Plan gospodarowania wodami na obszarze dorzecza Niemna

— 4674 — Poz. 578 w. rcl .go v.p l Monitor Polski Nr 58 Elektronicznie podpisany przez Jaroslaw Deminet Data: 2011.06.30 15:28:23 +02'00' Zatwierdzono na posiedzeniu Rady Ministrów w dniu 22 lutego 2011 r. PREZES RADY MINISTRÓW Donald TUSK ww Plan gospodarowania wodami na obszarze dorzecza Niemna Warszawa, 2011 Sfinansowano ze środków Narodowego Funduszu Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej na zamówienie Prezesa Krajowego Zarządu Gospodarki Wodnej Monitor Polski Nr 58 — 4675 — Poz. 578 w. rcl .go v.p l Spis treści: ww 1. Stosowane skróty i pojęcia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2. Planowanie w gospodarowaniu wodami zgodnie z Ramową Dyrektywą Wodną . . . . . . . . . . 3. Ogólny opis cech charakterystycznych obszaru dorzecza . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wody powierzchniowe . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Odwzorowanie położenia granic części wód powierzchniowych . . . . . . . . . . . . . . . . . Odwzorowanie typów części wód powierzchniowych w dorzeczu . . . . . . . . . . . . . . . . Typy jednolitych części wód powierzchniowych rzecznych . . . . . . . . . . . . . . . . . . Typy jednolitych części wód powierzchniowych jeziornych . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wyznaczenie silnie zmienionych i sztucznych części wód . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Określenie warunków referencyjnych dla typów części wód powierzchniowych . . . . . . . . Wody płynące (rzeki i potoki) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jeziora . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wody podziemne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Odwzorowanie położenia granic części wód podziemnych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 4. Podsumowanie znaczących oddziaływań i wpływów działalności człowieka na stan wód powierzchniowych i podziemnych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Punktowe źródła zanieczyszczeń . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zanieczyszczenia obszarowe wraz z krótką charakterystyką użytkowania gruntów . . . . . . . . . 5. Zmiany klimatu a gospodarowanie wodami w pierwszym cyklu planistycznym . . . . . . . . . . Obserwowane i prognozowane skutki globalnego ocieplenia w Polsce . . . . . . . . . . . . . . . 6. Określenie i odwzorowanie obszarów chronionych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 7. Monitoring wód oraz ocena stanu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wody powierzchniowe . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Monitoring wód powierzchniowych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Monitoring diagnostyczny . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Monitoring operacyjny . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Monitoring badawczy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ocena stanu wód powierzchniowych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wody podziemne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Monitoring wód podziemnych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Monitoring stanu chemicznego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Monitoring diagnostyczny . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Monitoring operacyjny . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Monitoring badawczy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Monitoring stanu ilościowego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ocena stanu wód podziemnych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Obszary chronione . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 8. Cele środowiskowe oraz odstępstwa od osiągnięcia celów środowiskowych . . . . . . . . . . . . Cele środowiskowe dla wód powierzchniowych oraz obszarów chronionych, ustalonych na mocy Art. 4 RDW . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Cele środowiskowe dla wód podziemnych ustalonych na mocy Art. 4 RDW . . . . . . . . . . . . Odstępstwa od osiągnięcia celów środowiskowych (derogacje) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 9. Podsumowanie analizy ekonomicznej korzystania z wód . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Charakterystyka ekonomiczna obszaru dorzecza . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zwrot kosztów usług wodnych w sektorze komunalnym . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zakres analiz . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zwrot kosztów w sektorze komunalnym — zaopatrzenie w wodę . . . . . . . . . . . . . . . . Finansowy zwrot kosztów . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Badanie związku jednostkowego kosztu dostarczania wody w zależności od wielkości produkcji . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 4679 4681 4684 4686 4686 4686 4687 4687 4688 4688 4689 4690 4691 4691 4693 4693 4695 4698 4700 4703 4706 4706 4706 4707 4708 4709 4710 4711 4711 4711 4712 4712 4713 4713 4714 4715 4716 4716 4721 4726 4729 4729 4730 4730 4731 4731 4731 Monitor Polski Nr 58 — 4676 — 4731 4731 4731 4732 4732 ww w. rcl .go v.p l Badanie związku jednostkowego kosztu dostarczania wody z wysokością strat . . . . . . . Badanie związku jednostkowego kosztu dostarczania wody z wysokością opłat za korzystanie ze środowiska — pobór wody . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Podatek VAT w procesie zaopatrzenia w wodę . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Formy własności operatorów, a koszty świadczonych przez nich usług . . . . . . . . . . . Zróżnicowanie cen wg poszczególnych grup taryfowych — subwencje krzyżowe (skrośne) Badanie związku jednostkowego kosztu dostarczania wody z wysokością odpisów amortyzacyjnych, opłat za dzierżawę infrastruktury oraz podatku od nieruchomości . . . . . . . Zwrot kosztów w sektorze komunalnym — odbiór i oczyszczanie ścieków . . . . . . . . . . . Finansowy zwrot kosztów . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wpływ dotacji na stopę zwrotu kosztów . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Badanie związku jednostkowego kosztu odbioru i oczyszczania ścieków w zależności od wielkości operatora . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Badanie związku jednostkowego kosztu dostarczania wody z wysokością opłat za korzystanie ze środowiska — odbiór i oczyszczanie ścieków . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Podatek VAT w procesie odbioru i oczyszczania ścieków . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Formy własności operatorów, a koszty świadczonych przez nich usług . . . . . . . . . . . Zróżnicowanie cen wg poszczególnych grup taryfowych — subwencje krzyżowe (skrośne) Badanie związku jednostkowego kosztu odbioru i odprowadzania ścieków z wysokością odpisów amortyzacyjnych, opłat za dzierżawę infrastruktury oraz podatku od nieruchomości . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ekonomiczna stopa zwrotu kosztów w sektorze komunalnym . . . . . . . . . . . . . . . . Zwrot kosztów usług wodnych w sektorze przemysłu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zwrot kosztów usług wodnych w rolnictwie i leśnictwie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Identyfikacja poszczególnych rodzajów kosztów . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zwrot kosztów usług wodnych w pozostałych formach korzystania z wód . . . . . . . . . . . . . Hydroenergetyka . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zarządzenie ryzykiem powodziowym . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Żegluga . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oszacowanie kosztów zasobowych i środowiskowych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Koszty zasobowe . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Koszty środowiskowe . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 10. Podsumowanie programów działań zapisanych w Programie wodno-środowiskowym kraju . . 11. Wykaz pozostałych programów i planów wraz z krótką charakterystyką . . . . . . . . . . . . . . Krajowe dokumenty o charakterze planistycznym i rozwojowym . . . . . . . . . . . . . . . . . . Strategia Rozwoju Kraju 2007—2015 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Narodowy Plan Rozwoju 2007—2013 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Narodowa Strategia Rozwoju Regionalnego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Koncepcja Polityki Przestrzennego Zagospodarowania Kraju . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Polityka ekologiczna Państwa w latach 2009—2012 z perspektywą do roku 2016 . . . . . . . Krajowy Program Zwiększenia Lesistości (aktualizacja 2003 r.) . . . . . . . . . . . . . . . . . . Strategia Rozwoju Energetyki Odnawialnej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Krajowa Strategia Ochrony i Zrównoważonego Użytkowania Różnorodności Biologicznej . . Strategia Ochrony Obszarów Wodno-Błotnych w Polsce . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Sektorowe programy operacyjne na lata 2007—2013 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Program Operacyjny Infrastruktura i Środowisko 2007—2013 . . . . . . . . . . . . . . . . . . Program Operacyjny Innowacyjna Gospodarka . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Regionalne Programy Operacyjne na lata 2007—2013 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Program rozwoju obszarów wiejskich na lata 2007—2013 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Strategia rozwoju społeczno-gospodarczego Polski Wschodniej do roku 2020 . . . . . . . . Strategia Gospodarki Wodnej 2005 r. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Projekt Polityki wodnej państwa do roku 2030 (z uwzględnieniem etapu 2016) . . . . . . . . Krajowy Program Oczyszczania Ścieków Komunalnych z 2003 r. . . . . . . . . . . . . . . . . Aktualizacja Krajowego Programu Oczyszczania Ścieków Komunalnych z 2005 r. . . . . . . Poz. 578 4732 4732 4732 4732 4733 4733 4733 4733 4733 4734 4734 4734 4735 4735 4736 4736 4736 4737 4737 4737 4738 4740 4755 4756 4756 4757 4758 4759 4760 4768 4769 4770 4771 4773 4773 4775 4777 4779 4780 4783 4785 4789 4791 Monitor Polski Nr 58 — 4677 — 4793 4795 4795 4795 4798 4798 4800 4803 4805 ww w. rcl .go v.p l Aktualizacja Krajowego Programu Oczyszczania Ścieków Komunalnych z 2009 r. . . . . . . Regionalne dokumenty o charakterze planistycznym i rozwojowym . . . . . . . . . . . . . . . . . Strategie Rozwoju dla województw . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wojewódzki program ochrony środowiska i plan gospodarki odpadami . . . . . . . . . . . . Programy małej retencji . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Plany ochrony parku narodowego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Plany ochrony parków krajobrazowych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Plany ochrony rezerwatów przyrody . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Plany ochrony dla obszarów Natura 2000 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 12. Krótka charakterystyka działań zastosowanych w celu informowania społeczeństwa, opis wyników i dokonanych na tej podstawie zmian w planie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . I tura konsultacji społecznych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . II tura konsultacji społecznych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . III tura konsultacji społecznych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Podsumowanie wyników . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 13. Wykaz właściwych władz . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Minister Środowiska . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Prezes Krajowego Zarządu Gospodarki Wodnej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Dyrektorzy regionalnych zarządów gospodarki wodnej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Główny Inspektor Ochrony Środowiska . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Starostowie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Marszałkowie województw . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Dyrektorzy wojewódzkich zarządów melioracji i urządzeń wodnych . . . . . . . . . . . . . . . . . Minister Infrastruktury . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Współpraca międzynarodowa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 14. Punkty kontaktowe i procedury pozyskiwania źródłowej dokumentacji i informacji wykorzystanej do sporządzenia PGW . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 15. Podsumowanie strategicznej oceny oddziaływania na środowisko projektu Planu gospodarowania wodami na obszarze dorzecza Niemna . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ustalenia zawarte w Prognozie oddziaływania na środowisko . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Opinie właściwych organów (Generalny Dyrektor Ochrony Środowiska, Główny Inspektor Sanitarny) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zgłoszone uwagi i wnioski . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wyniki postępowania dotyczącego transgranicznego oddziaływania na środowisko . . . . . . . Propozycje dotyczące metod i częstotliwości przeprowadzania monitoringu skutków realizacji postanowień dokumentu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 16. Literatura . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 17. Spis tabel . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 18. Spis rysunków . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Poz. 578 4807 4807 4808 4810 4811 4813 4814 4815 4818 4820 4821 4822 4823 4823 4824 4825 4826 4829 4829 4831 4832 4833 4834 4835 4838 4839 Załączniki: Załącznik nr 1 — mapy: ~
<P_P


