Krajowa Strategia Rozwoju Regionalnego 2010-2020: Regiony, Miasta, Obszary wiejskie

Monitor Polski Nr 36 Elektronicznie podpisany przez Jaroslaw Deminet Data: 2011.05.20 19:10:47 +02'00' — 1374 — Poz. 423 w. rcl .go v.p l Dokument przyjęty przez Radę Ministrów uchwałą w dniu 13 lipca 2010 r. Prezes Rady Ministrów: D. Tusk MINISTERSTWO ROZWOJU REGIONALNEGO ww KRAJOWA STRATEGIA ROZWOJU REGIONALNEGO 2010—2020: REGIONY, MIASTA, OBSZARY WIEJSKIE WARSZAWA, 13 LIPCA 2010 R. Monitor Polski Nr 36 — 1375 — Poz. 423 S pis t r e ś c i . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1376 w. rcl .go v.p l 1. Wprowadzenie — potrzeba zmian 2. W kierunku nowej polityki regionalnej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1385 3. Najważniejsze wyzwania polityki regionalnej do roku 2020 . . . . . . . . . . . . . . . . . 1390 4. Podstawowe zasady polityki regionalnej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1444 5. Wizja i cel strategiczny rozwoju regionalnego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1452 5.1. Wizja rozwoju regionalnego Polski do roku 2020 5.2. Cel strategiczny polityki regionalnej 6. Cele polityki regionalnej do 2020 roku . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1452 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1456 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1460 6.1. Układ celów polityki regionalnej do 2020 roku . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1460 6.2. Opisy celów polityki regionalnej do 2020 roku . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1465 6.3. Cele KSRR w układzie trzech wymiarów strategii: regiony — miasta — obszary wiejskie 6.4. Wskaźniki monitorowania KSRR 2010—2020 7. System realizacji KSRR . . . 1520 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1524 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1533 7.1. Założenia systemu realizacji polityki regionalnej 7.2. Podmioty zaangażowane w realizację KSRR . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1533 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1533 7.3. Mechanizmy koordynacji horyzontalnej i wieloszczeblowej . . . . . . . . . . . . . . . 1551 7.4. Instrumenty wsparcia strategicznego wymiaru polityki regionalnej . . . . . . . . . . . . 1555 7.5. System monitorowania i ewaluacji polityki regionalnej 7.6. Instytucje wdrożeniowe KSRR 8. Ramy finansowe . . . . . . . . . . . . . . . . 1558 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1560 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1562 8.1. Źródła finansowania . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1562 8.2. Wysokość środków . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1563 8.3. Podstawowe założenia podziału środków finansowych na cele KSRR . . . . . . . . . . . 1566 ww Spis rysunków, tabel, map i wykresów . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1570 Monitor Polski Nr 36 — 1376 — Poz. 423 1. WPROWADZENIE – POTRZEBA ZMIAN w. rcl .go v.p l Prezentowana Krajowa Strategia Rozwoju Regionalnego 2010 – 2020: Regiony, Miasta, Obszary wiejskie (KSRR) jest dokumentem określającym cele i sposób działania podmiotów publicznych, a w szczególności rządu i samorządów województw, w odniesieniu do polskiej przestrzeni dla osiągnięcia strategicznych celów rozwoju kraju. Dokument wyznacza cele polityki rozwoju regionalnego, w tym wobec obszarów wiejskich i miejskich, oraz definiuje ich relacje w odniesieniu do innych polityk publicznych o wyraźnym terytorialnym ukierunkowaniu. Celem strategicznym polityki regionalnej, określonym w KSRR, jest efektywne wykorzystywanie specyficznych regionalnych oraz terytorialnych potencjałów rozwojowych dla osiągania celów rozwoju kraju – wzrostu, zatrudnienia i spójności w horyzoncie długookresowym. KSRR ustala trzy cele szczegółowe do 2020 roku: 1. Wspomaganie wzrostu konkurencyjności regionów, 2. Budowanie spójności terytorialnej i przeciwdziałanie procesom marginalizacji na obszarach problemowych, 3. Tworzenie warunków dla skutecznej, efektywnej i partnerskiej realizacji działań rozwojowych ukierunkowanych terytorialnie. KSRR zajmuje się kwestią pogodzenia różnych interesów rozwojowych kraju – związanych z konkurencyjnością regionów i jej wzmacnianiem w skali kraju i na arenie międzynarodowej oraz z niedopuszczaniem do nadmiernych i społecznie oraz politycznie nieakceptowalnych zróżnicowań między- i wewnątrz- regionalnych, tzn. dylematem zorientowania polityki regionalnej na wyrównywanie (equity) czy na efektywność (efficiency). Sposób myślenia zawarty w KSRR jest zgodny z kierunkiem zaproponowanym w Zielonej Księdze w sprawie spójności terytorialnej – przekształcenie różnorodności terytorialnej w siłę1 postulującej lepsze wykorzystywanie regionalnie zróżnicowanych potencjałów rozwojowych przez terytoria, i odwołuje się do trzeciego, obok społecznego i gospodarczego wymiaru, tj. terytorialnego wymiaru polityki spójności Unii Europejskiej (UE). Spójność terytorialna staje się stałym elementem polityki rozwoju UE i od grudnia 2009 r. po wejściu w życie Traktatu Lizbońskiego stała się jedną z podstawowych zasad UE. Istotne jest również zapewnienie, aby stymulowane przez KSRR zmiany w sposobie wykorzystania przestrzeni oraz intensyfikacja procesów społeczno-gospodarczych, poprawa warunków życia i wzrost poziomu konsumpcji przebiegały zgodnie z konstytucyjnym wymogiem trwałego i zrównoważonego rozwoju. Poszczególne przedsięwzięcia muszą uwzględniać potrzebę zachowania trwałości funkcjonowania ekosystemów, optymalizacji wykorzystania przestrzeni oraz utrzymania wysokiego poziomu różnorodności biologicznej. ww Prezentowany w dokumencie układ celów wynika z potrzeb rozwojowych oraz modernizacyjnych kraju2 oraz uwzględnia kierunki myślenia o rozwoju UE wynikające z toczącej się aktualnie debaty3 nad nową strategią dla wzrostu i zatrudnienia UE w horyzoncie 2020 r., mającą stanowić następczynię obecnej Strategii Lizbońskiej. 1 Green Paper on Territorial Cohesion, Turning territorial diversity into strength. COM(2008)616, COM (2008) 616, z dn. 6.10.2008 r. 2 Wskazanych w Raporcie Polska 2030 z maja 2009 r. 3 Commission Working Document: Consultation on the future "EU 2020" Strategy, COM(2009)647, 24.11.2009 r., który obecnie znajduje się w fazie konsultacji. Konkluzje w sprawie „EU 2020” zostały zaprezentowane na posiedzeniu Rady Europejskiej w dniach 2526 marca 2010 r., przyjęcie strategii Europe 2020: A strategy for smart, sustainable and inclusive growth planowane jest na czerwiec 2010 r. Dokument ten ma za zadanie określić w jaki sposób UE będzie koncentrować się na umocnieniu trendów prowadzących do wyjścia z kryzysu, zapobieżeniu podobnemu kryzysowi w przyszłości oraz na trzech celach tematycznych: tworzeniu wartości dzięki wiedzy, wzmocnieniu pozycji obywateli w społeczeństwach sprzyjających włączeniu w procesy rozwojowe oraz tworzeniu konkurencyjnej, spójnej i bardziej przyjaznej dla środowiska gospodarki. Monitor Polski Nr 36 — 1377 — Poz. 423 w. rcl .go v.p l W odpowiedzi na wyzwania stojące przed polityką rozwoju4, KSRR określa cele polityki regionalnej i instrumenty ich realizacji w kontekście przestrzennym. Polityka regionalna kieruje wysiłki na rzecz wzmacniania i wykorzystania endogenicznych potencjałów wszystkich terytoriów oraz rozwijania mechanizmów wzmacniających rozprzestrzenianie procesów rozwojowych z głównych ośrodków wzrostu (utożsamianych w KSRR ze stolicami województw) na całe obszary województw. W ten sposób w procesy rozwoju, budowy konkurencyjności i