Uchwała nr 8 Rady Ministrów z dnia 14 lutego 2017 r. w sprawie przyjęc

W skrócie

Niniejsza uchwała Rady Ministrów przyjmuje Strategię na rzecz Odpowiedzialnego Rozwoju, która określa nowy model rozwoju kraju do roku 2020, z perspektywą do roku 2030. Dokument ten zastępuje wcześniejszą Strategię Rozwoju Kraju 2020.

Co reguluje

Przyjęcie Strategii na rzecz Odpowiedzialnego Rozwoju do roku 2020 (z perspektywą do 2030 r.).
Uchylenie uchwały nr 157 Rady Ministrów z dnia 25 września 2012 r. w sprawie przyjęcia Strategii Rozwoju Kraju 2020.
Określa nowy model rozwoju kraju, zasady, cele i priorytety w wymiarze gospodarczym, społecznym i przestrzennym.
Wskazuje niezbędne działania i instrumenty realizacyjne, takie jak projekty flagowe i strategiczne.

Kogo dotyczy

Rada Ministrów i inne podmioty publiczne odpowiedzialne za realizację polityki rozwoju.
Świat biznesu, nauki oraz społeczeństwo, poprzez współpracę w ramach realizacji Strategii.

Kluczowe punkty

Strategia na rzecz Odpowiedzialnego Rozwoju jest przyjęta do roku 2020, z perspektywą do 2030 r.
Uchwała wchodzi w życie z dniem ogłoszenia.
Głównym celem jest tworzenie warunków dla wzrostu dochodów mieszkańców Polski przy jednoczesnym wzroście spójności w wymiarze społecznym, ekonomicznym, środowiskowym i terytorialnym.
Strategia określa trzy cele szczegółowe: trwały wzrost gospodarczy oparty o wiedzę, dane i doskonałość organizacyjną; rozwój społecznie wrażliwy i terytorialnie zrównoważony; skuteczne państwo i instytucje służące wzrostowi oraz włączeniu społecznemu i gospodarczemu.

Tekst ustawy

Dokument podpisany przez Marek Głuch Data: 2017.03.15 15:03:16 CET MONITOR POLSKI DZIENNIK URZĘDOWY RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Warszawa, dnia 15 marca 2017 r. Poz. 260 Uchwała Nr 8 Rady Ministrów z dnia 14 lutego 2017 r. w sprawie przyjęcia Strategii na rzecz Odpowiedzialnego Rozwoju do roku 2020 (z perspektywą do 2030 r.) Na podstawie art. 11 ust. 4 oraz art. 12a ust. 5 ustawy z dnia 6 grudnia 2006 r. o zasadach prowadzenia polityki rozwoju (Dz. U. z 2016 r. poz. 383, 1250, 1948 i 1954 oraz z 2017 r. poz. 5) Rada Ministrów uchwala, co następuje: §

Przyjmuje się Strategię na rzecz Odpowiedzialnego Rozwoju do roku 2020 (z perspektywą do 2030 r.), stanowiącą załącznik do uchwały. §
Traci moc uchwała nr 157 Rady Ministrów z dnia 25 września 2012 r. w sprawie przyjęcia Strategii Rozwoju Kraju 2020 (M.P. poz. 882). §
Uchwała wchodzi w życie z dniem ogłoszenia. Prezes Rady Ministrów: B. Szydło Monitor Polski –2– Poz. 260 Załącznik do uchwały nr 8 Rady Ministrów z dnia 14 lutego 2017 r. (poz. 260) STRATEGIA NA RZECZ ODPOWIEDZIALNEGO ROZWOJU do roku 2020 (z perspektywą do 2030 r.) WARSZAWA, LUTY 2017 Monitor Polski –3– Poz. 260 Spis treści: Wprowadzenie………………………………………………………………………………………………………………………..…4 Synteza………………………………………………………………………………………………………………………………………6 I. Wyzwania rozwojowe kraju…………………………………………………………………………………………….......14 II. Nowy model rozwoju……………………………………………………………………………………………………………27 III. Zasady realizacji Strategii na rzecz Odpowiedzialnego Rozwoju………………………………….……….30 IV. Powiązania Strategii z międzynarodowymi i krajowymi dokumentami strategicznymi………..33 V. Cel główny, cele szczegółowe i oczekiwane rezultaty…………………………………………………………...36 Cel główny: Tworzenie warunków dla wzrostu dochodów mieszkańców Polski przy jednoczesnym wzroście spójności w wymiarze społecznym, ekonomicznym, środowiskowym i terytorialnym Cel szczegółowy I – Trwały wzrost gospodarczy oparty coraz silniej o wiedzę, dane i doskonałość organizacyjną Cel szczegółowy II – Rozwój społecznie wrażliwy i terytorialnie zrównoważony Cel szczegółowy III – Skuteczne państwo i instytucje służące wzrostowi oraz włączeniu społecznemu i gospodarczemu VI. Stabilność makroekonomiczna………………………………………………………………………………………...…44 VII. Opis głównych obszarów koncentracji działań .………………………………………………………………….48 Cel szczegółowy I – Trwały wzrost gospodarczy oparty coraz silniej o wiedzę, dane i doskonałość organizacyjną Obszar: Reindustrializacja………………………………………………...........................................................54 Obszar: Rozwój innowacyjnych firm…………………………………………………………….…….…………………….65 Obszar: Małe i średnie przedsiębiorstwa……………………………………………..……………….………………….75 Obszar: Kapitał dla Rozwoju…………..………………………………………………………….……….……………………89 Obszar: Ekspansja zagraniczna………………………………………………………………………….…………………..102 Cel szczegółowy II – Rozwój społecznie wrażliwy i terytorialnie zrównoważony Obszar: Spójność społeczna………………………………………………………………………………………………..….111 Obszar: Rozwój zrównoważony terytorialnie……………………………………………………………………..…..130 Cel szczegółowy III – Skuteczne państwo i instytucje służące wzrostowi oraz włączeniu społecznemu i gospodarczemu Obszar: Prawo w służbie obywatelom i gospodarce……………………………..…..…………………….……..165 Obszar: Instytucje prorozwojowe i strategiczne zarządzanie rozwojem………..………………….…….169 Obszar: E-państwo…………………………………………………………………………………………………………………181 Obszar: Finanse publiczne………………………………………………………………………………………………………184 Obszar: Efektywność wykorzystania środków UE……………………………………………………………………190 VIII. Obszary wpływające na osiągnięcie celów Strategii…………………………………..………………….198 Kapitał ludzki i społeczny…………………………………..………………………………………………………..………...198 Cyfryzacja…….……………………………….………………………….………………………………………………..………...218 Transport………………………………………………………………………..……………………………………………..……..227 Energia………………….…………………………………………………………..………………………………………………….242 Środowisko………………………………………………………………………………….…………………………………………252 Bezpieczeństwo narodowe……………..…………………………………………………………………….……………….268 IX. Podstawowe źródła finansowania Strategii…………………………………………………………………....275 X. System koordynacji i realizacji Strategii……………………………………………………………………………283 Aneksy:
Lista projektów strategicznych ..………………………………………………………………………………………………..…………….…….…….292
Lista wskaźników realizacji celów Strategii na rzecz Odpowiedzialnego Rozwoju wraz z definicjami …………………….298
Synteza Raportu z konsultacji społecznych ………………………………………………………..……………………………………………….…308
Podsumowanie strategicznej oceny oddziaływania na środowisko projektu Strategii na rzecz Odpowiedzialnego Rozwoju………………………………………………………………………………………………………………………………………………………….………312 2 Monitor Polski –4– Poz. 260 Wprowadzenie Wprowadzenie Nowa wizja rozwoju kraju została sformułowana w przyjętym 16 lutego 2016 r. przez Radę Ministrów Planie na rzecz Odpowiedzialnego Rozwoju. Dokument przedstawia wyzwania, jakie stoją przed polską gospodarką (tzw. pułapki rozwojowe), a także zarysowuje przykładowe instrumenty gospodarcze, Nowa wizja rozwoju kraju została sformułowana w przyjętym 16 lutego 2016 r. przez Radę Ministrów Planie finansowe i instytucjonalne, koncentrując propozycje działań wokół pięciu filarów rozwojowych. Prezentuje na rzecz Odpowiedzialnego Rozwoju. Dokument przedstawia wyzwania, jakie stoją przed polską on nowe podejście do polityki gospodarczej, a także inicjatywy kluczowe dla realizacji założeń przyjętych w gospodarką (tzw. pułapki rozwojowe), a także zarysowuje przykładowe instrumenty gospodarcze, Planie. finansowe i instytucjonalne, koncentrując propozycje działań wokół pięciu filarów rozwojowych. Prezentuje Na nowe podstawie Planudo napolityki rzecz Odpowiedzialnego Rozwoju, a także prac prowadzonych przez grupy robocze on podejście gospodarczej, a także inicjatywy kluczowe dla realizacji założeń przyjętych w Ministerstwa Rozwoju (MR), z wykorzystaniem materiałów uzupełniających przygotowanych przez Planie. poszczególne ministerstwa oraz pomysłów zgłaszanych przez obywateli i środowiska opiniotwórcze, Na podstawie Planu na rzecz Odpowiedzialnego Rozwoju, a także prac prowadzonych przez grupy robocze opracowane zostały Założenia Strategii na rzecz Odpowiedzialnego Rozwoju. Stanowiły one warunki Ministerstwa Rozwoju (MR), z wykorzystaniem materiałów uzupełniających przygotowanych przez brzegowe dla dalszych prac nad strategią z udziałem przedstawicieli poszczególnych resortów. Prezentacja poszczególne ministerstwa oraz pomysłów zgłaszanych przez obywateli i środowiska opiniotwórcze, projektu Założeń na Komitecie Koordynacyjnym ds. Polityki Rozwoju w dniu 16 maja 2016 r. rozpoczęła opracowane zostały Założenia Strategii na rzecz Odpowiedzialnego Rozwoju. Stanowiły one warunki formalne prace 12 zespołów międzyresortowych ds. opracowania Strategii na rzecz Odpowiedzialnego brzegowe1 dla dalszych prac nad strategią z udziałem przedstawicieli poszczególnych resortów. Prezentacja Rozwoju , powołanych uchwałą Komitetu. W prace zespołów zaangażowani zostali przedstawiciele projektu Założeń na Komitecie Koordynacyjnym ds. Polityki Rozwoju w dniu 16 maja 2016 r. rozpoczęła wszystkich resortów, partnerów społeczno-gospodarczych, województw oraz instytucji i ekspertów formalne prace 12 zespołów międzyresortowych ds. opracowania Strategii na rzecz Odpowiedzialnego zewnętrznych. Podstawowym zadaniem Zespołów było uszczegółowienie zapisów Założeń oraz Rozwoju1, powołanych uchwałą Komitetu. W prace zespołów zaangażowani zostali przedstawiciele wypracowanie rozwiązań wdrożeniowych, w tym pakietów projektów strategicznych i flagowych. Efektem wszystkich resortów, partnerów społeczno-gospodarczych, województw oraz instytucji i ekspertów prac Zespołów jest projekt Strategii na rzecz Odpowiedzialnego Rozwoju. zewnętrznych. Podstawowym zadaniem Zespołów było uszczegółowienie zapisów Założeń oraz W dniu 25 lipca 2016 r.wdrożeniowych, Komitet Koordynacyjny ds. Polityki Rozwoju pozytywnie i zaopiniował projekt wypracowanie rozwiązań w tym pakietów projektów strategicznych flagowych. Efektem Strategii na rzecz Rozwoju i zarekomendował przekazanie prac Zespołów jestOdpowiedzialnego projekt Strategii na rzecz Odpowiedzialnego Rozwoju. go do konsultacji społecznych. Zarysowana w Strategii uwarunkowań ds. rozwoju społeczno-gospodarczego Polski opiera się W dniu 25 lipca 2016 r. diagnoza Komitet Koordynacyjny Polityki Rozwoju pozytywnie zaopiniował projekt w znacznym stopniu na wnioskachRozwoju z Raportu o rozwoju społeczno-gospodarczym, regionalnym oraz Strategii na rzecz Odpowiedzialnego i zarekomendował przekazanie go do konsultacji społecznych. przestrzennym, przyjętego przez Radę Ministrów w dniu 6 czerwca 2016 r. i obejmującego ocenę procesów Zarysowana w Strategii diagnoza uwarunkowań rozwoju społeczno-gospodarczego Polski opiera się społeczno-gospodarczych w różnych obszarach problemowych oraz w wymiarze terytorialnym, w znacznym stopniu na wnioskach z Raportu o rozwoju społeczno-gospodarczym, regionalnym oraz z uwzględnieniem zarówno uwarunkowań zewnętrznych, jak i wewnętrznych. przestrzennym, przyjętego przez Radę Ministrów w dniu 6 czerwca 2016 r. i obejmującego ocenę procesów Strategia określa nowy model suwerenną problemowych wizję strategiczną, zasady, cele i priorytety rozwoju społeczno-gospodarczych w rozwoju różnych –obszarach oraz w wymiarze terytorialnym, kraju w wymiarze zarówno gospodarczym, społecznym i przestrzennym do 2020 r. oraz w perspektywie do 2030 r. z uwzględnieniem uwarunkowań zewnętrznych, jak i wewnętrznych. Dla tych dwóch dat, wyznaczających etapy realizacji Strategii, zostały określone wartości wskaźników. Strategia określa nowy model rozwoju – suwerenną wizję strategiczną, zasady, cele i priorytety rozwoju Obrazują one pożądane efekty realizacji przyjętych w dokumencie celów. Dodatkowo, dla niektórych kraju w wymiarze gospodarczym, społecznym i przestrzennym do 2020 r. oraz w perspektywie do 2030 r. działań współfinansowanych ze środków Unii Europejskiej, uwzględniony został rok 2023, jako końcowa Dla tych dwóch dat, wyznaczających etapy realizacji Strategii, zostały określone wartości wskaźników. data finansowania dostępnego w ramach wieloletniej perspektywy finansowej UE dla okresu Obrazują one pożądane efekty realizacji przyjętych w dokumencie celów. Dodatkowo, dla niektórych programowania 2014–2020, zgodnie z obowiązującą regułą n+
działań współfinansowanych ze środków Unii Europejskiej, uwzględniony został rok 2023, jako końcowa Ze względu na swoją dostępnego rolę i przypisane zadaniawieloletniej Strategia stanowi instrument elastycznego data finansowania w jej ramach perspektywy finansowej UE zarządzania dla okresu głównymi procesami rozwojowymi Łączy wregułą sobie wymiar strategiczny z wymiarem operacyjnym: programowania 2014–2020, zgodniewz kraju. obowiązującą n+
wskazuje niezbędne działania oraz instrumenty realizacyjne – projekty flagowe i strategiczne, zapewniające Ze względu na swoją rolę i przypisane jej zadania Strategia stanowi instrument elastycznego zarządzania jej wdrożenie. Ustala również system koordynacji i realizacji, wyznaczając role poszczególnym podmiotom głównymi procesami rozwojowymi w kraju. Łączy w sobie wymiar strategiczny z wymiarem operacyjnym: publicznym oraz sposoby współpracy ze światem biznesu, nauki oraz społeczeństwem. wskazuje niezbędne działania oraz instrumenty realizacyjne – projekty flagowe i strategiczne, zapewniające Strategia na rzecz Odpowiedzialnego jesti aktualizacją średniookresowej strategii rozwoju kraju, jej wdrożenie. Ustala również system Rozwoju koordynacji realizacji, wyznaczając role poszczególnym podmiotom publicznym sposoby współpracy ze światem biznesu, oraz społeczeństwem. tj. Strategii oraz Rozwoju Kraju 2020, przyjętej uchwałą Radynauki Ministrów z dnia 25 września 2012 r., zgodnie z wymogami ustawy z dnia 6 grudnia 2006 r. o zasadach prowadzenia polityki rozwoju (Dz. U. z 2016 r. poz. Strategia na rzecz Odpowiedzialnego Rozwoju jest aktualizacją średniookresowej strategii rozwoju kraju, 383, 1250, 1948 i 1954 oraz z 2017 r. poz. 5). Strategia uwzględnia główne elementy struktury wymagane tj. Strategii Rozwoju Kraju 2020, przyjętej uchwałą Rady Ministrów z dnia 25 września 2012 r., zgodnie przez tę ustawę dla tego typu dokumentów (art. 9 i art. 12a.). z wymogami ustawy z dnia 6 grudnia 2006 r. o zasadach prowadzenia polityki rozwoju (Dz. U. z 2016 r. poz. 383, 1250, 1948 i 1954 oraz z 2017 r. poz. 5). Strategia uwzględnia główne elementy struktury wymagane przez tę ustawę dla tego typu dokumentów (art. 9 i art. 12a.). 1 Zespoły do spraw:

(1)reindustrializacji;

(2)innowacyjności;

(3)małych i średnich przedsiębiorstw;

(4)kapitału dla rozwoju;

(5)ekspansji zagranicznej;

(6)spójności terytorialnej;

(7)energii, środowiska i transportu;

(8)kapitału ludzkiego i społecznego, w tym spójność społeczna;

(9)regulacji i sprawności instytucjonalnej;

(10)efektywności wykorzystania środków UE;

(11)finansów publicznych;

(12)bezpieczeństwa. 1 Zespoły do spraw:

(1)reindustrializacji;

(2)innowacyjności;

