest przekonanie, że interwencje publiczne powinny być kierowane przede wszystkim na te dziedziny i przedsięwzięcia, które przynoszą największą wartość dodaną dla osiągnięcia określonych celów i efektów rozwojowych. Koncentracja tematyczna interwencji publicznych na kluczowych dla rozwoju w najbliższych latach dziedzinach i wynikających z nich przedsięwzięciach, przy niezbędnej dla uzyskania oczekiwanego wpływu wielkości angażowanych środków, powinna wzmacniać istniejące potencjały rozwojowe i ich lepsze wykorzystanie. Takie podejście wzmacnia impulsy rozwojowe oraz umożliwia ich rozprzestrzenianie na inne obszary. Koncentracja publicznych środków finansowych na realizacji ograniczonej liczby priorytetów, mających podstawowe znaczenie dla zapewnienia wzrostu gospodarczego i wzrostu konkurencyjności gospodarki pozwoli zapobiec ich rozpraszaniu, a przez to często mało efektywnemu wykorzystaniu. Zakres zaangażowania państwa powinien być zróżnicowany - interwencje będą podejmowane na tych polach, gdzie działanie rynku jest niewystarczające i w tym zakresie, jaki jest niezbędny do osiągnięcia zaplanowanych celów i rezultatów. W obszarach, w których siły rynkowe są wystarczające interwencja 26  Monitor Polski – 27 – Poz. 882 ww w. rcl .go v.p l publiczna będzie ograniczona do tworzenia warunków regulacyjnych, instytucjonalnych i organizacyjnych, ułatwiających podejmowanie określonych działań przez podmioty niepubliczne. Wzrośnie znaczenie partnerstwa publiczno-prywatnego. W większym zakresie stosowane będą różne instrumenty inżynierii finansowej (poręczenia, pożyczki, preferencyjne kredyty oraz takie instrumenty kapitałowe jak fundusze zalążkowe oraz podwyższonego ryzyka), co powinno przyczynić się do zwiększenia efektywności inwestowanych środków i ułatwić zaangażowanie m.in. organizacji pozarządowych w wykonywanie zlecanych przez administrację publiczną zadań publicznych. Dzięki pomocy zwrotnej znaczna część środków będzie mogła zostać ponownie wykorzystana, co umożliwi wsparcie większej liczby podmiotów niż w przypadku bezzwrotnych dotacji będących jednorazowym transferem środków pieniężnych. Warunkiem niezbędnym do zastosowania instrumentów inżynierii finansowej jest zachęcenie kapitału prywatnego do większego zaangażowania w finansowanie planowanych przedsięwzięć. Zaletą rozszerzenia zakresu stosowania instrumentów inżynierii finansowej jest zwiększenie zaangażowania instytucji finansowych, możliwość pozyskiwania dodatkowych środków oraz rozłożenie ryzyka ponoszonego w trakcie inwestycji na wszystkich uczestników procesu. Skuteczność koncentracji tematycznej zależeć będzie w znacznej mierze od takiego ukierunkowania interwencji publicznej, które uwzględnia specyfikę danego terytorium do którego interwencja jest adresowana. Konieczne jest przy tym zastosowanie terytorialnego podejścia do rozwoju, które polega z jednej strony - na wykorzystaniu wiedzy i doświadczenia lokalnych i regionalnych aktorów rozwoju, z drugiej zaś - na zastosowaniu analizy wyzwań i potencjałów rozwojowych, jak również funkcjonalnych powiązań między poszczególnymi obszarami w planowaniu i realizacji działań rozwojowych. Wynikiem podejścia terytorialnego powinno być zaprojektowanie specjalnie dla danego terytorium zestawu interwencji publicznych wywodzących się z kilku polityk, przy zaangażowaniu różnych podmiotów poziomu krajowego, regionalnego oraz lokalnego. Podejście terytorialne sprzyja spójnemu finansowaniu przyjętych celów rozwojowych w odniesieniu do przestrzeni i podnoszeniu efektywności interwencji publicznej w zgodzie z zasadą subsydiarności i wielopoziomowego zarządzania procesami rozwojowymi. Przez lepsze ukierunkowanie środków publicznych wzmacniane są specyficzne dla danego terytorium/obszaru procesy rozwojowe. Dla uniknięcia dryfu rozwojowego konieczne jest przeprowadzenie wielu reform. Należy wszakże liczyć się z ograniczonymi środkami publicznymi w stosunku do zadań, jakie stawia ŚSRK