tożsamości regionalnej zostaną włączone obszary całych województw. Obok działań wspomagających rozprzestrzenianie procesów rozwojowych i wykorzystanie potencjałów endogenicznych, polityka regionalna dodatkowo zakłada specjalne działania dla terytoriów wymagających szczególnego wsparcia procesów rozwojowych, które określone są jako obszary problemowe w tej strategii (np. obszary wiejskie na których podnoszony będzie dostęp do usług publicznych i ich jakość, obszary peryferyjne czy obszary przygraniczne). Układ celów KSRR odzwierciedla podstawowe obszary oddziaływania KSRR do 2020 roku i tworzy triadę: konkurencyjność – spójność – sprawność, opierającą się na założeniach przekształcenia sposobu myślenia o roli polityki regionalnej i jej realizacji. Dzięki realizacji tak określonych celów następować będzie koncentracja na szansach (potencjałach) a nie na barierach rozwoju, przez wzmocnienie konkurencyjności regionów i odblokowanie ich procesów wzrostowych. Cele zmierzają do osiągnięcia nie tylko pozytywnych zmian służących podniesieniu konkurencyjności regionów i całego kraju, ale także zmniejszeniu dysproporcji w możliwościach rozwojowych między- i wewnątrz- regionalnych. Dla pełniejszego wykorzystania przewag konkurencyjnych oraz zmaksymalizowania efektywności interwencji w ramach KSRR kierunki działań polityki regionalnej będą adresowane do tych obszarów strategicznej interwencji polityki regionalnej5, które dają największe szanse poprawy konkurencyjności kraju w skali międzynarodowej tj. w pierwszej kolejności do najważniejszych obszarów miejskich. Obok wspierania procesu konkurencyjności w skali międzynarodowej KSRR wspomaga rozprzestrzenianie procesów rozwojowych z najszybciej rozwijających się ośrodków do słabiej rozwijających się i pozostałych obszarów kraju oraz budowanie na tych terenach potencjału absorpcyjnego, który warunkuje powodzenie działań na rzecz rozprzestrzeniania procesów rozwojowych.. KSRR wspiera zatem budowanie przewag konkurencyjnych również na tych terenach, które wcześniej w niewielkim stopniu uczestniczyły w procesach rozwojowych. W ramach wsparcia spójności KSRR zakłada skierowanie dodatkowego wsparcia na przeciwdziałanie marginalizacji najsłabiej rozwijających się obszarów, które same nie są w stanie przezwyciężyć zapóźnień rozwojowych. W związku z silną koncentracją na tych obszarach problemów stwarzających bariery rozwojowe, działania podejmowane w ramach KSRR zapewnią tam zmniejszanie dysproporcji w dostępie do dóbr i usług publicznych oraz procesy restrukturyzacji, warunkujące uruchomienie i wykorzystanie wewnętrznych zasobów i uruchomienie lub wspomaganie istniejących procesów rozwojowych. ww Dzięki realizacji celu trzeciego zapewni się sprawność i przeprowadzony zostanie proces modernizacji systemu zarządzania polityką rozwoju w Polsce, w kierunku usprawnienia koordynacji działań rozwojowych, zwiększenia współpracy między różnymi poziomami władz publicznych, a także zwiększenia aktywności społecznej w sferze polityki regionalnej. Szereg zaproponowanych działań w zakresie zarządzania w rezultacie zwiększy efektywność inwestycji publicznych i ułatwi synergię działań rozwojowych prowadzonych na określonym terytorium. Wprowadzenie kompleksowych rozwiązań podnoszących jakość i usprawniających mechanizmy wdrażania polityki regionalnej i innych polityk publicznych o znaczącym oddziaływaniu 4 Por. Raport Polska 2030. 5 Patrz rozdział 4. Podstawowe zasady polityki regionalnej. Monitor Polski Nr 36 — 1378 — Poz. 423 w. rcl .go v.p l terytorialnym, służących realizacji celów wspólnych dla poziomu krajowego i regionalnego, zapewni większe zaangażowanie innych podmiotów publicznych z udziałem podmiotów prywatnych. Rysunek 1. Triada: konkurencyjność – spójność – sprawność Źródło: Opracowanie własne MRR. Prezentowana KSRR, wypełniając ustawowy wymóg dotyczący jej zawartości określa6: uwarunkowania, cele i kierunki rozwoju regionalnego, politykę państwa wobec województw, a także zasady i mechanizmy współpracy oraz koordynacji działań podejmowanych na poziomie krajowym z działaniami podejmowanymi przez samorząd terytorialny na poziomie województwa oraz przez pozostałych uczestników polityki regionalnej. Dokument ten zawiera: istotę nowej polityki regionalnej, najważniejsze jej wyzwania do 2020 roku, podstawowe zasady polityki regionalnej, wizję rozwoju regionalnego i cel strategiczny polityki regionalnej, cele szczegółowe polityki regionalnej oraz wskaźniki monitorowania tych celów, jak również system realizacji (w tym podmioty zaangażowane w realizację KSRR i instrumenty realizacji jej celów) oraz ramy finansowania. W załącznikach umieszczone zostały dodatkowo: szczegółowa diagnoza systuacji społeczno-gospodarczej w przekroju terytorialnym oraz materiały uzupełniające informacje w zakresie dotychczasowego przebiegu prac oraz przewidzianych prac zapewniających sprawne wdrożenie KSRR, a także zawierający syntezę wyników debaty publicznej poświęconej projektowi KSRR. Szczegółowe propozycje rozwiązań zawarte w projekcie KSRR dotyczą przede wszystkim: ƒ ww ƒ przejścia od polityki regionalnej stanowiącej przede wszystkim kanał redystrybucji środków do polityki ukierunkowanej na wykorzystanie potencjałów endogenicznych wszystkich terytoriów dla osiągania celów rozwoju kraju – kreowania wzrostu, zatrudnienia i spójności, odejścia od podziału na polityki inter- i intraregionalną, na rzecz jednej, wspólnej polityki określającej w odniesieniu do terytorium cele dla wszystkich podmiotów publicznych, stymulowania konkurencyjności w skali regionalnej, krajowej i międzynarodowej, jak również wspomagania rozprzestrzeniania procesów rozwoju z ośrodków najszybciej rozwijających się na pozostałe obszary kraju, zwiększania spójności terytorialnej, zarówno w skali krajowej, jak również regionalnej, w tym przez budowanie powiązań funkcjonalnych między miastami wojewódzkimi a ich otoczeniem regionalnym, a zwłaszcza między miastami i obszarami wiejskimi, a także przez aktywne ƒ ƒ 6 Zgodnie z art. 6 pkt 12 ustawy z dnia 7 listopada 2008 r. o zmianie niektórych ustaw w związku z wdrażaniem funduszy strukturalnych i Funduszu Spójności. Monitor Polski Nr 36 — 1379 — Poz. 423 w. rcl .go v.p l przeciwdziałanie marginalizacji najsłabiej rozwijających się obszarów oraz ograniczanie dysproporcji rozwojowych między poszczególnymi województwami, osiągnięcia większej efektywności działań w ramach polityki regionalnej przez skoncentrowanie interwencji polityki regionalnej na wybranych obszarach tematycznych i przestrzennych (obszarach strategicznej interwencji), wprowadzenia kompleksowego systemu integracji i koordynacji polityk publicznych, mających istotny wpływ terytorialny, z celami polityki regionalnej określonymi dla poszczególnych terytoriów, odejścia od silnie scentralizowanego modelu sprawowania władzy (top-down), na rzecz wzmocnienia wielopoziomowego (wieloszczeblowego) systemu zarządzania (multi-level governance), m.in. poprzez wprowadzenie nowego instrumentu partnerstwa i koordynacji działań ukierunkowanych terytorialnie – kontraktu terytorialnego, racjonalizacji systemu zarządzania i finansowania polityk publicznych, przez określenie najbardziej efektywnego poziomu dostarczania usług publicznych, zwiększenia efektywności polityki regionalnej m.in. przez wprowadzenie szerokiego zastosowania zasady warunkowości i mechanizmów konkurencji w dostępie do środków publicznych w oparciu o realizację założonych wskaźników rzeczowych, przemodelowania systemu finansowania polityki regionalnej