(3)małych i średnich przedsiębiorstw;

(4)kapitału dla rozwoju;

(5)ekspansji 3

(8)kapitału ludzkiego i społecznego, w tym spójność społeczna;

(9)zagranicznej;

(6)spójności terytorialnej;

(7)energii, środowiska i transportu; regulacji i sprawności instytucjonalnej;

(10)efektywności wykorzystania środków UE;

(11)finansów publicznych;

(12)bezpieczeństwa. 3 Monitor Polski –5– Poz. 260 Ujęte w Strategii projekty strategiczne stanowią strategiczne zadania państwa W części odnoszącej się do rozwoju zrównoważonego terytorialnie wskazane są również obszary strategicznej interwencji państwa. Uwzględnienie dłuższej perspektywy czasowej w strategii średniookresowej wynika z dotychczasowych doświadczeń związanych z brakiem odpowiednich instrumentów zapewniających zarówno skuteczną realizację, jak i monitorowanie wdrażania przyjętej w 2013 r. długookresowej strategii rozwoju kraju (Długookresowa Strategia Rozwoju Kraju. Polska

Trzecia Fala Nowoczesności.). W Strategii zawarte są rekomendacje dla polityk publicznych. Stanowi ona podstawę dla zmian w systemie zarządzania rozwojem, w tym obowiązujących dokumentów strategicznych (strategii, polityk, programów) oraz weryfikacji pozostałych instrumentów wdrożeniowych. Projekt Strategii był szeroko konsultowany społecznie praktycznie na każdym etapie jego powstawania, formalne konsultacje społeczne odbyły się natomiast od 29 lipca do 30 września 2016 r. W ramach konsultacji zorganizowane zostały liczne spotkania branżowo-tematyczne, jak również konferencje adresowane do poszczególnych środowisk, w tym partnerów społeczno-gospodarczych oraz samorządów. Przewidziano także możliwość zgłaszania spostrzeżeń i uwag na temat Strategii drogą elektroniczną, poprzez stronę internetową Ministerstwa Rozwoju (www.mr.gov.pl). Szczegółowy Raport z konsultacji społecznych stanowi Załącznik do niniejszej Strategii. Dokument został poddany ewaluacji ex ante, zgodnie z przepisami ustawy z dnia 6 grudnia 2006 r. o zasadach prowadzenia polityki rozwoju oraz strategicznej ocenie oddziaływania na środowisko, zgodnie z przepisami ustawy z dnia 3 października 2008 r. o udostępnianiu informacji o środowisku i jego ochronie, udziale społeczeństwa w ochronie środowiska oraz o ocenach oddziaływania na środowisko (Dz. U. z 2016 r. poz. 353, 831, 961, 1250, 1579 i 2003). Efekty konsultacji społecznych oraz zalecenia wynikające z prognozy oddziaływania na środowisko znalazły odzwierciedlenie w ostatecznym projekcie Strategii na rzecz Odpowiedzialnego Rozwoju. 4 Monitor Polski –6– Poz. 260 SYNTEZA Polska gospodarka potrzebuje nowych impulsów rozwojowych, które zapewnią stabilny wzrost konkurencyjności w oparciu o inne niż dotychczas czynniki rozwojowe, jednocześnie poprawiając jakość życia mieszkańców i ich zamożność. Dotychczasowe czynniki rozwoju i wzrostu gospodarki, do których należy zaliczyć m.in. niskie koszty pracy, napływ inwestycji zagranicznych, wzrost wykształcenia, przekształcenia gospodarki wynikające z członkostwa w UE muszą zostać uzupełnione zwiększeniem roli w procesach gospodarczych wytwarzanej w kraju wiedzy i technologii, rozwojem i dalszą ekspansją polskich podmiotów gospodarczych, budową systemu oszczędności oraz podwyższeniem jakości funkcjonowania instytucji i ich interakcji ze społeczeństwem. Jednocześnie dla oparcia konkurencyjności kraju o stabilne i trwałe podstawy konieczne jest zwrócenie większej niż dotychczas uwagi na zagadnienia włączania w procesy rozwojowe wszystkich grup społecznych i wszystkich terytoriów. W oparciu gospodarki o nowe czynniki rozwojowe dużą rolę do odegrania ma aktywna polityka państwa, które dokonuje wyborów strategicznych, zapewnia odpowiednie ramy prawne oraz prowadzi selektywną politykę inwestycyjną w wymiarze gospodarczym, społecznym i terytorialnym, z wykorzystaniem obecnych i potencjalnych, przyszłościowych przewag komparatywnych, współpracując i dzieląc się odpowiedzialnością za dokonywane działania z przedsiębiorcami, światem nauki i społeczeństwem. Strategia na rzecz Odpowiedzialnego Rozwoju (SOR) jest strategicznym instrumentem zarządzania polityką rozwoju realizowaną przez instytucje państwa. W jednolitym systemie programowym przedstawia cele do realizacji w horyzoncie roku 2020 i 2030, określa wskaźniki ich realizacji, wskazuje sposób ich osiągania oraz określa najważniejsze projekty służące realizacji celów SOR. Wdrażanie tych projektów oraz stopień realizacji celów rozwojowych, określony wskaźnikami, będzie przedmiotem rozbudowanego systemu monitoringu i ewaluacji. Pozwoli to na zarządzanie realnymi procesami w gospodarce – i, w miarę potrzeb, aktualizowanie zarówno listy, jak i zakresu projektów. Strategia przedstawia nowy model rozwoju – rozwój odpowiedzialny, czyli taki, który budując siłę konkurencyjną z wykorzystaniem nowych czynników rozwojowych, zapewnia udział i korzyści wszystkim grupom społecznym zamieszkującym różne miejsca naszego kraju. Jednocześnie w nowym modelu potrzeby obecnego pokolenia będą realizowane bez umniejszania szans przyszłych pokoleń. W nowym modelu rozwoju nie chodzi tylko o wielkość PKB, ale przede wszystkim o jego jakość oraz o postrzeganie procesów rozwojowych w kontekście ich znaczenia dla obywateli. Celem głównym projektowanych działań rozwojowych jest stworzenie warunków dla wzrostu dochodów mieszkańców Polski przy jednoczesnym wzroście spójności w wymiarze społecznym, ekonomicznym, środowiskowym i terytorialnym. Odbywać się to będzie poprzez skoncentrowanie działań o charakterze prawnym, instytucjonalnym i inwestycyjnym na trzech celach: (I) trwały wzrost gospodarczy oparty coraz silniej o wiedzę, dane i doskonałość organizacyjną; (II) rozwój społecznie wrażliwy i terytorialnie zrównoważony; (III) skuteczne państwo i instytucje służące wzrostowi oraz włączeniu społecznemu i gospodarczemu. Jednocześnie podejmowane będą interwencje w ramach tzw. obszarów horyzontalnych, wpływających na osiągnięcie celów Strategii: kapitał ludzki i społeczny, cyfryzacja, transport, energia, środowisko, bezpieczeństwo narodowe. Oczekiwanym efektem realizacji Strategii będzie wzrost zamożności Polaków oraz zmniejszenie liczby osób zagrożonych ubóstwem i wykluczeniem społecznym. Przyczyni się to do szybszej konwergencji dochodów Polaków do poziomu średniej Unii Europejskiej. W konsekwencji nastąpi poprawa jakości życia obywateli, rozumiana jako stworzenie przyjaznych warunków bytowych, zapewnienie odpowiedniej jakości kształcenia, podwyższającego kwalifikacje i kompetencje obywateli, wzrost zatrudnienia i lepsze jakościowo miejsca pracy, poprawa dostępu do infrastruktury, zapewnienie odpowiedniej opieki medycznej poprawiającej zdrowotność obywateli, satysfakcjonującego stanu środowiska oraz poczucia bezpieczeństwa. Jako najważniejszy zakładany rezultat przyjęto zwiększenie przeciętnego dochodu gospodarstw domowych do 76–80% średniej UE do roku 2020, a do roku 2030 zbliżenie do poziomu średniej UE, przy jednoczesnym dążeniu do zmniejszania dysproporcji w dochodach między poszczególnymi 5 Monitor Polski –7– Poz. 260 regionami. Poziom PKB na mieszkańca Polski mierzony parytetem siły nabywczej sięgnie 75–78% średniej unijnej w 2020 r. (a około 95% w 2030 r.). W perspektywie długookresowej zmieni się struktura PKB Polski w wyniku zwiększenia roli innowacji w jego tworzeniu. W sferze społecznej efekty realizacji Strategii to ograniczenie wykluczenia społecznego i ubóstwa oraz różnego rodzaju nierówności społecznych. Zakłada się, że odsetek osób zagrożonych ubóstwem i wykluczeniem społecznym zmaleje do 20% w 2020 r. (17% w 2030 r.). Zmniejszy się również rozwarstwienie dochodowe Polaków – wartość tzw. współczynnika Giniego charakteryzującego zróżnicowanie dochodów obniży się z 30,6 w 2015 r. do 30 w 2020 r. i 27 w 2030 r. (im mniejsza wartość współczynnika, tym mniejsze zróżnicowanie). Wzmocni się kapitał społeczny i zwiększy się jego rola w kształtowaniu rozwoju. W sferze instytucjonalnej efektem realizacji Strategii będzie państwo bardziej przyjazne dla obywateli i przedsiębiorców, co będzie przejawiało się w poprawie jakości funkcjonowania organów Państwa i poszczególnych instytucji służących rozwojowi. Strategia wskazuje zasady organizujące proces jej programowania i realizacji – od określania celów i kierunków interwencji po procesy wdrażania, monitorowania i oceny uzyskanych rezultatów, tj.: selektywność podejścia (koncentracja, poszukiwanie nisz, sektory); podejście zintegrowane i zróżnicowane terytorialnie (zarządzanie organizowane wokół celów strategicznych, koordynacja sektorów i instytucji działających na różnych poziomach zarządzania); współpraca, partnerstwo i współodpowiedzialność podmiotów publicznych, biznesu i obywateli przy realizacji polityk publicznych; mobilizacja krajowego kapitału; procesy demograficzne punktem odniesienia dla planowania i realizacji działań rozwojowych. Strategia ustala szereg wyborów/przesądzeń strategicznych polityki państwa, które stanowią punkt odniesienia do konstruowania wszystkich polityk, programów i projektów realizacyjnych:  koncentracja na działaniach wyprzedzających – ukierunkowujących rozwój w różnych sferach życia społeczno-gospodarczego – mająca za zadanie zarówno zapobieganie negatywnym zjawiskom, jak i wybór najbardziej pożądanych kierunków i sposobów rozwoju;  implementowanie rozwiązań w obszarze polityki społeczno-gospodarczej w sposób nienaruszający stabilności finansów publicznych – każde rozwiązanie będzie podlegało, w trakcie jego obowiązywania, ocenie i modyfikacji w zależności od zmieniających się uwarunkowań społeczno-gospodarczych oraz wpływu na finanse publiczne;  określenie listy sektorów strategicznych, na których skoncentrowane zostanie wsparcie w ramach poszczególnych polityk publicznych (m.in. przemysłowej, innowacyjnej, eksportowej, związanej z napływem inwestycji zagranicznych);  wskazanie projektów flagowych, odnoszących się do określonego produktu/przełomowej technologii, które charakteryzują się wysokim stopniem wpływu na realizację celów strategicznych SOR, a tym samym odpowiednio dużą skalą oddziaływania na całą gospodarkę;  wskazanie perspektywicznych (geograficznych) kierunków ekspansji zagranicznej polskich przedsiębiorstw;  koncentracja wsparcia publicznego na tych przedsiębiorstwach, które chcą się rozwijać; dostosowanie instrumentów do skali i etapu działania podmiotów, zdiagnozowanych potrzeb oraz perspektyw rozwoju;  zwiększenie koncentracji polityki regionalnej na obszarach problemowych i potencjałach terytorialnych obszarów miejskich i wiejskich;  wskazanie kluczowych inwestycji infrastrukturalnych środowiskowych, telekomunikacyjnych). (transportowych, energetycznych, Świat wchodzi obecnie w etap czwartej rewolucji przemysłowej opartej na rozwiązaniach cyfrowych. Postęp naukowy i technologiczny w obszarze robotyzacji, mechanizacji, automatyzacji, magazynowania energii, programy rozwoju sztucznej inteligencji i programy rozwoju gospodarki cyfrowej mogą głęboko przeobrazić gospodarkę światową. Czwarta rewolucja przemysłowa skutkować będzie wprowadzeniem 6 Monitor Polski –8– Poz. 260 technologii umożliwiających komunikację między maszynami, upowszechnieniem cyfrowych procesów w zarządzaniu produktami i robotyzacją na nieznaną dotąd skalę. Będzie to w istotny sposób wpływało na edukację, rynek pracy oraz kreowało nowe potrzeby konsumentów. W konsekwencji istnieje duże prawdopodobieństwo niekorzystnego oddziaływania rozwoju technologicznego na rynek pracy w kolejnych latach2, w wyniku zastępowania czynnika pracy ludzkiej rozwiązaniami z zakresu robotyzacji i automatyzacji. Z tego względu należy już obecnie dążyć do wypracowywania rozwiązań minimalizujących potencjalne negatywne oddziaływanie społeczne tych uwarunkowań. Budowanie trwałych przewag konkurencyjnych gospodarki wymaga aktywnego i selektywnego wsparcia tych sektorów3, które wg dostępnej obecnie wiedzy mają znaczący potencjał pozwalający na odniesienie sukcesu w skali globalnej. Wiąże się to z koniecznością dokonywania przez państwo strategicznych wyborów obszarów mogących generować największe efekty dla całej gospodarki. Strategia zakłada zatem odchodzenie od dotychczasowego wspierania wszystkich sektorów/branż na rzecz zindywidualizowanych pakietów dla poszczególnych sektorów strategicznych, mogących stać się w przyszłości motorami polskiej gospodarki. Będzie to proces wymagający czasu i przebudowy m.in. funkcjonujących obecnie systemów wsparcia przemysłu, innowacji, eksportu, czy też inwestycji. Nowy model systemu wsparcia przedsiębiorczości i innowacyjności opierać się będzie na koncentracji w wymiarze branżowym/sektorowym/technologicznym, koncentracji finansowej oraz terytorialnej (wyłonione powinny zostać geograficzne centra koncentracji/specjalizacji wsparcia o określonym charakterze). W rezultacie możliwe będzie zapewnienie wsparcia na wszystkich etapach rozwoju produktu, zróżnicowanego w zależności od zdefiniowanego potencjału i potrzeb. Strategia kładzie nacisk na inteligentną reindustrializację, polegającą na wdrażaniu nowych cyfrowych rozwiązań techniczno-technologiczno-organizacyjnych, jak również rozwoju nowych gałęzi przemysłu opartych na technologiach cyfrowych, zdolnych do tworzenia produktów przełomowych. Działania te będą impulsem dla rozwoju wielu innych dziedzin gospodarki. Oznaczać to zarazem będzie możliwość rozwoju tradycyjnych sektorów, które wdrażając najnowocześniejsze technologie produkcyjne i zarządcze, mają szansę przesunąć się w górę łańcucha wartości. Wpłynie to na zmianę jakościową modelu konkurowania przemysłu, dotychczas opartego na niskich kosztach pracy. Zakłada się, że będzie to miało wpływ na wzrost udziału przychodów netto ze sprzedaży produktów przedsiębiorstw przetwórstwa przemysłowego zaliczanych do wysokiej i średnio wysokiej techniki w wartości przychodów netto z 32,7% w 2014 r. do 34% w 2020 r. oraz 40–45% w 2030 r. Wprowadzanie innowacji jest fundamentalnym czynnikiem wpływającym na pozycję firmy na rynku. Wysoka innowacyjność spowoduje, że podmioty gospodarcze będą uzyskiwać więcej ze sprzedaży produktów (udział przychodów netto ze sprzedaży produktów innowacyjnych przedsiębiorstw przemysłowych/usługowych wzrośnie odpowiednio z 8,8%/3,3% w 2014 r. do 10%/4% w 2020 r. i 14%/6% w 2030 r.), co przełoży się na wyższe wydatki na B+R oraz wyższe wynagrodzenia. Zwiększenie innowacyjności polskich przedsiębiorstw na rynku krajowym i rynkach zagranicznych jest niezbędne dla stworzenia nowych przewag konkurencyjnych. Zgodnie z selektywnym podejściem, wsparcie skoncentrowane będzie na wybranych obszarach i technologiach. Działania na rzecz priorytetowych dla rozwoju inteligentnych specjalizacji to przede wszystkim likwidacja, w ramach tzw. Programów Pierwszej Prędkości, występujących barier rozwojowych (legislacyjnych, organizacyjnych, instytucjonalnych) oraz zapewnienie odpowiedniego, szybkiego finansowania tych programów. Podstawą polskiej gospodarki są małe i średnie przedsiębiorstwa, którym należy stworzyć optymalne warunki rozwoju. Kluczowe będzie zwiększanie konkurencyjności gospodarstw rolnych oraz producentów rolno-spożywczych poprzez poprawę ich dochodowości, integrację łańcucha żywnościowego i bardziej sprawiedliwy podział wartości dodanej w tym łańcuchu, oparty na zasadzie partnerstwa. Rolą państwa jest zapewnienie warunków dla zdrowej konkurencji (w tym na jednolitym rynku UE), eliminowanie patologii rynku, zabieganie o kontrahentów za granicą. Wprowadzone zostaną nowoczesne instrumenty rozwoju firm, zmniejszone bariery rozwojowe dla przedsiębiorczości (zarówno rolniczej, jak i pozarolniczej działalności gospodarczej), zwiększona konkurencyjność sektora rolno-spożywczego. Państwo będzie wspierać również przemiany strukturalne oraz zintensyfikuje skalę sieciowania podmiotów gospodarczych 2 3 M. Ford „Rise of the Robots: Technology and the Threat of the Jobless Future” Tzw. nowa ekonomia strukturalna J. Lina 7 Monitor Polski –9– Poz. 260 (zarówno wewnątrz, jak i międzygałęziowego), a także wesprze rozwój spółdzielczości. Nastąpi koncentracja wsparcia publicznego na tych podmiotach, które chcą się rozwijać. Podejmowane działania i instrumenty będą dostosowane do skali i etapu działania podmiotów, zdiagnozowanych potrzeb oraz perspektyw rozwoju. Specyficzną interwencją państwa będzie wsparcie dalszych przekształceń sektora rolnospożywczego, w szczególności działań stymulujących wzrost jego konkurencyjności, przy zapewnieniu bezpieczeństwa żywnościowego kraju oraz uwzględnieniu wymogów środowiskowych. Efektem podejmowanych działań będzie zwiększenie liczby aktywnych małych i średnich przedsiębiorstw – podmiotów wdrażających innowacje produktowe, organizacyjne i marketingowe, charakteryzujących się wyższą niż dotychczas dochodowością i efektywnością działania, a także współpracujących z innymi regionalnymi uczestnikami życia gospodarczego. Zakłada się wzrost dynamiki przychodów ogółem małych i średnich przedsiębiorstw niefinansowych z 103%/101% w 2014 r. do 110%/115% w 2020 r. i 115%/120% w 2030 r. Dodatkowo w efekcie zakładanych działań powinna nastąpić poprawa struktury obszarowej w rolnictwie, mierzona spadkiem udziału gospodarstw rolnych o powierzchni od 1 do 5 ha użytków rolnych w ogólnej liczbie gospodarstw. Kluczowe będzie stworzenie stabilnego i przewidywalnego otoczenia regulacyjnego, m.in. poprzez poprawę jakości ustawodawstwa gospodarczego, reformy systemu danin publicznych oraz sposobu działania instytucji publicznych. Zmniejszą się obciążenia regulacyjne (2015 r. –
pozycja w rankingu globalnej konkurencyjności GCI, 2020 r. –
pozycja, 2030 r. –