6aP]XRP
^QbiPad
S^aiTRiP
=XT\]P

. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ~
<P_P
!

9TS]^[XcT
RiĐîRX
fÙS
_^fXTaiRW]X^fhRW
€
^QbiPa
S^aiTRiP
=XT\]P

. . . . . . . ~
<P_P
"

BRP[^]T
RiĐîRX
fÙS
_^fXTaiRW]X^fhRW
€
^QbiPa
S^aiTRiP
=XT\]P
. . . . . . . . ~
<P_P
#

9TS]^[XcT
RiĐîRX
fÙS
_^SiXT\]hRW
€
^QbiPa
S^aiTRiP
=XT\]P
. . . . . . . . . . ~
<P_P
$

C
h_h

YTS]^[XchRW

RiĐîRX

fÙS

_^fXTaiRW]X^fhRW

aiTRi]hRW

€

^QbiPa

S^aiTRiP Niemna . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ~
<P_P
%

Ch_h

YTS]^[XchRW

RiĐîRX

fÙS

_^fXTaiRW]X^fhRW

YTiX^a]hRW

€

^QbiPa

S^aiTRiP Niemna . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ~
<P_P
&


4Z^aTVX^]h
€
^QbiPa
S^aiTRiP
=XT\]P
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 4840 4841 4842 4843 4844 4645 4846 Monitor Polski Nr 58 — 4678 — Poz. 578 4847 w. rcl .go v.p l ~
<P_P
'


>RT]P
bcP]d
YTS]^[XchRW
RiĐîRX
fÙS
_^fXTaiRW]X^fhRW
aiTRi]hRW
€
^QbiPa dorzecza Niemna . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ~
<P_P
(


>RT]P
bcP]d
YTS]^[XchRW
RiĐîRX
fÙS
_^fXTaiRW]X^fhRW
YTiX^a]hRW
€
^QbiPa dorzecza Niemna . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ~
<P_P


>RT]P
bcP]d
X[^îRX^fTV^
YTS]^[XchRW
RiĐîRX
fÙS
_^SiXT\]hRW
€
^QbiPa
S^aiTRiP Niemna . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ~
<P_P


>RT]P
bcP]d
RWT\XRi]TV^
YTS]^[XchRW
RiĐîRX
fÙS
_^SiXT\]hRW
€
^QbiPa
S^aiT cza Niemna . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ~
<P_P
!

BXTĎ
\^]Xc^aX]Vd
fÙS
_^fXTaiRW]X^fhRW
€
^QbiPa
S^aiTRiP
=XT\]P
. . . . . . ~
<P_P
"

BXTĎ
\^]Xc^aX]Vd
fÙS
_^SiXT\]hRW
€
^QbiPa
S^aiTRiP
=XT\]P
. . . . . . . . . . ~
<P_P
#

FhZPi
fÙS
_aiTi]PRi^]hRW
S^
RT[Ùf
aTZaTPRhY]hRW
f
ch\
Zö_XT[XbZ^fhRW
€ obszar dorzecza Niemna . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ~
<P_P
$

FhZPi
fÙS
_^SiXT\]hRW
_aiTi]PRi^]hRW
S^
_^Q^ad
f^Sh
f
RT[d
iP^_PcaiT nia ludności w wodę przeznaczoną do spożycia — obszar dorzecza Niemna . . . ~
<P_P
%

>QbiPah
_aiTi]PRi^]T
S^
^RWa^]h
bXTS[XbZ
[dQ
VPcd]ZÙf
S[P
ZcÙahRW
dcaih\P]XT
lub poprawa stanu wód jest ważnym czynnikiem w ich ochronie — obszar dorzecza Niemna . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ~
<P_P
&

?d]Zc^fT
ðaÙS P
iP]XTRihbiRiTĔ
€
^QbiPa
S^aiTRiP
=XT\]P
. . . . . . . . . . . . Załącznik nr 2 — Charakterystyka jednolitych części wód . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ww Załącznik nr 3 — Mapy do celów planistycznych: ~
<P_P
]a



6aP]XRT
^QbiPaÙf
S^aiTRih
X
aTVX^]Ùf
f^S]hRW
. . . . . . . . . . . . . . . . . ~
<P_P
]a
!


9TS]^[XcT
RiĐîRX
fÙS
_^fXTaiRW]X^fhRW
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ~
<P_P
]a
"


BRP[^]T
RiĐîRX
fÙS
_^fXTaiRW]X^fhRW
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ~
<P_P
]a
#


9TS]^[XcT
RiĐîRX
fÙS
_^SiXT\]hRW
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ~
<P_P
]a
$


Ch_h
YTS]^[XchRW
RiĐîRX
fÙS
_^fXTaiRW]X^fhRW
aiTRi]hRW
. . . . . . . . . . . . ~
<P_P
]a
%


Ch_h
YTS]^[XchRW
RiĐîRX
fÙS
_^fXTaiRW]X^fhRW
YTiX^a]hRW
. . . . . . . . . . . ~
<P_P
]a
&


Ch_h
YTS]^[XchRW
RiĐîRX
fÙS
_^fXTaiRW]X^fhRW
_aihQaiTú]hRW
X
_aiTYîRX^fhRW
~
<P_P
]a
'


4Z^aTVX^]h
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ~
<P_P
]a
(


>RT]P
bcP]d
YTS]^[XchRW
RiĐîRX
fÙS
_^fXTaiRW]X^fhRW
aiTRi]hRW
. . . . . . . ~
<P_P
]a


>RT]P
bcP]d
YTS]^[XchRW
RiĐîRX
fÙS
_^fXTaiRW]X^fhRW
YTiX^a]hRW
_aiTYîRX^ wych i przybrzeżnych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ~
<P_P
]a


>RT]P
bcP]d
X[^îRX^fTV^
YTS]^[XchRW
RiĐîRX
fÙS
_^SiXT\]hRW
. . . . . . . . . ~
<P_P
]a
!