przez oparcie go o Wieloletni Plan Finansowy Państwa i kontrakty terytorialne. ƒ ƒ ƒ ƒ ƒ ƒ Dokument wprowadza kategorię obszarów, do których będzie w szczególny sposób adresowana polityka regionalna, które nazywa obszarami strategicznej interwencji (OSI). Obejmują one zarówno podstawowe obszary koncentracji procesów rozwoju społeczno-gospodarczego kraju i regionów, tj. główne ośrodki miejskie wraz z ich zapleczem funkcjonalnym, oraz obszary poza bezpośrednim zasięgiem oddziaływania tych ośrodków, które wymagają wzmocnienia potencjałów do rozwoju i stworzenia lub poprawy warunków dla zwiększenia absorpcji i rozprzestrzeniania procesów rozwojowych zogniskowanych w głównych ośrodkach miejskich, a także obszary problemowe, czyli terytoria cechujące się największą koncentracją negatywnych zjawisk rozwojowych o zasięgu i znaczeniu krajowym, lub ponadregionalnym. KSRR proponuje szereg modyfikacji sposobu planowania i prowadzenia polityki regionalnej w Polsce, a wraz z nimi różnych polityk publicznych mających największy wpływ na osiąganie celów polityki rozwoju określanych w stosunku do terytoriów. Wiele propozycji dotyczy zarządzania politykami ukierunkowanymi terytorialnie i obejmuje zagadnienia usprawnienia współpracy, koordynacji, efektywności, monitorowania i ewaluacji. ww Niniejszy dokument zakłada zasadniczą modyfikacji dotychczas prowadzonej polityki regionalnej. Nowa polityka regionalna w Polsce zmierza w kierunku wprowadzenia i urzeczywistnienia zmian w oparciu o „nowy paradygmat polityki regionalnej”7. Zmiany w odniesieniu do dotychczas prowadzonej w Polsce polityki regionalnej polegają zarówno na wzmocnieniu roli i rangi polityki regionalnej jako polityki realizującej najważniejsze działania rozwojowe podejmowane w odniesieniu do przestrzeni Polski i ukierunkowującej działania rozwojowe podejmowane w ramach innych polityk publicznych, jak i na nowym podejściu do zasad, celów oraz systemu realizacji polityki regionalnej, w tym na podziale kompetencji i doborze instrumentów realizacyjnych. Zmianom przyświeca zapewnienie jak największej efektywności i skuteczności tej polityki. Według zaprezentowanej w dokumencie koncepcji, cele w nim wyznaczone są realizowane przez różne podmioty publiczne w zakresie swoich kompetencji – jednak poziomem planowania i realizacji pozostaje poziom krajowy (rząd RP) i regionalny (samorząd województwa) przy 7 Patrz rozdział 2. Monitor Polski Nr 36 — 1380 — Poz. 423 w. rcl .go v.p l większym niż dotychczas udziale innych podmiotów. KSRR określa obszar zainteresowania rządu w realizacji tak rozumianej polityki regionalnej oraz zasady i mechanizmy współdziałania z innymi podmiotami publicznymi. Dokument proponuje nowe podejście do wypracowanej na początku XXI wieku koncepcji zawierania umów przez różnych aktorów polityki regionalnej dla realizacji najważniejszych terytorialnych przedsięwzięć rozwojowych w formie tzw. kontraktu terytorialnego8. W celu zapewnienia większej skuteczności i efektywności działań polityki regionalnej propozycje zawarte w KSRR zakładają dalszą decentralizację zarządzania różnymi środkami finansowymi przeznaczonymi na rozwój, a pozostającymi dotychczas w sferze działań resortów i innych podmiotów publicznych. W założeniu ma to umożliwić także ograniczenie sektorowego sposobu uprawiania polityki rozwoju, zwiększenie możliwości koordynacji działań oraz uelastycznienie samodzielnych decyzji samorządów terytorialnych. Okres obowiązywania KSRR wyznaczony jest do roku 2020. Taki horyzont czasowy pozwoli na stopniowe wdrożenie wielu proponowanych instrumentów o charakterze instytucjonalnoprawnym i jednocześnie zapewni wykorzystanie ich przy programowaniu działań współfinansowanych w ramach kolejnej perspektywy finansowej Unii Europejskiej, obejmującej prawdopodobnie lata 2014-2020. Będzie to miało podstawowe znaczenie dla sposobu wykorzystywania środków UE w ramach koncepcji nowej polityki regionalnej zawartej w tym dokumencie. Dokument będzie, wraz z planowaną na rok 2010 oceną efektywności, podstawą do ewentualnych modyfikacji programów operacyjnych realizowanych w ramach perspektywy 200720139. Prowadzona w Polsce w ostatnich latach polityka regionalna była zdominowana przez politykę spójności UE, ukierunkowaną przede wszystkim na realizację celów wspólnotowych. Cele polityki regionalnej były nakreślone w ogólny sposób w średniookresowych dokumentach, zawierających strategię wykorzystania środków UE tj. w Narodowym Planie Rozwoju na lata 2004-2006 (NPR) i Narodowych Strategicznych Ramach Odniesienia na lata 2007-2013 (NSRO) oraz w ramach głównego, średniookresowego dokumentu tj. Strategii Rozwoju Kraju 2007–2015 (SRK). Nie definiowano natomiast celów operacyjnych polityki regionalnej, strategii ich osiągania oraz szczegółowych zasad i sposobów działania, koncentrując się przede wszystkim na podziale dostępnych środków finansowych. Tego typu dokumentem była również, pochodząca z roku 2000, Narodowa Strategia Rozwoju Regionalnego 2001-200610. Obok polityki regionalnej w odrębnych systemach planistycznych i realizacyjnych były planowane i realizowane inne polityki i działania podmiotów publicznych określające cele w odniesieniu do przestrzeni, takie jak np. w przypadku polityki wobec obszarów wiejskich, czy też inne mające podstawowe znaczenie dla osiągania celów polityki regionalnej, np. polityka transportowa, polityka rynku pracy, czy polityka konkurencyjności. Koordynacja różnych instrumentów ukierunkowanych terytorialnie miała przede wszystkim charakter formalny i dokonywana była głównie w odniesieniu do instrumentów unijnych. ww W 2008 roku Ministerstwo Rozwoju Regionalnego podjęło prace mające na celu uporządkowanie systemu zarządzania rozwojem kraju tak, aby zwiększyć skuteczność programowania i wdrażania polityk publicznych oraz aby podnieść jakość funkcjonowania instytucji państwa. W ramach tych prac przygotowane zostały m.in.: 8 Kontrakt terytorialny został opisany w rozdziale 7. Zgodnie z Przeglądem programów operacyjnych w ramach NSRO 2007-2013 – materiał przekazany członkom Komitetu Koordynacyjnego NSRO podczas VI posiedzenia komitetu w dniu 7 grudnia 2009 r.. 10 Stanowiła ona podstawę prowadzenia ówczesnej polityki regionalnej, realizowanej przy wykorzystaniu instrumentu programu wsparcia i kontraktów wojewódzkich. 9 Monitor Polski Nr 36 Poz. 423 Założenia systemu zarządzania rozwojem Polski11, w których uznana została konieczność określenia miejsca i roli polityki regionalnej w ramach polityki rozwoju oraz modyfikacja strategicznych celów polityki regionalnej w kontekście nowych wyzwań, zarówno krajowych, jak i europejskich oraz globalnych, Ustawa z dnia 7 listopada 2008 r. o zmianie niektórych ustaw w związku z wdrażaniem funduszy strukturalnych i Funduszu Spójności12, która m.in.: o wprowadziła obowiązek przygotowania nowego, kompleksowego, średniookresowego dokumentu programowego odnoszącego się do regionów, tj. Krajowej Strategii Rozwoju Regionalnego, o powołała Komitet Koordynacyjny ds. Polityki Rozwoju (KK PR)13, do zadań którego należy m.in. rozpatrywanie i opiniowanie dokumentów strategicznych oraz dokumentów programowych w zakresie polityki rozwoju, jak również projektów regulacji o znaczeniu strategicznym. w. rcl .go v.p l ƒ — 1381 — ƒ W ramach powyższych działań prowadzone są równolegle prace nad krajowymi dokumentami strategicznymi określającymi w średnim i długim horyzoncie cele rozwojowe kraju i sposoby ich osiągania: nad średniookresową strategią rozwoju kraju (aktualizacja SRK)14 oraz nad długookresową