pozycja) oraz czas dochodzenia przez przedsiębiorców należności drogą sądową (685 dni w 2014 r., mniej niż 600 dni w 2020 r. i 2030 r.). Zmobilizowany zostanie kapitał dla rozwoju, nastąpi zwiększenie stopy inwestycji i poprawa ich jakości, przy większym wykorzystaniu środków krajowych (wzrost stopy inwestycji z 20,1% w 2015 r. do 22–25% w 2020 r. i utrzymanie w 2030 r. na poziomie 25%). Koordynację wsparcia inwestycji rozwojowych zapewni Polski Fundusz Rozwoju. Będzie on inwestował w zrównoważony rozwój społeczno-gospodarczy kraju, uzupełniając zaangażowanie sektora prywatnego w zaspokajaniu potrzeb polskich przedsiębiorstw oraz wspierając priorytetowe segmenty gospodarki. Jego narzędzia będą wykorzystywane do realizacji kluczowych dla rozwoju Polski programów rządowych. W ramach nowej polityki inwestycyjnej podejmowane będą działania na rzecz stworzenia systemu skoordynowanej i profesjonalnej obsługi inwestorów i procesów inwestycyjnych w formule jednego punktu kontaktu, z wykorzystaniem zharmonizowanego katalogu instrumentów wsparcia. Wspierane będą nowe inwestycje realizowane zarówno przez polskie, jak i zagraniczne firmy, kluczowe dla wzrostu innowacyjności gospodarki, restrukturyzacji produkcji, poprawy konkurencyjności i tworzenia wizerunku Polski jako dobrego miejsca do inwestowania. W kontekście budowania kapitału krajowego niezbędne jest zwiększenie oszczędności, m.in. poprzez zachęty do długoterminowego oszczędzania na cele emerytalne, pracownicze plany kapitałowe, czy też wsparcie oszczędzania na cele mieszkaniowe (wzrost oszczędności brutto gospodarstw domowych w relacji do PKB z 1,7% w 2014 r. do 2,2% w 2020 r. i 5% w 2030 r.). Realizacji tego celu służyć będą również działania na rzecz rozwoju rynku kapitałowego, przekładające się dzięki zniesieniu barier w rozwoju rynku kapitałowego na wzrost udziału kapitału prywatnego w finansowaniu inwestycji. Elementem pomnażania rodzimego kapitału będzie też ekspansja zagraniczna, która wymaga zwiększenia umiędzynarodowienia polskiej gospodarki oraz eksportu towarów zaawansowanych technologicznie (udział eksportu wyrobów wysokiej techniki – 8,5% w 2015 r., 10% w 2020 r. i 15% w 2030 r.). Istotnym elementem polityki eksportowej będzie koncentracja wsparcia na branżach stanowiących ważną pozycję eksportową kraju oraz na tych sektorach, które mogą w przyszłości decydować o pozycji konkurencyjnej Polski w świecie. Przeorganizowane zostanie otoczenie instytucjonalne wspierające eksporterów. W ramach Grupy Polskiego Funduszu Rozwoju zostaną skoordynowane różne instrumenty wsparcia finansowego eksporterów, realizowane dotychczas przez wiele podmiotów – Agencja Rozwoju Przemysłu, Bank Gospodarstwa Krajowego, Korporacja Ubezpieczeń Kredytów Eksportowych oraz Polska Agencja Rozwoju Przedsiębiorczości. Powstanie Polska Agencja Inwestycji i Handlu S.A. odpowiedzialna za doradztwo w zakresie eksportu, inwestycji oraz ekspansji na rynki międzynarodowe. Zostanie opracowany i wdrożony system promocji polskiej żywności, który zapewni zwiększenie udziału polskich produktów żywnościowych w handlu z rynkami zagranicznymi, poprzez wzrost rozpoznawalności marek i ich konkurencyjności. Działania zintegrowanego, spójnego systemu promocji gospodarki, wspierającego polski eksport i inwestycje, przyniosą poprawę rozpoznawalności polskich produktów i usług za granicą, umacniając 8 Monitor Polski – 10 – Poz. 260 również wizerunek Polski jako pożądanego partnera do współpracy gospodarczej. Przyczynią się one również do otwarcia nowych kierunków ekspansji polskich firm. Pogłębiający się dysparytet między wzrostem PKB i wzrostem wydajności a wzrostem płac wymaga wzmocnienia komponentu społecznej solidarności i zrównoważonego rozwoju, tak by równomiernie dzielić korzyści płynące ze wzrostu gospodarczego. Zadaniem państwa jest efektywne wykorzystanie potencjałów poszczególnych osób i grup społecznych, w tym budowa modelu polityki gospodarczej i społecznej nastawionej na odbiorcę. Spójność społeczna w rozumieniu równego dostępu do dobrej jakości usług społecznych, a także wyrównywanie poziomu i warunków zatrudnienia pozwoli osiągnąć wzrost dochodów u większej liczby mieszkańców Polski. Jest to warunek sine qua non poprawy jakości życia. Istotnym elementem interwencji państwa w kontekście zwiększenia spójności społecznej będzie zapewnienie możliwości wejścia lub powrotu na pozarolniczy rynek pracy, w szczególności osobom znajdującym się w najtrudniejszej sytuacji oraz ludności wiejskiej odchodzącej od rolnictwa (wskaźnik zatrudnienia wg BAEL osób w wieku 20–64 lata – 67,8% w 2015 r., 71% w 2020 r. i 73% w 2030 r.). Kluczowe w zapewnieniu spójności społecznej jest zwiększanie szans zatrudnienia poprzez dostosowanie treści i procesu kształcenia do oczekiwań rynku pracy. Pracodawcy oczekują od nowych pracowników umiejętności bardziej praktycznych, najlepiej powiązanych bezpośrednio z danym sektorem. Kolejnym wyzwaniem jest wsparcie osób najbardziej potrzebujących i wykluczonych z życia społeczno-gospodarczego. Nacisk zostanie położony nie tylko na działania redystrybucyjne, prowadzące do łagodzenia ubóstwa związanego z poziomem dochodów, lecz przede wszystkim na działania aktywizujące, umożliwiające powszechne uczestnictwo w różnych sferach życia społeczno-gospodarczego. Rezultatem podjętych działań będzie zmniejszenie skali ubóstwa w Polsce (wskaźnik zagrożenia ubóstwem relatywnym w 2015 r. 17,6%, w 2020 r. 14% i w 2030 r. 12%). Jednym z najważniejszych wyzwań dla rozwoju kraju są niekorzystne trendy demograficzne, które przejawiają się ujemnym przyrostem naturalnym, spadkiem udziału osób w wieku aktywności zawodowej oraz szybkim wzrostem udziału osób starszych w całej populacji. Oznacza to znaczny wzrost obciążenia demograficznego, co grozi zwiększeniem obciążeń fiskalnych ponoszonych przez osoby pracujące oraz ogranicza możliwości inwestycyjne i rozwojowe kraju (wskaźnik obciążenia demograficznego osobami starszymi w 2015 r. 22,8%, w 2020 r. 28,5% i w 2030 r. 35,4%). Mniejsza liczba osób młodych może ponadto wpłynąć na poziom kreatywności społeczeństwa, a więc i na innowacyjność gospodarki. Już dziś w niektórych dziedzinach obserwowany jest niedostatek wykwalifikowanej kadry, co powoduje wzrost znaczenia procesów migracyjnych i konieczność przygotowania efektywnej strategii zarządzania przepływami kapitału ludzkiego. Szanse na ograniczenie zagrożeń związanych z przemianami demograficznymi tkwią w polityce prorodzinnej oraz ukierunkowanej polityce migracyjnej, nastawionej na zapewnienie równowagi na rynku pracy. Aktywna polityka prorodzinna może przynieść efekty jedynie wówczas, gdy proponuje kompleksowe rozwiązania, obejmujące działania o charakterze finansowym, instytucjonalnym i prawnym w różnych obszarach życia społeczno-gospodarczego – począwszy od wsparcia finansowego, po opiekę zdrowotną, opiekę nad dzieckiem, zapewnienie potrzeb mieszkaniowych czy wreszcie możliwość godzenia ról zawodowych i rodzinnych. Jednocześnie presja na rynek pracy będzie osłabiana działaniami ukierunkowanymi na pozostawanie na nim osób starszych oraz ukierunkowaną polityką migracyjną. Istotne w kontekście wyzwań demograficznych jest także rozwijanie nowych gałęzi gospodarki, przede wszystkim tzw. srebrnej gospodarki, a więc kreowanie rynku usług i produktów nastawionych na potrzeby starzejącej się populacji. Zwiększający się asortyment produktów i usług dla seniorów – m.in. produktów żywnościowych, związanych z bezpieczeństwem, podtrzymaniem samodzielności, rekreacją i życiem zawodowym – stwarza możliwości w zakresie rozwoju przedsiębiorczości i działalności MŚP w tym sektorze. W obszarze rozwój zrównoważony terytorialnie polityka regionalna w dalszym ciągu będzie wzmacniała terytorialne potencjały rozwojowe i specjalizacje, głównie w kierunku aktywizacji gospodarczej, rozwoju lokalnych rynków pracy i mobilizacji zawodowej mieszkańców. W efekcie dysproporcje w poziomie rozwoju gospodarczego podregionów (mierzone poziomem PKB na mieszkańca) nie będą się pogłębiać, a jednocześnie wzrosną dochody ich mieszkańców i samorządów terytorialnych. Działania realizowane będą w sposób zintegrowany, łącząc interwencje sektorowe i różne źródła finansowania (unijne i krajowe), z uwzględnieniem specyfiki ponadregionalnej, regionalnej, lokalnej i obszarów funkcjonalnych. 9 Monitor Polski – 11 – Poz. 260 W sposób szczególny potraktowane zostaną obszary zmagające się z trudnościami o charakterze restrukturyzacyjnym i adaptacyjnym o charakterze regionalnym (Polska Wschodnia, Śląsk). W efekcie planowanych interwencji zwiększy się udział inwestycji prywatnych (np. w najsłabszych gospodarczo województwach udział nakładów inwestycyjnych sektora prywatnego w inwestycjach ogółem zbliży się do średniej krajowej). Ukierunkowana interwencja dla miast średnich, tracących funkcje społecznogospodarcze, będzie miała na celu aktywizację ich zasobów i potencjałów oraz zapewnienie trwałych podstaw rozwojowych poprzez wzrost aktywności gospodarczej (szczególnie innowacyjnej) i wzrost poziomu zatrudnienia (szczególnie w sektorze usług wyższego rzędu). Sprzyjać to będzie stabilizacji i przywracaniu roli średnich miast jako ważnych centrów aktywności społecznej i gospodarczej w policentrycznym systemie osadniczym. Jednocześnie Strategia wychodzi naprzeciw największym wyzwaniom dużych miast poprzez takie działania, jak realizacja strategii niskoemisyjnych (transport publiczny, efektywność energetyczna, jakość powietrza), przeciwdziałanie niekontrolowanej suburbanizacji, poprawa ładu przestrzennego. Kluczowa tutaj będzie lepsza koordynacja działań prorozwojowych podejmowanych w aglomeracjach oraz w obrębie ich obszarów funkcjonalnych. Pobudzanie rozwoju obszarów wiejskich to przede wszystkim działania horyzontalne, skierowane m.in. na poprawę warunków dla rozwoju przedsiębiorczości, zwiększającej możliwość podjęcia pracy poza rolnictwem, wzrost dostępności i jakości usług publicznych, podnoszenie kwalifikacji zawodowych i poprawę mobilności międzysektorowej, na które będą miały wpływ m.in. zwiększenie wahadłowej mobilności przestrzennej. Szczególne miejsce w działaniach na rzecz obszarów wiejskich zajmie aktywizacja obszarów zagrożonych marginalizacją. W wyniku interwencji zwiększą się dochody gospodarstw domowych na wsi (wzrost relacji rocznych dochodów na wsi w stosunku do miasta – z 69,5% w 2015 r. do 72% w 2020 r. i 75% w 2030 r.). Wyzwaniem dla wszystkich polskich regionów jest optymalne wykorzystanie potencjału rozwojowego dla zwiększenia konkurencyjności gospodarki i jednocześnie zapewnienie warunków dla trwałego i zrównoważonego rozwoju. Działania w tym obszarze będą dotyczyły wzmocnienia proaktywnej polityki innowacyjnej poprzez doskonalenie płaszczyzny współpracy pomiędzy przedsiębiorstwami a otoczeniem wsparcia innowacji w ramach krajowych i regionalnych systemów innowacji; tworzenia przyjaznych warunków dla rozwoju przedsięwzięć gospodarczych (m.in. infrastruktura techniczna i społeczna, okołobiznesowa) oraz zapewnienia efektywnego systemu finansowania przedsięwzięć rozwojowych w regionach. W zdecentralizowanym systemie polityki rozwoju wzmocniona zostanie również odpowiedzialność samorządu terytorialnego za realizację działań rozwojowych i rozwijanie partnerstw międzysektorowych. Działania będą koncentrowały się na poprawie kompetencji administracji samorządowej, zwiększeniu efektywności wydatkowania publicznych środków finansowych oraz budowie kapitału społecznego i poczuciu współodpowiedzialności kluczowych interesariuszy za rozwój swojego terytorium (samorządów terytorialnych, środowisk biznesu, mieszkańców oraz przedstawicieli nauki). Przedstawiony model rozwoju gospodarczego i społecznego uwzględnia aktywną rolę państwa i jego administracji
Jakość funkcjonowania państwa jest jednym z kluczowych czynników konkurencyjności i jednocześnie podstawowym wyznacznikiem możliwości korzystania w pełni ze swobód demokratycznych i praw obywatelskich. To instytucje tworzą bowiem przestrzeń gospodarczą oraz określają standardy i normy zachowań uczestników procesów gospodarczych, co przekłada się na zdolność poszczególnych przemysłów i sektorów do generowania wyższej jakości dodanej produktu lub usługi. Państwo odgrywać będzie aktywną rolę, kreując popyt na innowacyjne produkty i rozwiązania, a poprzez to stymulując powstawanie wysokopłatnych i lepszych miejsc pracy. Najważniejszym elementem zmian będzie wzmocnienie strategicznych zdolności państwa do określania i realizacji celów i procesów rozwojowych, w tym dokonanie zmian w systemie zarządzania rozwojem oraz poszczególnych polityk publicznych. Uporządkowany i skoncentrowany wokół wspólnych celów zostanie sposób działania administracji. Określona zostanie rola innych podmiotów w polityce rozwoju, w szczególności samorządu terytorialnego, partnerów społecznych i gospodarczych. Umożliwi to lepsze planowanie i koordynację działań podejmowanych przez różne podmioty, odejście od praktyki „silosowości” i ściślejsze powiązanie programowania z planami budżetowymi. Wprowadzane rozwiązania zwiększą 4 D. Acemoglu i J. Robinson „Why Nations Fail. The Origins of Power, Prosperity and Poverty”, D. Rodrik „Jedna ekonomia wiele recept”. 10 Monitor Polski – 12 – Poz. 260 efektywność rządzenia w Polsce (zakłada się wzrost wskaźnika z 0,8 w 2015 r. do 1 w 2020 r. i 1,3 w 2030 r.). Uporządkowany system polityk publicznych sprzyjać będzie budowaniu silnej pozycji Polski w strukturach międzynarodowych, tak by uwzględniając interesy krajowe, wpływać na kształt rozwiązań wypracowywanych w ich ramach. Realizacji celów Strategii służyć będzie racjonalizacja procesów legislacyjnych. Spójne, stabilne i przewidywalne otoczenie prawne sprzyjać będzie przedsiębiorczości i realizacji ryzykownych projektów o wysokim nasyceniu innowacyjnymi rozwiązaniami. Mniej restrykcyjne prawo wzmacniać będzie poczucie wspólnoty i budowę społeczeństwa obywatelskiego. Ważnym elementem nowoczesnego państwa, czyli cyfrowego państwa usługowego, jest elektronizacja obsługi obywateli i przedsiębiorców. Poprawi to funkcjonowanie administracji, obniży jej koszty i uprości działalność przedsiębiorstw. Wysokiej jakości usługi na rzecz obywateli, w tym również przedsiębiorców, mają być dostarczane przez nowoczesne rozwiązania informatyczne. Będą one wspierać logiczny i spójny system informacyjny państwa, zbudowany i utrzymywany przy współpracy wszystkich resortów. Zakłada się, że w wyniku podjętych działań zwiększy się odsetek osób korzystających z Internetu w kontaktach z administracją publiczną – z 16% w 2015 r. do 25% w 2020 r. i 40% w 2030 r. Warunkiem sine qua non realizacji celów Strategii jest poprawa jakości kapitału ludzkiego i społecznego. Oznacza to z jednej strony dokonanie zmian w systemie edukacji, w tym w szczególności szkolnictwa zawodowego i szkolnictwa wyższego. Nauczanie powinno być m.in. dopasowane do potrzeb rynku pracy i odpowiadać na zmieniające się warunki gospodarcze kraju. Z drugiej strony zostaną dokonane zmiany w systemie opieki zdrowotnej. Powinny one przyczynić się do dłuższej aktywności zawodowej Polaków i Polek, poprawienia jakości i dostępu do usług oraz lepszego dopasowania opieki do zmieniających się trendów demograficznych. W nowym modelu duże znaczenie dla rozwoju społeczno-gospodarczego mają uwarunkowania infrastrukturalne i środowiskowe. Stanowią ważny czynnik konkurencyjności gospodarki – są przesłanką podejmowania decyzji inwestycyjnych przez przedsiębiorstwa, wpływają na ich efektywność ekonomiczną. W transporcie priorytetem jest stworzenie zintegrowanej, wzajemnie powiązanej sieci transportowej poprzez wypełnienie luk inwestycyjnych (wskaźnik międzygałęziowej dostępności transportowej – w 2014 r. 34,6, w 2023 r. 43 i w 2030 r. 45). Duży nacisk zostanie położony również na ograniczanie negatywnego wpływu transportu na środowisko m.in. poprzez wspieranie rozwiązań ograniczających emisję zanieczyszczeń. Kluczowa jednak jest poprawa efektywności wykorzystania środków publicznych oraz zapewnienie koordynacji inwestycji podejmowanych przez administrację rządową i samorządową. Wzrost efektywności środowiskowego potencjału rozwoju pozwoli na użytkowanie go dla zaspokojenia aktualnych potrzeb rozwojowych i wzrostu jakości życia oraz zachowania zasobów rozwojowych dla przyszłych pokoleń. Wymaga to wiedzy, innowacyjnego podejścia w rozwiązywaniu problemów oraz takiego gospodarowania zasobami nieodnawialnymi, aby można je było utrzymywać w optymalnym stanie. Cyfryzacja i innowacyjność potrzebują odpowiedniej infrastruktury telekomunikacyjnej. Dostęp do szybkiego Internetu napędza rozwój społeczno-gospodarczy i jest jedną z podstawowych potrzeb, której zaspokojenie umożliwia społeczeństwu korzystanie z usług i aplikacji ułatwiających życie codzienne. Dzięki sieciom szerokopasmowym możliwe jest ograniczenie kosztów prowadzenia działalności gospodarczej, m.in. poprzez nowe modele biznesowe, lepsze zautomatyzowanie produkcji czy dostęp do nowych narzędzi cyfrowych. Coraz bardziej zaawansowane usługi cyfrowe wymagają coraz wyższych przepustowości. Rozwój sieci w tym kierunku jest zatem kołem zamachowym innowacji wzmacniających konkurencyjność gospodarki i poziom życia obywateli. Warunkiem niezbędnym i koniecznym odpowiedzialnego rozwoju państwa jest zapewnienie bezpieczeństwa narodowego. Rozpoznawanie, monitorowanie i zapobieganie zagrożeniom, a także zapewnienie zintegrowanych, skutecznych mechanizmów reagowania oraz podnoszenie skuteczności służb państwowych to warunki konieczne do prawidłowego funkcjonowania państwa oraz realizacji jego celów rozwojowych. Rozwiązania w obszarze polityki społeczno-gospodarczej będą wdrażane w sposób, który nie naruszy stabilności finansów publicznych. Oznacza to trudne zadanie pogodzenia potrzeby zapewnienia dochodów publicznych na poziomie pozwalającym na sfinansowanie wydatków państwa z zachowaniem 11 Monitor Polski – 13 – Poz. 260 bezpieczeństwa finansów publicznych. Zakłada się, że deficyt sektora instytucji rządowych i samorządowych będzie mniejszy niż 3% (2,6% w 2015 r.), dług utrzymany zaś zostanie w granicach poniżej 60% (51,1% w 2015 r.). Planowanie społeczno-gospodarcze wspierane będzie w większym stopniu planowaniem budżetowym. Realizacja celów Strategii będzie wymagała zaangażowania ok. 1,5 bln zł do 2020 r. Głównym źródłem finansowania działań rozwojowych będą publiczne fundusze krajowe. Rozwój będą wspierały środki UE oraz środki prywatne – ok. 0,6 bln zł. Realizacja celów Strategii na rzecz Odpowiedzialnego Rozwoju wymaga zmian w poziomie i strukturze publicznych wydatków rozwojowych. Ze względu na nadal duże potrzeby zostanie utrzymany udział nakładów na transport, a lekko