>RT]P
bcP]d
RWT\XRi]TV^
YTS]^[XchRW
RiĐîRX
fÙS
_^SiXT\]hRW
. . . . . . . . ~
<P_P
]a
"

BXTĎ
\^]Xc^aX]Vd
fÙS
_^fXTaiRW]X^fhRW
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ~
<P_P
]a
#

BXTĎ
\^]Xc^aX]Vd
fÙS
_^SiXT\]hRW
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ~
<P_P
]a
$

FhZPi
fÙS
_aiTi]PRi^]hRW
S^
RT[Ùf
aTZaTPRhY]hRW
f
ch\
Zö_XT[XbZ^fhRW
. . ~
<P_P
]a
%

FhZPi
fÙS
_^fXTaiRW]X^fhRW
_aiTi]PRi^]hRW
S^
_^Q^ad
f^Sh
f
RT[d
iP^_P trzenia ludności w wodę przeznaczoną do spożycia . . . . . . . . . . . . . . . . ~

<P_P
]a
&

FhZPi
fÙS
_^SiXT\]hRW
_aiTi]PRi^]hRW
S^
_^Q^ad
f^Sh
f
RT[d
iP^_PcaiT nia ludności w wodę przeznaczoną do spożycia . . . . . . . . . . . . . . . . . . ~
<P_P
]a
'

>QbiPah
biRiTVÙ[]XT
]PaPú^]T
]P
iP]XTRihbiRiT]XP
ifXöiZP\X
Pi^cd
iT
ðaÙST
rolniczych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ~

<P_P
]a
(

>QbiPah
_aiTi]PRi^]T
S^
^RWa^]h
bXTS[XbZ
[dQ
VPcd]ZÙf
S[P
ZcÙahRW
dcaih\P nie lub poprawa stanu wód jest ważnym czynnikiem w ich ochronie . . . . . . ~
<P_P
]a
!

