Uchwała Nr 157 Rady Ministrów z dnia 25 września 2012 r. w sprawie przyjęcia Strategii Rozwoju Kraju 2020

Elektronicznie podpisany przez Grzegorz Paczowski Data: 2012.11.22 14:25:07 +01'00' MONITOR POLSKI v.p l DZIENNIK URZĘDOWY RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Warszawa, dnia 22 listopada 2012 r. Poz. 882 UCHWAŁA Nr 157 RADY MINISTRÓW .go z dnia 25 września 2012 r. w sprawie przyjęcia Strategii Rozwoju Kraju 2020 Na podstawie art. 11 ust. 4 oraz art. 12a ust. 5 ustawy z dnia 6 grudnia 2006 r. o zasadach prowadzenia polityki rozwoju (Dz. U. z 2009 r. Nr 84, poz. 712, z późn. zm.1)) Rada Ministrów uchwala, co następuje: § 1. Przyjmuje się Strategię Rozwoju Kraju 2020, stanowiącą załącznik do uchwały. § 2. Uchwała wchodzi w życie z dniem ogłoszenia. ww w. rcl Prezes Rady Ministrów: D. Tusk 1)  miany tekstu jednolitego wymienionej ustawy zostały ogłoszone w Dz. U. z 2009 r. Nr 157, poz. 1241, z 2011 r. Nr 279, poz. 1644 Z oraz z 2012 r. poz. 1237.  Monitor Polski –2– Poz. 882 Załącznik do uchwały nr 157 Rady Ministrów z dnia 25 września 2012 r. (poz. 882) Załącznik .go v.p l do uchwały nr 157 Rady Ministrów z dnia 25 września 2012 r. w. rcl Strategia Rozwoju Kraju 2020 ww AKTYWNE SPOŁECZEŃSTWO, KONKURENCYJNA GOSPODARKA, SPRAWNE PAŃSTWO Warszawa, wrzesień 2012 r.  Monitor Polski –3– Poz. 882 v.p l Spis treści WPROWADZENIE .................................................................................................... 5 MIEJSCE I ROLA STRATEGII ROZWOJU KRAJU 2020 ........................................................... 5 UWARUNKOWANIA I TRENDY ROZWOJOWE DO 2020 ROKU ............................................... 9 WIZJA POLSKI 2020 ......................................................................................................... 18 CEL STRATEGICZNY I OBSZARY INTERWENCJI .................................................................. 23 ZASADY POLITYKI ROZWOJU ........................................................................................... 26 RAMY PRAWNE, OBOWIĄZUJĄCE DOKUMENTY KRAJOWE I UNIJNE .................................. 29 OBSZAR STRATEGICZNY I. SPRAWNE I EFEKTYWNE PAŃSTWO ......................................... 32 ww w. rcl .go Cel I.1. Przejście od administrowania do zarządzania rozwojem ......................................................... 32 I.1.1. Uporządkowanie kompetencji umożliwiające realizację działań rozwojowych ..................... 33 I.1.2. Zwiększenie efektywności instytucji publicznych .................................................................. 34 I.1.3. Wprowadzenie jednolitych zasad e-gov w administracji (e-administracja) ............................ 36 I.1.4. Poprawa jakości prawa ............................................................................................................ 37 I.1.5. Zapewnienie ładu przestrzennego ........................................................................................... 38 Cel I.2. Zapewnienie środków na działania rozwojowe ........................................................................ 39 I.2.1. Modernizacja struktury wydatków publicznych ..................................................................... 40 I.2.2. Poprawa efektywności środków publicznych ......................................................................... 41 I.2.3. Zwiększenie wykorzystania środków pozabudżetowych ........................................................ 42 Cel I.3. Wzmocnienie warunków sprzyjających realizacji indywidualnych potrzeb .......................... 43 i aktywności obywatela ......................................................................................................................... 43 I.3.1. Poprawa skuteczności wymiaru sprawiedliwości ................................................................... 45 I.3.2. Rozwój kapitału społecznego .................................................................................................. 47 I.3.3. Zwiększenie bezpieczeństwa obywatela ................................................................................. 50 I.3.4. Utrwalenie bezpieczeństwa narodowego ................................................................................ 54 OBSZAR STRATEGICZNY II. KONKURENCYJNA GOSPODARKA .......................................... 56 Cel II.1. Wzmocnienie stabilności makroekonomicznej ........................................................................ 56 II.1.1. Uzdrowienie finansów publicznych ....................................................................................... 57 II.1.2. Zwiększenie stopy oszczędności i inwestycji ........................................................................ 58 II.1.3. Integracja ze strefą euro ......................................................................................................... 59 II.1.4. Rozwój eksportu towarów i usług.......................................................................................... 60 Cel II.2. Wzrost wydajności gospodarki................................................................................................ 62 II.2.1. Zwiększenie produktywności gospodarki .............................................................................. 62 II.2.2. Wzrost udziału przemysłów i usług średnio i wysoko zaawansowanych technologicznie .... 63 II.2.3. Zwiększenie konkurencyjności i modernizacja sektora rolno-spożywczego ......................... 65 II.2.4. Poprawa warunków ramowych dla prowadzenia działalności gospodarczej ......................... 66 Cel II.3. Zwiększenie innowacyjności gospodarki ................................................................................. 68 II.3.1. Wzrost popytu na wyniki badań naukowych ......................................................................... 69 II.3.2. Podwyższenie stopnia komercjalizacji badań ........................................................................ 70 II.3.3. Zapewnienie kadr dla B+R .................................................................................................... 72 II.3.4. Zwiększenie wykorzystania rozwiązań innowacyjnych ........................................................ 74 Cel II.4. Rozwój kapitału ludzkiego....................................................................................................... 77 II.4.1. Zwiększanie aktywności zawodowej ..................................................................................... 78 II.4.2. Poprawa jakości kapitału ludzkiego ....................................................................................... 80 II.4.3. Zwiększanie mobilności zawodowej i przestrzennej ............................................................. 85 Cel II.5. Zwiększenie wykorzystania technologii cyfrowych ................................................................. 85 II.5.1. Zapewnienie powszechnego dostępu do Internetu ................................................................. 87 II.5.2. Upowszechnienie wykorzystania technologii cyfrowych ...................................................... 87 II.5.3. Zapewnienie odpowiedniej jakości treści i usług cyfrowych................................................. 89 Cel II.6. Bezpieczeństwo energetyczne i środowisko ............................................................................. 90 II.6.1. Racjonalne gospodarowanie zasobami .................................................................................. 