wzrośnie na rozwój zasobów ludzkich. Zakłada się zwiększenie nakładów na działania związane z modernizacją przemysłu, a w szczególności na działania zwiększające innowacyjność produktów, usług, technologii i procesów. Zwiększenia wymagają także wydatki wspierające działalność małych i średnich przedsiębiorstw, w tym na rozwój eksportu (zwłaszcza poprzez gwarancje i ubezpieczenia). W związku ze zmianami demograficznymi należy przewidzieć zwiększenie udziału nakładów na ochronę zdrowia. Utrzymana będzie potrzeba podnoszenia kwalifikacji zawodowych pracowników w wieku produkcyjnym, jak też wdrożenie elastycznych form pracy dla kobiet i osób starszych. Jednocześnie nastąpi wzrost nakładów na usługi publiczne, w tym także związane z poprawą bezpieczeństwa publicznego. Istotnym działaniem, wymagającym wzrostu nakładów, będą prace nad informatyzacją/cyfryzacją gospodarki, administracji i szeroko zakrojonego funkcjonowania państwa. Po 2020 r. ciężar finansowania inwestycji publicznych zostanie przeniesiony w większym stopniu na środki krajowe, zarówno publiczne, jak i prywatne. Zadania dotychczas finansowane w ramach polityki spójności będą stopniowo realizowane z krajowych środków publicznych – zarówno z budżetu centralnego, jak i budżetów samorządowych, których rola wzrośnie. Ważna jest zmiana sposobu redystrybucji środków przekazywanych w ramach subwencji i dotacji do JST, aby zapewnić finansowanie zadań własnych samorządów na odpowiednim poziomie. Fundusze z budżetu Unii Europejskiej powinny zostać nakierowane w większym stopniu na realizację projektów innowacyjnych. Strategia na rzecz Odpowiedzialnego Rozwoju będzie realizowana z wykorzystaniem podejścia projektowego. W każdym z obszarów dokument wskazuje konkretne projekty (strategiczne i flagowe) służące realizacji celów strategicznych. Projekty strategiczne stanowią wiązkę przedsięwzięć o zróżnicowanym charakterze lub też są punktowe i mają za zadanie pobudzenie innych działań. Projekty flagowe zaś nakierowane są na stworzenie określonych produktów (materialnych lub niematerialnych) albo usług w celu umożliwienia ich zaistnienia na rynku i osiągnięcia efektu pozytywnego oddziaływania na stan polskiej gospodarki. Wdrożenie podejścia projektowego ma na celu operacjonalizację działań przewidzianych w Strategii na jak najwcześniejszym etapie, w tym wskazanie podmiotów odpowiedzialnych, tak by zapewnić konsekwentną realizację celów. Podejście to, wraz z przewidzianym systemem monitorowania i oceny, zapewni także włączenie w realizację działań szeroko rozumianych partnerów – społecznych i gospodarczych, społeczeństwa obywatelskiego, świata nauki i samorządów. Propozycje Strategii na rzecz Odpowiedzialnego Rozwoju, to zestaw rozwiązań wybiegających w przyszłość, tworzących podstawy nowoczesnej gospodarki. Ich realizacja będzie procesem ciągłym, rozłożonym na wiele lat. 12 Monitor Polski – 14 – Poz. 260 I. Wyzwania rozwojowe kraju Przez ostatnie 10 lat polska gospodarka rozwijała się w relatywnie szybkim tempie, zwłaszcza na tle innych państw Unii Europejskiej. Proces konwergencji realnej polskiej gospodarki w odniesieniu do średniego poziomu rozwoju gospodarczego UE przebiegał szybciej niż w innych unijnych państwach Europy Środkowo-Wschodniej. W okresie 2004–2015 dystans pomiędzy Polską a średnią UE-28, mierzoną PKB na mieszkańca (w PPS), zmalał o 20 pp. Tempo konwergencji jednak słabnie, a towarzyszy temu wzrost nierówności wewnętrznych w wymiarze społecznym, ekonomicznym i terytorialnym. Na skutek niekorzystnych uwarunkowań zewnętrznych, a także z uwagi na wyczerpywanie się w Polsce prostych rezerw wzrostu, uruchomionych po transformacji ustrojowej (tania siła robocza, środki zewnętrzne, w tym z UE), przy braku nowych czynników napędowych, wzrost gospodarczy w ostatnich latach spowolnił – jego średnie roczne tempo obniżyło się z 4,9% (w okresie 2003–2008) do 3,1% (w latach 2009–2015). Istnieje zagrożenie trwałego osłabienia tempa rozwoju gospodarczego w nadchodzących latach w efekcie negatywnych trendów demograficznych (zmniejszanie się populacji w wieku produkcyjnym), niskiego tempa wzrostu produktywności pracy oraz jednej z najniższych w regionie Europy Środkowo-Wschodniej stopy inwestycji (w 2015 r. była ona o 3 pp. niższa niż w 2008 r.). Dotychczas o szybkim wzroście gospodarczym Polski decydowały przede wszystkim:  napływ inwestycji zagranicznych, w sektorze produkcyjnym; w tym  inwestycje publiczne w czynniki konkurencyjności, współfinansowane przez środki UE (infrastruktura transportowa,  wzrost eksportu wynikający z włączenia się telekomunikacyjna, poprawa jakości przedsiębiorstw w łańcuchy kooperacyjne firm środowiska, inne); zachodnich oraz wykorzystania nisz produkcyjnych przez polskie firmy;  stosunkowo wysoka jakość kapitału ludzkiego, wchodzenie na rynek nowych zasobów pracy  wykorzystywanie atutów wspólnego rynku oraz i ich przepływ do sektorów o wyższej bliskość geograficzna i kulturowa największych produktywności; partnerów handlowo-biznesowych;  wzrost konsumpcji, w szczególności w aglomeracjach miejskich. Polska gospodarka stoi pod presją bieżących wydarzeń na świecie, a przede wszystkim w Unii Europejskiej oraz w jej bliskim sąsiedztwie. Na szanse rozwojowe Polski wpływają krótkotrwałe czynniki koniunkturalne, w tym presja rynku globalnego, jak i megatrendy, tj. długotrwałe, strukturalne zmiany zachodzące w gospodarce światowej. Do najczęściej identyfikowanych wyzwań wynikających z obecnej sytuacji politycznej należy m.in. kryzys procesu integracji europejskiej, spowodowany kryzysem migracyjnym, przedłużającym się kryzysem strefy euro, Brexitem i słabością systemu politycznego w zakresie podejmowania decyzji zgodnych z oczekiwaniami obywateli. Wśród wyzwań gospodarczych na czoło wysuwają się: zmiany demograficzne, zmiana charakteru procesów globalnej i regionalnej integracji, pogłębiająca się wielobiegunowość systemu stosunków międzynarodowych, zmiany klimatyczne, zwiększająca się konkurencja o zasoby, czy też zmiana podejścia do innowacji, rozwój nowoczesnych technologii teleinformatycznych (m.in. chmury obliczeniowe, rozwiązania w obszarze wielkich zbiorów danych – big data, Internet Rzeczy – ang. Internet of Things, samouczące się maszyny i sztuczna inteligencja) i biomedycznych oraz robotyzacja i automatyzacja procesów produkcyjnych. Wszystkie te wyzwania stają się ważnym wyznacznikiem kształtowania procesów gospodarczych. Wyzwania zewnętrzne stojące przed Polską w perspektywie krótkookresowej  zagrożenie osłabienia dynamiki rozwoju  tendencje do większej integracji w ramach Unii gospodarki światowej, a przede wszystkim Gospodarczej i Walutowej, co może skutkować zaostrzenia problemów u najważniejszych ściślejszą koordynacją polityk gospodarczych, partnerów gospodarczych Polski (konsekwencje a więc również większą skalą interakcji 13 Monitor Polski – 15 – Poz. 260 długotrwałego kryzysu finansowego, pomiędzy poszczególnymi gospodarkami pogorszenie stanu finansów publicznych, niskie (pozytywnymi i negatywnymi). Proces ten tempo wzrostu gospodarczego i problemy może prowadzić do dalszych podziałów w Unii strukturalne w niektórych krajach, utrzymujące Europejskiej; się bezrobocie wśród osób młodych, napływ  konieczność efektywnego zarządzania imigrantów, zagrożenie terroryzmem i w ślad za procesem opuszczania Unii przez Wielką tym rosnący eurosceptycyzm zwiększający Brytanię (Brexit) oraz jego konsekwencjami, ryzyko utrwalania scenariusza Europy dwóch które mogą objąć funkcjonowanie wspólnego prędkości); rynku, sposób zarządzania gospodarczego  osłabienie tempa wzrostu gospodarczego w UE, wielkość i kierunki przeznaczenia w Chinach w warunkach narastającej środków z budżetu UE; nierównowagi wewnętrznej oraz zmiany  zmiany w modelu funkcjonowania budżetu modelu rozwoju. Presja na wzrost wynagrodzeń europejskiego, w tym: i konsumpcji w Chinach w połączeniu ze o możliwość zmian w europejskiej polityce wzrostem tendencji protekcjonistycznych spójności polegających nie tylko na w krajach importujących będzie ograniczać zmniejszeniu jej budżetu, ale także atrakcyjność oferty eksportowej tego kraju; zmniejszeniu alokacji gwarantowanych  sytuacja gospodarcza, społeczna i polityczna dotychczas dla poszczególnych państw w USA i jej oddziaływanie na stabilność systemu i regionów; międzynarodowego oraz gospodarkę światową; o możliwość zmian we Wspólnej Polityce niższe, niż przed kryzysem tempo wzrostu Rolnej polegających na zmniejszeniu w USA; perspektywa zaostrzenia polityki budżetu i większym powiązaniu tej polityki pieniężnej oraz związanego z tym umocnienia z celami środowiskowymi, kosztem działań się dolara, może skutkować odpływem kapitału na rzecz podnoszenia konkurencyjności z gospodarek krajów rozwijających się; sektora rolno-spożywczego;  nierównowaga na rynkach surowców oraz rywalizacja cenowa ich eksporterów grożąca  efekty ekonomiczne wejścia w życie Transatlantyckiego Partnerstwa w dziedzinie destabilizacją gospodarczą i spadkiem Handlu i Inwestycji (TTIP) oraz Kompleksowej innowacyjności. Z jednej strony niskie ceny Umowy Gospodarczo–Handlowej pomiędzy surowców powodują mniejszą skłonność Unią Europejską a Kanadą (CETA) – potencjalny przedsiębiorców do inwestowania wzrost możliwości ekspansji na rynek w alternatywne niskoemisyjne źródła energii amerykański, liberalizacja dostępu do rynku oraz poszukiwania energooszczędnych zamówień publicznych, wzrost technologii, a z drugiej ograniczają konkurencyjności i innowacyjności związany poszukiwania nowych złóż paliw z napływem BIZ i transferem technologii oraz węglowodorowych, co może prowadzić do zwiększenie bezpieczeństwa energetycznego. kolejnego cyklu wzrostu ich cen; Jednocześnie porozumienia mogą przynieść  konflikty zbrojne i brak stabilności politycznonegatywne skutki dla rolnictwa, branży gospodarczej, w tym w krajach na obrzeżach chemicznej, czy też powodować nadmierne Unii Europejskiej (m.in. Ukraina, Syria), wzmocnienie pozycji inwestorów skutkujące m.in. zwiększonym napływem zagranicznych; imigrantów. Dotyczy to zarówno migracji ze względów bezpieczeństwa (z terenów  kształtowanie się relacji gospodarczych z Rosją – poza czynnikami politycznymi, istotny wpływ bezpośrednio objętych działaniami wojennymi będzie miał proces wychodzenia Rosji z recesji, czy prześladowaniami), jak i migracji co z kolei ściśle uzależnione będzie od zarobkowej; kształtowania się cen ropy naftowej na rynku światowym. W nadchodzących dekadach trendy demograficzne będą determinować kształt modelu gospodarczego świata i poszczególnych gospodarek. Starzenie się społeczeństw, nadal znacząca (choć malejąca) liczba „młodych” społeczeństw i państw; migracje oraz żywiołowa urbanizacja wymuszają odpowiednie dostosowania do polityk gospodarczych. Kraje o starzejących się społeczeństwach będą musiały podjąć 14 Monitor Polski – 16 – Poz. 260 wysiłki na rzecz utrzymania poziomu życia obywateli, rozwoju nowych typów usług, a także zapewnienia ciągłości systemów zabezpieczenia społecznego i stabilności finansów publicznych. Ograniczona podaż osób aktywnych zawodowo i zmiany w popycie na pracowników (wykwalifikowanych i niewykwalifikowanych) będą prowadziły do nasilania się globalnych migracji. Urbanizacja, tworząca bodźce dla rozwoju gospodarczego, będzie jednocześnie zwiększała presję na zasoby pożywienia i wody, a niekontrolowana może powodować nadmierne koszty ekonomiczne i społeczne. Zmiany klimatu, skutkujące anomaliami pogodowymi w ekstremalnej wersji, w skali świata będą ograniczały dostępność żywności, wody pitnej i energii oraz mogą zagrażać istnieniu niektórych obszarów. Zmieniający się klimat stwarza istotne zagrożenia dla zdrowia ludzi (choroby tropikalne), powoduje powstawanie „wysp ciepła” w miastach oraz utrudnienia w rolnictwie i zaopatrzeniu w wodę. Pod wpływem nowych technologii ulega już zmianom dotychczasowy sposób funkcjonowania dzisiejszych wielkoskalowych przedsiębiorstw energetycznych zajmujących się wytwarzaniem i dystrybucją energii. Kształt globalnych procesów w sferze ekonomicznej, społecznej i militarnej, a także działania światowej społeczności w odniesieniu do środowiska naturalnego będą konsekwencją rozwoju technologii. Moce obliczeniowe i zdolność przechowywania danych stają się dostępne niemal za darmo. Sieci i chmura obliczeniowa zapewnią globalny dostęp do odpowiednich rozwiązań. Media społecznościowe i rozwiązania w sferze bezpieczeństwa cyberprzestrzeni stają się ważnymi obszarami rynku. Nowe technologie produkcji i automatyzacji, takie jak druk 3D i robotyka, prowadzić będą do zmiany funkcjonowania rynku pracy zarówno w krajach rozwiniętych, jak i rozwijających się. W przypadku krajów rozwiniętych technologie te przyczynią się do wzrostu produktywności, umożliwiając niwelowanie ograniczeń rozwoju związanych z niedoborami podaży pracy. Zmniejszą też potrzebę stosowania offshoringu (szczególnie jeśli skrócenie łańcucha podaży wiązać się będzie z wyraźnymi korzyściami natury ekonomicznej). Z drugiej strony technologie te mogą wywołać efekt analogiczny do powodowanego przez offshoring – tj. wyeliminować wiele wymagających niskich i średnich kwalifikacji miejsc pracy, co prowadzić będzie do pogłębienia nierówności wewnątrz państw. W przypadku krajów rozwijających się, szczególnie azjatyckich, nowe technologie będą natomiast prowadziły do rozbudowy potencjału produkcyjnego, a tym samym do dalszego wzrostu konkurencyjności zlokalizowanych w tym regionie producentów i dostawców. W tendencje globalne wpisuje się również wzrost aspiracji jednostek przejawiający się ich dążeniem do wielowymiarowej samorealizacji. Jest on pochodną sukcesów działań na rzecz ograniczenia ubóstwa, znaczącego wzrostu liczebności klasy średniej w skali świata, wzrostem poziomu wykształcenia ludności globu oraz poprawą w obszarze ochrony zdrowia. Działania i decyzje podejmowane przez jednostki należące do klasy średniej będą w ogólnym rozrachunku decydować o kierunku i skali rozwoju gospodarki światowej, wyznaczać nowe centra wzrostu (przemiany w krajach rozwijających się), a także prowadzić do powszechnego wykorzystywania nowych technologii komunikacyjnych i produkcyjnych. Trend ten wymusza i daje pole dla wzrostu znaczenia jednostkowych inicjatyw – zarówno na poziomie obywateli, jak i przedsiębiorstw – jako sposobu rozwiązywania narastających globalnych wyzwań. W dłuższej perspektywie dyfuzja wpływu i siły oddziaływania pomiędzy poszczególnymi państwami będzie miała olbrzymi wpływ na kształt świata do 2030 r. Azja prześcignie Amerykę Północną i Europę pod względem: globalnej siły wyrażonej poprzez PKB, wysokości wydatków wojskowych oraz inwestycji w technologie. Chiny staną się prawdopodobnie największą gospodarką, wyprzedzając USA jeszcze na kilka lat przed 2030 r. Kondycja światowej gospodarki będzie w coraz większym stopniu uzależniona od dynamiki gospodarek krajów rozwijających się, bardziej niż od rozwiniętych krajów Zachodu. Obok Chin, Indii i Brazylii na znaczeniu zyskają również inni gracze regionalni tacy jak Kolumbia, Indonezja, RPA i Turcja. Jeśli nie zostaną podjęte zdecydowane działania reformatorskie, nastąpi spadek znaczenia gospodarek Europy, Japonii i Rosji. Dotychczasowe czynniki wpływu poszczególnych państw na arenie globalnej (PKB, liczba ludności, itp.) tracą na znaczeniu, jeśli nie są poparte efektywnym wykorzystaniem nowych mechanizmów – tzw. miękką siłą (soft power), w tym tworzeniem sieci współpracy nastawionych na rozwiązywanie pojawiających się wyzwań regionalnych i globalnych. Polska strategia rozwoju musi stanowić odpowiedź na zidentyfikowane wyzwania w dłuższym horyzoncie czasowym. 15 Monitor Polski – 17 – Poz. 260 Wyzwania zewnętrzne stojące przed Polską w dłuższym horyzoncie czasowym  pogłębiająca się koncentracja kapitału oraz związane z nią narastanie nierówności społecznych, przy równoczesnym ubożeniu klasy średniej, skutkujące nasileniem tendencji populistycznych oraz społecznego sprzeciwu wobec globalizacji. Może to prowadzić z jednej strony do osłabienia, o ile wręcz nie regresu, międzynarodowej współpracy gospodarczej, a z drugiej do destabilizacji systemów społecznych i gospodarczych, niosącej szereg negatywnych skutków (m.in. brak zaufania społeczeństw do elit przywódczych i związane z nim osłabienie spójności tkanki społecznej oraz nasilenie globalnych migracji);  trendy demograficzne (starzenie się społeczeństw), oddziałujące na niemal wszystkie sfery życia gospodarczego i społecznego. Wymuszają one nie tylko przeobrażenie rynku pracy, ale również wpływają na kształt struktury gospodarki, rozwój jej poszczególnych części bądź stagnację innych. Starzejące się społeczeństwo to m.in. możliwy spadek tempa wzrostu produktywności, wzrost udziału wydatków na opiekę zdrowotną i długotrwałą opiekę nad osobami w zaawansowanym wieku, a tym samym ograniczenie puli środków na inwestycje. Równocześnie otwierają one perspektywy rozwoju sektora usług opiekuńczych, technologii dostosowanych do użytkowników i zastosowania inteligentnych maszyn;  automatyzacja, robotyzacja oraz informatyzacja procesów gospodarczych. Z jednej strony procesy te stwarzają zagrożenie zarówno dla rynku pracy, jak i – w przypadku informatyzacji – bezpieczeństwa wewnętrznego i zewnętrznego. Z drugiej strony wpływają na wzrost szybkości i elastyczności procesów produkcyjnych, a w rezultacie prowadzą do poprawy konkurencyjności gospodarki;  niższy poziom pracochłonności nowoczesnych gospodarek – to z jednej strony potrzeba wypracowania mechanizmów dzielenia się pracą, ale z drugiej – impuls dla rozwoju tzw. przemysłu wolnego czasu (turystyki, sportu, branży kulturalno-rozrywkowej) oraz związanych z nią przemysłów kreatywnych, a także wielu usług, w tym medycznych;  wpływ innowacyjnych rozwiązań i technologii, w tym informacyjnych na wszystkie aspekty życia oraz na funkcjonowanie przedsiębiorstw, jak też rosnący popyt na stały dostęp do informacji stwarzają potencjalne zagrożenie w zakresie bezpieczeństwa, ale też otwierają perspektywy rozwoju i szybszej adaptacji do zmian;  konieczność uwzględnienia wpływu działalności gospodarczej na środowisko naturalne oraz dostosowywania technik i technologii produkcji, a także nasilające się efekty zmian klimatycznych. Poważne zagrożenie dla stabilności ekosystemów stanowi utrata bioróżnorodności. Równocześnie otwierają się jednak perspektywy rozwoju zielonej gospodarki;  ograniczone zasoby wody, surowców i energii – stwarzające zagrożenie w kontekście bezpieczeństwa i jakości życia oraz perspektyw rozwoju sektorów bazujących na tych zasobach. Pojawiające się ograniczenia tych zasobów mogą jednak równocześnie stanowić impuls do poszukiwania nowych rozwiązań technologicznych mających na celu zmniejszenie zapotrzebowania na surowce i bardziej efektywne ich wykorzystanie oraz zwiększenie odzysku surowców wtórnych;  nowe style życia, nowe wzorce konsumpcji i mobilności, rosnąca obecność technologii w życiu codziennym;  nowe podejście do biznesu młodego pokolenia oznaczające większą akceptację ryzyka działalności i szybszą reakcję na zmiany. Wymaga to stosowania odmiennego, wysoce kreatywnego stylu zarządzania;  nowe wzorce postępowania w sferze gospodarowania – rozwój finansowania społecznościowego (crowdfundingu), zmiana sposobu działania funduszy podwyższonego ryzyka (venture capital), ekonomia współdzielenia (sharing economy) – stanowiące alternatywę dla tradycyjnych modeli biznesowych. 16 Monitor Polski – 18 – Poz. 260 Uwzględnienie wyzwań zewnętrznych warunkujących rozwój Polski, w krótkiej i dłuższej perspektywie czasowej, wymaga zwiększenia zdolności innowacyjnych, aby polska gospodarka mogła przesunąć się w górę łańcucha wartości. Będzie to oznaczało konieczność poprawy jakości edukacji na wszystkich jej szczeblach, zbudowanie wysokiej jakości infrastruktury teleinformatycznej, transportowej i energetycznej. Będzie to również wymagało silnych i skutecznych instytucji publicznych zdolnych zarówno do tworzenia warunków sprzyjających efektywnej alokacji kapitału, jak i do budowy kapitału społecznego niezbędnego do funkcjonowania kreatywnej, konkurencyjnej gospodarki. Działania te pozostają w bezpośrednim (cele w zakresie B+R, edukacji, energii i klimatu) lub pośrednim (cele w zakresie zatrudnienia i ograniczenia wykluczenia społecznego) związku z pięcioma priorytetowymi celami unijnej strategii gospodarczej Europa