?d]Zc^fT
X
^QbiPa^fT
ðaÙS P
iP]XTRihbiRiTĔ
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . 4848 4849 4850 4851 4852 4853 4854 4855 4856 4857 4863 4864 4865 4866 4867 4868 4869 4870 4871 4872 4873 4874 4875 4876 4877 4878 4879 4880 4881 4882 Monitor Polski Nr 58 — 4679 — Poz. 578 w. rcl .go v.p l 1. Stosowane skróty i pojęcia GIOŚ Główny Inspektor Ochrony Środowiska GUS Główny Urząd Statystyczny GZWP Główny Zbiornik Wód Podziemnych IPPC zintegrowane zapobieganie i ograniczanie zanieczyszczeń JCWP jednolita część wód powierzchniowych JCWPd jednolita część wód podziemnych KE Komisja Europejska KPOŚK Krajowy Program Oczyszczania Ścieków Komunalnych KZGW Krajowy Zarząd Gospodarki Wodnej MŚ Ministerstwo Środowiska NFOŚiGW Narodowy Fundusz Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej OSN obszar szczególnie narażony na zanieczyszczenia związkami azotu pochodzącymi ze źródeł rolniczych OSO obszar specjalnej ochrony ptaków (Natura 2000) PGW plan gospodarowania wodami na obszarze dorzecza PSH Państwowa Służba Hydrogeologiczna PWŚK Program wodno-środowiskowy kraju RDW dyrektywa 2000/60/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 23 października 2000 r. ustanawiająca ramy wspólnotowego działania w dziedzinie polityki wodnej, tzw. Ramowa Dyrektywa Wodna regionalny zarząd gospodarki wodnej SCW sztuczna część wód SCWP scalona część wód powierzchniowych SOO specjalny obszar ochrony siedlisk (Natura 2000) SZCW silnie zmieniona część wód UE Unia Europejska WFOŚiGW wojewódzki fundusz ochrony środowiska i gospodarki wodnej WIOŚ wojewódzki inspektor ochrony środowiska WZMiUW wojewódzki zarząd melioracji i urządzeń wodnych ww RZGW Monitor Polski Nr 58 — 4680 — Poz. 578 Dorzecze – obszar, z którego całkowity odpływ wód powierzchniowych następuje ciekami w. rcl .go v.p l naturalnymi przez jedno ujście do morza. Obszar dorzecza – obszar lądu i morza, składający się z jednego lub wielu sąsiadujących ze sobą dorzeczy wraz ze związanymi z nimi wodami podziemnymi oraz morskimi wodami wewnętrznymi i wodami przybrzeżnymi, będący główną jednostką przestrzenną w gospodarowaniu wodami Jednolita część wód podziemnych – oznacza określoną objętość wód podziemnych występującą w obrębie warstwy wodonośnej lub zespołu warstw wodonośnych. Jednolita część wód powierzchniowych – oznacza oddzielny i znaczący element wód powierzchniowych (jezioro lub inny naturalny zbiornik wodny, sztuczny zbiornik wody, rzeka, struga, strumień, potok, kanał, lub ich część, morskie wody wewnętrzne, wody przejściowe lub wody przybrzeżne). Scalona część wód powierzchniowych – jednolite części wód, które zostały zgrupowane na potrzeby opracowywania planów gospodarowania wodami i ich aktualizacji. Silnie zmieniona część wód – jednolita część wód powierzchniowych, których charakter został w znacznym stopniu zmieniony w wyniku działalności człowieka. ww Sztuczna część wód – jednolita część wód powstała w wyniku działalności człowieka. Monitor Polski Nr 58 — 4681 — Poz. 578 2. Planowanie w gospodarowaniu wodami zgodnie w. rcl .go v.p l z Ramową Dyrektywą Wodną Od czasu akcesji Polski do Unii Europejskiej nastąpiło szereg zmian w polityce kraju. Wiele wysiłku włożono w dostosowanie polskiego prawodawstwa do przepisów UE. Zmienione zostały m.in. przepisy ustawy – Prawo wodne w celu transpozycji przepisów wspólnotowych w zakresie polityki wodnej UE. Politykę tą wyznaczają trzy podstawowe dyrektywy: dyrektywa 2000/60/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 23 października 2000 r. ustanawiająca ramy wspólnotowego działania w dziedzinie polityki wodnej (Dz. Urz. WE L 327 z 22.12.2000, str. 1; Dz. Urz. UE Polskie wydanie specjalne rozdz. 15, t. 5, str. 275, z późn. zm.), tzw. Ramowa Dyrektywa Wodna (RDW), dyrektywa 2006/118/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 12 grudnia 2006 r. w sprawie ochrony wód podziemnych przed zanieczyszczeniem i pogorszeniem ich stanu (Dz. Urz. UE L 372 z 27.12.2006, str. 19), dyrektywa 2007/60/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 23 października 2007 r. w sprawie oceny ryzyka powodziowego i zarządzania nim (Dz. Urz. UE L 288 z 6.11.2007, str. 27). Zmiany wprowadzone przepisami ww. dyrektyw mają przede wszystkim usprawnić działanie obecnie funkcjonujących systemów planowania i zarządzania w gospodarce wodnej państw członkowskich. RDW weszła w życie dnia 22 grudnia 2000 r. Najważniejszym przesłaniem RDW jest ochrona zasobów wodnych dla przyszłych pokoleń. Wprowadza ona zintegrowaną politykę wodną mająca na celu zapewnienie ludziom dostępu do czystej wody pitnej po rozsądnej cenie, która umożliwi rozwój gospodarczy i społeczny przy równoczesnym poszanowaniu potrzeb środowiska. Głównym celem RDW jest osiągnięcie dobrego stanu wszystkich części wód, poprzez określenie i wdrożenie koniecznych działań w ramach zintegrowanych programów działań w państwach członkowskich do 2015 roku. ww Zgodnie z zapisami RDW planowanie gospodarowaniem wodami odbywa się w podziale na obszary dorzeczy. Zgodnie z ustawą z dnia 18 lipca 2001 r. – Prawo wodne (Dz. U. z 2005 Nr 239, poz. 2019, z późn. zm.) w chwili obecnej na obszarze Polski wyznaczonych jest 10 obszarów dorzeczy: Wisły, Odry, Dniestru, Dunaju, Jarftu, Łaby, Niemna, Pregoły, Świeżej i Ücker. Dla każdego obszaru dorzecza opracowuje się plan gospodarowania wodami. Niniejszy dokument jest zatem jednym z dziesięciu PGW na obszarze Polski. Według RDW plany gospodarowania wodami są narzędziem planistycznym, które ma usprawnić proces osiągania celów środowiskowych. Stanowić one będą fundament Monitor Polski Nr 58 — 4682 — Poz. 578 podejmowania decyzji mających wpływ na stan zasobów wodnych oraz zasady w. rcl .go v.p l gospodarowania wodami w przyszłości. PGW będą miały wpływ nie tylko na kształtowanie gospodarki wodnej, ale także na inne sektory gospodarki, w tym: przemysł, rolnictwo, leśnictwo, gospodarkę komunalną, transport, rybołówstwo czy turystykę. PGW powinny zostać uwzględnione w dokumentach planistycznych na poziomie krajowym i regionalnym, np. w koncepcji przestrzennego zagospodarowania kraju, strategii rozwoju województw czy w wojewódzkich planach zagospodarowania przestrzennego. PGW jako dokumenty, które obejmują działania zmierzające do spełnienia celów RDW w zakresie osiągnięcia i utrzymania dobrego stanu wód, a w szczególności ekosystemów wodnych i od wód zależnych - nie stoją w sprzeczności z realizacją działań mogących wpłynąć na pogorszenie stanu wód, o ile działania te służą nadrzędnemu celowi społecznemu lub wynikają z przyjętych polityk, planów lub programów, a ich realizacja jest uzasadniona pod względem ekonomicznym, społecznym lub gospodarczym. PGW jest syntezą prac przeprowadzonych na obszarze dorzecza w pierwszym cyklu planistycznym i zawiera takie elementy jak: ogólny opis cech charakterystycznych obszaru dorzecza, podsumowanie identyfikacji znaczących oddziaływań antropogenicznych i oceny ich wpływu na stan wód powierzchniowych i podziemnych, wykaz obszarów chronionych, mapę sieci monitoringu, wraz z prezentacją programów monitoringowych, ustalenie celów środowiskowych dla jednolitych części wód i obszarów chronionych, podsumowanie wyników analizy ekonomicznej związanej z korzystaniem z wód, podsumowanie działań zawartych w programie wodno – środowiskowym kraju, z uwzględnieniem sposobów osiągania ustanawianych celów środowiskowych, wykaz innych szczegółowych programów i planów gospodarowania na obszarze dorzecza dotyczących zlewni, sektorów gospodarki, problemów lub typów wód, wraz z omówieniem zawartości tych programów i planów, podsumowanie działań zastosowanych w celu informowania społeczeństwa i konsultacji społecznych, opis wyników i dokonanych na tej podstawie zmian ww w planie, wykaz organów właściwych w sprawach gospodarowania wodami na obszarze dorzecza, informacje o sposobach i procedurach pozyskiwania informacji i dokumentacji źródłowej wykorzystanej do sporządzenia planu oraz informacji o spodziewanych wynikach realizacji