Ενδοοικογενειακή βία: καταγγελία και μέτρα προστασίας
Η ενδοοικογενειακή βία δεν είναι ιδιωτική υπόθεση. Στην Ελλάδα ρυθμίζεται από τον ν. 3500/2006 και τις μεταγενέστερες τροποποιήσεις του, και περιλαμβάνει τη σωματική βλάβη, τον εξαναγκασμό, την απειλή και την προσβολή της γενετήσιας αξιοπρέπειας σε βάρος μέλους της οικογένειας. Ως οικογένεια θεωρούνται οι σύζυγοι, οι γονείς και τα τέκνα, οι συγγενείς πρώτου και δεύτερου βαθμού, οι μόνιμοι σύντροφοι, οι πρώην σύζυγοι και, όταν συνοικούν, και άλλοι συγγενείς. Θύμα είναι και το πρόσωπο, ιδίως ανήλικος, ενώπιον του οποίου τελείται η πράξη.
Ο οδηγός εξηγεί σε ποιον να απευθυνθείτε, πώς γίνεται η καταγγελία, τι σημαίνει αυτόφωρο, ποιοι περιοριστικοί όροι μπορεί να επιβληθούν στον δράστη, πώς ζητάτε μέτρα προστασίας με πολιτική δίκη, πώς επηρεάζεται το διαζύγιο και η επιμέλεια των παιδιών και ποια υποστήριξη υπάρχει. Αν κινδυνεύετε αυτή τη στιγμή, καλέστε αμέσως το 100 ή το 112. Η γραμμή SOS 15900 της Γενικής Γραμματείας Ισότητας εξυπηρετεί γυναίκες θύματα βίας και παρέχει υποστήριξη και παραπομπή.
Βασικά στοιχεία
Προθεσμία
Σε επικείμενο κίνδυνο δεν υπάρχει καμία προθεσμία: καλέστε αμέσως το 100 ή το 112. Η καταγγελία για πράξη ενδοοικογενειακής βίας μπορεί να γίνει οποτεδήποτε, αλλά όσο πιο σύντομα γίνει, τόσο ευκολότερη είναι η απόδειξη, ιδίως με ιατρικό πιστοποιητικό και αποδεικτικά. Για τα εγκλήματα η παραγραφή εξαρτάται από τη βαρύτητά τους, και για την αστική αγωγή αποζημίωσης ισχύει η πενταετής παραγραφή της αδικοπραξίας από τότε που ο παθών έμαθε τη ζημιά και τον υπεύθυνο (ΑΚ 937). Η έφεση κατά ποινικών και αστικών αποφάσεων έχει δικές της προθεσμίες.
Τι να κάνετε
Φροντίστε πρώτα για την ασφάλειά σας. Αν κινδυνεύετε, φύγετε από το σπίτι, αν μπορείτε, με τα παιδιά σας και τα απαραίτητα έγγραφα και φάρμακα, και καλέστε το 100 ή το 112. Αν ο δράστης είναι ακόμη στο χώρο, ζητήστε από τους αστυνομικούς να παραμείνουν μέχρι να φύγετε με ασφάλεια. Μπορείτε επίσης να καλέσετε τη γραμμή SOS 15900, που λειτουργεί όλο το 24ωρο και προσφέρει ψυχολογική και νομική καθοδήγηση.
Αν δεν μπορείτε να μείνετε στο σπίτι, τα δίκτυα συμβουλευτικών κέντρων και ξενώνων φιλοξενίας της Γενικής Γραμματείας Ισότητας και των Δήμων μπορούν να σας δεχθούν. Η γραμμή 15900 σας κατευθύνει στην πλησιέστερη δομή.
Αναζητήστε ιατρική περίθαλψη και ζητήστε πιστοποιητικό. Πηγαίνετε σε νοσοκομείο, κέντρο υγείας ή ιατρό και ζητήστε να καταγραφούν οι κακώσεις και να εκδοθεί ιατρικό πιστοποιητικό ή ιατροδικαστική γνωμοδότηση. Το έγγραφο αυτό είναι το σημαντικότερο αποδεικτικό σε μια ποινική υπόθεση.
Να φωτογραφίσετε τις κακώσεις και να κρατήσετε τα ρούχα ή αντικείμενα που φέρουν ίχνη. Μην περιμένετε να υποχωρήσουν τα σημάδια. Αν η βία είναι ψυχολογική, ζητήστε βεβαίωση από ψυχολόγο ή ψυχίατρο.
Συγκεντρώστε αποδείξεις. Κρατήστε μηνύματα, ηχογραφήσεις, εγγραφές τηλεφωνημάτων, email, φωτογραφίες από ζημιές στο σπίτι, ονόματα μαρτύρων, π.χ. γειτόνων, και προηγούμενες καταγγελίες ή ιατρικές επισκέψεις. Φυλάξτε τα σε ασφαλές μέρος εκτός σπιτιού ή σε λογαριασμό που ο δράστης δεν ελέγχει.