Szczególnie istotny jest tu fakt, że w wieloletnich ramach finansowych na lata 2014–2020 europejskie fundusze strukturalne i inwestycyjne są ściśle powiązane z celami strategii Europa 2020 oraz z wyzwaniami makroekonomicznymi określonymi w zaleceniach dla poszczególnych krajów, przyjmowanymi przez Radę UE w toku Semestru Europejskiego. Dodatkowo to powiązanie może być wzmocnione przez określenie warunków wstępnych (ex ante) dostępu do tych funduszy. Ważnym punktem odniesienia dla kształtowania sektorowych polityk gospodarczych są zalecenia Rady dla Polski (ang. Country-Specific Recommendations), formułowane corocznie w ramach Semestru Europejskiego. Uzyskanie trwałego wzrostu gospodarczego, który będzie stanowił podstawę do wzrostu dochodów mieszkańców, utrudniają zwłaszcza następujące czynniki: Czynniki wewnętrzne wpływające negatywnie na stabilne perspektywy rozwoju Polski  oparcie wzrostu i konkurencyjności firm głównie na czynnikach kosztowych (w tym niskich kosztach pracy);  niekorzystne procesy demograficzne – starzenie się społeczeństwa oraz migracje z Polski negatywnie oddziałujące na perspektywy zapewnienia odpowiednio wykwalifikowanych i kreatywnych pracowników  niski poziom oszczędności prywatnych i jednocześnie niewykorzystanie krajowych zasobów kapitału;  niska innowacyjność gospodarki wynikająca przede wszystkim z: o niewystarczających bodźców dla podejmowania działań innowacyjnych, o niewielkiego popytu na nowe technologie wśród polskich firm, o niskiej efektywności współpracy pomiędzy sektorem naukowo-badawczym, administracją i biznesem.  potencjalne niepowodzenia w obszarze rozbudowy infrastruktury teleinformatycznej niezbędnej do zapewnienia polskim przedsiębiorcom odpowiedniego dostępu do rozwiązań z zakresu TIK, które będą determinować w najbliższych dekadach zdolność konkurencyjną poszczególnych podmiotów gospodarujących, a w rezultacie gospodarek regionów i państw;  struktura gospodarki/przemysłu oparta przede 17  brak długookresowych strategii dostosowań do warunków ekonomicznych w niektórych sektorach, w szczególności silnie regulowanych i nadzorowanych przez państwo (energetyka, wydobycie węgla);  zbyt mało dobrze wynagradzanych (i stabilnych) kreatywnych miejsc pracy, szczególnie na obszarach wiejskich, gwarantujących równocześnie samorealizację zawodową oraz generujących wysoką wartość dodaną dla gospodarki;  stosunkowo niskie i niezbyt efektywne wykorzystywanie dostępnych i potencjalnych zasobów pracy, niedopasowanie kwalifikacji do potrzeb rynku itp.;  niska skuteczność państwa i instytucji gospodarczych w kreowaniu warunków dla rozwoju opartego na zaufaniu (kapitał społeczny) oraz dla wzrostu opartego na wiedzy i poszukiwaniu nowych nisz rynkowych w kraju i za granicą;  postępujące rozwarstwienie dochodowe i społeczne, wynikające m.in. z selektywnie ograniczonego dostępu do dóbr i usług publicznych (np. ochrona zdrowia, transport publiczny, Internet itp.);  utrzymujące się nierówności terytorialne w sferze rozwoju gospodarczego, skutkujące występowaniem obszarów ograniczonego dostępu do usług publicznych oraz słabym wykorzystaniem lokalnych potencjałów. Monitor Polski – 19 – Poz. 260 wszystkim na tradycyjnych sektorach wytwarzających produkty o niskiej wartości dodanej; Analiza bieżących tendencji gospodarczych potwierdza istnienie, zdiagnozowanych uprzednio w Planie na rzecz Odpowiedzialnego Rozwoju, barier rozwojowych (pułapek rozwojowych), które mogą się dalej utrwalać i utrudnić zerwanie z modelem rozwoju częściowo zależnego. Bez impulsów prorozwojowych i proinnowacyjnych w gospodarce i państwie nasilą się negatywne trendy, których skutki będą odczuwalne w perspektywie długofalowej. Pułapki rozwojowe pułapka średniego dochodu W ostatnich 25 latach Polska zmniejszała dystans do krajów rozwiniętych. Obecnie jednak obserwujemy wyczerpywanie się dotychczasowych PKB per capita Polski to tylko dźwigni wzrostu i konkurencyjności. Bez zbudowania nowych Polska utknie 45% PKB per capita USA. w gronie krajów o średnim dochodzie, dlatego potrzebne są nowe Połowa Polaków zarabia lokomotywy rozwoju. Istotą wyzwania jest kontynuowanie wzrostu mniej, niż 2,5 tys. zł „na produktywności przy zasadniczym zwiększeniu poziomu wynagrodzeń, bez rękę”. znaczącej utraty konkurencyjności. Skuteczna realizacja koncepcji wzrostu Pensje są ok. 3-krotnie opartego na płacach (wage-led growth) w krótkim okresie korzystnie mniejsze (nominalnie) niż wpłynie na poziom koniunktury gospodarczej, zaś w dłuższym okresie w krajach wysoko mogłaby przełożyć się na przyspieszenie procesu modernizacji gospodarki. rozwiniętych. Zrównoważony wzrost gospodarczy wymaga zapewnienia właściwych proporcji pomiędzy zaangażowanym w gospodarkę kapitałem zagranicznym i krajowym. Dotychczasowy model rozwoju w dużej części bazował na kapitale zagranicznym. Jego obecność w naszej gospodarce jest ważna i pożądana – umożliwia bowiem wypełnienie luki kapitałowej. Było to szczególnie istotne w okresie transformacji i pozytywnie wpłynęło na wzrost PKB, eksportu i przyczyniło się do transferu technologii. Jednak dziś Polska znajduje się w innej fazie rozwoju, a obawy o długookresową stabilność w niepewnym otoczeniu międzynarodowym rodzi brak dostatecznie silnego kapitału krajowego (niski poziom inwestycji prywatnych, niski poziom oszczędności oraz brak wystarczająco skutecznych zachęt dla lokowania tego kapitału w projekty mogące generować znaczący efekt mnożnikowy w gospodarce – przy równoczesnym niedoborze takich projektów). Krajowy kapitał jest bowiem podstawą stabilności wszystkich gospodarek rozwiniętych i dynamiczny wzrost jego roli stanowi priorytet. pułapka przeciętnego produktu Wydatki na B+R to obecnie 1% PKB. Tylko 6 polskich firm to światowe czempiony. Tylko 13% MŚP wprowadza innowacje (31% w UE). Tylko 8,5% eksportu ma charakter innowacyjny. pułapka braku równowagi 95 mld zł rocznie trafia do zagranicznych inwestorów. 2 bln zł wynoszą zagraniczne pasywa Polski. 2/3 polskiego eksportu i 50% produkcji przemysłu tworzą firmy z kapitałem zagranicznym. Zbyt wiele polskich firm opiera swoją konkurencyjność na dostarczaniu nieskomplikowanych produktów po najniższej możliwej cenie. Jest to najczęściej skutek funkcjonowania w otoczeniu gospodarczym kształtowanym przez prymat najniższej ceny (np. przetargi publiczne), a nie kryteria jakości usługi lub produktu, wiarygodności kontrahenta, czy stosowane standardy warunków pracowniczych. Powszechne stosowanie kryterium najniższej ceny ogranicza wzrost innowacyjności polskiej gospodarki, powstawanie wysoko płatnych miejsc pracy i konkurowanie na bazie kompetencji oraz unikalnych umiejętności pracowników. Polska ma niewielu czempionów gospodarczych, a jednocześnie niewiele małych lub średnich przedsiębiorstw ma możliwość wprowadzenia innowacji na rynek. Fundamentalnym wyzwaniem jest włączenie Polski w główny nurt czwartej rewolucji przemysłowej i zakotwiczenie rozwiązań cyfrowych w działaniach służących realizacji celów strategicznych, prowadzące do zapewnienia 18 Monitor Polski – 20 – Poz. 260 optymalnego wykorzystania w ramach tych działań kapitału intelektualnego znajdującego się w posiadaniu Polaków w kraju i za granicą. Wyż demograficzny w latach
XX wieku kształtował polski model konkurencyjności gospodarczej opartej na niskich kosztach pracy, który jednocześnie skłaniał wielu młodych, zdolnych i przedsiębiorczych ludzi do emigracji, a tym, którzy pozostali, utrudniał decyzję o założeniu rodziny lub posiadaniu więcej niż jednego dziecka. W konsekwencji Polska notowała duże ubytki młodej wysoko kwalifikowanej kadry pracowniczej i niską dzietność (do czego doprowadziły również zmiany modelu życia – nadmierny wzrost postaw konsumpcyjnych). Oba te czynniki mogą w najbliższych dekadach doprowadzić zarówno do ograniczenia podaży pracy, jak i do kryzysu systemu ubezpieczeń społecznych pułapka słabości instytucjonalnej Luka wpływów z podatku VAT to 35–55 mld zł. Luka wpływów z podatku CIT to 10–40 mld zł. 44 nowelizacje ustawy o VAT od 2004 roku. Przewlekłość procedur postępowań sądowych i administracyjnych. Niska efektywność instytucji państwa. Brak skutecznej koordynacji polityk publicznych. pułapka demograficzna Jeżeli obecny trend nie zostanie powstrzymany, rok 2016 będzie początkiem ciągłego spadku liczby Polaków w wieku produkcyjnym. Dziś żyje 7 mln osób w wieku przedprodukcyjnym (0–17 lat), za 20 lat będzie to 5,6 mln. Dostrzegając – w ślad za koncepcją nowej ekonomii strukturalnej prezentowaną przez J. Lina czy też wskazaniami D. Acemoglu i J. Robinsona – znaczenie sfery instytucjonalnej w kreowania warunków do nie tylko proefektywnościowej, ale również jakościowej transformacji gospodarki tworzącej podstawy długookresowego wzrostu gospodarczego, wśród kluczowych wyzwań należy wymienić poprawę koordynacji działań instytucji publicznych w Polsce, wzrost ich efektywności oraz jasny podział obowiązków pomiędzy administracją rządową a samorządową. Mimo stale rosnących kosztów funkcjonowania, organy państwa nie realizują jasno określonych celów rozwojowych, kierując się zbyt często wymogami tzw. kalendarza politycznego. Konsekwencją takiej sytuacji jest osłabienie „determinacji strategicznej” realizowanych działań. Ponadto polityki publiczne nie zawsze są powiązane z instrumentami finansowymi. Słabość instytucjonalna to czynnik, który w dużej mierze pogłębia skalę negatywnego oddziaływania wszystkich pozostałych barier wzrostu. To właśnie nieefektywne państwo jest w istotnym stopniu odpowiedzialne za brak działań wspierających budowanie polskich oszczędności i kapitału, za brak dążenia do konkurowania wiedzą i jakością, zamiast tylko kosztami, brak aktywnej polityki demograficznej oraz niski poziom zaufania społecznego, który ma istotne negatywne znaczenie dla prowadzenia działalności gospodarczej. Niezależnie od zidentyfikowanych pułapek rozwojowych poważnym zagrożeniem dla rozwoju Polski jest rozwarstwienie społeczne i utrzymujące się silne zróżnicowania przestrzenne w poziomie rozwoju społeczno-gospodarczego. Wzrost dochodów ludzi najbogatszych, przy rosnącej biedzie osób najsłabiej zarabiających, jest jednym z poważnych problemów świata, w tym znacznej części krajów wysokorozwiniętych. W Polsce wzrost gospodarczy w ostatnich 10 latach przyczynił się do wzrostu realnych dochodów Polaków, jednak nie spowodowało to znaczącego ograniczenia dysproporcji w dochodach. Współczynnik Giniego, obrazujący nierówności dochodowe, zmniejszył się w ostatnich latach w Polsce z 32,2 w 2007 r. do 30,6 w 2015 r., ale skala tej zmiany nie jest na tyle duża, by można było uznać, że poziom rozwarstwienia społecznego nie stanowi czynnika ograniczającego rozwój. Dysproporcje w dochodach są rzeczą naturalną w gospodarkach wolnorynkowych, niemniej w sytuacji pogłębiania się tego zjawiska mogą prowadzić do napięć społecznych. Podobnie nierozwiązanym problemem w skali światowej są rosnące dysproporcje w rozwoju poszczególnych regionów/terytoriów. Najczęściej największymi beneficjentami wzrostu gospodarczego są regiony/miasta/obszary najlepiej rozwinięte, o dużym potencjale gospodarczym, zasobach ludzkich oraz rozwiniętej infrastrukturze, gdzie występuje naturalna skłonność do koncentrowania się działalności innowacyjnej. Integracja Polski z UE pozwoliła na istotne zmniejszenie dystansu rozwojowego Polski 19 Monitor Polski – 21 – Poz. 260 w stosunku do średniej unijnej, przy czym szczególnie szybkie tempo wzrostu odnotowały województwa najbardziej rozwinięte gospodarczo oraz duże miasta. W 2014 r. najwyższy poziom PKB per capita w stosunku do średniej osiągnęło woj. mazowieckie (108%), które jednocześnie było jednym z najszybciej rozwijających się regionów w Europie, natomiast poziom PKB Warszawy trzykrotnie przewyższał średnią krajową. Zróżnicowania przestrzenne w poziomie rozwoju społeczno-gospodarczego w znacznej mierze uwarunkowane są historycznie. Narastanie dysproporcji rozwojowych jest m.in. konsekwencją postępującej deindustrializacji oraz geograficznie selektywnego napływu inwestycji (głównie zagranicznych), regionalnych różnic w wydajności pracy, niezrównoważenia podaży i popytu na lokalnych rynkach pracy, a także zróżnicowanego poziomu dostępności transportowej, mającej kluczowe znaczenie dla uczestnictwa w rynku pracy i dostępności do usług publicznych. Dodatkowo nasilają je nierównomiernie rozłożone procesy migracyjne, w układzie wewnętrznym nakierowane głównie na Warszawę i inne duże ośrodki miejskie, co przyczynia się do niekorzystnych zmian struktury wieku ludności w regionach peryferyjnych oraz stopniowego „wypłukiwania” z lokalnych rynków pracy osób lepiej wykształconych i bardziej przedsiębiorczych. Scenariusze rozwojowe do 2030 roku Analiza długookresowego potencjału wzrostowego wskazuje, że wzrost produktywności na poziomie 3,4% w okresie 1990–2015 wyznacza dla Polski optymistyczną perspektywę na kolejne 15 lat. Analizując i prognozując długookresowe trendy produktywności, trzeba też zwrócić uwagę na współzależności międzynarodowe. W krótkim i średnim okresie największy wpływ na aktywność gospodarczą w Polsce mają zmiany w gospodarce niemieckiej, czyli u głównego partnera handlowego. Jednak w długim okresie źródło największych oddziaływań na unijną i polską gospodarkę znajduje się w Stanach Zjednoczonych. Kraj ten wyznacza trendy technologiczne na świecie, a przy tym wielkość gospodarki i jej znaczenie finansowe (rozliczenia w dolarach, rola amerykańskich centrów finansowych) sprawiają, że oddziałuje na świat wieloma kanałami. Trendy rozwojowe dla polskiej gospodarki uwzględniają scenariusze rozwoju gospodarki amerykańskiej (scenariusz bazowy przewiduje wzrost produktywności w tempie 1,7%). Zagregowana prognoza długookresowego wzrostu produktywności dla UE wynosi 1,6%. Na podstawie badań modelowych oraz analiz szczegółowych przyjmuje się, że długookresowy wzrost produktywności w przypadku Polski znajdzie się w przedziale 1,8–3,6% (poziom 2,6% to scenariusz bazowy). Założenie takie wpisuje się w długookresowe prognozy produktywności OECD. Prognoza ta jest również zbieżna z długookresowymi trendami wzrostu i konwergencji. Tempo rozwoju będzie niższe niż w ćwierćwieczu po transformacji, co wynika z ówczesnego przyspieszenia i skali przemian gospodarczych (wprowadzenie gospodarki rynkowej, prywatyzacja majątku państwowego, przystąpienie do Unii Europejskiej i wiążący się z tym spadek premii za ryzyko). W scenariuszu bazowym i optymistycznym Polska będzie kontynuowała zbliżanie się do średniej unijnej, ale w scenariuszu pesymistycznym nastąpi w tym zakresie regres. Scenariusz pesymistyczny oznaczałby, że w Polsce zatrzymuje się proces konwergencji w stosunku do krajów rozwiniętych lub że w krajach rozwiniętych następuje stagnacja produktywności. Wydaje się jednak, że prawdopodobieństwo tej ścieżki jest minimalne. Globalny wzrost produktywności oraz wzrost tzw. granicy technologicznej był w miarę stabilny od początku rewolucji przemysłowej. Zdarzały się okresy szybszego i wolniejszego wzrostu, ale świat znajduje się na względnie stabilnej ścieżce rozwojowej. Wśród tzw. krajów doganiających epizody zatrzymania konwergencji zdarzały się – doświadczyła ich większość krajów peryferyjnych Europy. Przyczyny takich pułapek rozwojowych mogą być bardzo różne, a sama konwergencja nie jest procesem idealnie liniowym. Jej istotą jest powolne nabywanie pewnych umiejętności, akumulowanie kapitału rzeczowego i ludzkiego, a w tym procesie mogą pojawiać się długotrwałe odchylenia od trendu. Z kolei scenariusz optymistyczny oznaczałby kontynuację trendu potransformacyjnego. Do realizacji takiej ścieżki niezbędny byłby jednak istotny impuls pobudzający gospodarkę powyżej trendu. Za taki można by uznać oddziaływanie czynników krajowych (wyraźnie lepsza polityka gospodarcza), jak i zewnętrznych (istotne przyspieszenie dynamiki produktywności w krajach rozwiniętych). 