planu. W procesie planowania gospodarowania wodami szczególną rolę zajmują programy działań, które winny zostać zrealizowane na obszarze dorzecza, w celu zapewnienia Monitor Polski Nr 58 — 4683 — Poz. 578 utrzymania lub poprawy jakości wszystkich wód do 2015 r., a w uzasadnionych przypadkach w. rcl .go v.p l w terminie późniejszym. Działania podsumowane w planach dotyczą zarówno konkretnych przedsięwzięć inwestycyjnych jak i środków o charakterze administracyjnym, ekonomicznym, ww badawczym, informacyjnym czy edukacyjnym. Monitor Polski Nr 58 — 4684 — Poz. 578 ww w. rcl .go v.p l 3. Ogólny opis cech charakterystycznych obszaru dorzecza Rysunek 1. Pokrycie terenu obszaru dorzecza Niemna Monitor Polski Nr 58 — 4685 — Poz. 578 Główna rzeką tego obszaru dorzecza jest Niemen, o długości całkowitej 937 km. w. rcl .go v.p l Rzeka przepływa przez Republikę Białorusi, Republikę Litewską oraz Federację Rosyjską (obwód kaliningradzki). Źródła rzeki zlokalizowane są w okolicach Mińska. Niemen uchodzi do Morza Bałtyckiego. W granicach Polski obszar dorzecza reprezentowany przez region wodny Niemna. Główne rzeki obszaru dorzecza na terenie Polski to: Świsłocz, Łosośna, Czarna Hańcza, Marycha, Szeszupa. W północnej części regionu obecna znaczna liczba jezior. Dzięki systemowi kanałów posiada połączenie z Dnieprem, Wisłą i Pregołą. Na obszarze dorzecza Niemna całkowita długość jednolitych części wód powierzchniowych rzek wynosi 829,83 km, z czego długość naturalnych to 813,42 km (ok. 98%). Długość sztucznych części wód powierzchniowych – 16,42 km (ok. 2%). Obszar dorzecza położony jest w północno – wschodniej części kraju. Pod względem geograficznym zlokalizowany jest na Pojezierzu Litewskim i Nizinie Północnopolskiej. Wg podziału administracyjnego, obszar dorzecza Niemna leży w północnej i wschodniej części województwa podlaskiego. Graficzne odwzorowanie granic obszaru dorzecza przedstawione zostało na mapie nr 1 (załącznik nr 1). Powierzchnia obszaru dorzecza Niemna wynosi 2 515 km2, co stanowi poniżej 1% powierzchni kraju. Dominującymi formami użytkowania terenu są tereny rolne, stanowiące ok. 57 % (ok. 1427,7 km2). Lasy i ekosystemy seminaturalne zajmują łączna powierzchnię 973,9 km2, co stanowi ok. 39 % powierzchni obszaru. Tereny wodne zajmują łącznie 87,3 km2, z kolei tereny zantropogenizowane tylko 23,7 km2, co stanowi niecały procent powierzchni obszaru. Strukturę użytkowania gruntów na obszarze dorzecza Niemna przedstawia rysunek nr 1. Słodkie wody podziemne występują do głębokości 300 m. Związane są z 2 piętrami wodonośnymi – kredowym i czwartorzędowym. Piętro kredowe jest słabo rozpoznane. Ujmowane jest jedynie w okolicach Augustowa. Wody występują w spękanych wapieniach, opokach i gezach o słabej wodoprzepuszczalności. W kredowym piętrze wodonośnym występują rzadkie wody typu HCO3-Na. Są to wody kriogeniczne przeobrażone, związane z wieczną zmarzliną. Na obszarze dorzecza Niemna występujące osady paleogeńskie nie są wodonośne. Czwartorzędowe piętro wodonośne występuje na całym obszarze. Związane jest ww z osadami piaszczysto – żwirowymi rozdzielonymi nieprzepuszczalnymi glinami. Tworzą od 2 do 4 pięter wodonośnych. Ich geneza związana jest z działalnością akumulacyjno – wodnolodowcową: sandry, serie piaszczysto – żwirowe śródmorenowe i podmorenowe, pradoliny i kopalne doliny rzeczne, kemy i ozy. Utwory te są silnie zaburzone glacitektonicznie przez kolejne zlodowacenia. Miąższość osadów czwartorzędowych wynosi 250 – 300 m. W piętrze czwartorzędowym występują wody typowe dla płytkiej strefy aktywnej wymiany. Są to najczęściej wody typu HCO3-Ca. Mineralizacja wynosi 350 – 450 Monitor Polski Nr 58 — 4686 — Poz. 578 mg/dm3. Stwierdzane są podwyższone zawartości Fe i Mn. W płytkich poziomach lokalnie w. rcl .go v.p l występują zanieczyszczenia antropogeniczne związkami azotu, siarczanów i chlorków. Wody czwartorzędowe są dobrej jakości, nie wymagają uzdatniania, jedynie odżelaźnianią i odmanganianią (Nowakowski Cz., Nowicki Z., 2007). Szacunkowe zasoby wód podziemnych dostępne do zagospodarowania wynoszą 219 000 tys. m3/rok. Stopień ich wykorzystania jest bardzo niski. W północnej części dorzecza wynosi ok. 10 %, a w południowej około 1,5 %. Związane jest to ze słabym zagospodarowaniem terenu. Na obszarze dorzecza Niemna nie występują główne zbiorniki wód podziemnych. Wody powierzchniowe Odwzorowanie położenia granic części wód powierzchniowych Na obszarze dorzecza Niemna wyznaczonych jest obecnie: 39 jednolitych części wód rzek, 35 jednolitych części wód jezior. Powyższą informację przedstawiono na mapie nr 2 (załącznik nr 1). Tabelaryczne zestawienie wszystkich JCWP, zostało zamieszczone w załączniku nr 2. Odwzorowanie typów części wód powierzchniowych w dorzeczu Wydzielenie różnych typów wód jest wstępnym etapem na drodze do ustalenia zgodnej z RDW oceny i klasyfikacji stanu ekologicznego wód. Opracowanie typologii wód powierzchniowych było niezbędne z powodu ogromnej różnorodności warunków środowiskowych, które wpływają na charakter występowania organizmów wodnych. Warunki środowiskowe wynikają z takich czynników, jak m. in.: położenie geograficzne, wysokość bezwzględna, geologia terenu, morfologia terenu. ww Typy wód, w warunkach nienaruszonych przez człowieka, różnią się pod względem cech biologicznych. Z tego względu stanowić będą wzorzec do określenia stopnia odchylenia przy ocenie stanu ekologicznego wód. Dlatego dobry stan charakteryzowany jest w zależności od poszczególnych typów wód. W zakresie prac związanych z wyznaczaniem typów części wód posłużono się typologią abiotyczną zgodnie z wymaganiami RDW. Typologie ustalono przy zastosowaniu „systemu A” lub „systemu B” (Załącznik II RDW). Przy czym stosowanie „systemu A” części wód zróżnicowano wg właściwych ekoregionów. Monitor Polski Nr 58 — 4687 — Poz. 578 Obszar dorzecza Niemna leży w obrębie dwóch ekoregionów: Regionu Bałtyckiego w. rcl .go v.p l oraz Równin Wschodnich. Odwzorowanie położenia granic ekoregionów przedstawia mapa nr 7 (załącznik nr 1). W zakresie ustalenia typologii rzek przeanalizowano następujące parametry: wielkość powierzchni zlewni cieków, wysokość n.p.m. oraz typ podłoża. W zakresie ustalenia typologii jezior zastosowano kryteria tzw. „systemu B” wg RDW. Typologia abiotyczna jezior została ustalona na podstawie analizy danych dla 749 jezior w Polsce. Oprócz kryteriów abiotycznych typologii, przeanalizowano również szereg parametrów dodatkowych, mających znaczenie weryfikujące, jak kategoria podatności zbiornika na degradację, klasa czystości wody, czy podstawowe wskaźniki chemiczne. Parametry te były pomocne przy ustaleniu, czy pewne budzące wątpliwości wartości parametrów typologii, jak niski odczyn, wysokie przewodnictwo czy zasadowość, wynikają z naturalnych uwarunkowań danego ekosystemu (jego typu), czy raczej mogą być wynikiem wpływu antropogenicznego i powinny zostać pominięte. Na podstawie kombinacji przyjętych klas wybranych parametrów wydzielono siedem typów podstawowych jezior, dodatkowo podzielonych na podtypy pod względem stratyfikacji termicznej wód. Typy jednolitych części wód powierzchniowych rzecznych Typy jednolitych części wód powierzchniowych rzecznych zostały ustalone przy zastosowaniu systemu A wg RDW (Załącznik II). Na obszarze dorzecza Niemna określono pięć typów rzek. Na obszarach nizinnych położonych <200 m n.p.m. występują dwa typy JCWP rzecznych o powierzchni zlewni od 100 do 1000 km2, wyróżnionych ze względu na różne typy podłoża: typ 17 – Potok nizinny piaszczysty – cieki na utworach staroglacjalnych (10 JCWP), typ 18 – Potok nizinny żwirowy – cieki na utworach młodoglacjalnych (19 JCWP). Wśród rzek o powierzchni zlewni 1000 - 10 000 km2 wyróżnione zostały dwa typy, w tym: typ 19 – Rzeka nizinna piaszczysto – gliniasta – cieki na utworach staroglacjalnych (1 JCWP), typ 20 - Rzeka nizinna żwirowa – cieki na utworach młodo glacjalnych (3 JCWP). ww Dodatkowo wyróżniono Typ 25 – Cieki łączące jeziora, których