Η νομολογία δείχνει ότι η απόδειξη της συμπεριφοράς είναι κρίσιμη: ακόμη και η εντελώς ελαφρά σωματική βλάβη στο πλαίσιο της ενδοοικογενειακής βίας, όπως την εξέταζε ο νόμος της εποχής, απαιτούσε το στοιχείο της συνεχούς συμπεριφοράς, και η έλλειψή του οδήγησε σε αναίρεση καταδίκης (ΑΠ 1095/2015).
Καταγγείλετε το περιστατικό στην Αστυνομία ή στον Εισαγγελέα. Μπορείτε να πάτε σε οποιοδήποτε αστυνομικό τμήμα ή να απευθυνθείτε στον Εισαγγελέα Πρωτοδικών. Οι αστυνομικοί οφείλουν να παραλάβουν την καταγγελία και να σας ενημερώσουν για τα δικαιώματά σας, και τα αδικήματα της ενδοοικογενειακής βίας διώκονται κατά κανόνα αυτεπαγγέλτως, χωρίς να χρειάζεται να υποβάλετε εσείς έγκληση.
Μπορείτε να ζητήσετε να υποβληθείτε σε ιατροδικαστική εξέταση και να δηλώσετε παράσταση πολιτικής αγωγής, ώστε να διεκδικήσετε χρηματική ικανοποίηση. Δικαιούστε ενημέρωση για την πορεία της υπόθεσης, διερμηνεία αν δεν μιλάτε ελληνικά και υποστήριξη από υπηρεσίες (ν. 4478/2017 για τα δικαιώματα των θυμάτων).
Ζητήστε την αυτόφωρη διαδικασία όταν συντρέχει. Αν η πράξη τελείται ή έχει μόλις τελεστεί, ο δράστης μπορεί να συλληφθεί και να οδηγηθεί στον Εισαγγελέα με την αυτόφωρη διαδικασία. Ο Εισαγγελέας μπορεί να ασκήσει δίωξη και να παραπέμψει τον δράστη σε δίκη σύντομα, ενώ ο ανακριτής ή το δικαστικό συμβούλιο αποφασίζουν για προσωρινή κράτηση ή περιοριστικούς όρους.
Εάν η σύλληψη δεν πραγματοποιηθεί, η υπόθεση ακολουθεί την τακτική διαδικασία: προανάκριση, ανάκριση και δίκη. Φροντίστε να μένετε σε επαφή με τον δικηγόρο σας και με την υπηρεσία που σας υποστηρίζει.
Ζητήστε περιοριστικούς όρους για τον δράστη. Ως εναλλακτική της προσωρινής κράτησης, το δικαστήριο ή ο ανακριτής μπορεί να επιβάλει περιοριστικούς όρους (άρθρο 283 ΚΠΔ), όπως απαγόρευση προσέγγισης προσώπων ή χώρων, υποχρέωση εμφάνισης στο αστυνομικό τμήμα, απαγόρευση εξόδου από τη χώρα ή, σε βαρύτερες περιπτώσεις, προσωρινή κράτηση.
Αν ο δράστης παραβιάσει τους όρους, ενημερώστε αμέσως την Αστυνομία και τον Εισαγγελέα, γιατί η παραβίαση μπορεί να οδηγήσει σε αναθεώρηση των όρων και προσωρινή κράτηση.
Ζητήστε πολιτικά μέτρα προστασίας με ασφαλιστικά μέτρα. Ανεξάρτητα από την ποινική δίκη, μπορείτε να υποβάλετε αίτηση ασφαλιστικών μέτρων στο Μονομελές Πρωτοδικείο (ΚΠολΔ 731 επ.), ζητώντας απομάκρυνση του δράστη από την οικογενειακή στέγη, απαγόρευση προσέγγισης και ρύθμιση της χρήσης της κατοικίας, επικαλούμενοι προσβολή της προσωπικότητας (ΑΚ 57). Σε επείγουσα περίπτωση μπορεί να εκδοθεί προσωρινή διαταγή πριν από τη συζήτηση.
Η οδός αυτή χρησιμεύει όταν δεν υπάρχει αυτόφωρο ή όταν η ποινική διαδικασία καθυστερεί. Η παραβίαση της δικαστικής διαταγής μπορεί να στοιχειοθετήσει ποινικό αδίκημα.
Σκεφτείτε το διαζύγιο και την επιμέλεια των παιδιών. Αν ο δράστης είναι ο σύζυγός σας, ο νόμος θεωρεί ότι ο γάμος έχει κλονιστεί όταν ασκήθηκε ενδοοικογενειακή βία εναντίον σας, εκτός αν ο εναγόμενος αποδείξει το αντίθετο (ΑΚ 1439, όπως τροποποιήθηκε από τον ν. 3500/2006). Μπορείτε επίσης να ζητήσετε προσωρινή ρύθμιση της επιμέλειας και της επικοινωνίας, με όρους που προστατεύουν τα παιδιά.