92 II.6.2. Poprawa efektywności energetycznej .................................................................................... 94 2  Monitor Polski –4– Poz. 882 .go v.p l II.6.3. Zwiększenie dywersyfikacji dostaw paliw i energii .............................................................. 97 II.6.4. Poprawa stanu środowiska ..................................................................................................... 98 II.6.5. Adaptacja do zmian klimatu ................................................................................................ 101 Cel II.7. Zwiększenie efektywności transportu .................................................................................... 103 II.7.1. Zwiększenie efektywności zarządzania w sektorze transportowym .................................... 104 II.7.2. Modernizacja i rozbudowa połączeń transportowych .......................................................... 105 II.7.3. Udrożnienie obszarów miejskich ......................................................................................... 108 OBSZAR STRATEGICZNY III. SPÓJNOŚĆ SPOŁECZNA I TERYTORIALNA............................ 110 Cel III.1. Integracja społeczna ............................................................................................................ 110 III.1.1. Zwiększenie aktywności osób wykluczonych i zagrożonych wykluczeniem społecznym . 111 III.1.2. Zmniejszenie ubóstwa w grupach najbardziej nim zagrożonych........................................ 113 Cel III.2. Zapewnienie dostępu i określonych standardów usług publicznych .................................... 114 III.2.1. Podnoszenie jakości i dostępności usług publicznych ........................................................ 116 III.2.2. Zwiększenie efektywności systemu świadczenia usług publicznych ................................. 117 Cel III.3. Wzmocnienie mechanizmów terytorialnego równoważenia rozwoju oraz integracja przestrzenna dla rozwijania i pełnego wykorzystania potencjałów regionalnych............... 119 III.3.1.Tworzenie warunków instytucjonalnych, prawnych i finansowych dla realizacji działań rozwojowych w regionach................................................................................................... 120 III.3.2. Wzmacnianie ośrodków wojewódzkich ............................................................................. 123 III.3.3.Tworzenie warunków dla rozwoju ośrodków regionalnych, subregionalnych i lokalnych oraz wzmacniania potencjału obszarów wiejskich .............................................................. 124 III.3.4. Zwiększenie spójności terytorialnej ................................................................................... 127 w. rcl RAMY REALIZACYJNE ...................................................................................... 133 RAMY FINANSOWE......................................................................................................... 133 SYSTEM REALIZACJI ...................................................................................................... 145 STRATEGICZNE ZADANIA PAŃSTWA W PERSPEKTYWIE 2020 ROKU ..... 152 WSKAŹNIKI .......................................................................................................... 154 DIAGNOZA NA POTRZEBY STRATEGII ROZWOJU KRAJU 2020 ZAŁĄCZNIK 2: WYNIKI OCENY ODZIAŁYWANIA NA ŚRODOWISKO STRATEGII ROZWOJU KRAJU 2020 ZAŁĄCZNIK 3: STRATEGIA ROZWOJU KRAJU 2020. RAPORT Z KONSULTACJI SPOŁECZNYCH ww ZAŁĄCZNIK 1: 3  Monitor Polski –5– Poz. 882 Miejsce i rola Strategii Rozwoju Kraju 2020 v.p l WPROWADZENIE ww w. rcl .go Strategia Rozwoju Kraju 2020 (ŚSRK) jest elementem nowego systemu zarządzania rozwojem kraju, którego fundamenty zostały określone w znowelizowanej ustawie z dnia 6 grudnia 2006 r. o zasadach prowadzenia polityki rozwoju (Dz.U. z 2009 r. Nr 84, poz. 712, z późn. zm.) oraz w przyjętym przez Radę Ministrów 27 kwietnia 2009 r. dokumencie Założenia systemu zarządzania rozwojem Polski. W związku z koniecznością dostosowania Strategii Rozwoju Kraju 2007-2015, przyjętej 29 listopada 2006 r., do nowych uwarunkowań społeczno-gospodarczych oraz do wyzwań wewnętrznych i zewnętrznych, a także wymogów wprowadzanego systemu zarządzania polityką rozwoju, podjęto decyzję o jej aktualizacji oraz o wydłużeniu horyzontu czasowego do 2020 roku. Prace nad aktualizacją realizowano tak, aby skorelować je z pracami nad innymi, opracowywanymi dokumentami strategicznymi, tj. długookresową strategią rozwoju kraju oraz strategiami zintegrowanymi. W nowym systemie do głównych dokumentów strategicznych, na podstawie których prowadzona jest polityka rozwoju, należą: długookresowa strategia rozwoju kraju - DSRK (Polska 2030. Trzecia fala nowoczesności), określająca główne trendy, wyzwania oraz koncepcję rozwoju kraju w perspektywie długookresowej, średniookresowa strategia rozwoju kraju - ŚSRK (Strategia Rozwoju Kraju 2020) – najważniejszy dokument w perspektywie średniookresowej, określający cele strategiczne rozwoju kraju do 2020 r., kluczowy dla określenia działań rozwojowych, w tym możliwych do sfinansowania w ramach przyszłej perspektywy finansowej UE na lata 2014-2020 oraz 9 zintegrowanych strategii, służących realizacji założonych celów rozwojowych: Strategia Innowacyjności i Efektywności Gospodarki, Strategia Rozwoju Kapitału Ludzkiego, Strategia Rozwoju Transportu, Bezpieczeństwo Energetyczne i Środowisko, Sprawne Państwo, Strategia Rozwoju Kapitału Społecznego, Krajowa Strategia Rozwoju Regionalnego 2010-2020: Regiony, Miasta, Obszary wiejskie, Strategia Rozwoju Systemu Bezpieczeństwa Narodowego RP, Strategia Zrównoważonego Rozwoju Wsi, Rolnictwa i Rybactwa. DSRK, ŚSRK oraz 9 strategii zintegrowanych łączy spójna hierarchia celów i kierunków interwencji. W strategiach zintegrowanych nastąpiło odejście od wąskiego sektorowego podejścia na rzecz integracji obszarów oraz przenikania się różnych zjawisk i procesów. Szczególną rolę w systemie pełni Krajowa Strategia Rozwoju Regionalnego, która wskazuje zakres terytorialnego wpływu interwencji realizowanych w ramach różnych polityki publicznych, a więc również w ramach pozostałych strategii zintegrowanych. Przedstawia ona kluczowe dla rozwoju regionalnego wyzwania oraz zarysowuje cele rozwojowe w odniesieniu do różnego rodzaju obszarów uwzględniając funkcje przez nie pełnione, występujące potencjały oraz bariery. Ramy przestrzenne dla prowadzenia polityki rozwoju w Polsce, w tym realizacji poszczególnych strategii rozwojowych stanowi koncepcja przestrzennego zagospodarowania kraju (Koncepcja Przestrzennego Zagospodarowania Kraju 2030) 1. Jest to główny dokument strategiczny kreujący ład przestrzenny w Polsce oraz porządkujący zagadnienia związane z rozwojem – w którym przestrzeń traktowana jest jako płaszczyzna odniesienia dla działań rozwojowych. 