20 Monitor Polski – 22 – Poz. 260 W wyniku założeń związanych z rozwojem gospodarki Polski, zmianami w jej strukturze, a przede wszystkim stabilnym wzrostem jej produktywności wynikającym z lepszego wykorzystania obu czynników produkcji, a więc pracy i kapitału, PKB per capita Polski wzrośnie w stosunku do średniej UE-28 w 2030 r. (w scenariuszu bazowym przekroczy 80%, w porównaniu z 69% w roku 2015). W scenariuszu pesymistycznym zaobserwujemy spadek do 66%, a w scenariuszu optymistycznym – wzrost do 100%. Ścieżka wzrostu dochodu do dyspozycji per capita będzie zbieżna. Osiągnięcie średniej unijnej do 2030 r. wydaje się optymistyczną wizją, ale szansa takiego scenariusza znacząco wzrosłaby przy korzystnych przemianach na polskim rynku pracy. Reformy w tym zakresie powinny przełożyć się na wzrost dochodu na mieszkańca o jedną piątą wobec poziomu zakładającego niekorzystne wskaźniki zatrudnienia. Reformy rynku pracy są również niezbędne w świetle wyzwań demograficznych, które stoją przed Polską (również w kontekście stabilności finansów publicznych i systemu zabezpieczenia społecznego). Prognozy przedstawione w raporcie Komisji Europejskiej (The 2015 Aging Report. Underlying Assumptions and Projection Methodologies) obejmują lata 2013–2060 i wskazują, że w tym okresie liczba ludności Polski zmniejszy się z 38,5 mln do 33,2 mln osób, a tempo spadku będzie z biegiem czasu narastało. Na spadek ten złożą się przede wszystkim dwa czynniki – utrzymujący się niski współczynnik dzietności i saldo migracji, które w najbliższych dwóch dekadach przyjmie wartość ujemną lub zbliżoną do zera. Projekcje demograficzne Eurostatu czy ONZ wskazują na odpływ ludności netto z Polski do 2030 r., w rezultacie czego współczynnik obciążenia demograficznego może w tym czasie znacząco wzrosnąć. Możliwe są również zjawiska korygujące trend w obie strony, m.in. silne przepływy pracowników z Ukrainy. Wskaźniki zatrudnienia do 2030 r. zostaną zdeterminowane przede wszystkim przez dwie grupy czynników – ogólną kondycję makroekonomiczną kraju, czyli głównie dynamikę produktywności, oraz kształt rynku pracy. W najbardziej prawdopodobnym scenariuszu w 2020 r. stopa zatrudnienia osób w wieku 20–64 lata wyniesie do 71%, wobec 67,8% w roku 2015 (scenariusz pesymistyczny to stopa zatrudnienia na poziomie 66%; z kolei optymistyczny – 76%). Prognozuje się utrzymanie liczby pracujących w perspektywie do 2020 r. na stałym poziomie. Będzie się jednak zmieniać struktura zatrudnienia – ubędzie miejsc pracy w sektorze rolnictwa i w przemyśle, wzrośnie zaś liczba miejsc pracy w sektorze usług, szczególnie na stanowiskach specjalistów. Utrzyma się popyt na wykwalifikowaną siłę roboczą, zmniejszy się z kolei zainteresowanie pracami prostymi, niewymagającymi wysokich kwalifikacji. Oczekiwana skala imigracji zarobkowej nie pozwoli w całości wypełnić luk na rynku pracy. Zakładany scenariusz wskazuje również na wyższe stopy zatrudnienia w najmłodszej i najstarszej grupie wiekowej, szczególnie wśród kobiet. Poprawie sytuacji na rynku pracy sprzyjałaby również odpowiednia struktura zatrudnienia (wzrost udziału grup wiekowych 35–50 lat), a także rozwiązania instytucjonalne: rozwój systemu opieki nad dziećmi, bodźce do podejmowania pracy na część etatu (part-time) czy obniżenie klina podatkowego. Prognoza bazowa oparta jest na założeniu, że nie wystąpią w Polsce zmiany instytucjonalne, które będą wprowadzały negatywne bodźce dla podaży pracy i popytu na pracę. Odmienny skutek może zostać odnotowany w warunkach nadmiernego wzrostu płacy minimalnej, zwiększenia transferów fiskalnych nieuzależnionych od podejmowania pracy, czy wzrostu klina podatkowego w reakcji na rosnące koszty służby zdrowia. Obniżenie wieku emerytalnego bez odpowiednich zachęt do pozostawania na rynku pracy również może skutkować ograniczeniem podaży pracy. Dodatkowo postęp techniczny, przejawiający się w rosnącej digitalizacji i automatyzacji procesów ekonomicznych (również społecznych), wpłynie na ograniczenie ogólnego popytu na pracę bądź, co bardziej prawdopodobne, zaważy w istotny sposób na jego strukturze, co może prowadzić do procesów polaryzacji rynku pracy. W rezultacie, wraz z rozwojem „Przemysłu 4.0”, który stanowi jeden z obszarów priorytetowych Strategii i jest kluczowy dla poprawy pozycji konkurencyjnej polskiej gospodarki, praca ludzka będzie wypierana przez nowoczesne technologie. Równolegle wzrośnie popyt na pracowników o nowych umiejętnościach i kwalifikacjach. Wzrost PKB per capita umożliwia poprawę sytuacji w sferze zagrożenia ubóstwem i wykluczenia społecznego, choć proces ten w nadchodzących piętnastu latach w Polsce będzie już wyraźnie wolniejszy niż w minionym okresie. W 2030 r. stopa zagrożenia ubóstwem i wykluczeniem społecznym będzie w Polsce na poziomie dzisiejszym w Austrii, Danii czy Finlandii. Wskaźnik powinien obniżyć się o 1/3 (scenariusz bazowy). Negatywny rozwój sytuacji wyhamuje ten proces, choć nawet w tym przypadku dojdzie do ograniczenia wskaźnika o ok. 1/
Należy jednak mieć na uwadze, że presja ze strony wydatków na służbę 21 Monitor Polski – 23 – Poz. 260 zdrowia oraz wsparcia osób starszych będzie na tyle silna, że realna wartość transferów wspierających zostanie zmniejszona. Ich kształt i skala muszą wynikać z reguł efektywnych transferów fiskalnych. Zróżnicowanie dochodowe między województwami i wewnątrz województw w Polsce zwiększało się w ostatniej dekadzie. Nie istnieją strukturalne przyczyny, dla których skala nierówności międzyregionalnych miałaby być w Polsce większa niż w Hiszpanii, Francji czy Niemczech. W oparciu o to założenie oraz na podstawie szacunków wpływu funduszy strukturalnych na poszczególne regiony – ocenia się, że bez wyraźnej interwencji polityki społecznej zróżnicowanie międzyregionalne, opisane jako odchylenie standardowe relatywnego poziomu PKB per capita, może nie być znacząco mniejsze niż notowane obecnie. Wzrost stopy inwestycji będzie wynikał ze zwiększonej skali odtwarzania majątku trwałego (m.in. w energetyce; Polska należy do krajów o najwyższym stopniu zużycia majątku w krajach UE i OECD) czy też rosnącej stopy oszczędności prywatnych (tzw. home-bias, czyli skłonności do lokowania oszczędności w kraju). Istotne będą również – klimat dla inwestycji zagranicznych, otoczenie regulacyjne, zdolność ekspansji zagranicznej firm, stabilność otoczenia makroekonomicznego, a także polityka inwestycyjna państwa. Wsparciem w tym zakresie będzie nie tylko wzrost produktywności i powiązany z nim wyższy poziom umiędzynarodowienia gospodarki, ale również przejrzysta polityka regulacyjna, szczególnie w obszarze energii i infrastruktury, gdzie istotna jest współpraca sektora publicznego i prywatnego. Wzrostowi stopy inwestycji sprzyjałby też rozwój rynku kapitałowego wynikający z reform w obszarze nadzoru finansowego, a także zmian w standardach ładu korporacyjnego, szczególnie w spółkach skarbu państwa. To umożliwia zwiększenie stopy inwestycji z prognozowanych w 2030 r. 22,5% do 25,5% (wynikających ze scenariusza optymistycznego). Wzrostowi stopy oszczędności będzie sprzyjał szybszy wzrost: dochodu rozporządzalnego dzięki bardziej dynamicznemu wzrostowi produktywności, wykształcenia ludności, edukacji ekonomicznej i rozumienia znaczenia posiadania oszczędności, w tym szczególnie świadomości spadającej stopy zastąpienia emerytalnego. Wyższą stopę oszczędności można uzyskać poprzez rozwój kapitałowego filaru systemu emerytalnego albo obniżenie opodatkowania oszczędności. W odmiennej sytuacji – urzeczywistnienie scenariusza pesymistycznego będzie skutkować stopą inwestycji na poziomie porównywalnym do obecnego (ok. 19%). Jedną z głównych cech globalnej gospodarki w ostatnich kilku dekadach był wzrost udziału handlu międzynarodowego w generowaniu dochodów. Zdecydowana większość krajów świata zwiększyła znacząco udział eksportu w PKB. W ten trend wpisuje się Polska i należy sądzić, że nie dojdzie tu do zakłóceń, choć będzie malała premia eksportowa (nadwyżka dynamiki eksportu nad dynamiką dochodu). Rolą interwencji w ramach Strategii na rzecz Odpowiedzialnego Rozwoju jest utrzymanie wysokiego tempa wzrostu eksportu towarów na poziomie ok. 7% (który jest wskaźnikiem scenariusza optymistycznego), podczas gdy brak działań w tym obszarze umożliwia najwyżej 5% wzrost eksportu (scenariusz bazowy). Będzie to wynikało zarówno z poprawy produktywności gospodarki, zwiększenia jej atrakcyjności inwestycyjnej, rosnącej penetracji rynków zagranicznych przez polskie przedsiębiorstwa, ale również z dalszego rozwoju międzynarodowych łańcuchów produkcji oraz przyspieszenia globalnej integracji rynków usług oraz postępu w usuwaniu barier regulacyjnych na jednolitym rynku europejskim. Wyższy poziom produktywności stosowanych technologii oraz innowacyjności naszej produkcji zagwarantuje poprawę partycypacji w łańcuchu produkcji globalnej przetworzonych wyrobów przemysłowych. To z kolei przyczyni się do uzyskania silnych przyczółków eksportowych w sektorach/branżach generujących większą wartość dodaną oraz ograniczenie importochłonności gospodarki. Zaostrzenie zjawisk protekcjonistycznych w skali międzynarodowej zdecydowanie utrudni zwiększenie poziomu internacjonalizacji polskiej gospodarki. A w przypadku dodatkowego pogorszenia się koniunktury światowej może obniżyć średnie tempo wzrostu eksportu do ok. 2%. Jednocześnie prognozy potwierdzają realność zwiększenia eksportu wyrobów wysokiej techniki do poziomu 15,8% naszej sprzedaży. Dodatkowe wysiłki w tym zakresie mogą zwiększyć ten poziom do ponad 23% (scenariusz optymistyczny). Z kolei wystąpienie negatywnych tendencji może spowodować spadek wartości wyżej zaawansowanych produktów w naszej ofercie eksportowej i zmniejszenie się ich udziału do poniżej 10%. Wzrost polskich inwestycji bezpośrednich za granicą będzie naturalną konsekwencją wzrostu gospodarki, rozwoju średnich i dużych polskich firm oraz rosnącego zaawansowania technologicznego. Istnieje zależność między poziomem BIZ a poziomem PKB, produktywnością, otwartością na eksport i zagraniczne inwestycje oraz regulacjami dotyczącymi handlu. Istotne znaczenie dla wielkości polskich inwestycji 22 Monitor Polski – 24 – Poz. 260 zagranicznych będzie miało również zwiększenie wsparcia instytucjonalnego ze strony państwa. Instytucje państwowe, jak i różne ich agendy oraz fundacje prywatne, będą w większym stopniu niż dotychczas wspierały polskie podmioty, m.in. poprzez usuwanie nieformalnych barier dla inwestycji. Polscy przedsiębiorcy często zgłaszają, że bariery nieformalne bywają dużo bardziej uciążliwe niż te formalne. Na tej podstawie ocenia się, że może dojść do podwojenia skumulowanej wartości polskich inwestycji za granicą (wg scenariusza bazowego), a naturalny trend do poszukiwania szans rozwojowych poza granicami kraju sprawi, że wzrost inwestycji nastąpi nawet w warunkach scenariusza pesymistycznego (choć jego skala będzie mniejsza). Realizacja scenariusza optymistycznego może dodatkowo zwiększyć zagraniczne zaangażowanie polskich firm o kolejne 50%. Dla podtrzymania wzrostu produktywności w kolejnych latach polska gospodarka powinna cechować się odpowiednią strukturą sektorową i technologiczną. Struktura polskiej gospodarki to pochodna uwarunkowań historycznych, rozwojowych, podejmowanych polityk, a także tendencji globalnych. Uwzględniając obiektywne przesłanki, przesunięcia międzysektorowe nie będą decydujące. Większych zmian należy oczekiwać w układzie branżowym i w poziomie zaawansowania technologicznego. Ogólne tendencje w krajach rozwiniętych to stały wzrost produkcji przetwórstwa przemysłowego, a jednocześnie zauważalna deindustrializacja relatywna (spadek udziału przemysłu w PKB i zatrudnieniu). Wynika to z odmiennych potrzeb bogacących się społeczeństw, a także relacji w wydajności i cenach między towarami przemysłowymi a usługami, wzmacnianych dodatkowo przenoszeniem części produkcji do państw rozwijających się i gospodarek wschodzących. W ocenie perspektyw rozwoju zakłada się, że Polska będzie odbiegała od ogólnoeuropejskiego trendu w podobny sposób jak Niemcy, choć niższy stopień złożoności gospodarczej nie pozwoli na zrównanie tych gospodarek pod kątem poziomu industrializacji. Do 2030 r. udział wartości dodanej przetwórstwa spadnie poniżej notowanego obecnie, nadal jednak będzie należał do najwyższych w Europie. Wsparciem w procesach rozwoju przemysłu byłaby poprawa konkurencyjności gospodarki i zwiększenie jej atrakcyjności inwestycyjnej. W takim kierunku będą też działały polityki sprzyjające wzrostowi udziału produktów wysokiej i średniej techniki w produkcji przemysłowej. W bazowym scenariuszu prognozy udział ten rośnie z 25,8% w 2015 r. do 27,9% w 2030 r. Znaczący wzrost mógłby wystąpić w przypadku dużego wzrostu uprzemysłowienia. Do ziszczenia się scenariusza optymistycznego (o 6 pp. wyższy) niezbędne są dodatkowe instrumenty wsparcia sektorów zidentyfikowanych w Strategii na rzecz Odpowiedzialnego Rozwoju jako strategiczne, a także wykorzystanie mechanizmu współpracy i dyfuzji technologii. Firmy będą skłonne więcej inwestować w B+R, kiedy dokonywanie prostych zakupów technologii przestanie być opłacalne – jest to proces powolny, warunkowany naturalnymi bodźcami ekonomicznymi. Od tego będzie zależało, czy wydatki na B+R wzrosną do 2030 r. do 2% czy 3% PKB, a także czy udział sektora prywatnego w nakładach B+R w 2030 r. wyniesie 65%, czy w scenariuszu optymistycznym 73%. Wraz z rozwojem, biznes zyskuje coraz więcej bodźców do angażowania środków finansowych w działalność badawczą, ponieważ możliwości zakupu tanich technologii się kończą. Wydatki badawczo-rozwojowe determinowane są przez kilka grup czynników: cechy firm, bodźce fiskalne, konkurencyjność rynków, dostępność zasobów wiedzy i kapitału ludzkiego oraz przepływy inwestycji zagranicznych. Część z nich znajduje się pod kontrolą rządu, dlatego polityka gospodarcza może mieć wpływ na ogólny poziom nakładów B+R. W przypadku Polski szczególnie istotne wydają się dwa wyzwania. Po pierwsze, jest to zapewnienie zdolności fiskalnej do wprowadzania bodźców podatkowych dla sektora prywatnego oraz bezpośredniego zwiększania wydatków rozwojowych. Wymaga to stabilizacji sektora finansów publicznych, ponieważ przy wysokich deficytach bodźce podatkowe dla firm i wydatki rozwojowe nigdy nie będą priorytetem. Po drugie, konieczne jest tworzenie przejrzystych warunków dla napływu bezpośrednich inwestycji zagranicznych, ponieważ są one często głównym kanałem transferu technologii. Niskie nakłady na B+R w odniesieniu do wartości dodanej nie muszą świadczyć o tym, że dany sektor operuje wyłącznie prostą technologią. W przypadku sektorów o znaczącej wartości dodanej poziom wydatków na badania może być w sensie absolutnym (oraz w relacji do PKB) znaczący. Choć sektor ten nie wykorzystuje B+R w takim stopniu jak te z grupy hi-tech, postęp techniczny może odgrywać bardzo istotną rolę. Ponadto nakłady na badania i rozwój mogą „ukrywać się” w innych sektorach. Postęp techniczny nie jest jedynym czynnikiem przewagi technologicznej. W niektórych sektorach budowana jest ona na akumulacji wiedzy i doświadczenia, które narastają przez kilkadziesiąt czy nawet 23 Monitor Polski – 25 – Poz. 260 kilkaset lat (jak w przypadku produkcji żywności). W nowoczesnej gospodarce liczą się także nowoczesne usługi, w szczególności te oparte na wiedzy. Silna konkurencja międzynarodowa dotyczy obecnie nie tylko towarów, lecz również usług. Rola tych ostatnich rośnie bardzo szybko i o potencjale eksportowym kraju zaczynają decydować także usługi informatyczne, badawczo-rozwojowe czy z dziedziny rozrywki. W naszej prognozie udział sprzedaży produktów innowacyjnych w przemyśle rośnie do 14% w 2030 r. (wobec 8,8% w 2014 r.), a w usługach do 5% (wobec 3,3% w 2012 r.). Instytucje i rozwój to sfery wzajemnie na siebie oddziałujące. Wraz z wyższym poziomem rozwoju kraju wzrasta potrzeba posiadania instytucji o odpowiedniej jakości. Z drugiej strony instytucje wyższej jakości przyczyniają się do szybszego rozwoju. W ocenie jakości instytucji istnieje duża doza inercji. Strategia na rzecz Odpowiedzialnego Rozwoju określa jednak katalog zmian, które są warunkiem koniecznym do awansu jakościowego administracji. Usprawniony zostanie proces legislacyjny, wzrośnie efektywność systemu sądownictwa. Odczuwalne będą również korzyści wynikające ze zintegrowanego planowania strategicznego i przestrzennego oraz digitalizacji ścieżki komunikacji na linii obywatel-administracja. Utrzymanie generalnego kierunku modernizacji gospodarki (którego najlepszym przejawem jest wzrost produktywności) pozwala na przyjęcie optymistycznych założeń dotyczących zmian instytucjonalnych. Kluczowe znaczenie dla poprawy pozycji Polski pod względem obciążenia regulacyjnego będą miały zmiany w systemie podatkowym. Szczególnie ważne będzie ujednolicenie interpretacji prawa podatkowego, zmniejszenie liczby aktów prawnych, usprawnienie procesów w administracji i systemie sądownictwa, a także zmiany w samym prawie podatkowym. Poza obszarem podatków do obniżenia obciążeń regulacyjnych potrzebny jest generalny przegląd jakości regulacji, eliminacja przepisów, które nie są konieczne do osiągnięcia zakładanych celów, eliminacja niespójności, usprawnienie procedur oraz digitalizacja relacji między sektorem prywatnym i publicznym. W każdej dziedzinie wyzwania związane z deregulacją są inne. Zakłada się, że mobilizacja administracji na celu, jakim jest poprawa jakości instytucji oraz relatywnie wysoki wzrost produktywności w sektorze prywatnym, wymuszający podnoszenie jakości biurokracji, zapewni Polsce wyraźną poprawę w zakresie obciążenia regulacyjnego. W trakcie opracowywania prognozy5 wykorzystano listę czynników zewnętrznych, które mogą najsilniej wpłynąć na wzrost gospodarczy w Polsce w perspektywie roku 2030, wraz z przypisanymi im ekspercko prawdopodobieństwami. Scenariusz bazowy można interpretować jako realizację tych czynników w zgodzie z ich wartością oczekiwaną. Ta wskazuje, że zajdzie 10 spośród 15 wydarzeń. Przykładowo może zdarzyć się, że sytuacja w UE będzie rozwijała się w pomyślnym kierunku (zdarzenia 1–9), podobnie jak na rynkach wschodzących