strategią rozwoju kraju (której podstawą opracowania jest ww. raport Polska 2030: wyzwania rozwojowe). Prezentowane w KSRR cele i mechanizmy wdrożeniowe są również spójne z rozwiązaniami proponowanymi w Koncepcji Przestrzennego Zagospodarowania Kraju 2030 (KPZK)15, co wynika z wprowadzenia zintegrowanego systemu rozwoju i współzależności polityki regionalnej z polityką przestrzenną, która określa ramy dla polityk posiadających wpływ terytorialny. Dotyczy to nie tylko większego powiązania celów obydwu dokumentów, ale także wspólnych rozwiązań na poziomie operacyjnym. Podobnie w sferze wdrożeniowej zarówno KSRR, jak i KPZK proponują nowe rozwiązania w systemie prawnym i instytucjonalnym. Prace nad przedstawianą KSRR wpisują się, w ramach zmiany systemu zarządzania rozwojem Polski, w porządkowanie dokumentów strategicznych przyjmowanych przez RM16. KSRR stanowi jedną z dziewięciu strategii rozwoju17, które będą realizować średnio i długookresową strategię rozwoju kraju. Strategie te, jako podstawowe instrumenty realizacji średniookresowej strategii rozwoju kraju będą podlegały ocenie zgodności z tym dokumentem. Dodatkowo KSRR, jako strategia wskazująca cele polityki rozwoju w układzie przestrzennym, będzie stanowiła odniesienie dla pozostałych 8 strategii, których projekty będą podlegały analizie 11 Zaakceptowane przez RM 27 kwietnia 2009 r. 12 Dz.U. Nr 216, poz.1370. 13 Powołany na podstawie Zarządzenia NR 21 Prezesa RM z dnia 11 marca 2007 r. w sprawie Komitetu Koordynacyjnego do ww spraw Polityki Rozwoju na podstawie art. 35a znowelizowanej ustawy z dnia 6 grudnia 2006 r. o zasadach prowadzenia polityki rozwoju. 14 Harmonogram prac nad aktualizacją Strategii Rozwoju Kraju został zmodyfikowany, w stosunku do przyjętych przez RM w dniu 30 grudnia 2008 r. Założeń aktualizacji Strategii Rozwoju Kraju 2007-2015, w związku z przesunięciem horyzontu czasowego dokumentu do 2020 roku. Skierowanie ostatecznej wersji dokumentu na RM zostało przewidziane na okres październik-listopad 2010r. 15 Dokument określający wizję rozwoju przestrzennego kraju i politykę przestrzenną państwa. W najbliższym czasie zostanie udostępniony do konsultacji społecznych. Przyjęcie przez RM przewidziane jest na październik 2010 r, 16 Plan uporządkowania strategii rozwoju został zaakceptowany przez RM 24 listopada 2009 r. Wprowadza on działania porządkujące w obszarze obowiązujących dokumentów strategicznych (strategii, programów rozwoju, w tym programów wieloletnich), które doprowadziły do ograniczenia liczby tych dokumentów (w tym strategii rozwoju z obecnych 41 do 9 nowych) w celu większej przejrzystości procesu programowania strategicznego i efektywniejszego wydatkowania pieniędzy budżetowych. 17 1. Strategia innowacyjności i efektywności gospodarki (koordynator – Minister Gospodarki), 2. Strategia rozwoju zasobów ludzkich (koordynator – Minister-członek Rady Ministrów, Przewodniczący Stałego Komitetu Rady Ministrów), 3. Strategia rozwoju transportu (koordynator – Minister Infrastruktury) 4. Bezpieczeństwo energetyczne i środowisko (koordynator – Minister Gospodarki), 5. Sprawne państwo (koordynator – Minister Spraw Wewnętrznych i Administracji), 6. Strategia rozwoju kapitału społecznego (koordynator – Minister Kultury i Dziedzictwa Narodowego), 7. Krajowa strategia rozwoju regionalnego – Regionymiasta-obszary wiejskie (koordynator – Minister Rozwoju Regionalnego), 8. Strategia Bezpieczeństwa Narodowego Rzeczypospolitej Polskiej (koordynator – Prezes Rady Ministrów), 9. Strategia zrównoważonego rozwoju wsi i rolnictwa (koordynator – Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi). Monitor Polski Nr 36 — 1382 — Poz. 423 w. rcl .go v.p l krzyżowej z KSRR w aspekcie zgodności założeń danej strategii z ukierunkowanymi terytorialnie celami i interwencją polityki rozwoju określonymi w KSRR. Rysunek 2. KSRR jako horyzontalna strategia rozwoju Źródło: Opracowanie własne MRR. W pracach nad KSRR wykorzystany został międzynarodowy dorobek naukowy poświęcony teoretycznym i praktycznym aspektom związanym z polityką regionalną. Wśród najważniejszych źródeł należy w pierwszej kolejności wymienić: Przegląd Terytorialny Polski18, przeprowadzony w ramach współpracy MRR z OECD (Komitet Polityki Rozwoju Terytorialnego (TDPC), raport przygotowany przez konsorcjum EoRPA Rozwój regionalny w Europie. Spójność terytorialna i przegląd budżetu UE19 i inne. W przygotowaniu diagnozy i formułowaniu wniosków dotyczących przebiegu procesów rozwojowych w polskich regionach wykorzystany został Rozwój regionalny w Polsce. Raport 200920. ww Ważnym źródłem danych jest także szereg dokumentów publikowanych w ramach toczącej się od 2007 r. debaty o polityce spójności UE po 2013 r.: raport Regiony 2020. Ocena przyszłych wyzwań regionów, opracowany przez Dyrekcję Generalną ds. Polityki Regionalnej21 czy też raport F. Barca przygotowany na zlecenie Komisarz D. Hübner: An agenda for a reformed cohesion policy. A place-based approach to meeting EU challenges and expectations22. Warto tutaj nadmienić, że Polska bierze bardzo aktywny udział debacie, której celem jest prezentacja polskiej wizji kierunków reformy polityki spójności UE, gdzie za kluczowe założenia 18 OECD Territorial Reviews: Poland 2008, listopad 2008 r.; http://www.oecd.org/document/43/0,3343,en_2649_34413_42017707_1_1_1_1,00.html 19 European Regional Policy Research Consortium, listopad 2009 r. 20 MRR, Warszawa, maj 2009 r. Dyrekcja Generalna Komisji Europejskiej ds. Polityki Regionalnej, SEC(2008)2868, http://ec.europa.eu/regional_policy/sources/docoffic/working/regions2020/index_en.htm 22 F. Barca, kwiecień 2009 r., http://ec.europa.eu/regional_policy/policy/future/barca_en.htm 21 listopad 2008 r., Monitor Polski Nr 36 — 1383 — Poz. 423 w. rcl .go v.p l przyjęto: konieczność odnowienia paradygmatu zgodnie ze światowymi kierunkami ewolucji polityki regionalnej, konwergencja przez konkurencyjność; koncentracja na ograniczonej liczbie priorytetów; wzmocniona koordynacja między politykami o wyraźnym terytorialnym ukierunkowaniu. Zaproponowane w KSRR rozwiązania będą wykorzystane w ramach prowadzonej na europejskiej arenie debaty nad przyszłością polityki spójności UE oraz stanowić będą wkład do przygotowywanego przez Komisję Europejską (KE) Piątego Raportu Kohezyjnego. Przebieg prac nad wypracowaniem koncepcji nowej polityki regionalnej Prezentowana wersja KSRR uwzględnia wyniki uzgodnień międzyresortowych (12 marca – 6 kwietnia 2010 r.), oraz zmiany wprowadzone na etapie akceptacji dokumentu przez Komitet do spraw Europejskich (25 maja 2010 r.) i Komitet Stały Rady Ministrów – 10 czerwca 2010 r., jak również propozycje zawarte w ocenie ex ante oraz prognozie oddziaływania na środowisko. Zgodnie z ustawą z dnia 3 października 2008 r. o udostępnianiu informacji o środowisku i jego ochronie, udziale społeczeństwa w ochronie środowiska oraz ocenach oddziaływania na środowisko (Dz.U.2008 nr 199 poz. 1227) przed ostatecznym przyjęciem KSRR wymagane było przeprowadzenie tzw. strategicznej oceny oddziaływania na środowisko z udziałem społeczeństwa, w tym opracowanie na potrzeby tego postępowania prognozy oddziaływania na środowisko. W związku z powyższym w dniach 5 -26 marca 2010 r. odbył się proces konsultacji społecznych projektu Prognozy oddziaływania na środowisko projektu Krajowej Strategii Rozwoju Regionalnego 2010-2020: Regiony, Miasta, Obszary wiejskie. W ramach tych konsultacji, 16 marca 2010 r. odbyła się w siedzibie Ministerstwa Rozwoju Regionalnego ogólnopolska konferencja