78. W celu zwiększenia efektywności wydatkowania tych środków realizowana będzie zasada warunkowości przyznawania finansowania publicznego. Wielkość środków publicznych przeznaczana na różne zadania będzie uzależniona m.in. od rodzaju interwencji, podmiotów realizujących dane zadanie (np. wykorzystanie mechanizmu partnerstwa publiczno-prywatnego, szerokie zaangażowanie społeczności lokalnych, np. w formie ustawowo zdefiniowanej inicjatywy lokalnej), oczekiwanych rezultatów itp. Jednocześnie zasada warunkowości będzie uwzględniała uwarunkowania terytorialne. Takie warunkowe przyznawanie środków publicznych powinno przynieść wymierne korzyści, zwłaszcza w sytuacji ograniczonych środków finansowych i podejmowanych działań oszczędnościowych. Nastawienie na rezultaty ułatwi osiąganie celów rozwojowych ŚSRK unikając rozpraszania środków, a tym samym wymusi lepsze ukierunkowanie planowanych interwencji publicznych. Instrumenty warunkowości mogą 27  Monitor Polski – 28 – Poz. 882 ww w. rcl .go v.p l z powodzeniem zarówno wspierać działania mające na celu przygotowanie warunków do przekształceń strukturalnych i inwestycji publicznych (np. zapewnienie odpowiednich zdolności administracyjnych i sprzyjającego środowiska regulacyjnego, rzeczywiste stosowanie pożytecznych zasad i standardów wskazanych m.in. w unijnych dyrektywach), jak i mobilizować instytucje publiczne oraz partnerów prywatnych do lepszej efektywności i skuteczności. Wyznaczone cele rozwojowe będą osiągane w wyniku wielu interwencji w ramach poszczególnych polityk publicznych, za które są odpowiedzialne różne podmioty (resorty i instytucje). Wymagać to będzie dobrze działającej koordynacji interwencji zarówno na etapie programowania i planowania, jak i realizacji, tak aby uzyskiwać efekt synergii niezbędny dla osiągania celów ŚSRK. Oznacza to odejście od podejścia sektorowego na rzecz horyzontalnego. Zasadzie tej muszą zostać podporządkowane mechanizmy wdrożeniowe w ramach wszystkich strategii i programów rozwoju, w tym reguły identyfikacji i finansowania przedsięwzięć. Istotnym warunkiem dla wysokiej efektywności interwencji publicznych jest oparcie polityk publicznych na dowodach (evidence based policies), czyli podejmowanie decyzji zarówno na poziomie strategicznym, jak i operacyjnym w oparciu o analizy. Służyć temu będzie wzmocnienie i rozszerzenie stosowania ewaluacji, tak aby w sposób systematyczny badać cały system polityki rozwoju, niezależnie od źródła finansowania interwencji. Istotnym wsparciem dla evidence based policies będzie odpowiedni potencjał analityczny w komórkach odpowiedzialnych za programowanie i realizację działań rozwojowych oraz stała współpraca z ekspertami zewnętrznymi. Ważne będzie stymulowanie rozwoju nowych metod analitycznych wynikających z rozwoju wiedzy i technik pomiaru (np. nowe źródła danych i informacji będące skutkiem zastosowań cyfryzacji), a także rozwoju wiedzy na temat identyfikowania, badania i zaspokajania potrzeb. 28  Monitor Polski – 29 – Poz. 882 Ramy prawne, obowiązujące dokumenty krajowe i unijne v.p l Dokumenty krajowe w. rcl .go Krajowy system dokumentów strategicznych został określony w ustawie z dnia 6 grudnia 2006 r. o zasadach prowadzenia polityki rozwoju (Dz. U. z 2009 r. Nr 84, poz. 712 z późn. zm.). Ustawa ta m.in. definiuje średniookresową strategię rozwoju kraju, w tym horyzont czasowy jej obowiązywania, określa jej rolę oraz relacje z innymi dokumentami, ustala wewnętrzną strukturę. Ustanawia również wymóg okresowej aktualizacji strategii - co najmniej raz na cztery lata. Mając na celu zwiększenie skuteczności programowania i wdrażania polityki rozwoju oraz podniesienie jakości funkcjonowania instytucji publicznych, Ministerstwo Rozwoju Regionalnego, we współpracy z Kancelarią Prezesa Rady Ministrów i Zespołem Doradców Strategicznych Prezesa Rady Ministrów, opracowało Założenia systemu zarządzania rozwojem Polski, dokument przyjęty przez Radę Ministrów 27 kwietnia 2009 roku. Zakłada on głęboką przebudowę funkcjonującego dotychczas modelu programowania rozwoju kraju, w tym m.in. zintegrowanie planowania społecznogospodarczego oraz przestrzennego. Zaprezentowany w lipcu 2009 r. Raport Polska