(11), jednak pozostałe warianty okażą się dla Polski niepomyślne. Z drugiej strony w scenariuszu bazowym mieści się również zmniejszenie obszaru UE, wspólnego rynku i strefy euro (nie zachodzą zdarzenia 1–5), skompensowane innymi pozytywnymi zdarzeniami zewnętrznymi (6–15). Z kolei scenariusze pesymistyczne mogą oznaczać realizację mniejszej liczby zdarzeń pozytywnych i większą negatywnych, optymistyczne zaś przeciwnie. Żaden z wariantów nie zakłada realizacji wszystkich 15 zdarzeń lub też żadnego z nich. 5 Przyjęta metodologia sporządzonej prognozy (zarówno w sferze makro-, jak i mikroekonomicznej) abstrahuje od przyszłych wydarzeń w światowej gospodarce. Estymacja potencjału wzrostowego Polski i świata została oparta na ekonometrycznej analizie procesów konwergencji na świecie po roku 1950, uwzględniając czynniki strukturalne polskiej gospodarki, w tym z założeniem o uwarunkowaniu szybszej dynamiki wzrostu w naszym kraju zasobem kapitału ludzkiego. Dodatkowo należy mieć na uwadze, że jednostkowe wydarzenia wewnętrzne lub zewnętrzne (obecnie nieprzewidywalne) będą miały wpływ na rzeczywistą ścieżkę wzrostu produktywności w Polsce w latach 2016-2030, ale jednocześnie będą one wtórnym czynnikiem modyfikującym wobec ekonometrycznie identyfikowanych procesów długofalowych. Wskaźniki mikroekonomiczne w większym stopniu uzależnione są od konkretnych działań w sferze instytucjonalnej oraz reform regulacyjnych i strukturalnych. 24 Monitor Polski – 26 – Poz. 260 Czynniki zewnętrzne wpływające na otoczenie gospodarcze Polski w latach 2016–