poświęcona dyskusji nad projektem ww. oceny. Ponadto, projekt KSRR poddany został również ocenie ex-ante. Ocenianie ex-ante dokumentów związanych z programowaniem rozwoju zostało w Polsce wprowadzone wraz z systemem programowania wydatkowania funduszy strukturalnych. Ocena ex-ante została przeprowadzona od 9 grudnia 2009 r. do 15 kwietnia 2010 r. W dniu 1 kwietnia odbyła się konferencja w siedzibie Ministerstwa Rozwoju Regionalnego, której przedmiotem było omówienie Raportu końcowego oceny ex-ante KSRR. Opracowanie dokumentu zostało poprzedzone przygotowaniem pierwszej wersji KSRR, a wcześniej sporządzeniem dokumentów wykorzystanych do uruchomienia debaty nad koncepcją nowej polityki regionalnej w Polsce i wypracowaniem jej założeń. Etapy te były związane z: ƒ ww przygotowaniem projektu KSRR 2010-2020 z dnia 9 września 2009 r., który został poddany konsultacjom społecznym w ramach debaty publicznej, przeprowadzonej w okresie wrzesieńgrudzień 2009 r. W trakcie debaty odbył się szereg spotkań konsultacyjnych, w tym 16 konferencji regionalnych, spotkania eksperckie, spotkania międzyresortowe, a także bilateralne spotkania z przedstawicielami poszczególnych resortów oraz warsztaty robocze. W organizowanych we współpracy z urzędami marszałkowskimi konferencjach regionalnych łącznie udział wzięło półtora tysiąca osób. W debacie uczestniczyło szerokie grono reprezentantów świata nauki, władz samorządowych, resortów, partnerów społecznogospodarczych oraz parlamentarzystów. 23 Zebrane podczas debaty publicznej wnioski i uwagi do projektu KSRR zostały poddane w Ministerstwie Rozwoju Regionalnego szczegółowej analizie i wykorzystane do przygotowania prezentowanej wersji dokumentu. 23 Patrz załącznik 2. Raport z debaty publicznej nad projektem Krajowej Strategii Rozwoju Regionalnego 2010-2020 - synteza. Monitor Polski Nr 36 — 1384 — Poz. 423 przyjęciem przez Radę Ministrów Tez i założeń do Krajowej strategii rozwoju regionalnego24, w których zaprezentowano główne kierunki myślenia o polityce regionalnej. Ich przygotowanie podsumowało efekty wcześniejszych etapów prac MRR nad koncepcją nowej polityki regionalnej, tj. materiału problemowego25, raportu podsumowującego wyniki badania ankietowego zawierającego pytania dotyczące nowego modelu polityki regionalnej, skierowanego do ministerstw oraz samorządów wojewódzkich26 oraz raportu podsumowującego wyniki prac grup roboczych kontynuujących dyskusję zapoczątkowaną badaniem ankietowym27. Niniejsza KSRR opiera się także na wnioskach z prac grupy eksperckiej28, której dorobek zebrany został w publikacji Koncepcja nowej polityki regionalnej – ekspertyzy29 oraz debaty prowadzonej w czasie licznych spotkań, roboczych warsztatów, seminariów oraz konferencji30. Niniejszy dokument jest wynikiem ścisłej współpracy MRR przede wszystkim z przedstawicielami władz regionalnych, resortów, a także środowisk naukowych oraz praktyków. Propozycje w nim zawarte są przedmiotem porozumienia osiągniętego w toku tych prac wśród wszystkich zaangażowanych partnerów. Tekst strategii został zredagowany przez Ministerstwo Rozwoju Regionalnego, jednak wiele z zaproponowanych rozwiązań wynikało bezpośrednio z propozycji samorządów województw i było szczegółowo uzgadnianych, również w partnerskim procesie konsultacyjnym. Mamy nadzieję, że zasady i cele działania polityki regionalnej zapisane w tym dokumencie, będą w związku z powyższym podzielane przez wszystkich jej aktorów. w. rcl .go v.p l ƒ Równolegle z KSRR przygotowywany jest pakiet dokumentów wdrożeniowych warunkujących jej sprawną realizację. Kierunki wymaganych prac związanych z wypracowaniem rozwiązań służącym usprawnieniu realizacji polityki regionalnej zostaną przedstawione w osobnym materiale Ministra Rozwoju Regionalnego do decyzji Rady Ministrów. Na podstawie decyzji Rady Ministrów w horyzoncie do roku 2013 prowadzone będą dalsze prace dotyczące wypracowania szczegółowych rozwiązań wdrożeniowych obejmujące zagadnienia związane m.in. ze sposobem przygotowania, zawierania i realizacji kontraktu terytorialnego, systemu funkcjonowania instrumentów polityki regionalnej, systemu instytucjonalnego oraz monitorowania polityki regionalnej. ww W wyniku decyzji Rady Ministrów implementacja przyjętych rozwiązań wdrożeniowych powodować będzie zmiany niektórych aktów prawnych oraz systemu instytucjonalnego. 24 Zaakceptowanych przez RM 16 grudnia 2008 r. Nowa Koncepcja Polityki Regionalnej – refleksje do dyskusji, MRR, czerwiec 2008 r. (wydanie drugie, poprawione), http://www.mrr.gov.pl/polityka_regionalna/. 26 Nowa koncepcja polityki regionalnej – raport podsumowujący wyniki badania ankietowego, MRR, czerwiec 2008 r. (wydanie drugie poprawione), http://www.mrr.gov.pl/polityka_regionalna/. 27 Nowa koncepcja polityki regionalnej – wnioski z prac tematycznych grup roboczych, czerwiec 2008 r., http://www.mrr.gov.pl/polityka_regionalna/. 28 Grupa ekspertów działała przy DKS MRR w okresie grudzień 2008 r. – kwiecień 2009 r. 29 MRR, Warszawa, sierpień 2009 r. (zbiór naukowych referatów, które były przedmiotem dyskusji w ramach cyklicznych, warsztatowych spotkań grupy ekspertów). 30 Szczegółowy opis przebiegu prac nad projektem KSRR zawiera załącznik 1. 25 Monitor Polski Nr 36 — 1385 — Poz. 423 w. rcl .go v.p l 2. W KIERUNKU NOWEJ POLITYKI REGIONALNEJ31 Jako początek działań z zakresu polityki regionalnej podejmowanych w większości krajów OECD należy wskazać lata 50-te i 60-te XX wieku. Był to okres relatywnie silnego wzrostu gospodarczego, ekspansji fiskalnej i niskiego bezrobocia. Głównym celem działań było osiągnięcie większej równości (equity) i zrównoważonego wzrostu w okresie szybkiego rozwoju i zmian strukturalnych. Główne instrumenty podlegały modelowi redystrybucji bogactwa w postaci centralnie sterowanych transferów finansowych oraz szerokiej skali inwestycji publicznych. W latach 70-tych i na początku 80-tych, kolejne wstrząsy gospodarcze oraz zmiany w gospodarce światowej doprowadziły w poszczególnych krajach do przestrzennej koncentracji bezrobocia. Polityki regionalne były adaptowane do nowych wyzwań. Zostały one skoncentrowane na zmniejszaniu dysproporcji w dochodach i wyposażeniu w infrastrukturę oraz na działaniach o charakterze społecznym. Liczne badania światowe i europejskie wykazały, że ówczesne modele polityk regionalnych przyniosły rozczarowujące wyniki głównie ze względu na powolną konwergencję32. Centralnie zarządzana redystrybucja subwencji do słabiej rozwiniętych obszarów skutkowała nadmiernym rozproszeniem środków, a tym samym osłabieniem efektu skali interwencji publicznej, co w ostatecznym rozrachunku nie mogło przynieść wymiernych efektów dla rozwoju. W ostatnich dwóch dziesięcioleciach, stało się to przyczynkiem do wszczęcia debaty, zarówno w środowiskach naukowych jak i osób odpowiedzialnych za realizację tej polityki, nad zmianą paradygmatu polityki regionalnej, odnoszącej się do celów, priorytetów, narzędzi, podmiotów i terytorialnych obszarów interwencji. Debata ta jest jednocześnie pobudzana w związku z próbami wykazania pozytywnego oddziaływania polityki spójności, nad którą prowadzona jest aktywna dyskusja w kontekście debaty nad budżetem UE po roku 2013 i od kilku lat trwa usilne poszukiwanie wartości dodanej tej polityki. ww Wraz z ewolucją wyzwań rozwojowych oraz uwarunkowań gospodarczych, społecznych i terytorialnych polityka regionalna ulega sukcesywnej transformacji. Pierwotnie uwaga „regionalistów” skoncentrowana była na celach i kwestii czy ma ona być zorientowana na tzw. equity (spójność społeczna, konwergencja) czy na efficiency (spójność gospodarcza, konkurencyjność). 