1 Koncepcja Przestrzennego Zagospodarowania Kraju 2030, przyjęta przez Radę Ministrów 13 grudnia 2011 r. 5  Dokumenty strategiczne Układ dokumentów strategicznych –6– Poz. 882 v.p l Długookresowa Strategia Rozwoju Kraju 2030 główne trendy, wyzwania, długookresowa koncepcja rozwoju kraju obszary tematyczne Średniookresowa Strategia Rozwoju Kraju 2020 Strategia zrównoważonego rozwoju wsi, rolnictwa i rybactwa Strategia rozwoju systemu bezpieczeństwa narodowego RP Krajowa strategia rozwoju regionalnego społecznego kapitału .go Strategia rozwoju Sprawne Państwo Bezpieczeństwo energetyczne i środowisko Strategia rozwoju transportu Strategia rozwoju kapitału ludzkiego cele i kierunki rozwoju kraju w perspektywie średniookresowej Strategia innowacyjności i efektywności gospodarki Koncepcja Przestrzennego Zagospodarowania Kraju Monitor Polski Programy rozwoju ww w. rcl Schemat 1. Układ dokumentów strategicznych. Prace nad krajowymi dokumentami strategicznymi zbiegły się w czasie z wypracowywaniem celów rozwojowych dla Unii Europejskiej w jej podstawowym dokumencie – Strategia na rzecz inteligentnego i zrównoważonego rozwoju sprzyjającemu włączeniu społecznemu Europa 2020 (strategia Europa 2020), a w szczególności z przygotowywaniem Krajowego Programu Reform (KPR) na rzecz realizacji strategii Europa 2020. W Krajowym Programie Reform, który stanowi istotny element krajowego systemu dokumentów strategicznych, określany jest sposób realizacji działań wytyczonych w powyższych dokumentach strategicznych, tak by jednocześnie wpisywały się one w priorytety wspólnych działań całej UE. Przewidziana w ramach tzw. Europejskiego Semestru coroczna aktualizacja KPR umożliwia elastyczne reagowanie na zmieniające się warunki realizacji priorytetów określonych w ŚSRK. Z jednej więc strony dokumenty krajowe przenoszą wyzwania europejskie na grunt krajowy, z drugiej zaś przez identyfikację krajowych potencjałów i barier jest możliwe aktywne współuczestniczenie w procesie formułowania celów strategicznych UE. Wskazane w dokumentach krajowych cele rozwojowe i priorytety w znaczącym zakresie wpisują się w cele europejskie i są z nią spójne. 6  Monitor Polski –7– Poz. 882 Poziom unijny Wieloletnie ramy finansowe Europejski semestr Polityka sp ójno ści (EFRR, EFS, FS) Zalecenia dla poszczegó poszczególnych krajó krajów (CSR) Wspó Wspólne Ramy Strategiczne Umowa Partnerstwa Krajowy program reform v.p l Strategia UE „Europa 2020” 2020” WPRyb WPR Programy operacyjne 9 strategii zintegrowanych .go ŚSRK 2020 dł ugookresowe dokumenty strategiczne (DSRK, KPZK) Poziom krajowy Schemat 2. Zależności między dokumentami krajowymi i unijnymi. ww w. rcl Podstawą diagnostyczną dla przygotowywanych krajowych strategii rozwoju jest Raport Polska 2030. Wyzwania rozwojowe,2prezentujący wyzwania i rekomendacje w kluczowych dla rozwoju obszarach funkcjonowania państwa. ŚSRK, główna strategia rozwoju w średnim okresie, uwzględniając kluczowe wyzwania zawarte w DSRK wskazuje strategiczne zadania państwa, których podjęcie w perspektywie najbliższych lat jest niezbędne, by wzmocnić procesy rozwojowe (wraz z szacunkowymi wielkościami potrzebnych środków finansowych). ŚSRK przedstawia scenariusz rozwojowy wynikający m.in. z diagnozy barier i zagrożeń oraz z analizy istniejących potencjałów, jak też możliwości sfinansowania zaprojektowanych działań. Strategia Rozwoju Kraju 2020 oparta jest na scenariuszu stabilnego rozwoju. Pomyślność realizacji wszystkich założonych w tej Strategii celów będzie uzależniona od wielu czynników zarówno wewnętrznych, jak i zewnętrznych, które mogą wpływać na dostępność środków finansowych na jej realizację. Szczególne znaczenie będzie miał rozwój sytuacji w gospodarce światowej, a w szczególności w strefie euro. Doświadczenia kryzysu finansowo-gospodarczego, który wybuchł w 2008 r. i dotknął przede wszystkim państwa wysoko rozwinięte, w tym państwa UE, pokazują, że ze względu na otwartość gospodarek poszczególnych krajów i rosnące między nimi współzależności, zakres i siła oddziaływania pojawiających się zjawisk i procesów kryzysowych na gospodarki poszczególnych państw jest znacząca i może powodować konieczność weryfikacji ambitnych planów rozwojowych. W przypadku Polski, największy wpływ na realizację Strategii Rozwoju Kraju 2020 będzie mieć sytuacja w poszczególnych państwach Unii Europejskiej oraz utrzymanie stabilności strefy euro. Nieznana jest jeszcze wysokość środków unijnych, na jakie Polska będzie mogła liczyć w ramach perspektywy finansowej UE na lata 2014–2020. Fundusze UE mogą stanowić istotne źródło finansowania działań rozwojowych, wymagać jednak będą zaangażowania krajowych środków publicznych. 2 Raport Polska 2030. Wyzwania rozwojowe, Kancelaria Prezesa Rady Ministrów, lipiec 2009. 7  Monitor Polski –8– Poz. 882 ww w. rcl .go v.p l W najbliższych latach kluczowe będzie pogodzenie konieczności równoważenia finansów publicznych i zwiększania oszczędności, przy jednoczesnej realizacji rozwoju opartego na likwidowaniu największych barier rozwojowych, ale też rozwoju w coraz większym stopniu opartego na edukacji, cyfryzacji i innowacyjności. Szczególnie ważne będzie przeprowadzenie zmian systemowych, kompetencyjnych i instytucjonalnych sprzyjających uwolnieniu potencjałów i rezerw rozwojowych, a także środków finansowych. ŚSRK wytycza obszary strategiczne, w których koncentrować się będą główne działania oraz określa, jakie interwencje są niezbędne w perspektywie średniookresowej w celu przyspieszenia procesów rozwojowych. ŚSRK stanowi tym samym odniesienie dla nowej generacji dokumentów strategicznych przygotowywanych w Polsce na potrzeby programowania środków Unii Europejskiej na lata 2014-2020. Ma to tym większe znaczenie, że w proponowanym w regulacjach prawnych modelu programowania europejskiej polityki spójności na lata 2014-2020 znacznie zmodyfikowano system programowania; nie występuje w nim dokument krajowy typu Narodowego Planu Rozwoju czy też Narodowych Strategicznych Ram Odniesienia. ŚSRK tworzy więc zasadnicze ramy dla interwencji strukturalnej w Polsce, podejmowanej w ramach poszczególnych polityk europejskich w kolejnym okresie programowania 2014-2020. Wzmacnia zatem znaczenie polityki spójności jako instrumentu realizacji celów narodowych, przy zachowaniu solidarności europejskiej. Strategia średniookresowa wskazuje działania polegające na usuwaniu barier rozwojowych, swoistych „wąskich gardeł”, w tym słabości polskiej gospodarki ujawnionych przez kryzys gospodarczy, jednocześnie koncentrując się na potencjałach społeczno-gospodarczych i przestrzennych, które odpowiednio wzmocnione będą stymulowały rozwój. ŚSRK dokonuje wyboru, koncentrując się na czynnikach umożliwiających realizację celów strategicznych. Pokazuje jednocześnie następstwo procesów rozwojowych w różnych obszarach i ich wzajemne zależności. Wykorzystanie tych zależności i istniejących sprzężeń zwrotnych będzie wzmacniać efekty podejmowanych działań w horyzoncie wieloletnim. Z kolei opóźnienie w realizacji działań w jednym obszarze, może utrudnić realizację zakładanych celów w innych powiązanych obszarach strategicznych. Dlatego interwencja publiczna powinna wykorzystywać oraz wzmacniać sprzężenia zwrotne, będąc źródłem wartości dodanej polegającej na oddziaływaniu na wiele powiązanych ze sobą obszarów w dłuższej perspektywie czasu. ŚSRK uwzględnia ocenę rezultatów dotychczas podejmowanych działań rozwojowych oraz rekomendacje dla kształtowania polityki rozwoju zawarte w dokumencie przygotowanym przez Ministerstwo Rozwoju Regionalnego pt. Raport Polska 2011. Gospodarka, Społeczeństwo, Regiony.3 ŚSRK jest skierowana nie tylko do administracji publicznej. Integruje ona wokół celów strategicznych wszystkie podmioty publiczne, a także środowiska społeczne i gospodarcze, które uczestniczą w procesach rozwojowych i mogą je wspomagać zarówno na szczeblu centralnym, jak i regionalnym. ŚSRK wskazuje konieczne reformy ograniczające lub eliminujące bariery rozwoju społeczno-gospodarczego, orientacyjny harmonogram ich realizacji oraz sposób finansowania zaprojektowanych działań (zawiera wieloletni ramowy plan wydatków publicznych na działania rozwojowe). 