Nr Czynnik 1 Zmiany członkowskie UE (np. wystąpienie Wielkiej Brytanii/Anglii) nie będą miały istotnego wpływu na funkcjonowanie wspólnego obszaru gospodarczego. Powstrzymane zostaną tendencje protekcjonistyczne i nacjonalistyczne obecne w niektórych krajach UE, a elity europejskie porozumieją się w sprawie takich reform UE, by zwiększyć jej demokratyczną legitymizację. Przetrwa strefa Schengen oraz strefa euro na obecnym lub powiększonym obszarze. Zreformowane polityki wspólnotowe (spójności, WPR itp.) oraz wzmocniona integracja wokół czterech swobód będą nadal wspierały konwergencję gospodarczą w obrębie UE. Rozszerzenie UE będzie kontynuowane (Serbia, Macedonia, Albania), przy szybszej dynamice rozwoju wspólnego rynku, który obejmie również Ukrainę lub Turcję. Rozwój współpracy gospodarczej obejmie również handel transatlantycki. Zażegnane zostaną problemy sektora bankowego (finansowego) krajów Południa dzięki reformom w Grecji, Hiszpanii i we Włoszech, co pozwoli na poprawę sytuacji strefy euro i powrót do wzrostu produktywności. Pozytywny przykład reformujących się krajów Południa wpłynie korzystnie na Francję, która zreformuje swój rynek pracy oraz – wdrażając w tym zakresie zalecenia KE – wzmocni konkurencję na swoim rynku usług. Niemcy oraz w pewnym stopniu także inne kraje UE będą nadal korzystały na wzroście w Chinach, Indiach i Brazylii oraz innych krajach wschodzących o dużym potencjale demograficznym (tzw. Next 11). Zbyt mocne poleganie na inwestycjach państwowych w Chinach doprowadzi do spowolnienia drugiej gospodarki świata, ale po reformach Państwo Środka będzie stanowić ważny silnik globalnego wzrostu gospodarczego także w latach 2020–
Sytuacja krajów wschodzących w Azji i Ameryce Południowej będzie stopniowo się stabilizować. Spadki cen surowców nie zagrożą fundamentom gospodarczym państw eksporterów, a obserwowane obecnie problemy nie przełożą się na „straconą dekadę”. Z tych powodów sentyment inwestorów wobec rynków wschodzących będzie umiarkowanie pozytywny, a Polska nadal będzie korzystała z napływu inwestycji zagranicznych. Innowacje z sektora ICT w Stanach Zjednoczonych zaczną szerszą falą przenikać do innych sektorów (w tym usługowych) w całym OECD, w tym w Polsce. USA nie ulegnie destabilizacji politycznej i gospodarczej, nie wyjdzie z roli arbitra w konfliktach międzynarodowych, utrzymując parasol ochronny nad Europą w tym CEE. ISIS nie rozprzestrzeni się na Afrykę i nie wywoła tam kolejnego konfliktu. Utrzymane zostaną relatywnie niskie ceny i bezpieczeństwo dostaw energii na świecie, a przebudowa europejskiego systemu energetycznego będzie postępować, uniezależniając stopniowo kontynent od jej importu z regionów niedemokratycznych. 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 6 Prawdopodobieństwo wystąpienia 80% W oparciu o ekspertyzę WiseEuropa „Prognoza rozwoju gospodarczego. Scenariusze rozwoju do 2030”, Warszawa
25 50% 70% 60% 40% 80% 50% 50% 80% 60% 80% 50% 80% 80% 50% Monitor Polski – 27 – Poz. 260 II. Nowy model rozwoju Przez ostatnie 25 lat w Polsce dominował model rozwoju, z którego korzyści czerpały tylko niektóre grupy społeczeństwa. Rozwój był postrzegany przede wszystkim przez pryzmat wzrostu aglomeracji i dużych miast. Fundamentalnym wyzwaniem jest zatem przebudowanie modelu gospodarczego tak, żeby służył on całemu społeczeństwu. Nowy model rozwoju to przede wszystkim rozwój odpowiedzialny oraz społecznie i terytorialnie zrównoważony. Jest on oparty o indywidualny potencjał terytorialny, inwestycje, innowacje, rozwój, eksport oraz wysoko przetworzone produkty. W dotychczasowej polityce państwa w mniejszym zakresie skupiano się na działaniach wyprzedzających – ukierunkowujących rozwój w różnych sferach życia społeczno-gospodarczego tak, by odpowiednio wcześniej zapobiegać negatywnym zjawiskom i wskazywać najbardziej pożądane kierunki i sposoby rozwoju wykorzystujące maksymalnie polskie potencjały rozwojowe. Państwo potrafiło mobilizować dostępne zasoby, aby doraźnie rozwiązywać pojawiające się problemy. Nie potrafiło jednak zapobiegać im lub minimalizować ich negatywnych skutków. Mimo częściowo trafnej identyfikacji problemów rozwoju społeczno-gospodarczego, wskazanych w raporcie Polska
Wyzwania rozwojowe, stanowiącym podstawę diagnostyczną dla szeregu dokumentów strategicznych, a przede wszystkim Strategii Rozwoju Kraju 2020 oraz realizujących ją dziewięciu zintegrowanych strategii rozwoju, w codziennej praktyce rządzenia dominowały działania ad hoc. Często podejmowane z opóźnieniem, nieskoordynowane i nie wpisujące się w spójną strategię planowanych zmian. W rezultacie punktowe działania nie przynosiły efektu dla realizacji celów wskazanych w strategiach. Nie zmieniały również struktury gospodarki na bardziej innowacyjną, efektywnie wykorzystującą dostępne zasoby. Dodatkową słabością państwa było słabe wykorzystanie debaty strategicznej oraz dialogu społecznego, co przy prowadzeniu aktywnej polityki rozwoju jest kluczowym czynnikiem akceptacji zmian wprowadzanych przez rząd. Strategia na rzecz Odpowiedzialnego Rozwoju proponuje zwiększenie odpowiedzialności instytucji państwa za kształtowanie procesów gospodarczych, społecznych i terytorialnych, przy zachowaniu konstytucyjnego modelu społecznej gospodarki rynkowej. W tym modelu instytucje państwa aktywnie i selektywnie kreują warunki dla rozwoju (wspierają wzrost gospodarczy), wpływają na jak najlepsze wykorzystanie przewag komparatywnych oraz budowanie podstaw stałego rozwoju na bazie własnych zasobów nowych działalności. Nowy model rozwoju, jako urzeczywistnienie zmiany podejścia do polityki gospodarczej, będzie wypracowany poprzez zaprojektowanie działań wpływających na poszczególne sfery życia społecznogospodarczego. Docelowy model będzie stanowić wypadkową zamierzeń i działań uczestników procesów gospodarczo-społecznych, warunków, które kontrolujemy i okoliczności, na które nie mamy wpływu lub których nie potrafimy przewidzieć. Instytucje państwa mają za zadanie reagować na zmieniające się otoczenie, niwelując negatywne zjawiska społeczne. Stają się inspiratorem zachowań przedsiębiorców, umożliwiają rozwój nowych gałęzi/dziedzin w gospodarce i sprzyjają wykorzystaniu rynkowych mechanizmów stymulowania powstawania i wdrażania nowoczesnych rozwiązań technologicznych, nie odpowiadając jednak za decyzje biznesowe podmiotów prywatnych. Niezmiennie obowiązkiem instytucji państwowych jest stwarzanie konkretnych możliwości działania, zabezpieczenie sfery wolności gospodarczej i obywatelskiej, ale zarazem podejmowanie działań skutkujących ograniczeniami zachowań naruszających konkurencję, istniejące przepisy prawa czy też ogólnie przyjęte zasady sprawiedliwości społecznej. Kompleksowość nowego modelu rozwoju wynika z jego specyfiki. Kształtują go i decydują o jego formie różnego rodzaju podmioty i czynniki: gospodarcze, polityczne, społeczne i kulturowe. Rozwój społecznogospodarczy jest konsekwencją procesów zachodzących równolegle w wielu skalach czasowoprzestrzennych, dlatego też polityka rozwoju nie może się orientować tylko na jeden wskaźnik, jakim miałaby być miara wzrostu gospodarczego (np. PKB). Niezbędne dla jej prowadzenia są różne kryteria i wskaźniki, w tym odnoszące się do rozwoju społecznego. 26 Monitor Polski odpowiedzialny rozwój to rozwój z myślą o przyszłych pokoleniach – 28 – Poz. 260 Rozwój odpowiedzialny to rozwój, w którym potrzeby obecnego pokolenia mogą być realizowane bez umniejszania szans przyszłych pokoleń. Istotne jest odpowiednie kształtowanie relacji pomiędzy konkurencyjnością gospodarki, dbałością o środowisko oraz jakością życia. Odpowiedzialny rozwój odnosi się więc zarówno do kwestii gospodarczych, społecznych, środowiskowych, terytorialnych, jak i instytucjonalnych. Oznacza rozwój społeczno-gospodarczy, w którym następuje proces integrowania działań politycznych, gospodarczych i społecznych z zachowaniem równowagi przyrodniczej. Odpowiedzialny rozwój to wzrost gospodarczy oparty na solidnych fundamentach, jakimi są: przedsiębiorczość, pracowitość, zasoby i umiejętności Polaków. Odpowiedzialny rozwój to także wielowymiarowa solidarność społeczna, której celem jest troska o dobro wspólne – solidarność między pokoleniami teraźniejszymi i przyszłymi, między poszczególnymi regionami, miastami i obszarami wiejskimi, między pracodawcami i pracownikami. Rozwój oparty na odpowiedzialności oznacza wzmacnianie fundamentów polskiej gospodarki i kontynuowanie jej przekształceń w kierunku zwiększenia roli innowacyjności w procesach gospodarczych. Stabilne, oparte na innowacyjności podstawy nowoczesnej, konkurencyjnej i zrównoważonej gospodarki, to kapitał do trwały wzrost wykorzystania przez przyszłe pokolenia. Konkurencyjna gospodarka, to gospodarka gospodarczy oparty efektywna, lepiej wykorzystująca kreatywność ludzi, stwarzająca rozwiązania na innowacyjnych bardziej innowacyjne i przyjazne dla środowiska, które skutecznie konkurują na firmach rynkach światowych. To również gospodarka, tworząca nowe – bardziej stabilne, ale i lepsze miejsca pracy niezbędne do dalszego rozwoju oraz bezpieczeństwa dochodowego Polaków. podstawą gospodarki silne podmioty gospodarcze Kluczem trwałości fundamentów gospodarki są rosnące w siłę przedsiębiorstwa i gospodarstwa rolne. Zdrowy rozwój zależy od istnienia i stałego rozwoju zarówno małych, jak i średnich czy też dużych przedsiębiorstw i gospodarstw rolnych – ich współpracy i uzupełniania się na rynku. Odpowiedzialność polega na tworzeniu takich warunków, które pozwolą na wykorzystanie potencjału wszystkich podmiotów obecnych w gospodarce, bez względu na ich wielkość. Odpowiedzialny rozwój to odpowiednia równowaga między środkami krajowymi i zagranicznymi wspierającymi rozwój. Powiększanie długu wobec zagranicy – pomnażanie polskiego publicznego i prywatnego – w dłuższej perspektywie ogranicza możliwość kapitału kluczem do sukcesu czerpania korzyści ze wzrostu gospodarczego. Odpowiedzialny rozwój oznacza politykę budowania krajowego kapitału, w szczególności poprzez zwiększanie oszczędności, i jego inwestowania. Oznacza również mobilizowanie kapitału polonijnego. najlepsza inwestycja to inwestycja w ludzi Odpowiedzialny rozwój to przede wszystkim takie planowanie i realizacja działań rozwojowych, by ich efekt, w perspektywie kilkunastu lub nawet kilkudziesięciu lat, sprzyjał powiększaniu i polepszaniu kapitału ludzkiego, umożliwiał rozwój obywateli i samorealizację w warunkach społecznych, gospodarczych i środowiskowych nie gorszych od występujących obecnie. W obliczu wyzwań demograficznych odpowiedzialność oznacza rozwiązania na rzecz zastępowalności pokoleń. Wzrost dzietności w dłuższej perspektywie przyniesie wzrost wpływów do budżetu państwa, zmniejszając stopień obciążenia finansów publicznych świadczeniami emerytalnymi. Odpowiedzialność to solidarność międzypokoleniowa polegająca na znajdowaniu takich rozwiązań, które pozwalają na aktywne włączenie w procesy rozwojowe wszystkich grup społecznych, dając im jednocześnie możliwość czerpania korzyści rozwój odpowiedzialny ze wzrostu gospodarczego. Pozostawienie narastających dysproporcji w rozwoju to rozwój włączający społecznym, w dłuższej perspektywie może prowadzić do „wypchnięcia” a nie wykluczający 27 Monitor Polski – 29 – Poz. 260 niektórych grup z procesów rozwojowych, co w konsekwencji może utrwalać ich ubożenie, jak i obszary wykluczenia społecznego. odpowiedzialny rozwój to rozwój zrównoważony terytorialnie Odpowiedzialność oznacza pełniejsze wykorzystanie potencjałów terytorialnych obszarów wiejskich i miast dla kreowania wzrostu i lepszych miejsc pracy dla wszystkich mieszkańców Polski. To również wspomaganie rozwoju tych obszarów wiejskich i miast, które mają mniejszą odporność na zjawiska kryzysowe, w niewystarczającym stopniu korzystają z pozytywnych efektów zachodzących procesów rozwojowych, nie mogą w pełni zrealizować swojego potencjału rozwojowego ze względu na ukształtowaną historycznie zależność gospodarczą od dominujących sektorów lub utraciły funkcje społeczno-gospodarcze (brak odpowiednich zasobów rynku pracy czy problemy instytucjonalne). Rodzaj interwencji zależy bezpośrednio od potrzeb i potencjałów terytorialnych. Wykorzystanie specjalizacji regionalnych, a także rozwój przedsiębiorczości i mobilizacja istniejących zasobów kapitału finansowego, środowiskowego, ludzkiego oraz społecznego, to czynniki kluczowe dla wzmacniania procesów rozwojowych poszczególnych terytoriów. Odpowiedzialny rozwój wspomaga rozbudowę i modernizację sieci transportowych i technicznych dla podwyższenia pozycji konkurencyjnej kraju i regionów na miarę nowoczesna potrzeb, przy zachowaniu dbałości, tak aby inwestycje te nie generowały infrastruktura służąca nadmiernych kosztów związanych z utrzymaniem, obciążających przyszłe potrzebom pokolenia. Podstawa konkurencyjności to nowoczesna sieć transportowa gospodarczym i jakości pozwalająca na niezawodne, sprawne i bezpieczne przemieszczanie się osób i życia towarów, nieprzerwane dostawy energii oraz rozwiązania ICT umożliwiające nie tylko swobodne komunikowanie się, ale przede wszystkim dostarczanie wiedzy oraz zarządzanie procesami wytwórczymi w gospodarce. Państwo bardziej efektywne Odpowiedzialność przejawia się w sposobie zarządzania procesami rozwojowymi w kraju. Rola państwa w gospodarce nie może sprowadzać się jedynie do bardziej lub mniej efektywnej redystrybucji środków finansowych. Tylko efektywne i skoordynowane instytucje publiczne nastawione na obywateli i przedsiębiorstwa mają potencjał do zarządzania politykami publicznymi tak, by skutecznie reagować na stojące przed społeczeństwem i gospodarką wyzwania. Odpowiedzialny rozwój to także nowa filozofia gospodarowania państwowymi aktywami – oparta na budowaniu ich wartości, co przyczyni się do wzmocnienia polskiej gospodarki. Odpowiedzialny rozwój to rozsądne gospodarowanie finansami publicznymi. W tym kontekście kluczowe jest utrzymanie w ryzach deficytu sektora finansów solidne finanse publicznych oraz długu publicznego. Planowane działania rozwojowe muszą publiczne uwzględniać możliwości finansowe budżetu państwa oraz jednostek samorządu fundamentem rozwoju terytorialnego, tak by nadmierne zadłużenie nie stanowiło bariery rozwojowej dla przyszłych pokoleń. 28 Monitor Polski III. – 30 – Poz. 260 Zasady realizacji Strategii na rzecz Odpowiedzialnego Rozwoju Sformułowane poniżej zasady organizują proces programowania i realizacji Strategii, od określania celów i kierunków interwencji, po procesy wdrażania, monitorowania i oceny uzyskanych rezultatów. Selektywność podejścia (koncentracja, poszukiwanie nisz, sektory) Państwo umiejące wybrać Selektywność podejścia oznacza koncentrację na tych produktach, technologiach, sektorach, które

🔗 Do źródła urzędowego

Wyjaśnienie AI na podstawie urzędowego tekstu ustawy. Orientacyjne, nie zastępuje porady prawnej.

Uchwała nr 8 Rady Ministrów z dnia 14 lutego 2017 r. w sprawie przyjęcia Strategii na rzecz Odpowiedzialnego Rozwoju do roku 2020 (z perspektywą do 20

W skrócie

Co reguluje

Kogo dotyczy

Kluczowe punkty