31 Szczegółowy opis zmian w prowadzeniu polityki regionalnej z uwzględnieniem podstaw teoretycznych rozwoju regionalnego przedstawia załącznik 3. 32 Z analiz OECD dla lat 1980-2005 wynika, że w około jednej trzeciej krajów OECD regionalne zróżnicowania w PKB w przeliczeniu na mieszkańca (per capita) wzrosły, w jednej trzeciej krajów spadły, natomiast w pozostałej części krajów nie zaobserwowano wyraźnych trendów zmian. Monitor Polski Nr 36 — 1386 — Poz. 423 Tabela 1. Stary i nowy paradygmat polityki regionalnej Nowy paradygmat Zintegrowane przedsięwzięcia rozwojowe KONKURENCYJNOŚĆ Strategiczny kierunek polityki regionalnej (rozprzestrzenianie wzrostu) realizowany we Wskazywanie wielu elementów wszystkich regionach, w tym również w struktury społeczno-gospodarczej najbardziej konkurencyjnych ośrodkach. jako czynników konkurencyjności, w Precyzyjnie określone czynniki konkurencyjności efekcie nakładanie się różnorodnych i strategicznie wybrane kierunki jej poprawiania. nieskoordynowanych działań. Wielosektorowe podejście ukierunkowane terytorialnie. WYRÓWNYWANIE Zwiększanie spójności w wyniku zwiększania możliwości absorpcji (większy przepływ kapitału, osób, wiedzy, innowacji). Duży nacisk na działania Specjalne działania „wyrównawcze” dopasowane wyrównawcze, jednak efekt do potencjałów danych terytoriów, przeciwny do zamierzonego istotne dla całego kraju, skoncentrowane na pogłębianie się zróżnicowań, wybranych obszarach, dla odkrywania i rozpraszanie środków. wykorzystywania ich potencjałów, pozwalające osiągnąć „masę krytyczną” niezbędną do dalszego rozwoju. Zintegrowane instrumenty „miękkie” i „twarde”, Subsydia i pomoc publiczna. otoczenie biznesowe, kapitał społeczny, sieciowanie, lepsza koordynacja. Podejście terytorialne we wszystkich działaniach Regiony traktowane homogenicznie, rozwojowych (dostrzeganie różnorodności, silna bez uwzględniania ich wewnętrznej i koordynacja, zarządzanie wielopoziomowe). zewnętrznej różnorodności. Słabo Zintegrowane programy dedykowane obszarom uwzględniony wymiar terytorialny, strategicznej interwencji przy zachowaniu prymat podejścia sektorowego, tzw. integracji przestrzennej prowadzonej w ramach „algorytm biedy”. polityki regionalnej. w. rcl .go v.p l Stary paradygmat Podejście sektorowe Strategie Cele Narzędzia Wymiar terytorialny Jednostki terytorialne Jednostki administracyjne. Brak uwzględnienia relacji miastowieś w instrumentach polityki, obszary wiejskie postrzegane jednakowo w całym kraju. Jednostki funkcjonalne. Zróżnicowane podejście do różnych typów terytoriów. Polityka dostosowana do miejsc z uwzględnieniem zależności obszarów generujących wzrost, obszarów powiązanych funkcjonalnie i obszarów peryferyjnych. Aktorzy Rząd i samorząd województwa. Wszystkie szczeble administracji publicznej, aktorzy społeczni i przedstawiciele biznesu. ww Źródło: Syntetyczne ujęcie przejścia od tradycyjnego postrzegania roli polityki regionalnej do nowoczesnych trendów przyjmowanych przez kraje OECD, na podstawie opracowań OECD. Polityka regionalna zaczęła ewoluować od modelu krótkoterminowych, odgórnie dystrybuowanych dotacji „dla najmniej uprzywilejowanych obszarów” do modelu wieloletnich, zdecentralizowanych polityk rozwojowych ukierunkowanych na wspieranie wszystkich regionów (bez względu na stopień zamożności), od rozproszonej interwencji do bardziej selektywnych inwestycji. Strategie rozwojowe zaczęły uwzględniać szeroki zakres bezpośrednich i pośrednich czynników wydajności (performance), skupiać się na endogennych cechach terytorialnych (zamiast egzogennych inwestycjach i transferach). Nacisk położono na szanse, a nie na bariery rozwoju oraz na ,,,dobre rządzenie” (good governance), gdzie coraz większą rolę zaczęły odgrywać władze Monitor Polski Nr 36 — 1387 — Poz. 423 w. rcl .go v.p l regionalne i lokalne. Przykłady zastosowania podejścia do rozwoju regionalnego na tzw. regional growth policy występują w niektórych krajach (np. Szwecja, Holandia)33. Liczne publikacje naukowe34 wskazują, że polityki rozwojowe powinny wspierać wzrost we wszystkich regionach, a regiony powinny inwestować w swój własny rozwój przez mobilizowanie lokalnych zasobów i środków tak, aby wykorzystać swoje specyficzne przewagi konkurencyjne bez nadmiernego uzależniania się od krajowych transferów i dotacji. Podsumowując, zasadnicza zmiana paradygmatu polityki regionalnej opisywana przede wszystkim w dorobku OECD polega na: (1) silnym ukierunkowaniu interwencji publicznej na wzmacnianie konkurencyjności regionów oraz odblokowaniu procesów wzrostowych poprzez pełniejsze wykorzystanie przewag konkurencyjnych i potencjałów rozwojowych, (2) odejściu od modelu krótkoterminowych, odgórnie dystrybuowanych dotacji „dla najmniej uprzywilejowanych obszarów” do modelu wieloletnich, zdecentralizowanych polityk rozwojowych ukierunkowanych na wspieranie wszystkich regionów, (3) odejściu od rozproszonej interwencji do bardziej selektywnych (skoncentrowanych) inwestycji. Koncepcja ta znajduje swoje odzwierciedlenie w raporcie F. Barca, w którym autor zaprezentował założenia tzw. place-based policy, czyli lepszego wykorzystania ukrytych lub niewłaściwie wykorzystywanych zasobów i specjalizacji terytoriów zarówno w bogatych, jak i w ubogich regionach. Aby w pełni to osiągnąć należy dążyć do lepszej koordynacji innych polityk publicznych mających oddziaływanie terytorialne oraz do stałej oceny ich oddziaływania terytorialnego. Silniejsze ukierunkowanie terytorialne oznacza także, iż władze regionalne i lokalne muszą aktywnie uczestniczyć w kształtowaniu i wdrażaniu tej polityki. Polityka regionalna musi odpowiadać na specyficzne potrzeby terytoriów i bazować na ich wewnętrznym potencjale rozwojowym. Polityka oparta o zasadę zintegrowanego podejścia terytorialnego (place based policy) jest to polityka: (1) ukierunkowana na wykorzystanie endogenicznego potencjału, zasobów terytorialnych i wiedzy, (2) umożliwiająca realizację interwencji ukierunkowanych na wyzwania rozwojowe a jednocześnie precyzyjnie dostosowanych do lokalnych uwarunkowań. Celem polityki staje się stymulowanie wszystkich35 regionów do rozwoju ich potencjału wzrostu przede wszystkim na podstawie ich zasobów endogennych. Wsparcie polityki regionalnej (a więc również przy użyciu zewnętrznych środków pomocowych) ma więc na celu rozwijanie wewnętrznych czynników wzrostu, a nie jedynie redystrybuowanie dochodów do słabiej rozwijających się obszarów kraju. Właśnie dlatego polityka regionalna powinna być realizowana w bliskiej współpracy między różnymi szczeblami władz publicznych, w celu jak najlepszej 33 Rozwój regionalny w Europie. Spójność terytorialna i przegląd budżetu UE, raporty EoRPA 2/2009, Warszawa, listopad 2009 r. 34 Znaczenie konkurencyjności obszarów przez wykorzystanie potencjału terytoriów cechujących się największą zdolnością do ww kreowania wzrostu gospodarczego dla rozwoju regionalnego było podkreślane na przestrzeni XX wieku w szeregu koncepcjach teoretycznych, jak chociażby nowa teoria wzrostu zapoczątkowana pracami P. Romera i R.E. Lucasa w latach osiemdziesiątych czy nowa geografia ekonomiczna, która pojawiła się we wczesnych latach dziewięćdziesiątych. Wśród polskich dotychczasowych propozycji w tym zakresie wskazać należy natomiast model równoważenia rozwoju zaproponowany przez J. Kołodziejskiego. Według tej doktryny należy wykorzystywać koncentrację wzrostu powstającą w układach aglomeracyjnych dla uzyskania korzyści na poziomie kraju przez wzmacnianie ich zdolności do dalszego rozwoju i powiązań między nimi. Teorie te podnoszą jednocześnie kwestię potrzeby skierowania interwencji na rzecz poszerzania i wzmacniania kanałów rozprzestrzeniania rozwoju do obszarów, które nie znajdują się bezpośrednim zasięgu aglomeracji i peryferyjnych w celu zwiększenia ich zdolności do gotowości i absorbowania korzyści z procesów rozwojowych przebiegających w rdzeniach (najważniejszych obszarach miejskich o znaczeniu krajowym). 