3 Raport Polska 2011. Gospodarka, Społeczeństwo, Regiony, przyjęty przez Radę Ministrów 2 listopada 2011 r. 8  Monitor Polski –9– Poz. 882 .go v.p l Strategia zwraca uwagę na wymiar terytorialny podejmowanych działań, wzmocnienie i lepsze wykorzystanie potencjałów regionalnych. Widzi zatem znaczenie samorządu terytorialnego i innych podmiotów w dynamizacji rozwoju regionów i kraju. W okresie do 2020 r. akcent strategiczny zostanie położony w głównej mierze na wzmacnianie potencjałów, które w przyszłości zagwarantują długofalowy rozwój, a nie tylko na alokację środków bezpośrednio w dziedziny, w których występują największe deficyty. Tym samym ŚSRK nie rozwija wszystkich obszarów istotnych z samego faktu funkcjonowania państwa, lecz koncentruje się głównie na tych, w których powinny zostać podjęte działania wzmacniające i przyspieszające procesy rozwojowe (w tym niezbędne zmiany strukturalne) w ciągu najbliższych dziesięciu lat. ŚSRK stanowi bazę dla 9 strategii zintegrowanych, które powinny przyczyniać się do realizacji założonych w ŚSRK celów, a zaprojektowane w nich działania - rozwijać i uszczegóławiać reformy wskazane w ŚSRK. Zadaniem zintegrowanych strategii będzie sprecyzowanie kierunków działania i przedstawienie instrumentów realizujących wskazane zadania państwa. Uwarunkowania i trendy rozwojowe do 2020 roku ww w. rcl Rozwój kraju jest złożonym procesem, na który mają wpływ liczne czynniki wewnętrzne i zewnętrzne. Kształtowanie polityki rozwoju wymaga dogłębnej ich analizy, a także gotowości i odwagi do aktywnego, skutecznego minimalizowania negatywnego oddziaływania niekorzystnych trendów. Całość uwarunkowań międzynarodowych ulega nieustannym dynamicznym przekształceniom, w tym w wymiarze gospodarki światowej, co stanowi jedno z największych wyzwań dla długo- i średniookresowego rozwoju Polski, jak również dla jej bieżących interesów, zobowiązań i działań. Szczególną determinantę stanowią okresowe napięcia i zaburzenia w krajach zarówno o wiodącej roli w świecie, jak i o mniejszej skali gospodarki, które kształtują koniunkturę światową i europejską. Zakres i siła ich wpływu na Polskę jest znacząca i może być większa, biorąc pod uwagę rosnącą otwartość polskiej gospodarki. Zjawiska i procesy kryzysowe na świecie ograniczają zwłaszcza warunki i dynamikę rozwoju polskiego eksportu, co w konsekwencji negatywnie wpływa na wzrost gospodarki kraju. Jednocześnie okresowe zaburzenia finansowe silnie ograniczają napływ kapitału zagranicznego do Polski i możliwości finansowania wzrostu. Należy zaznaczyć, iż członkostwo Polski w UE – wraz ze stabilnością wewnętrznych struktur gospodarczych, w tym siłą i witalnością polskich przedsiębiorstw - przyczynia się do wzmacniania odporności na wspomniane wstrząsy i sytuacje kryzysowe na rynkach zagranicznych. Przewidując jednak rozwój gospodarczy, należy mieć na względzie zarówno właściwe opcje strategiczne, jak i reguły ostrożnościowe w polityce gospodarczo- finansowej. Warunkiem niezbędnym dla rozwoju kraju, a tym samym kierunkiem aktywności państwa pozostaje umacnianie pozycji i roli międzynarodowej, w tym bezpieczeństwa narodowego. Polska osiągnęła już wysoki poziom bezpieczeństwa międzynarodowego, jednak nie można wykluczyć wystąpienia zjawisk, które mogą negatywnie wpłynąć na jego stan (kataklizmy, cyberataki, terroryzm, regionalne ogniska napięć). Konieczne jest zatem stałe rozwijanie systemu bezpieczeństwa narodowego, pozwalającego na skuteczne reagowanie Polski na współczesne wyzwania i ewentualne zagrożenia dla jej bezpieczeństwa i innych żywotnych interesów. 9  Monitor Polski – 10 – Poz. 882 ww w. rcl .go v.p l Pozycja międzynarodowa Polski jest z jednej strony ściśle powiązana z potencjałem rozwojowym kraju, a z drugiej - w wysokim stopniu określa możliwości realizacji strategii rozwoju kraju, w tym konkretnych interesów i przedsięwzięć. Okres do 2020 r. będzie dla światowego systemu społeczno-gospodarczo-politycznego czasem intensywnego poszukiwania modeli rozwoju, które uwzględniałyby doświadczenia kryzysu gospodarczego oraz globalne wyzwania związane z potrzebą dynamizowania potencjału innowacyjnego gospodarki i zapewnieniem stabilnych podstaw wzrostu. Konieczne będzie zwiększanie świadomości w zakresie stymulowania wzrostu inteligentnego, zrównoważonego i sprzyjającego włączeniu społecznemu zgodnie z priorytetami strategii Europa 2020. Jednocześnie będzie rosło znaczenie podmiotów niepaństwowych o globalnym zasięgu (np. sieciowe społeczności internetowe, międzynarodowe korporacje). Rosnące znaczenie gospodarcze i polityczne krajów rozwijających się zmieni światowy układ sił, co z kolei będzie miało wpływ na światowy system regulacji rynków oraz zarządzania zagrożeniami i wynikającymi z nich ryzykami o wymiarze globalnym. Do najważniejszych należy zaliczyć ryzyka: finansowe - związane z niestabilnością rynków finansowych, ekologiczne - związane z degradacją środowiska i wynikającymi stąd niekorzystnymi zjawiskami naturalnymi, energetyczne – dotyczące zbyt małej podaży surowców energetycznych (globalnie) i wpływu, jaki taka sytuacja może mieć na rozwój gospodarczy państw, żywnościowe -związane z niestabilnością rynków i rosnącym popytem na produkty rolne, techniczne - związane z niekorzystnymi skutkami rozwoju cywilizacyjnego prowadzącymi do katastrof technicznych, epidemiologiczne - związane z możliwością wybuchu pandemii o nieznanej jeszcze etiologii. Rosnący globalny popyt na produkty, usługi i dobra inwestycyjne w kontekście wspomnianych zagrożeń i ryzyk stymulować będzie poszukiwanie nowych technologii i sposobów organizacji produkcji zwiększających efektywność działalności gospodarczej i jednocześnie skłaniać do kreowania nowych wzorów konsumpcji i stylów życia. W konsekwencji, głównym mechanizmem napędzającym restrukturyzację i rozwój światowej gospodarki będą szeroko rozumiane innowacje zarówno technologiczne, jak i organizacyjne czy społeczne. Teoretycy zarządzania postulują przejście od modeli prowadzenia przedsiębiorstw na zasadzie maksymalizacji zysku do modeli opartych na zasadzie maksymalizacji wartości dzielonej, w których źródłem wartości i rozwoju jest równoważenie konkurencji ze współpracą i szukaniem synergii oraz optymalnym wykorzystaniem rozproszonych potencjałów, co staje się możliwe dzięki wykorzystaniu nowych technik komunikacyjnych. Polska gospodarka jest integralną częścią światowego systemu gospodarczego, dlatego jednym z kluczowych czynników wpływających na rozwój gospodarczy kraju jest światowa koniunktura gospodarcza. Na dynamikę polskiej gospodarki i jej zależność od cykli i trendów rozwojowych systemu światowego wpływają zarówno bezpośrednie powiązania gospodarcze, warunki na rynkach światowych, jak i konsekwencje udziału we wspólnym rynku Unii Europejskiej oraz w wielostronnych porozumieniach o wolnym handlu. Jako podmiot w międzynarodowych stosunkach handlowych, Polska stanowi także ogniowo globalnego łańcucha dostaw, przez co nie tylko stosuje się do zasad współpracy w obrocie międzynarodowym, ale zyskuje także wpływ na ich kształtowanie. Akcesja do wspólnot europejskich ma doniosły wpływ na obraz współczesnej Polski. Konsekwencje integracji widoczne są praktycznie we wszystkich obszarach życia społecznego i gospodarczego. Nie ulega wątpliwości, że członkostwo w Unii Europejskiej 10  Monitor Polski – 11 – Poz. 882 ww w. rcl .go v.p l będzie w dalszym ciągu czynnikiem w istotnym stopniu wpływającym na tempo i kierunki rozwoju kraju. Konkurencyjność polskiej gospodarki jest jednak nadal niska. Jej zapóźnienie w stosunku do najbardziej zaawansowanych ekonomicznie