funkcjonowanie ekologiczne jest niezależne od ekoregionu (5 JCWP). Dla jednej JCWP nie określono typu (typ 0). Typy jednolitych części wód powierzchniowych jeziornych Na obszarze dorzecza Niemna wydzielono dwa typy podstawowych jezior, dodatkowo podzielonych na podtypy pod względem stratyfikacji termicznej wód. Ostatecznie na obszarze dorzecza Niemna występują trzy typy jezior. Całkowita liczba jezior wynosi 36 i jest równa wyodrębnionej liczbie jednolitych części wód. Na obszarze dorzecza Niemna stwierdza się występowanie: Monitor Polski Nr 58 — 4688 — Poz. 578 typ 5a – Jeziora o wysokiej zawartości wapnia, o małym wypływie zlewni, w. rcl .go v.p l stratyfikowane (15 JCWP), typ 6a – Jeziora o wysokiej zawartości wapnia, o dużym wypływie zlewni, stratyfikowane (16 JCWP), typ 6b – Jeziora o wysokiej zawartości wapnia, o dużym wypływie zlewni, niestratyfikowane (4 JCWP). Typy wód na obszarze dorzecza zostały przedstawione na mapach nr 5, 6 (załącznik nr 1). Wyznaczenie silnie zmienionych i sztucznych części wód Zakwalifikowanie wód do silnie zmienionych lub sztucznych części wód, zgodnie z RDW, jest możliwe, jeżeli: wdrożenie działań, które zmierzają do przywrócenia dobrego stanu ekologicznego tych wód w zakresie hydromorfologii, miałoby zdecydowanie niekorzystny wpływ przede wszystkim na środowisko w szerszym znaczeniu, jak również na dotychczasowe formy użytkowania, aktualnie nie istnieją znacząco lepsze rozwiązania alternatywne (wykonalne technicznie oraz akceptowalne ekonomicznie), które zapewniłyby osiągnięcie analogicznych „korzyści” z użytkowania wód. Prace związane z wyznaczeniem silnie zmienionych i sztucznych części wód były prowadzone dwuetapowo. Pierwszy etap, tzw. wstępnego wyznaczania SZCW i SCW polegał na zastosowaniu szeregu wskaźników zmian hydromorfologicznych części wód dla oceny rzeczywistych zmian w morfologii i hydrologii cieków, mogących mieć wpływ na możliwości osiągnięcia przez te części wód dobrego stanu. Drugi etap wyznaczania miał za zadanie uzasadnienie, na podstawie szeregu analiz alternatywnych rozwiązań konieczności i zasadności wyznaczenia części wód jako silnie zmienione bądź sztuczne. Analizy te wykonywane były również pod kątem uzasadnienia ekonomicznej opłacalności pozostawienia lub zmiany dotychczasowego sposobu użytkowania danej części wód. Zgodnie z RDW (art. 4.3) na obszarze dorzecza Niemna jako silnie zmienione części wód wyznaczonych jest obecnie: ww 2 jednolite części wód jezior. Natomiast jako sztuczne części wód wyznaczonych jest obecnie: 1 jednolita części wód rzek. Określenie warunków referencyjnych dla typów części wód powierzchniowych Warunki referencyjne stanowią ustalone dla poszczególnych typów wód wartości wzorcowe w zakresie elementów jakości hydromorfologicznej i fizykochemicznej a przede Monitor Polski Nr 58 — 4689 — Poz. 578 wszystkim jakości biologicznej, odpowiadającej bardzo dobremu stanowi ekologicznemu tych w. rcl .go v.p l wód. W roku 2004 zostały przeprowadzone w Polsce pierwsze prace w zakresie ustalenia warunków referencyjnych odpowiednich dla poszczególnych typów wód powierzchniowych, zgodnie z wymaganiami załącznika II RDW. Prace te miały na celu ustalenie wstępnych warunków referencyjnych dla wybranych typów wód, na podstawie ówcześnie istniejących informacji w tym zakresie tj. wyników monitoringu wód oraz danych literaturowych. Przeprowadzone prace polegały przede wszystkim na rozpoznaniu metod stosowanych do wyznaczania warunków referencyjnych, inwentaryzacji istniejących danych, wskazaniu typów wód rzecznych, jeziornych, przejściowych i przybrzeżnych, dla których miały być wyznaczone wstępne warunki referencyjne. Na tym etapie wykonano również wstępną charakterystykę warunków referencyjnych dla wybranych typów wód w poszczególnych kategoriach wraz z określeniem braków w danych, w zakresie elementów hydromorfologicznych, fizykochemicznych i biologicznych. Ustalenie jedynie wstępnych warunków referencyjnych dla niektórych z wybranych typów wód spowodowane było licznymi brakami w informacjach, zwłaszcza w zakresie danych biologicznych. Elementem prac przeprowadzonych w roku 2004 w zakresie ustalania warunków referencyjnych, było również ustalenie kształtu sieci monitoringowej w celu pozyskania informacji o uwarunkowaniach biologicznych panujących w poszczególnych typach wód. W wyniku przeprowadzonych prac ustalono warunki referencyjne dla typów wód w poszczególnych kategoriach wód: Wody płynące (rzeki i potoki) Wstępne warunki referencyjne określono dla wszystkich typów wód w tej kategorii, przy czym: Szczegółowo opisano warunki dla ośmiu typów wód płynących: 1. Potok tatrzański krzemianowy 2. Potok tatrzański węglanowy 3. Potok sudecki 4. Potok wyżynny krzemianowy z substratem gruboziarnistym – zachodni ww 5. Potok wyżynny krzemianowy z substratem drobnoziarnistym – zachodni 7. Potok wyżynny węglanowy z substratem gruboziarnistym 18. Potok nizinny żwirowy 20. Rzeka nizinna żwirowa Ogólnie opisano warunki dla trzech typów: 22. Rzeki przyujściowe pod wpływem wód słonych 24. Rzeki w dolinach zatorfionych Monitor Polski Nr 58 — 4690 — Poz. 578 25. Rzeki łączące jeziora w. rcl .go v.p l Dla pozostałych 15 typów wód płynących dokonano opisu warunków abiotycznych oraz niekompletnego opisu warunków biologicznych (z uwagi na brak danych w tym zakresie). Jeziora Specyficzne dla typu wartości referencyjne dla chlorofilu a i makrofitów w jeziorach W chwili obecnej istnieje w Polsce oficjalna klasyfikacja jezior, zgodna z RDW, wyłącznie na podstawie chlorofilu a (obfitość fitoplanktonu) i makrofitów. Dla tych elementów biologicznych wyznaczono wartości referencyjne. Chlorofil a Wartości referencyjne ustalono dla 4 typów jezior: stratyfikowanych i niestratyfikowanych i w ich obrębie dla jezior o małej (<2) i dużej (>2) wartości wskaźnika Schindlera. Podstawą wyznaczenia wartości referencyjnych była analiza danych z potencjalnych stanowisk referencyjnych wyselekcjonowanych na podstawie kryteriów presji. Jest to jedna z metod rekomendowanych przez Komisję Europejską w ramach Wspólnej Strategii Wdrażania RDW (metoda przestrzenna - spatially based metod). Wartość referencyjną chlorofilu a stanowi mediana ze średnich wartości parametru w populacji jezior referencyjnych w obrębie wyżej wymienionych typów. Wartości referencyjne dla chlorofilu a przedstawia poniższa tabela. Tabela 1. Wartości referencyjne dla chlorofilu Typ jeziora Chlorofil a Jeziora stratyfikowane, wskaźnik Schindlera < 2 3,1 μg/l Jeziora stratyfikowane, wskaźnik Schindlera > 2 4,8 μg/l Jeziora niestratyfikowane, wskaźnik Schindlera < 2 5,7 μg/l Jeziora niestratyfikowane, wskaźnik Schindlera > 2 5,9 μg/l Makrofity Podstawą oceny jezior na podstawie makrofitów jest Makrofitowy Indeks Stanu Ekologicznego. Indeks służy do oceny jezior ramieniowych głębokich i ramieniowych płytkich, a więc do klasyfikacji dwóch typów jezior o wodach twardych, wydzielonych na podstawie ww makrofitów. Nie stosuje się do jezior lobeliowych, dla których klasyfikacji na podstawie makrofitów dotąd nie opracowano. Przy ustalaniu warunków referencyjnych, a następnie przy opracowywaniu klasyfikacji jezior na podstawie makrofitów zastosowano, podobnie jak w przypadku chlorofilu a, metodę przestrzenną, czyli przeanalizowano dane o roślinności z potencjalnych stanowisk referencyjnych wyselekcjonowanych na podstawie kryteriów presji. Wartość indeksu zawiera się pomiędzy 1 a 0. Jako wartość referencyjną (mieszcząca się w zakresie stanu bardzo dobrego) przyjęto graniczna wartość dla stanu bardzo dobrego i dobrego, wynosząca w obu typach jezior 0,680. Monitor Polski Nr 58 — 4691 — Poz. 578 Na podstawie wskazanych warunków referencyjnych dla poszczególnych typów wód, w. rcl .go v.p l dokonano oceny stanu ekologicznego tych wód i tym samym wskazano wody/obszary mogące pełnić funkcje referencyjne, dla wypełnienia zobowiązań wynikających z załącznika II RDW, w zakresie utworzenia sieci referencyjnej dla poszczególnych typów części wód