35 Wspieranie wszystkich regionów, bez względu na stopień zamożności, w pełnym wykorzystywaniu ich potencjałów i przewag konkurencyjnych, zostało uznane za najbardziej efektywne w osiąganiu spójności w UE, co potwierdza Reflection paper on future Cohesion Policy zaprezentowany wiosną 2009 r. przez Komisarz D. Hübner. Jej refleksja została oparta na dwóch elementach: cechy wyróżniające politykę spójności spośród innych polityk UE (zintegrowane podejście, zdolność mobilizowania właściwych podmiotów w ramach wielopoziomowego systemu zarządzania, zorientowanie na wymiar terytorialny procesów rozwojowych) oraz zidentyfikowane w badaniu Regions 2020 nowe zróżnicowania regionalne powstałe pod presją wyzwań globalnych. Taki kierunek myślenia o polityce spójności zaprezentował Komisarz P. Samecki w grudniu 2009 r. w dokumencie Orientation paper on future cohesion policy. Monitor Polski Nr 36 — 1388 — Poz. 423 w. rcl .go v.p l identyfikacji szczegółowych celów interwencji publicznej w regionach, a także przy współudziale funduszy zewnętrznych i miejscowych. Rozważając nowy paradygmat polityki regionalnej, obok przeniesienia uwagi z barier na potencjał rozwoju, warto zwrócić szczególną uwagę na następujące trzy inne aspekty: (1) zwiększenie roli szczebla regionalnego w uruchamianiu procesów rozwojowych, (2) silne ukierunkowanie na terytorialność, (3) zasadnicze różnice między podejściem terytorialnym a sektorowym. Zwiększenie roli szczebla regionalnego w uruchamianiu procesów rozwojowych. W tym kontekście niezbędne jest ponowne odwołanie się do raportu F. Barca, gdzie wskazano że wykorzystywanie/budowa potencjału terytorialnego i przewag konkurencyjnych powinna odbywać się w oparciu o lokalną wiedzę, doświadczenie, umiejętności i specjalizacje oraz relacje między różnymi podmiotami (networking). W tym kontekście autor zwraca uwagę na wartość promowanego przez niego nowego modelu europejskiej polityki spójności i korzyści wynikające z wielopoziomowego (wieloszczeblowego) systemu zarządzania (multi-level governance), kontraktowego charakteru zobowiązań między aktorami poszczególnych szczebli, a także wkładu w budowanie instytucji, tworzenie kapitału społecznego, partnerstwa i sieci rozprzestrzeniania wiedzy i doświadczeń. Polityka regionalna i inne polityki rozwojowe, w tym działania adresowane do specyficznych obszarów powinny być odpowiednio zintegrowane przestrzennie. Tym bardziej, że są realizowane przez rożne poziomy władz publicznych. Wymaga to wprowadzenia odpowiednich mechanizmów koordynacyjnych prowadzonych przez uprawnione do tego władze publiczne, najlepiej na szczeblu regionalnym. Silne ukierunkowanie na terytorialność. Takie podejście wynika z działań na poziomie europejskim, gdzie wzrost roli podejścia terytorialnego w rozwoju jest wyraźnie zauważalny36. Przejawem upowszechnienia idei spójności terytorialnej było przyjęcie Agendy Terytorialnej Unii Europejskiej37, stanowiącej strategiczne ramy dla terytorialnego rozwoju Europy. Jej znaczenie wzrasta, co potwierdza opublikowana przez Komisję Europejską jesienią 2008 r. Zielona Księga w sprawie spójności terytorialnej – przekształcenie różnorodności terytorialnej w siłę38, inicjująca debatę służącą pogłębianiu zrozumienia pojęcia oraz jej implikacji dla prowadzenia polityki rozwoju. Różnice między podejściem terytorialnym a sektorowym. Podejście terytorialne zakłada wielowymiarowość procesów rozwojowych. Umożliwia uwzględnienie ich uwarunkowań społecznych, gospodarczych i środowiskowych oraz różnorodności obszarów, na których procesy te się odbywają. Wymaga podejścia zintegrowanego uwzględniającego powiązania międzysektorowe a tym samym umożliwiającego funkcjonowanie interwencji publicznej w zrównoważony sposób i zmaksymalizowanie synergii instrumentów realizacji. ww Podejście sektorowe obciążone jest deficytem wymiaru terytorialnego (spatially blind policies) oraz zintegrowanego rozpatrywania procesów rozwojowych. Prowadzi ono do tworzenia jednokierunkowych (brak interdyscyplinarności) działań niedostosowanych do lokalnych uwarunkowań (one size fits all). Podejściu temu towarzyszy rozdrobnienie systemów implementacyjnych prowadzące do powielania wysiłków realizacyjnych. Jego wadą, z punktu widzenia zarządzania terytorialnego, jest także wykluczanie z procesów realizacji podmiotów regionalnych i lokalnych. Powoduje to osłabianie efektywności, podczas gdy zasoby są ograniczone i nie powinny być przeznaczane wielokrotnie na ten sam cel. Interwencji publicznej – zarówno horyzontalnej jak i sektorowej – musi w pierwszej kolejności towarzyszyć zrozumienie trendów rozwoju terytorialnego a następnie zastosowanie możliwie 36 Jest jedną z zasad traktatowych nowego Traktatu Lizbońskiego, która stanowi, iż UE „wspiera spójność gospodarczą, społeczną i terytorialną oraz solidarność między państwami członkowskimi”. 37 Podczas Nieformalnego Spotkania Ministrów ds. Spójności Terytorialnej w Lipsku – maj 2007 r. 38 COM (2008) 616, z dn. 6.10.2008 r. Monitor Polski Nr 36 — 1389 — Poz. 423 w. rcl .go v.p l adekwatnego podejścia. Podejście to z założenia powinno być zintegrowane, ułatwiające połączenie różnorodnych (wielosektorowych) środków wsparcia niezbędnych do uruchomienia inicjatyw rozwojowych zorientowanych na kwestie takie jak: jakość życia, usługi i dobra publiczne, otwartość na innowacje i przedsiębiorczość, itp.. Sektorowe polityki powinny wykorzystywać potencjał polityki regionalnej w zakresie terytorialnego i zintegrowanego podejścia oraz zasadę partnerstwa pozwalającą na zaangażowanie wszystkich bez wyjątku aktorów procesów rozwojowych. Ważnym źródłem informacji o możliwych rozwiązaniach pozwalających na silniejsze ukierunkowanie polityk publicznych na wymiar terytorialny są tzw. methodological principles39 zawarte w dokumencie wypracowanym i przyjętym przez Ministrów UE-27 ds. polityki spójności w ramach prac francuskiej Prezydencji w Radzie UE. Dokument ten podkreśla konieczność: (1) uwzględniania oddziaływania terytorialnego kluczowych strategii i polityk sektorowych już na etapie ich planowania strategicznego, (2) poprawy komplementarności oraz powiązań między kluczowymi strategiami a politykami sektorowymi oraz polityką spójności, (3) pogłębiania wiedzy nt. oddziaływania terytorialnego kluczowych strategii i polityk sektorowych przez prowadzenie wszelkich niezbędnych analiz i badań oraz przez zapewnienie monitorowania i oceny decyzji mających oddziaływanie terytorialne na podstawie dostosowanych do tego celu wskaźników, (4) zorganizowania właściwej koordynacji na poziomach wspólnotowym i krajowym, (5) wspierania i promowania podejścia terytorialnego oraz projektów terytorialnych w odniesieniu do całości polityk sektorowych o silnym oddziaływaniu terytorialnym. ww Sposób zdefiniowania celów polityki regionalnej (ich ukierunkowanie, koncentracja i zasięg geograficzny) będzie w znacznym stopniu determinował przyszły kształt tej polityki – czy będzie ona kluczową polityką rozwojową ukierunkowaną na zwiększanie konkurencyjności regionów/terytoriów przez wspieranie i kreowanie ich endogenicznych potencjałów (nowy paradygmat) czy też polityką kompensacyjną i redystrybucyjną zorientowaną przede wszystkim na niwelowanie różnic w poziomie zamożności. 