krajów wynika ze struktury opartej w dużej mierze na tradycyjnych sektorach produkcji i usług, z niskiego poziomu akumulacji kapitału i wykorzystania kapitału ludzkiego. Dotychczasowy wzrost gospodarczy polegał w znacznym stopniu na korzystaniu z „renty zapóźnienia”. Potencjał gospodarczy Polski nie mógł być w pełni wykorzystany ze względu na relatywnie niskie stopy oszczędności i inwestycji, niewysoki wskaźnik zatrudnienia oraz niewystarczającą dynamikę wzrostu produktywności. Tymczasem udział Polski w międzynarodowym obrocie gospodarczym sprawia, że skuteczne działanie w konkurencyjnym środowisku wymaga nieustannego rozwoju potencjału oraz budowania przewag. Współzawodnictwo zmusza całą gospodarkę narodową i poszczególne tworzące ją podmioty do poprawiania efektywności gospodarowania. Dotychczasowe przewagi konkurencyjne, oparte przede wszystkim na niskich kosztach pracy, tracą znaczenie. Konieczne jest wypracowanie nowych atutów. W konsekwencji przedsiębiorstwa stosujące starsze i mniej efektywne modele biznesowe i technologie produkcji stają wobec potrzeby głębokiej modernizacji i oparcia swojego działania na wszechstronnej innowacyjności, polegającej na poszukiwaniu i wdrażaniu innowacji organizacyjnych, procesowych, technologicznych, produktowych czy marketingowych. Wraz z adaptowaniem nowych technologii następować będzie stopniowa reorientacja polskiego eksportu w kierunku produktów o wyższym poziomie technologicznym. Jego konkurencyjność tworzona będzie przede wszystkim w sektorach wykorzystujących średnie i wysokie technologie. Przewaga konkurencyjna w coraz większym stopniu powinna się opierać na wysokiej innowacyjności, wiedzy i kreatywności oraz na efektach skali i w coraz większym stopniu na powiązaniach kooperacyjnych. W ramach współpracy w strukturach klastrowych także sektor małych i średnich przedsiębiorstw może tworzyć produkty zdolne do konkurowania na globalnym rynku – regionalne, narodowe i unijne specjalności towarowe, które z powodzeniem będą konkurować z tradycyjnymi obszarami przewag konkurencyjnych krajów, w tym krajów BRIC. Korzystnym przemianom w strukturze wymiany handlowej towarzyszyć będzie utrzymywanie znaczenia eksportu sektora rolno-spożywczego, opartego w dużej mierze na żywności wytworzonej metodami integrowanymi, ekologicznymi, tradycyjnymi i regionalnymi oraz z lokalnych surowców. Rozwojowi gospodarczemu sprzyja również otwartość biznesowa i zawodowa, skłonność do kooperacji oraz wchodzenia we wspólne przedsięwzięcia inwestycyjne, czyli cechy warunkowane przez jakość kapitału społecznego. Istotą kapitału społecznego jest bowiem jego zdolność do sieciowania zasobów, integrowania działań i rozwijania dobrowolnej kooperacji w różnych sferach życia, dlatego też jest jednym z podstawowych czynników, które warunkują produktywność i innowacyjność kraju. Ze względu na specyficzne uwarunkowania historyczne, rozwijany w Polsce kapitał społeczny przybiera najczęściej charakter sieci społecznych o charakterze zamkniętym, funkcjonujących w izolacji od instytucji i siebie nawzajem — nastawionych częściej na przetrwanie i adaptację niż na rozwój i innowacyjność. Warunkiem zamiany wzorców przetrwania i adaptacji na wzorzec rozwojowy jest wzrost poziomu kapitału społecznego, opierającego się na otwartych sieciach społecznych, włączających w łańcuchy kooperacji i komunikacji różnorodne społeczności, obywateli i instytucje. 11  Monitor Polski – 12 – Poz. 882 ww w. rcl .go v.p l Rosnący wpływ na rozwój gospodarki będzie miał wzrost popytu konsumpcyjnego społeczeństwa. Większa zamożność i aspiracje materialne Polaków przekładać się będą na chęć uzyskania standardu życia porównywalnego z jakością życia mieszkańców „starej Unii”. Dążenie do modeli kulturowych i stylów życia zamożniejszych społeczeństw znajdzie odzwierciedlenie w strukturze popytu. W efekcie rozwijać się będą: produkcja dóbr konsumpcyjnych, handel i usługi. Dlatego też istotne będą działania na rzecz efektywnego wdrażania zasad zrównoważonej produkcji i konsumpcji, w szczególności kształtowania prośrodowiskowych postaw konsumentów oraz promocji zdrowego stylu życia. Wzrośnie znaczenie gospodarcze małych i średnich przedsiębiorstw, zdolnych do bardziej elastycznego funkcjonowania na rynku i przedstawiania zindywidualizowanej, unikatowej oferty. Szanse i możliwości modernizacji i kształtowania długookresowej pozycji konkurencyjnej kraju zależą jednak nie tylko od zdolności adaptacyjnej przedsiębiorstw, lecz także od wielu innych kluczowych czynników o charakterze wewnętrznym: trendów demograficznych, jakości kapitału ludzkiego, dostępu do podstawowych surowców energetycznych, stanu środowiska naturalnego, perspektyw rozwoju nauki, techniki i technologii, spójności terytorialnej i jakości ładu przestrzennego, stanu infrastruktury, możliwości i źródeł finansowania rozwoju społeczno-ekonomicznego, determinacji władzy i współdziałania partnerskiego w reformowaniu kraju oraz kultury promującej wartości i praktyki społeczne sprzyjające rozwojowi. Sytuacja demograficzna kształtuje ważne determinanty rozwoju gospodarczego: potencjalny popyt konsumpcyjny i potencjalną podaż zasobów pracy. Rynek pracy będzie ulegał dalszym przekształceniom nie tylko ze względu na starzenie się ludności Polski i pogarszającą się strukturę zasobów pracy. Procesom demograficznym towarzyszyć będzie presja migracyjna wynikająca z trendów globalizacyjnych oraz z otwarcia, po akcesji Polski do Unii Europejskiej, wielu atrakcyjnych zagranicznych rynków pracy, a także rosnący wewnętrzny popyt na pracę w wyniku poprawy koniunktury gospodarczej. Konieczne staną się zmiany w przepisach prawnych, mające na celu wydłużenie okresu aktywności zawodowej i ograniczenie systemowych możliwości przechodzenia na wcześniejsze emerytury. Rozwiązania wymagać będą problemy wynikające ze zbyt dużego udziału pracujących w nisko produktywnych gałęziach gospodarki (w tym w rolnictwie), niska aktywność zawodowa Polaków i niski wskaźnik zatrudnienia, zwłaszcza kobiet. Starzenie się ludności Polski to także poważne wyzwanie dla systemu ochrony zdrowia – konieczne będzie m.in. dopasowanie podaży usług zdrowotnych do zmieniającego się z uwagi na uwarunkowania demograficzne i epidemiologiczne popytu oraz wprowadzenie rozwiązań systemowych w zakresie opieki farmaceutycznej osób starszych. Ważnym czynnikiem przyszłej pozycji konkurencyjnej kraju będą warunki dostępu do zasobów surowców nieodnawialnych, w tym energetycznych. W perspektywie 10 lat takie nośniki energii jak: węgiel, ropa naftowa i gaz ziemny utrzymają swoje kluczowe znaczenie w bilansie energetycznym kraju. W konsekwencji rozwój gospodarki i jej konkurencyjności zależeć będzie od dostępu do rynków tych surowców i stopnia ich monopolizacji. Potencjalną szansę stanowią zasoby węglowodorów ze złóż niekonwencjonalnych, które mogą zasadniczo wpłynąć na zmianę bilansu energetycznego kraju. Jednocześnie, na skutek postępu technicznego i technologicznego zwiększają się możliwości w zakresie pozyskania surowców i materiałów ze źródeł odnawialnych oraz wykorzystania energetyki jądrowej. Rosnąca presja demograficzna i rozwój gospodarczy wywierają wpływ na globalny 12  Monitor Polski – 13 – Poz. 882 ww w. rcl .go v.p l ekosystem na niespotykaną dotąd skalę. Problem zachowania zdrowego, zdolnego do odtwarzania swoich zasobów i różnorodności środowiska urósł do rangi kluczowego wyzwania politycznego, gospodarczego i społecznego, stając się domeną coraz większego zainteresowania władz państwowych, regionalnych