powierzchniowych. Jednak z uwagi na brak warunków dla wszystkich typów wód powierzchniowych, zadanie to będzie również wymagało uzupełnienia w dalszych pracach planistycznych. Procedurę ustalenia warunków referencyjnych przeprowadzono zgodnie z wymogami załącznika II RDW oraz zgodnie z wytycznymi metodycznymi do ustalenia warunków referencyjnych i granic klas stanu ekologicznego dla śródlądowych wód powierzchniowych, przejściowych i przybrzeżnych. Opracowane wówczas wstępne warunki referencyjne wymagają weryfikacji na podstawie uzyskanych wyników z przeprowadzonych badań. W ramach realizowanych od 2005 r. badań monitoringowych wód powierzchniowych, pozyskiwane są informacje do uszczegółowienia prac nad ustaleniem warunków referencyjnych. Uzyskane wyniki będą podstawą do ustalenia właściwych wartości granicznych stosowanych przy ocenie stanu wód. Obecnie obowiązujące są wstępne warunki referencyjne ustalone w 2004 r. Wody podziemne Odwzorowanie położenia granic części wód podziemnych W wyniku podziału obszaru Polski na JCWPd wyznaczono 161 JCWPd. Przy wydzielaniu JCWPd brano pod uwagę szereg materiałów i podziałów obowiązujących w hydrogeologii. Są to m.in. Atlas hydrogeologiczny Polski, Mapa hydrogeologiczna Polski w skali 1:50 000, mapa Głównych Zbiorników Wód Podziemnych, obszary bilansowe wydzielone w obszarach wodnych, Mapa Podziału Hydrograficznego Polski, różnego typu ekosystemy. Głównymi kryteriami przy wyznaczaniu JCWPd były: związek hydrauliczny wód podziemnych z wodami powierzchniowymi, typ ośrodka geologicznego i rozciągłości poziomów wodonośnych, granice hydrauliczne i hydrostrukturalne, warunki zasilania wód podziemnych, ww związek wód podziemnych z ekosystemami bagiennymi (obszary sieci Natura 2000), rozmieszczenie punktów monitoringu wód podziemnych, strefy poboru wód podziemnych kształtujące regionalny układ krążenia (aglomeracji miejsko-przemysłowych i górnictwa), charakter i zasięg antropogenicznego oddziaływania oraz stopnia przekształcenia chemizmu wód podziemnych, Monitor Polski Nr 58 — 4692 — Poz. 578 grupowania jednorodnych jednolitych części wód podziemnych o zbliżonym w. rcl .go v.p l stanie chemicznym i ilościowym (agregacja według wybranego kryterium jednorodności). Na obszarze dorzecza Niemna występują JCWPd o kodach 8100_056, 8200_023 oraz fragment 2300_034.Odwzorowanie położenia granic części wód podziemnych przedstawia mapa nr 4 (załącznik nr 1). ww Tabelaryczne zestawienie wszystkich JCWPd, zostało zamieszczone w załączniku nr 2. Monitor Polski Nr 58 — 4693 — Poz. 578 4. Podsumowanie znaczących oddziaływań i wpływów w. rcl .go v.p l działalności człowieka na stan wód powierzchniowych i podziemnych W ramach charakterystyki obszaru dorzecza, zgodnie z art. 5 RDW, w Polsce dokonano analizy mającej na celu identyfikację znaczących oddziaływań antropogenicznych (presji) na wody oraz oceny wpływu działalności człowieka na środowisko wodne. Prace te miały na celu dostarczenie informacji niezbędnych do wykonania oceny ryzyka nieosiągnięcia celów środowiskowych przez jednolite części wód na obszarze dorzecza. Do identyfikacji znaczących oddziaływań antropogenicznych wykorzystano m.in. dane gromadzone w jednostkach administracji w zakresie użytkowania wód, w tym pobory wody i zrzuty ścieków komunalnych i przemysłowych, wielkość nawożenia, hodowlę zwierząt. Uwzględniono również dane dostępne z monitoringu wód w zakresie poszczególnych wskaźników fizykochemicznych, biologicznych i hydromorfologicznych. Na obszarze dorzecza Niemna zidentyfikowano następujące rodzaje presji: Punktowe źródła zanieczyszczeń Zrzuty ścieków komunalnych i przemysłowych Do wód powierzchniowych w dorzeczu odprowadzanych jest rocznie ok. 400 tys. m 3 ścieków. W obszarze zlokalizowanych jest 5 dużych oczyszczalni ścieków obsługujących łącznie 78,8 tys. mieszkańców. Struktura oczyszczania ścieków wykazuje pozytywne zmiany w systemie oczyszczania. Wzrasta ilość ścieków oczyszczanych biologicznie z podwyższonym usuwaniem biogenów w ogólnej ilości ścieków oczyszczanych biologicznie. Obserwowane jest zmniejszenie ładunków zanieczyszczeń w odprowadzanych ściekach. Obserwowany trend jest uwarunkowany kilkoma czynnikami, wśród których należy wymienić: upadek szeregu dużych zakładów państwowych, zmniejszenie wielkości produkcji lub zmiana profilu produkcji. Oprócz tych negatywnych zjawisk gospodarczych na obniżenie ilości wytwarzanych ścieków znaczny wpływ ma modernizacja procesów produkcyjnych pod kątem ww ograniczenia ich wodochłonności. Składowiska odpadów Większość odpadów komunalnych wytworzonych na terenie Polski jest składowana na składowiskach odpadów. Jest to najbardziej rozpowszechniona metoda ich zagospodarowania. Obiekty, jakimi są składowiska odpadów, powinny zatem spełniać odpowiednie wymagania, aby nie nastąpiła ewentualna infiltracja zanieczyszczeń do gruntu i wód powierzchniowych. Nieodpowiednie składowanie odpadów może mieć negatywny Monitor Polski Nr 58 — 4694 — Poz. 578 wpływ na środowisko wodne. Zagrożeniem dla wód są wody odciekowe pochodzące Źródłem odcieków ze składowisk jest przesiąkanie wody w. rcl .go v.p l z nieizolowanych składowisk. opadowej przez bryłę wysypiska, a także na nieizolowanych składowiskach dopływ wód powierzchniowych oraz podziemnych powodujących wypłukiwanie i rozpuszczanie powstających produktów rozkładu. Źródłem odcieków jest także woda dostarczana wraz z odpadami oraz pochodząca z rozkładu substancji organicznych. Ilość i skład odcieków zależą głównie od: rodzaju i stopnia rozdrobnienia odpadów, ilości wody infiltrującej, wieku składowiska, techniki składowania. Odcieki z wysypisk wykazują bardzo wysoką mineralizację i charakteryzują się znacznie podwyższonymi parametrami biologicznego i chemicznego zapotrzebowania na tlen (BZT5 i ChZT), wysokimi stężeniami substancji rozpuszczonych, chlorków, siarczanów i związków azotu amonowego. Wszystkie składowiska odpadów winny być zabezpieczone i uszczelnione co zapobiega przedostawaniu się zanieczyszczeń do wód gruntowych. Szczegółowe wymagania dotyczące eksploatacji składowisk oraz stosowanych metod zabezpieczenia przed infiltracją zanieczyszczeń określają stosowne rozporządzenia. Wobec istniejących składowisk niespełniających wymogów ekologicznych prowadzone są prace uszczelniające lub zgodnie z prawem składowiska takie są zamykanie i poddawane rekultywacji. Przypadkowe skażenia środowiska gruntowo-wodnego (zidentyfikowane zagrożenia nadzwyczajne – wg raportów o stanie środowiska WIOŚ) W latach 2003 – 2007 zarejestrowano dwa zagrożenia nadzwyczajne mogące oddziaływać na stan zasobów wodnych (tab. 2). Tabela 2. Zestawienie liczbowe zarejestrowanych w latach 2003 – 2007 zagrożeń nadzwyczajnych mogących oddziaływać na stan zasobów wodnych Lp. Rodzaj zagrożenia 1 2 transportowe awarie instalacji Liczba 1 1 Komentarz Zagrożenie spowodowane wypadkiem drogowym. Rozszczelnieniu ulegała instalacja LPG. Ogólnodostępne dane dotyczące interwencji w przypadku zaistnienia awarii ww publikowane są na stronie internetowej Głównego Inspektora Ochrony Środowiska http://www.gios.gov.pl w następujących dokumentach: Rejestr poważnych awarii w 2003 roku, Rejestr poważnych awarii 2005 roku, Rejestr poważnych awarii 2006 roku, Rejestr poważnych awarii w 2007 roku, Raport o występowaniu poważnych awarii w 2003 roku, Raport o występowaniu poważnych awarii w 2004 roku, Monitor Polski Nr 58 — 4695 — Poz. 578 Raport o występowaniu poważnych awarii w 2005 roku, w. rcl .go v.p l Raport o występowaniu poważnych awarii w 2006 roku, Raport o występowaniu poważnych awarii w 2007 roku. W dokumentach tych znajduje się informacja o dacie i miejscu zaistnienia zdarzenia oraz opis zdarzenia i działania podjęte przez Inspekcje Ochrony Środowiska. Zanieczyszczenia obszarowe wraz z krótką charakterystyką użytkowania gruntów Działalność rolnicza Istotnym źródłem zanieczyszczenia wód powierzchniowych w dorzeczu są spływy powierzchniowe z obszarów rolnych poddawanych chemizacji i nawożeniu. W