39 Contribution of the ministers in charge of spatial planning and the cohesion policy gathered in Marseilles on 26 November 2008: Methodological contribution to the analysis of sector-based policies - recommendations for taking into account the territorial dimension in the key dossiers. Monitor Polski Nr 36 — 1390 — Poz. 423 3. NAJWAŻNIEJSZE WYZWANIA POLITYKI REGIONALNEJ DO ROKU 2020 w. rcl .go v.p l Podstawą programowania i realizacji efektywnej polityki regionalnej są: analiza stanu, trendów i prognoz społeczno-gospodarczych kraju i jego regionów oraz określenie na tej podstawie najważniejszych wyzwań, przed którymi ta polityka staje w wyznaczonym horyzoncie czasowym. W ostatnich kilku latach próby określenia wyzwań przed jakimi stają polityki publiczne ukierunkowane terytorialnie, przeprowadziła zarówno KE, Bank Światowy, jak i w odniesieniu do krajów członkowskich OECD. Badania te różnią się między sobą w podejściu do analizowanych zagadnień, jak i w określaniu nadchodzących wyzwań. Istotne jest zatem, aby w odniesieniu do zidentyfikowanych wyzwań europejskich i globalnych uwzględnić najważniejsze wyzwania z punktu widzenia polskiej polityki regionalnej. Przedstawiony poniżej zestaw wyzwań do roku 2020 łączy obydwa wymiary, europejski i krajowy40. Został on przygotowany na podstawie przeprowadzonej diagnozy sytuacji społecznogospodarczej, dokonanej w różnych skalach przestrzennych41 oraz w odniesieniu do czynników rozwojowych o pierwszorzędnym znaczeniu dla konkurencyjności polskich regionów. Przy określaniu listy wyzwań polityki regionalnej uwzględniono także strategiczne wyzwania dla rozwoju całego kraju sformułowane w raporcie Polska 2030. ww Jak wskazuje większość analiz Polskę, mimo fluktuującego, ale na tle innych krajów UE trwałego wzrostu gospodarczego, charakteryzują niskie wartości wskaźników określających poziom konkurencyjności i perspektywy rozwojowe tj.: poziom zatrudnienia, jakość siły roboczej, poziom wyposażenia infrastrukturalnego, poziom innowacyjności czy sprawność i jakość funkcjonowania administracji publicznej oraz jakość kapitału społecznego. Polska notuje dodatnie tempo wzrostu gospodarczego, szczególnie wysokie po akcesji do UE (wzrost PKB dwukrotnie wyższy w latach 2004-2008 - 6% niż w 2000-2003 - 2,7%). W rezultacie poziom PKB per capita w Polsce42 w stosunku do średniej UE-27 wzrósł w okresie od 1999 do 2008 roku z 48,6% do 56,4%. Konwergencja zewnętrzna w latach 2004-200743 zachodzi także na poziomie województw, ale skala tych zmian jest zróżnicowana: od 0,9 p.p.44 (śląskie) do 10 p.p. (mazowieckie). Mazowieckie, które w 2007 r. osiągnęło 87,1% średniej UE jest zdecydowanym liderem wzrostu, a kolejne cztery województwa: dolnośląskie, śląskie, wielkopolskie i pomorskie przekroczyły poziom 54%. W latach 2000-2007 stanowiły one grupę 5 najbogatszych województw i rozwijały się przeciętnie szybciej niż grupa 5 województw Polski wschodniej, wśród których żadne nie przekroczyło poziomu 43% średniej UE45. Wyraźnie widoczna jest najsłabsza pozycja zachodniopomorskiego w dłuższym okresie, które nieznacznie zaczyna odrabiać dystans do średniej UE (0,8 p.p. w latach 1999-2007, w stosunku do -0,8 p.p. w latach 1999-2006). 40 W ich przygotowaniu zostały uwzględnione wnioski i analizy zawarte m.i.n w następujących dokumentach: Regiony 2020. Ocena przyszłych wyzwań regionów UE. Dyrekcja Generalna ds. Polityki Regionalnej, KE, listopad 2008 r., SEC(2008) 2868 final, Regional Policy Challenges, New Issues and Good Practicies, OECD 2009, World Development Report 2009 – Reshaping Economic Geography, The World Bank, Rozwój Regionalny w Polsce, MRR, maj 2009 r., Raport Strategiczny Polska 2009, MRR, grudzień 2009 r., Trendy rozwojowe regionów, W. Dziemianowicz, J. Łukomska, A. Górska, M. Pawluczuk , Geoprofit, Warszawa, styczeń 2009 r. 41 Diagnozę sytuacji społeczno-gospodarczej zawiera załącznik 5. 42 Z uwzględnieniem parytetu siły nabywczej walut. 43 Tj. zmniejszanie dystansu w poziomie rozwoju gospodarczego w stosunku do średniej unijnej. 44 Punkty procentowe. 45Źródło: EUROSTAT. Monitor Polski Nr 36 PKB per capita w % w krajach UE na poziomie NTS 2 w stosunku do średniej UE (2007 r.) wg PPS Poz. 423 w. rcl .go v.p l Mapa 1. — 1391 — ww Źródło: EUROSTAT. Monitor Polski Nr 36 Poz. 423 Zmiana PKB per capita w % w krajach UE na poziomie NTS 2 w latach 20042007 wg PPS w. rcl .go v.p l Mapa 2. — 1392 — ww Źródło: Opracowanie własne MRR na podstawie danych EUROSTAT. Monitor Polski Nr 36 Poz. 423 PKB per capita w województwach w latach 2004-2007 (w cenach bieżących) w. rcl .go v.p l Mapa 3. — 1393 — Źródło: Opracowanie własne MRR na podstawie Banku Danych Regionalnych (BDR) Głównego Urzędu Statystycznego (GUS). PKB per capita w podregionach w latach 2004-2007 (w cenach bieżących) ww Mapa 4. Źródło: Opracowanie własne MRR na podstawie BDR GUS. Wewnątrz kraju obserwowana jest od wielu lat utrwalająca się koncentracja wzrostu gospodarczego oraz potencjału wytwórczego w kilku województwach najsilniejszych pod Monitor Polski Nr 36 — 1394 — Poz. 423 w. rcl .go v.p l względem ekonomicznym46. Przy czym na uwagę zasługuje fakt, że wyłącznie w czterech województwach w latach 2004-2007 dynamika PKB per capita znajdowała się powyżej średniej krajowej dynamiki wzrostu, co wskazuje na znaczące zróżnicowania i koncentrację zarówno w kontekście udziału poszczególnych województw w generowaniu wzrostu gospodarczego, jak i samej dynamiki wzrostu. Kumulacja wzrostu gospodarczego jest jeszcze bardziej widoczna na poziomie niższych jednostek statystycznych, tj. podregionów (NTS 3). Fakt, że tylko 16 na 66 podregionów plasuje się powyżej średniej, dowodzi znacznej asymetrii i zróżnicowania poziomu rozwoju gospodarczego. Świadczy to o zwiększaniu się zróżnicowań w zakresie wskaźników społeczno-gospodarczych mierzonych na różnych poziomach odniesienia, ale jednocześnie dzięki zwiększonym po wejściu do UE wydatkom inwestycyjnym dochodzi do równoległego zmniejszania się zróżnicowań w zakresie wyposażenia infrastrukturalnego w takich obszarach, jak gospodarka wodna (wodociągi, oczyszczalnie ścieków, kanalizacja), edukacja podstawowa, rekreacja i sport, czy jakość dróg lokalnych. Koncentracja PKB i wzrostu tylko w pewnych obszarach kraju wskazuje na to, że udział polskich regionów i generalnie całej polskiej przestrzeni w osiąganiu celów rozwojowych kraju – wzrostu i zatrudnienia - jest bardzo zróżnicowany. Regiony o konkurencyjnej i innowacyjnej gospodarce, a przede wszystkim największe i najbardziej dynamiczne aglomeracje (z wyjątkiem Szczecina) położone na ich terenie, w większym stopniu korzystają z globalizacji i integracji z UE, tym samym stając się w wymiarze przestrzennym głównymi kreatorami wzrostu i zatrudnienia. Natomiast pozostałe regiony - bez zdolności do włączenia się do konkurencji opartej na wiedzy i przewagach konkurencyjnych (w miejsce komparatywnych) - mogą być narażone na ograniczenia wzrostu gospodarczego i nie skorzystają z tych procesów. Jak wskazuje raport Polska 2030, w perspektywie najbliższych kilkunastu lat zaistnieje w Polsce zasadnicza potrzeba prowadzenia polityki rozwojowej polegającej na zwiększaniu konkurencyjności gospodarki polskiej przez uruchamianie niewykorzystanych zasobów pracy, absorpcję i tworzenie innowacji (wzmocnienie sektora naukowo-badawczego i j …