i lokalnych. Podstawowe kwestie wynikające z cywilizacyjnej presji na środowisko dotyczą gospodarowania wodami (ochrona przed powodzią, suszą i deficytem wody oraz zapewnienie dostępu do czystej wody) oraz odpadami (zachowanie hierarchii postępowania z odpadami, stosowanie najlepszych dostępnych technik i technologii oraz analizy cyklu życia produktów), zachowania różnorodności biologicznej (ochrona przyrody i krajobrazu), a także ochrony powietrza. Szczególnego znaczenia nabiera kwestia właściwego zabezpieczenia i reagowania na efekty zmian klimatycznych, zwłaszcza nadmiernego ogrzewania się atmosfery ziemi, czyli tzw. efektu cieplarnianego oraz wynikające z tych zmian powodzie, susze i niekorzystne zjawiska pogodowe o dużej intensywności. Uwzględnione również będą zmiany zachodzące w stanie ochrony i zrównoważonego użytkowania różnorodności biologicznej. Tworzenie elastycznych systemów monitorowania zmian klimatycznych w celu szybkiego reagowania i organizacji odpowiednich zabezpieczeń zmniejszających skalę szkód i dewastacji staje się zadaniem o priorytetowym znaczeniu. Konieczna jest też transformacja w kierunku zielonej, niskoemisyjnej gospodarki, która powinna być prowadzona w sposób umożliwiający tworzenie nowych źródeł wzrostu gospodarczego w oparciu o rozwój technologii środowiskowych, przyczyniając się do tworzenia zielonych miejsc pracy. Wymagać to będzie zastosowania zestawu elastycznych i wzajemnie uzupełniających się instrumentów (ekonomicznych, legislacyjnych, informacyjnych) oraz wzmacniania współpracy z sektorem prywatnym, w szczególności z organizacjami branżowymi. Osiągnięcia naukowo-techniczne oraz ich praktyczne wykorzystanie w gospodarce w coraz większym stopniu decydują o pozycji konkurencyjnej kraju oraz przedsiębiorstw. Innowacje i wyścig technologiczny przyczyniają się do zaostrzenia konkurencji i prowadzą do podejmowania przez przedsiębiorców różnych strategii biznesowych, polegających - obok samodzielnego rozwijania i wdrażania innowacji - na tworzeniu aliansów strategicznych przedsiębiorstw, ich fuzji oraz różnych form połączeń. Zależność między zmianami technologicznymi, a wzrostem gospodarczym ma charakter dwustronny. Zmiany technologiczne stymulują wzrost gospodarczy, ten zaś sprzyja rozwojowi technologicznemu. Postęp technologiczny jest i będzie w najbliższych dziesięcioleciach najważniejszym czynnikiem wzrostu produktywności. W rezultacie postęp technologiczny i związany z nim wzrost produktywności będą przyczyniać się do redukcji zatrudnienia w dojrzałych sektorach gospodarki, jednocześnie jednak nowe technologie stymulować będą rozwój nowych rynków i popytu na pracę w nowych gałęziach produkcji i usług. Ważna rola w zakresie podnoszenia innowacyjności oraz konkurencyjności gospodarki przypada również innowacjom nietechnologicznym, tzn. organizacyjnym, procesowym, produktowym oraz marketingowym. W przeciwieństwie do innowacji technologicznych, wymagających znacznych nakładów finansowych na badania, testy oraz wdrożenie, innowacje organizacyjne lub procesowe charakteryzują się niską kosztochłonnością. Ponadto tego typu rozwiązania mogą skutkować szybkim zdobyciem przewagi konkurencyjnej dla wdrażających je przedsiębiorców. Innowacje nietechnologiczne coraz częściej powstają dzięki współpracy między przedsiębiorcą a jego klientem, co oznacza silniejsze przywiązanie konsumenta do danego produktu lub usługi. Wektorem rozwoju technologii o strategicznym znaczeniu w skali całego świata będzie nasilanie się konsekwencji rewolucji cyfrowej i wynikające stąd zupełnie nowe możliwości kreowania wartości gospodarczej (np. przetwarzanie dużych zasobów danych, 13  Monitor Polski – 14 – Poz. 882 ww w. rcl .go v.p l tzw. Big Data jako źródło nowych modeli biznesowych), co oznacza nowe wyzwania dla polskich przedsiębiorców słabo dotychczas przygotowanych do tej fali zmian. Ważnym systemowym czynnikiem rozwoju będą korzyści - dla gospodarki, społeczeństwa i państwa - płynące ze zwiększonego i coraz efektywniejszego dostępu do zasobów teleinformatycznych i wykorzystania możliwości cyberprzestrzeni, przy zapewnieniu odpowiednio wysokiego poziomu bezpieczeństwa dla wszystkich jej użytkowników. Prowadzenie kampanii edukacyjnej w tym zakresie w mediach, realizacja odpowiednich szkoleń w firmach, programów szkoleniowych w administracji publicznej w znacznej mierze przyczyni się również do rozwoju kapitału społecznego, zwłaszcza poprzez podniesie kompetencji cyfrowych społeczeństwa i większą aktywność obywateli. Sprostanie rosnącym wymaganiom modernizującego się społeczeństwa stanie się wyzwaniem i bodźcem rozwojowym dla jednostek samorządu terytorialnego. Miasta, aby mogły być biegunami rozwoju, muszą stać się miejscami bardziej przyjaznymi do życia, pracy, prowadzenia działalności gospodarczej, korzystania z dóbr kultury, wypoczynku i rozrywki. Będzie to wymagało aktywnej polityki inwestycyjnej, prowadzonej głównie na szczeblu lokalnym, jak też uwolnienia potencjałów rynkowych, zdolnych do zaspokojenia rosnących potrzeb i aspiracji ludności. Podstawowym warunkiem realizacji celów rozwojowych kraju jest przywrócenie i utrwalenie ładu przestrzennego uwzględniającego potrzeby społeczne, gospodarcze, środowiskowe, kulturowe oraz kompozycyjno-estetyczne. Uporządkowana i zintegrowana przestrzeń ułatwia funkcjonowanie społeczeństwa i gospodarki przez tworzenie warunków dla sprawnego przebiegu procesów rozwojowych, a w efekcie - poprawy jakości życia. Brak uporządkowania kwestii terenów rozwojowych pociąga za sobą wzrost nakładów (prywatnych i publicznych) na ich utrzymanie oraz generuje wzrost kosztów inwestycji i prowadzenia działalności gospodarczej. Zróżnicowanie rozwoju w aspekcie terytorialnym istnieje w Polsce w różnych podziałach pomiędzy terenami miejskimi i wiejskimi, metropoliami i regionami peryferyjnymi, historycznie ukształtowanymi dzielnicami czy województwami. Dotychczasowy poziom rozwoju w sposób znaczący determinuje możliwości poprawy sytuacji w perspektywie kolejnych lat i wymaga uruchomienia silniejszych procesów dyfuzji. Ważnym czynnikiem wpływającym na procesy rozwojowe jest dostępność transportowa i infrastrukturalna. Zapóźnienia i niespójności w tym zakresie, nieadekwatność infrastruktury i jej niedopasowanie do potrzeb rozwoju społeczno-gospodarczego i przestrzennego wymagają kontynuacji wysiłku modernizacyjnego. Sukcesywna poprawa sieci transportowej w Polsce i połączeń z innymi krajami Europy i świata, z jednej strony, zdynamizuje rozwój kraju i poszczególnych regionów, z drugiej - wymagać będzie znacznych nakładów publicznych na ten cel. Środki finansowania rozwoju społeczno-gospodarczego w skali światowej w długim okresie mają zawsze swoje źródło w oszczędnościach. Jednakże w warunkach liberalizacji i internacjonalizacji obrotów kapitałowych, środki finansowania rozwoju społecznogospodarczego mogą pochodzić z oszczędności krajowych i/lub zagranicznych, tj. międzynarodowych kredytów i pożyczek, zagranicznych inwestycji bezpośrednich i portfelowych, a także z różnorodnych form pomocy zagranicznej (np. z funduszy Unii Europejskiej). Fundusze europejskie nadal będą silnym bodźcem modernizacyjnym w perspektywie 2020 roku. Ich właściwe wykorzystanie przyczyni się do zbudowania solidnych fundamentów rozwoju. Inwestycje w kapitał ludzki, zapewnienie wysokiej jakości edukacji bez względu 14  Monitor Polski – 15 – Poz. 882 ww w. rcl .go v.p l na miejsce zamieszkania i status materialny, będą czynnikami wpływającymi na uwolnienie aktywności