79. Wyzwania rozwojowe (opracowany przez Zespół Doradców Strategicznych Prezesa Rady Ministrów) stanowi podstawę do debaty na temat przyszłości kraju. Jest to jedno z pierwszych tak szerokich rządowych opracowań diagnozujące obecną sytuację oraz przedstawiające dylematy wymagające rozstrzygnięcia w perspektywie horyzontalnej – łączącej działania sektorowe, a także rekomendujące rozstrzygnięcia wskazanych dylematów. Raport jest narzędziem służącym do wypracowania strategicznej orientacji w rządzeniu państwem poprzez: • identyfikację oraz opis 10 kluczowych wyzwań i towarzyszących im dylematów szans i zagrożeń, jakie stoją przed Polską w ciągu najbliższych 20 lat; • wielopłaszczyznową diagnozę pozwalającą określić miejsce, w jakim znajduje się Polska po 20 latach transformacji; • wytyczenie ścieżki rozwoju Polski, która pozwoli uniknąć zagrożenia dryfem rozwojowym; • rekomendację kierunków prowadzenia polityki państwa odpowiadających na zdiagnozowane wyzwania, tak by umożliwić i sprzyjać realizacji modelu zrównoważonego rozwoju Polski. ww Podstawową grupą dokumentów istotnych dla średniookresowej strategii rozwoju kraju są powstające równolegle z nią: długookresowa strategia rozwoju kraju, zespół zintegrowanych strategii rozwoju oraz nowy Krajowy Program Reform - tzw. dokumenty nowej generacji. Podstawą tworzenia nowego systemu dokumentów strategicznych jest przyjęty przez Radę Ministrów w listopadzie 2009 r. Plan uporządkowania strategii rozwoju (z późn. zm.), który wyznacza główne strategie rozwoju służące realizacji celów rozwojowych ujętych w DSRK i ŚSRK (ograniczając jednocześnie liczbę obowiązujących strategii rozwoju do dziewięciu dokumentów tego typu). Ze względu na przyjęty tryb i harmonogram prac nad tymi dokumentami, są one ściśle skorelowane ze sobą i wzajemnie się determinują. Relacje te odpowiadają również przepisom określającym hierarchię strategii, zgodnie z którymi „średniookresowa strategia rozwoju kraju uwzględnia ustalenia zawarte w długookresowej strategii rozwoju kraju” oraz realizowana jest przez 29  Monitor Polski – 30 – Poz. 882 v.p l inne strategie rozwoju. Krajowy Program Reform jest natomiast dokumentem określającym zespół działań, jakie polski rząd podejmuje w celu realizacji strategii Europa
80. Istotnym elementem nowego systemu jest Wieloletni Plan Finansowy Państwa przygotowywany na podstawie przepisów ustawy z dnia 27 sierpnia 2009 r. o finansach publicznych (Dz.U. Nr 157 poz. 1240 z późn. zm.). Zawiera on prognozę środków przeznaczanych z budżetu państwa na realizację strategicznych celów rozwojowych w perspektywie czteroletniej. w. rcl .go Dokumenty unijne Strategia na rzecz inteligentnego i zrównoważonego rozwoju sprzyjającego włączeniu społecznemu Europa 2020, przyjęta przez Radę Europejską dnia 17 czerwca 2010 r., to kluczowy dokument dla średniookresowej strategii rozwoju kraju w kontekście członkostwa Polski w Unii Europejskiej. Jest to dokument o znaczeniu fundamentalnym dla rozwoju UE w ciągu najbliższej dekady. Określa działania, których podjęcie w skoordynowany sposób przez państwa członkowskie przyspieszy wyjście z obecnego kryzysu i przygotuje europejską gospodarkę na wyzwania przyszłości. Strategia wyznacza trzy priorytety, których realizacja odbywać się będzie na szczeblu unijnym oraz krajowym: wzrost inteligentny (zwiększenie roli wiedzy, innowacji, edukacji i