strukturze użytkowania gruntów na terenie dorzecza grunty rolne stanowią 1377,9 km 2 ogólnej powierzchni tj. 56 %. Wielkość hodowli wynosi 36 307 DJP na obszarze dorzecza. Wielkości ładunków zanieczyszczeń są trudne do oszacowania, jednakże dane statystyczne dotyczące zużycia nawozów mineralnych wskazują, że na 1 ha użytków rolnych zużycie na terenie województwa podlaskiego wynosiło 87,1 kg NPK (średnia dla Polski – 102,4 kg), a nawozów wapniowych 60 kg CaO (średnia dla Polski 91,5). Natomiast zużycie obornika wyniosło 74,5 kg/ha (NPK) co stanowi 1 miejsce w kraju (średnia dla Polski - 46 kg). Stosowanie do nawożenia obornika i gnojowicy (z niezachowaniem zasad kodeksu dobrej praktyki rolniczej) może stanowić poważne zagrożenie dla środowiska wodnego. Zrzuty ścieków komunalnych z terenów nieobjętych kanalizacją Niekorzystny wpływ na jakość wód w dorzecza wywierają niekontrolowane zrzuty ścieków bytowo-gospodarczych z nieskanalizowanych miejscowości oraz dopływające obszarowo zanieczyszczenia z użytków rolnych. Na obszarze dorzecza, w częściach o niskiej gęstości zaludnienia procent mieszkańców korzystających z oczyszczalni ścieków wynosi 18%. Obszar ten, jak wcześniej wspomniano stanowi połowę powierzchni obszaru dorzecza. Liczba ludności nie korzystających z kanalizacji i oczyszczalni ścieków wynosi ok. 46,5 tys. mieszkańców, co 36% stanowi ww wszystkich mieszkańców dorzecza. Ścieki bytowe są przeważnie gromadzone w nieszczelnych szambach, z których zanieczyszczenia mogą przedostawać się wód gruntowych oraz lokalnych cieków. Na obszarze najbardziej zaludnionym 73% mieszkańców podłączona jest do oczyszczalni ścieków. Wielkość ładunku zanieczyszczeń dopływających do wód z obszarów nieobjętych kanalizacją (BZT5, ChZTCr, Nog, Pog, zawiesina ogólna) [kg/rok] przedstawiono poniżej [oszacowano na podstawie danych z GUS, 2007]: Monitor Polski Nr 58 — 4696 — 1 125 395 2 337 360 1 211 964 204 303 33 762 kg/rok, kg/rok, kg/rok, kg/rok, kg/rok. w. rcl .go v.p l BZT5 ChZTCr zawiesina azot ogólny fosfor ogólny Poz. 578 Na obszarze dorzecza średni ładunek zanieczyszczeń pochodzący od mieszkańców niepodłączonych do kanalizacji w przeliczeniu na km 2 powierzchni dorzecza wynosi odpowiednio dla [oszacowano na podstawie danych z GUS, 2007]: BZT5 ChZTCr zawiesina azot ogólny fosfor ogólny 455,3 945,6 490,3 82,6 13,6 kg/rok/km2, kg/rok/km2, kg/rok/km2, kg/rok/km2, kg/rok/km2. Analizę wpływów antropogenicznych uzupełniona została o prognozę rozwoju do 2015 roku zmierzającą do oceny możliwych zmian w środowisku wodnym w wyniku przyszłej działalności człowieka. Do wykonania prognozy wykorzystano dane z oficjalnych dokumentów strategicznych rozwoju kraju, m.in.: Strategię Rozwoju Kraju na lata 2007-2015, II Politykę Ekologiczną Kraju, Strategię Gospodarki Wodnej, Program Rozwoju Obszarów Wiejskich. Zebrane informacje odnośnie identyfikacji znaczących oddziaływań antropogenicznych, oceny stanu wód oraz prognoza rozwoju posłużyły do oceny ryzyka nieosiągnięcia celów środowiskowych tzn. wskazania tych części wód, dla których istnieje ryzyko, iż do roku 2015 nie osiągną one dobrego stanu wód. W wyniku przeprowadzonej analizy na obszarze dorzecza Niemna wydzielono: 3 jednolite części wód rzek zagrożone nieosiągnięciem celów środowiskowych, 15 jednolitych części wód jezior zagrożonych nieosiągnięciem celów ww środowiskowych. Niedobory wód podziemnych Stopień wykorzystania zasobów wód podziemnych został opracowany przez zespół pod kierownictwem T. Hordejuka (2008). Został on wyrażony w procentach jako stosunek poboru całkowitego do zasobów wód podziemnych. Na tej podstawie można określić szacunkowy stopień wielkości rezerw wód podziemnych, który został wyrażony w 5 stopniowej skali (bardzo wysoki, wysoki, umiarkowany, niski, brak rezerw) Dla obszaru Monitor Polski Nr 58 — 4697 — Poz. 578 dorzecza Niemna określony został jako bardzo wysoki. Stopień wykorzystania zasobów wód w. rcl .go v.p l podziemnych oszacowany został na 1,4 % (JCWPd 8100-056) i 9,1 % (JCWPd 8200_023). Na obszarze dorzecza Niemna nie stwierdzono wystąpienia lejów depresji o znaczeniu regionalnym ani obszarów na których miało miejsce trwałe obniżenie zwierciadła wód podziemnych wywołane czynnikiem antropogenicznym. Graficzne odwzorowanie punktowych i obszarowych źródeł zanieczyszczeń ww przedstawione zostało na mapie nr 17 (załącznik nr 1). Monitor Polski Nr 58 — 4698 — Poz. 578 5. Zmiany klimatu a gospodarowanie wodami w pierwszym w. rcl .go v.p l cyklu planistycznym W poniższym rozdziale omówiono zmiany klimatu na przestrzeni wielolecia 1971 – 2005. Obszar dorzecza Niemna znajduje się pod wpływem klimatu umiarkowanego przejściowego z widocznymi wpływami kontynentalnymi. Na obszarze dorzecza wyróżniono dwa regiony klimatyczne: region suwalski, obejmuje północną części województwa podlaskiego; granica jego obszaru przebiega na wysokości Augustowa; jest to najchłodniejszy region klimatyczny o dużym zróżnicowaniu opadowym; obszar ten charakteryzuje się największymi średnimi rocznymi prędkościami wiatru z dużym udziałem prędkości umiarkowanych i silnych; takie warunki klimatyczne są bardzo niekorzystne pod względem rolniczym, sprzyjają natomiast wykorzystaniu wiatru dla pozyskania energii, region podlaski, położony w centralnej i południowej części województwa podlaskiego, o najbardziej zaznaczonych cechach kontynentalizmu termicznego i dużym zróżnicowaniu opadowym; wzdłuż południowej granicy regionu klimatycznego cechy kontynentalne klimatu ustępują na korzyść warunków oceanicznych. Średnia temperatura powietrza w Suwałkach z wielolecia 1971 – 2000 wyniosła 6,3 °C, natomiast z okresu 1991 – 2000 – 6,8 °C, a w 2001 – 2005 kształtowała się na poziomie 6,9 °C. W 2008 roku średnia wyniosła 8,0 °C. Województwo podlaskie na obszarze którego znajduje się Polska część dorzecza Niemna leży w chłodnym regionie Polski. Najczęściej do najchłodniejszych miesięcy zalicza się styczeń ze średnią temperaturą ok. -4 °C, natomiast do najcieplejszych lipiec, którego średnia temperatura wynosi 16,6 °C. Północna i środkowa część województwa charakteryzuje się największą w Polsce (z wyjątkiem terenów górskich) liczbą dni pogody przymrozkowej bardzo zimnej (t max > 0 i tmin < –5°C). W ciągu roku przeważa typ pogody ciepłej (5°C < t śr doby < 15°C), który ww utrzymuje się przez ponad 4 miesiące. Pogoda bardzo ciepła średnio trwa 70 – 85 dni i utrzymuje się dłużej na południu województwa. W okresie od 1971 do 2000 roku temperatury wahały się od -30,6 do 35,2 °C w mieście Suwałki. Średnia roczna prędkość wiatru w Suwałkach (1971 – 2000) wyniosła 2,6 m/s. W Suwałkach średnia suma opadów atmosferycznych z wielolecia 1971–2000 wyniosła 591 mm, w okresie 1991 – 2000 zmalała do 575 mm, natomiast w 2001 – 2005 wzrosła do 601 mm. W 2008 roku wyniosła 592 mm. Usłonecznienie w 2008 roku wyniosło około 1671 h, a średnie zachmurzenie od 4,9 do 5,1 oktantów (w skali min – max od 0 do 8). Monitor Polski Nr 58 — 4699 — Poz. 578 Ze względu na wysokość opadów notowaną w poszczególnych latach na obszarze w. rcl .go v.p l dorzecza Niemna zaobserwować można trend rosnący. Rysunek 2. Trendy rocznych sum opadów atmosferycznych na obszarze dorzecza Polski w okresie 1891-2000 Źródło: Zawora T., Ziernicka A. 2003. Precipitation variability in time in Poland in the light of multi-annual mean values (1891-2000). Studia Geograficzne 75 Acta Universitatis Wratislaviensis No 2542, Wrocław 2003, 123128. Rozkład średnich miesięcznych i rocznych sum opadów atmosferycznych (mm) dla Suwałk przedstawia poniższa tabela. Tabela 3. Średnie miesięczne i roczne sumy opadów atmosferycznych (mm) na obszarze dorzecza Niemna (1971-2000) L.p. 1 Stacja Suwałki I II III IV V VI VII VIII IX X XI XII Rok 35 25 35 37 49 74 83 63 53 49 46 44 593 Źródło: Dekadowy Biuletyn Agrometeorologiczny 2001-2 i Biuletyn Państwowej Służby HydrologicznoMeteorologicznej 2003-2007, Instytut Meteorologii i Gospodarki Wodnej, Warszawa Rozkład średnich miesięcznych i rocznych w …