społeczeństwa i dynamiki gospodarki. Inwestycje infrastrukturalne umożliwią zmniejszenie zapóźnień cywilizacyjnych, wpłyną na rozprzestrzenianie procesów rozwojowych i wykorzystanie potencjałów rozwojowych gospodarki. Będą też istotnym czynnikiem pobudzającym popyt. Jednocześnie obecna dekada to czas stopniowego zwiększania udziału środków krajowych w wydatkach rozwojowych. Proces ten powinien wymusić przyspieszenie zmian w strukturze wydatków polskiego sektora finansów publicznych. Pilną potrzebą jest osiągnięcie, a następnie utrzymanie średniookresowego celu budżetowego, tj. deficytu strukturalnego na poziomie 1% PKB. Dominujący udział w deficycie mają instytucje rządowe szczebla centralnego, natomiast relatywnie największe pogorszenie miało miejsce wśród instytucji samorządowych oraz funduszy ubezpieczeń społecznych, co oznacza konieczność podjęcia działań naprawczych. Istotnym wyzwaniem jest ograniczenie deficytu strukturalnego sektora finansów publicznych. Do jego zmniejszenia przyczynią się działania redukujące wydatki publiczne. Będzie to możliwe m.in. przez podniesienie efektywnego wieku emerytalnego i ograniczenie szczególnych uprawnień branżowych, ograniczenie czynników zniechęcających do podejmowania i utrzymania aktywności zawodowej, zmianę sposobu finansowania nieefektywnych lub podupadających sektorów. Równolegle powinny być podejmowane działania mające na celu zwiększenie dochodów budżetowych przez objęcie jednolitymi zasadami podatkowymi wszystkich grup społecznych, racjonalizację systemu ulg oraz poprawę sprawności poboru podatków. Zmiany należy wprowadzić w systemie finansowania polityk publicznych. Konieczne jest powiązanie wydatków z ich efektami i wprowadzenie systemu oceny efektywności wydatków publicznych. Wydatki powinny być skoncentrowane na wybranych sferach ważnych dla rozwoju kraju. Powinno temu towarzyszyć wyodrębnienie środków związanych z realizacją zintegrowanych strategii rozwoju kraju. Istotne będzie również rzeczywiste powiązanie planowania budżetowego z planowaniem strategicznym w oparciu o Wieloletni Plan Finansowy Państwa oraz budżet zadaniowy. Uwolnienie potencjału rozwojowego wymaga przebudowania struktury państwa. Konieczne są złożone działania usuwające czynniki prawne, instytucjonalne i organizacyjne, będące przeszkodą w rozwoju kraju i realizacji przez obywateli ich celów życiowych. Celowe jest także konsekwentne kontynuowanie rozpoczętych wcześniej reform. Dokończony zostanie proces prywatyzacji, co wzmocni ugruntowaną w gospodarce własność prywatną. Zwiększona zostanie swoboda prowadzenia działalności gospodarczej poprzez odejście od nadmiernych i skomplikowanych procedur administracyjnych. Niezbędne jest funkcjonowanie w większej niż dotychczas skali partnerstw publicznoprywatnych. Konieczna jest zmiana filozofii i zdecydowane przejście od modelu administrowania do zarządzania rozwojem. Kluczową kwestią jest właściwe – a więc równocześnie realistyczne i ambitne - określanie celów rozwojowych i zaprojektowanie instrumentów ich realizacji, a następnie podejmowanie konsekwentnych działań prowadzących do ich urzeczywistnienia. Obok zapewnienia odpowiedniego poziomu środków finansowych przeznaczonych na realizację polityki rozwoju – pochodzących ze środków pomocowych UE, budżetu państwa i budżetów jednostek samorządu terytorialnego - niezwykle istotnym czynnikiem, 15  Monitor Polski – 16 – Poz. 882 ww w. rcl .go v.p l decydującym o rozwoju kraju, jest funkcjonowanie profesjonalnego systemu zarządzania w sektorze publicznym. Jego jakość jako całości oraz na poszczególnych szczeblach zarządzania decyduje w dużej mierze o zdolności do odpowiedniego reagowania państwa czy też regionu na strategiczne wyzwania pojawiające się we współczesnym świecie. O sprawności systemu w poważnym stopniu decydują tworzący go ludzie. Ważne jest, aby kadry odpowiedzialne za projektowanie i zarządzanie procesami rozwojowymi miały ku temu odpowiednie kompetencje. Ich dobór, zarówno w administracji centralnej jak i lokalnej, powinien następować na podstawie posiadanej wiedzy i umiejętności. System zarządzania w sektorze publicznym powinien również uwzględniać współpracę z partnerami ze świata nauki, gospodarki, organizacji społecznych oraz umiejętnie angażować ich w realizację strategii rozwoju. Zarządzanie rozwojem wymaga nie tylko determinacji władzy publicznej, lecz także partnerskiego zaangażowania ze strony uczestników społeczeństwa obywatelskiego i większego otwarcia się instytucji publicznych na idee i rozwiązania płynące od obywateli. Rozwój społeczny nie polega bowiem jedynie na rozwoju świadczeń i usług społecznych, lecz jest zjawiskiem znacznie szerszym, dotyczącym wielu procesów pobudzających komunikowanie i organizowanie się jednostek, społeczności i instytucji wokół wspólnych celów. Obejmuje on rozwój instytucji i zachowań społecznych, zmierzających w kierunku tworzenia demokracji obywatelskiej, w której wolności gospodarcze opierają się na wolnościach obywatelskich i wzajemnie - dobrobyt społeczeństwa, budowany na przedsiębiorczości, współpracy i wolności gospodarczej, sprzyja wolnościom obywatelskim i wzmacnianiu wzajemnego zaufania. Jakość kapitału społecznego – zaufanie między ludźmi i instytucjami, poziom aktywności obywatelskiej, umiejętności współpracy i komunikowania, potencjał kulturowy i kreatywny – przekłada się bowiem także na warunki życia i trwały dobrostan obywateli oraz zrównoważony rozwój kraju. W takim modelu demokracji obywatele czynnie włączają się w budowę wspólnego państwa i podejmują odpowiedzialność za los swój, społeczności oraz przyszłych pokoleń. Chodzi więc o stworzenie obywatelom takich warunków, aby nie tylko biernie uczestniczyli w procesach rozwojowych, ale je kreowali. Efektywny dialog obywatelski, umożliwiający obywatelom aktywne kreowanie procesów rozwojowych, musi być zbudowany m.in. na poszerzaniu zakresu konsultacji społecznych i umożliwienia obywatelom uczestnictwa w kształtowaniu polityk publicznych na każdym etapie ich tworzenia. Rzeczywiste przeprowadzenie zmian o charakterze cywilizacyjnym nie będzie bowiem możliwe bez przemiany dominującej postawy obywatelskiej z „biernego odbiorcy” na „aktywnego uczestnika”. Istotne jest również rozwijanie i promocja dialogu społecznego na wszystkich trzech poziomach: krajowym, regionalnym i zakładowym, celem wypracowywania optymalnych rozwiązań w obszarze polityk publicznych państwa, służących wzrostowi konkurencyjności i innowacyjności polskiej gospodarki, pozwalającego na wypracowanie konsensusu w obszarze stosunków pracy, a także dających gwarancję szerszej akceptacji społecznej przyjmowanych rozwiązań. Istotną rolę w realizacji partnerstwa z instytucjami społeczeństwa obywatelskiego w oparciu o zasadę pomocniczości odgrywa zlecanie realizacji zadań publicznych organizacjom pozarządowym. Uruchamiając i wspierając społeczne siły dynamizujące rozwój i tworząc system polegający na upodmiotowieniu społeczeństwa w procesach rozwoju należy pamiętać o zagrożonych wykluczeniem społecznym. Problem pogłębia fakt, że stosowane dotychczas instrumenty polityki społecznej okazały się nie do końca skuteczne. Niezbędne jest 16  Monitor Polski – 17 – Poz. 882 ww w. rcl .go v.p l wspieranie innowacyjnych instrumentów pozwalających zmniejszać skutki wykluczenia społecznego, tworzących społeczną wartość dodaną, w tym ekonomii społecznej. Poziom spójności społecznej, a zwłaszcza istniejące zróżnicowanie dochodowe oraz szans rozwojowych różnych grup, warunkuje w znacznym stopniu cele rozwojowe w takich obszarach, jak jakość życia czy ograniczanie ubóstwa. Czynnikiem o rosnącym znaczeniu dla nowoczesnego rozwoju jest kultura, czyli przyjęte przez społeczeństwo wartości, normy zachowań, kody umożliwiające porozumiewanie się oraz praktyki warunkujące współpracę. To one w głównym stopniu determinują gotowość do podejmowania ryzyka oraz działań twórczych i innowacyjnych, mają istotny wpływ na zdolność do współdziałania i tworzenie kapitału społecznego. We współczesnym szybko zmieniającym się społeczeństwie kultura jest głównym źródłem służącym tworzeniu osobistych i grupowych tożsamości oraz nadawania sensu działaniom indywidualnym i zbiorowym. W efekcie kultura nabiera coraz większego znaczenia jako czynnik rozwoju, sama ulegając pod wpływem zmian cywilizacyjnych głębokim przeobrażeniom. W ich wyniku kultura staje się przestrzenią innowacji, w której poszukiwane i testowane są nowe formy podmiotowości, uczestnictwa, konsumpcji oraz wytwarzania wartości. Wywierają one bezpośredni (m.in. w postaci przemysłów kultury i przemysłów kreatywnych) oraz pośredni wpływ na rozwój społeczno-gospodarczy. 