społeczeństwa cyfrowego), zrównoważony (produkcja efektywniej wykorzystująca zasoby, przy jednoczesnym zwiększeniu konkurencyjności) oraz sprzyjający włączeniu społecznemu (zwiększenie aktywności zawodowej, podnoszenie kwalifikacji i walka z ubóstwem). Efektem realizacji priorytetów strategii Europa 2020 będzie osiągnięcie pięciu wymiernych, współzależnych celów przedstawionych w strategii i dotyczących:  wzrostu wydatków na działalność B+R,  wzrostu wskaźnika zatrudnienia,  wzrostu udziału osób z wyższym wykształceniem w społeczeństwie oraz zmniejszeniu odsetka osób wcześnie kończących naukę,  ograniczenia emisji CO2 i osiągnięcia celów 20/20/20 w zakresie klimatu i energii,  ograniczenia liczby osób żyjących w ubóstwie. Instrumentem realizacji strategii Europa 2020 na poziomie unijnym jest siedem projektów przewodnich (zwanych również inicjatywami flagowymi) oraz 10 Zintegrowanych Wytycznych dla polityki gospodarczej i zatrudnienia państw członkowskich. Cele średniookresowej strategii rozwoju kraju w dużym stopniu wpisują się w realizację wszystkich tych projektów.6 ww cel II.
81. ŚSRK Wzrost wydajności gospodarki » projekt przewodni Polityka przemysłowa w dobie globalizacji; cel II.
82. ŚSRK Zwiększenie innowacyjności gospodarki » projekt przewodni Unia innowacji; cel II.
83. ŚSRK Rozwój kapitału ludzkiego » projekt przewodni Mobilna młodzież; projekt przewodni Program na rzecz nowych umiejętności i zatrudnienia; cel II.
84. ŚSRK Zwiększenie wykorzystania technologii cyfrowych » projekt przewodni Europejska agenda cyfrowa; cel II.
85. ŚSRK Bezpieczeństwo energetyczne i środowisko i cel II.
86. ŚSRK Zwiększenie efektywności transportu » projekt przewodni Europa efektywnie korzystająca z zasobów 6 W niniejszym dokumencie wskazano (wyróżnione kolorem w tabelach) działania wpisujące się bezpośrednio w realizację strategii Europa
87. 30  Monitor Polski – 31 – Poz. 882 v.p l cel III.
88. ŚSRK Integracja społeczna oraz cel III.
89. ŚSRK Zapewnienie dostępu i określonych standardów usług publicznych » projekt przewodni Program na rzecz nowych umiejętności i zatrudnienia oraz Europejski Program walki z ubóstwem. Pozostałe cele średniookresowej strategii rozwoju kraju będą przyczyniać się w sposób pośredni do realizacji strategii Europa
90. Szczególnie ważne są działania w ramach celów II.
91. Wzmocnienie stabilności makroekonomicznej oraz I.
92. Zapewnienie środków na działania rozwojowe, stanowiących m.in. odpowiedź na bariery wzrostu zidentyfikowane dla Polski przez Komisję Europejską – wysoki deficyt strukturalny finansów publicznych i niski ogólny poziom wydatków inwestycyjnych, w tym na infrastrukturę transportową i energetyczną. ww w. rcl .go Realizacja tych celów będzie przebiegała m.in. w rytmie Europejskiego Semestru, który stanowi obecnie podstawowy instrument koordynacji polityki gospodarczej UE. Ważnym dokumentem jest także odnowiona Europejska Strategia Zrównoważonego Rozwoju, mająca na celu zrównoważenie wzrostu gospodarczego i wysokiego poziomu życia z ochroną środowiska naturalnego, przyjęta przez Radę Europejską 26 czerwca 2006 roku. Dokument koncentruje się na kwestiach związanych z zarządzaniem zasobami naturalnymi, w tym zaleca sposoby produkcji i konsumpcji, które chronią ograniczone zasoby Ziemi. Strategia ma na celu wzrost dobrobytu poprzez działania w takich obszarach jak: ochrona środowiska przyrodniczego (rozwój gospodarczy bez niszczenia środowiska), sprawiedliwość i spójność społeczna (tworzenie demokratycznego społeczeństwa dającego każdemu jednakowe szanse rozwoju), dobrobyt gospodarczy (wzrost zatrudnienia oraz stabilna praca), wypełnianie obowiązków na arenie międzynarodowej (współpraca międzynarodowa i pomoc krajom rozwijającym się we wkroczeniu na ścieżkę zrównoważonego rozwoju). Kraje członkowskie UE, w tym Polska, zobowiązane są do realizacji założeń tej strategii na podstawie dokumentów i polityk krajowych. ŚSRK realizuje także działania wynikające z tzw. Pakietu energetyczno-klimatycznego. Pakiet energetyczno-klimatyczny jest to szereg rozwiązań legislacyjnych, przyjętych 17 grudnia 2008 r., zmierzających do kontrolowania i ograniczenia emisji gazów cieplarnianych na terenie UE. Pakiet zakłada redukcję o 20% emisji gazów cieplarnianych w UE w stosunku do roku 1990, 20% udział energii odnawialnej w zużyciu energii ogółem w 2020 r. (dla Polski udział ten to 15%), 20% wzrost efektywności energetycznej do 2020 roku. ŚSRK uwzględnia także cele wyrażone w innych materiałach i dokumentach o charakterze strategicznym zarówno krajowych, jak i unijnych odnoszących się do działań mających znaczenie dla funkcjonowania państwa, rozwoju gospodarki i społeczeństwa. 31  Monitor Polski – 32 – Poz. 882 GŁÓWNE OBSZARY INTERWENCJI, CELE I PRIORYTETY ROZWOJOWE v.p l Obszar strategiczny I. Sprawne i efektywne państwo Cel I.
93. Przejście od administrowania do zarządzania rozwojem ww w. rcl .go Istotnym elementem zmian w zakresie zwiększania sprawności i efektywności państwa jest sposób jego organizacji: struktura, podział kompetencji i odpowiedzialności, mechanizmy koordynacji i współpracy oraz umiejętność zarządzania procesami, tak by państwo mogło skutecznie reagować na wyzwania wynikające z uwarunkowań wewnętrznych i zewnętrznych. Dotyczy to zarówno naczelnych organów państwa, centralnej administracji rządowej i podległych jej instytucji, jak i podmiotów funkcjonujących na różnych poziomach terytorialnego podziału kraju, tj. administracji rządowej w terenie oraz administracji samorządowej. Instytucje publiczne skoncentrowane są częstokroć na wypełnianiu procedur, nie zaś na efektach podejmowanych działań, czemu sprzyja rozbudowany system regulacji. Niewystarczająca jest też koordynacja działań administracji rządowej i podległych jej podmiotów. Nowoczesne instytucje publiczne to przede wszystkim instytucje efektywne, dostępne dla obywatela i otwarte na jego potrzeby, przejrzyste i przyjazne, gotowe na obywatelską partycypację i wspomagające obywatelską i społeczną energię. To, jak skutecznie i jak szybko będą one reagować na zmieniające się potrzeby i oczekiwania będzie w znacznej mierze kształtować opinię społeczeństwa o sprawności państwa, a przede wszystkim tworzyć klimat dla akceptacji społecznej dla zmian planowanych w ramach różnych polityk publicznych. Sprzyjać będzie również aktywnemu włączaniu się obywateli w procesy rozwojowe. Instytucje publiczne powinny więc być elastyczne, by móc reagować szybko i efektywnie, tak by zastosowane przez nie rozwiązania przynosiły największe korzyści zarówno dla obywatela, przedsiębiorcy, jak i państwa. Dlatego też kluczowym elementem zmian w funkcjonowaniu instytucji publicznych będzie przejście od administrowania do zarządzania. Oznacza to przesunięcie punktu ciężkości z podejścia pasywnego, zorientowanego na wypełnianie procedur, na rzecz podejścia aktywnego związanego z poszukiwaniem najlepszych rozwiązań i realizacją celów. Aby przejście od administrowania do zarządzania było możliwe, konieczny jest przegląd i analiza mechanizmów oraz zasad funkcjonowania instytucji publicznych zarówno tych funkcjonujących na poziomie krajowym, jak i na różnych poziomach administracji terytorialnej. Wynikiem takiego przeglądu będzie uporządkowanie kompetencji poszczególnych instytucji publicznych oraz wprowadzenie niezbędnych zmian strukturalnych i organizacyjnych. Efektywnemu zarządzaniu rozwojem służyć będzie również dokończenie procesu wdrażania nowego systemu dokumentów strategicznych wytyczających wizję i zadania rozwojowe kraju. Istotne przy tym jest zbudowanie mechanizmów zapewniających spójność programowania społeczno-gospodarczego, regionalnego i przestrzennego oraz realizację