17  Monitor Polski – 18 – Poz. 882 Wizja Polski 2020 ww w. rcl .go v.p l Polska w roku 2020 to: aktywne społeczeństwo, konkurencyjna gospodarka i sprawne państwo Najbliższe dziesięciolecie ma kluczowe znaczenie dla rozwoju gospodarczego Polski. Będzie to dekada równoważenia finansów publicznych i zwiększania oszczędności, przy trwającym równolegle rozwoju opartym na likwidowaniu największych barier rozwojowych (tj. odrabianiu zaległości w infrastrukturze i zmniejszaniu różnic między regionami). Jednocześnie powinna to być jednak dekada rozwoju w coraz większej mierze opartego na edukacji, impecie cyfrowym i innowacyjności. W efekcie, Polska w 2020 roku będzie lepiej wykorzystywać posiadane potencjały gospodarcze, społeczne i instytucjonalne w celu zapewniania szybkiego rozwoju kraju i poprawy warunków życia ludności. Skończy się etap rozwoju opartego na wykorzystywaniu prostych rezerw wynikających z transformacji i na likwidowaniu posttransformacyjnych luk rozwojowych bezpośrednimi interwencjami, finansowanymi w pewnym zakresie z zewnętrznych źródeł. Gospodarka w coraz większym stopniu przechodzi do paradygmatu rozwoju dojrzałego, budowanego na filarach innowacyjności, terytorialnego równoważenia rozwoju i efektywności. Po okresie wychodzenia ze spowolnionego rozwoju będącego rezultatem kryzysu światowego, realizowany będzie scenariusz stabilnego rozwoju. Nacisk położony na budowę sprawnego i efektywnego państwa współgra z reformami podejmowanymi w tym czasie w zakresie finansów publicznych, zabezpieczeń społecznych, ochrony zdrowia, edukacji, nauki, kultury, gospodarki, sprawiedliwości, demokracji. Impulsy rozwoju przychodzą ze strony zastosowanych rozwiązań makroekonomicznych, w mniejszym zaś stopniu w wyniku bezpośrednich interwencji mikroekonomicznych. Procesy te korespondują z otoczeniem zewnętrznym, w którym Europa i świat powracają na ścieżkę wzrostu i integracji. Polska gospodarka przekształca się w gospodarkę w coraz większym stopniu opartą na wiedzy, przy zachowaniu silnej bazy wytwórczej i przemysłowej jako źródle wzrostu produktywności i poprawy konkurencyjności. Taki model rozwoju zyskuje akceptację większej części społeczeństwa, które w podmiotowy sposób uczestniczy w tworzeniu i realizacji procesów modernizacyjnych. Zapewnienie dostępu do wiedzy stanowi ważny impuls do zwiększenia aktywizacji zawodowej, w tym osób wykluczonych, zmniejszając zagrożenie bezrobociem strukturalnym, a także ograniczając zjawisko skrajnego ubóstwa. Dynamika wzrostu gospodarczego będzie wyższa, niż u naszych sąsiadów. Zakłada się, że w 2020 roku Polska osiągnie 74-79% średniego unijnego PKB per capita. Wdrożenie głównych założeń rozwojowych ŚSRK w obszarze infrastruktury, rozwoju zasobów ludzkich i promowania przedsiębiorczości, przy jednoczesnym zakończeniu z sukcesem programu uzdrowienia finansów publicznych pozwoli Polsce w perspektywie 2020 r. osiągnąć szybszą dynamikę wzrostu.4 W horyzoncie roku 2020 wykorzystanie tego potencjału wymagać będzie zwiększenia podaży pracy m.in. dzięki rozpoczęciu procesu wydłużania wieku emerytalnego i przeprowadzeniu dalszych reform systemu zabezpieczenia społecznego. Wprowadzone będą, po wcześniejszych dokładnych analizach kosztów i korzyści, zmiany w systemie podatkowym zachęcające firmy 4 Utrzymanie obecnego potencjału rozwojowego Polski (bez podejmowania wskazanych w ŚSRK reform) pozwoliłoby na osiągnięcie 70% średniego poziomu PKB na mieszkańca w UE-27 około 2020 roku. Tempo konwergencji realnej w scenariuszu status quo (tj. przy utrzymaniu dotychczasowego potencjału rozwojowego Polski) byłoby w latach 2011-2020 istotnie niższe niż w okresie 2001-2010. W latach 2001-2010 PKB w Polsce w porównaniu do UE-27 wzrósł z 48% do 62%, a więc o 14 pkt. proc. W kolejnej dekadzie wzrost ten bez reform mógłby wynieść jedynie 8 pkt.proc. Przyjęte założenia – Instytut Badań Strukturalnych (IBS). 18  Monitor Polski – 19 – Poz. 882 ww w. rcl .go v.p l do inwestowania oraz budowania fundamentu pod innowacyjność polskiej gospodarki. Elementem budowy tego długofalowego potencjału rozwojowego Polski jest także trwała stabilizacja finansów publicznych i inflacji umożliwiająca wejście Polski do strefy euro. Wykorzystanie zasobów pracy zostanie zwiększone do poziomu gwarantującego zaspokojenie potrzeb rozwojowych, co stanie się możliwe m.in. przez wzrost aktywności zawodowej osób starszych i kobiet. Aktywność zawodowa i adaptacyjność osiągną poziom konkurencyjny w stosunku do innych gospodarek na podobnym i wyższym poziomie rozwoju. Dostępność transportowa i infrastrukturalna znacznie się poprawi i przestanie stanowić problem o charakterze opóźnienia cywilizacyjnego i bariery rozwojowej. Zostanie położony większy nacisk na zrównoważenie transportu i rozwój środków transportu bardziej przyjaznych środowisku. Potrzeby energetyczne rozwijającej się gospodarki i społeczeństwa są zaspokajane, a źródła dywersyfikowane w zgodzie z wymogami środowiskowymi. Trwają przygotowania do wdrożenia energetyki jądrowej. Zwiększenie spójności społeczno-gospodarczej i terytorialnej wzmocni siłę wewnętrzną i podstawy bezpieczeństwa państwa. Osiągnięty poziom rozwoju ekonomicznego przyczyni się do poprawy efektywności gospodarki oraz poziomu i jakości życia obywateli. Polska zmniejszyła dystans do najlepszych europejskich krajów w skali, sposobie tworzenia i umiejętności wykorzystania kapitału intelektualnego. Intensyfikacja procesów rozwojowych i terytorialne równoważenie rozwoju pomogło obszarom problemowym zdefiniować i zmobilizować własne potencjały, prowadząc do lepszej niż dotychczas integracji całego kraju. Dzięki tworzeniu warunków do pełniejszego wykorzystywania potencjału przez osoby i grupy zagrożone wykluczeniem, zmniejszono obszary występowania tego zjawiska. Państwo postrzegane jest przez obywateli, grupy społeczne i środowiska gospodarcze jako bardziej przyjazne i skuteczniejsze niż w 2010 roku.5 Wzrasta stopień zaufania społecznego. Cele wyznaczone w strategii Europa 2020 realizowane są w sposób harmonijny, jednakże z uwzględnieniem własnych uwarunkowań, poziomu rozwoju oraz priorytetów strategii krajowych. Polska zmierzać będzie do osiągnięcia celów określonych przez Unię Europejską realizując cele nastawione na wzrost konkurencyjności gospodarki, podnoszenie sprawności i efektywności instytucjonalnej oraz zapewnienie spójności społecznej i terytorialnej. W rezultac …