celów strategicznych przez sprawne przygotowywanie oraz wdrażanie programów. Konieczne jest usprawnienie systemów zarządzania administracją poprzez szersze wykorzystanie narzędzi opartych na podejściu procesowym oraz zarządzaniu ryzykiem. Jednocześnie wprowadzane będą działania zmierzające do poprawy jakości tworzonego prawa. Jakość prawa jest bowiem czynnikiem determinującym sposób funkcjonowania państwa. Przesądza o skuteczności działania jego organów, wpływa na jakość życia obywateli, decyduje o konkurencyjności gospodarki. Funkcjonalne prawo powinno być 32  Monitor Polski – 33 – Poz. 882 .go v.p l adekwatne do potrzeb regulacji, ograniczając interwencje państwa w życie jednostek czy działalność organizacji i przedsiębiorstw do uzasadnionego minimum. Powinno też odpowiadać dynamice rozwoju współczesnej cywilizacji, nadążając za realnie zachodzącymi procesami społecznymi, gospodarczymi i technologicznymi. Podstawą do podjęcia zmian będzie przegląd obowiązującego ustawodawstwa, a w jego efekcie zapewnienie spójności, aktualności i adekwatności przepisów oraz wyeliminowanie zbędnych regulacji, uproszczenie procesów legislacyjnych. Lepszej komunikacji między instytucjami publicznymi a obywatelami sprzyjać będzie rozwój technik teleinformatycznych, zwiększenie dostępności do infrastruktury w tym zakresie oraz realizacja idei otwartego rządu, dającej obywatelom możliwość aktywnego uczestnictwa w tworzeniu prawa i realizacji polityk. Nowoczesne technologie pozwalają upowszechniać formułę e-konsultacji na każdym etapie tworzenia polityk publicznych. Konieczne jest przy tym wykorzystanie i wzmocnienie już istniejących kanałów komunikacji rządu z obywatelami. ww w. rcl Priorytetowe kierunki interwencji publicznej: I.1.
94. Uporządkowanie kompetencji umożliwiające realizację działań rozwojowych W wyniku przeglądu instytucji publicznych wprowadzone zostaną zmiany w zakresie kompetencji poszczególnych podmiotów (administracji rządowej i podległych jej podmiotów, między administracją rządową a samorządową, w ramach administracji samorządowej), tak by nie dublował się zakres ich odpowiedzialności oraz wzmocniona została koordynacja niezbędna dla realizacji działań rozwojowych. Jest to szczególnie ważne w odniesieniu do jednostek samorządu terytorialnego. Uporządkowanie ich kompetencji oznaczać będzie przeniesienie na poziom regionalny i/lub lokalny części zadań administracji rządowej i instytucji pozabudżetowych w obszarach, które ze względu na swój charakter powinny należeć do kompetencji samorządu. W ślad za określeniem zakresu wskazanych zmian nastąpi dostosowanie sposobu finansowania wykonywanych zadań, co może się wiązać z wprowadzeniem modyfikacji w systemie dochodów jednostek samorządu terytorialnego. Wypracowane rozwiązania z założenia nie powinny powodować zwiększenia obciążeń budżetu państwa, a jedynie poprawić efektywność wydatkowania pieniędzy publicznych, m.in. przez lepsze dostosowanie do zadań, czemu będzie sprzyjać większa elastyczność gospodarowania środkami. Dokończony zostanie proces wprowadzania nowego systemu dokumentów strategicznych, opartego na długo- i średniookresowej strategii rozwoju kraju oraz na 9 strategiach zintegrowanych, a także uwzględniającego koncepcję przestrzennego zagospodarowania kraju. Proces ten będzie polegał na inwentaryzacji i konsolidacji dotychczas obowiązujących programów i innych dokumentów wdrożeniowych oraz na opracowaniu i wdrożeniu nowych, niezbędnych programów i instrumentów realizacyjnych dla strategii zintegrowanych. Jednocześnie aktualizacji podlegać będą strategie rozwoju województw, które powinny uwzględniać cele średniookresowej strategii rozwoju kraju, krajowej strategii rozwoju regionalnego, a także odpowiednich strategii ponadregionalnych. Przygotowane zostaną dokumenty związane z kolejną perspektywą finansową UE