Αν τα παιδιά υπήρξαν θύματα ή μάρτυρες, το δικαστήριο μπορεί να περιορίσει ή να επιβλέψει την επικοινωνία. Η σωματική βία σε βάρος ανηλίκου δεν δικαιολογείται ως μέσο σωφρονισμού.
Διεκδικήστε χρηματική ικανοποίηση και αποζημίωση. Η χρηματική ικανοποίηση για ηθική βλάβη από πράξεις του νόμου δεν μπορεί να είναι κατώτερη των 1.000 ευρώ, εκτός αν ο ίδιος ο παθών ζητήσει μικρότερο ποσό (ν. 3500/2006, για την ικανοποίηση του άρθρου 932 ΑΚ). Μπορείτε να τη ζητήσετε παριστάμενοι ως πολιτικώς ενάγων στην ποινική δίκη ή με χωριστή αγωγή.
Αν ο πολιτικώς ενάγων παρίσταται για λογαριασμό προσώπου που τελεί υπό συμπαράσταση, η δήλωση πρέπει να το διευκρινίζει, αλλιώς προκύπτει ακυρότητα (ΑΠ 496/2008).
Αξιοποιήστε υποστήριξη και νομική βοήθεια. Τα συμβουλευτικά κέντρα προσφέρουν δωρεάν ψυχολογική υποστήριξη και νομική καθοδήγηση, και οι ξενώνες παρέχουν προσωρινή στέγαση. Αν δεν έχετε οικονομική δυνατότητα, ελέγξτε αν δικαιούστε νομική βοήθεια για την ποινική και την αστική διαδικασία.
Αν σας προταθεί ποινική διαμεσολάβηση, ζητήστε πρώτα νομική συμβουλή: δεν πρέπει να δεχθείτε κάτι υπό πίεση, και ο νόμος ρυθμίζει αυστηρά πότε επιτρέπεται και με ποιους όρους.
Τι να προσέξετε
- Αναμονή χωρίς ιατρικό πιστοποιητικό: οι κακώσεις υποχωρούν και η απόδειξη γίνεται δυσκολότερη.
- Αποσιώπηση ή υπόσχεση ότι «δεν θα ξαναγίνει»: η βία συνήθως κλιμακώνεται και η καθυστέρηση της καταγγελίας εξασθενεί τα αποδεικτικά.
- Ελλιπής περιγραφή της πράξης στην καταγγελία, π.χ. χωρίς το στοιχείο της συνεχούς συμπεριφοράς όταν απαιτείται, με κίνδυνο να μη στοιχειοθετηθεί το αδίκημα (ΑΠ 1095/2015).
- Παράλειψη να δηλωθεί παράσταση πολιτικής αγωγής εγκαίρως: χάνεται η δυνατότητα χρηματικής ικανοποίησης στην ποινική δίκη.
- Επιστροφή στην κοινή κατοικία χωρίς μέτρα προστασίας: αν δεν έχει επιβληθεί απαγόρευση προσέγγισης ή δεν υπάρχει ασφαλιστικό μέτρο, ο κίνδυνος παραμένει.
- Συμφωνία στη διαμεσολάβηση ή στο συναινετικό διαζύγιο υπό πίεση, χωρίς νομική συμβουλή.
- Ανεπαρκής προστασία των παιδιών: η βία ενώπιον ανηλίκων επιβαρύνει την ποινική και αστική ευθύνη, και πρέπει να αναφέρεται ρητά (ΑΠ 1558/2013).
- Μη ενημέρωση για παραβίαση περιοριστικών όρων: η Αστυνομία και ο Εισαγγελέας δεν μπορούν να αντιδράσουν αν δεν το γνωρίζουν.
Νομική βάση
Σχετικές δικαστικές αποφάσεις
Συχνές ερωτήσεις
Τι θεωρείται ενδοοικογενειακή βία;
Η τέλεση αξιόποινης πράξης σε βάρος μέλους της οικογένειας: σωματική βλάβη, εξαναγκασμός, απειλή, προσβολή της γενετήσιας αξιοπρέπειας ή παρεμπόδιση απονομής δικαιοσύνης (άρθρα 6 έως 9 ν. 3500/2006). Η έννοια της οικογένειας περιλαμβάνει συζύγους, συντρόφους, πρώην συζύγους, γονείς και συγγενείς.
Ποιον να καλέσω αν κινδυνεύω;
Αμέσως το 100 (Αστυνομία) ή το 112 (ευρωπαϊκός αριθμός έκτακτης ανάγκης). Για υποστήριξη και παραπομπή σε δομές, η γραμμή SOS 15900 της Γενικής Γραμματείας Ισότητας είναι ανοιχτή όλο το 24ωρο.
Χρειάζεται να υποβάλω έγκληση για να διωχθεί ο δράστης;
Τα αδικήματα της ενδοοικογενειακής βίας διώκονται κατά κανόνα αυτεπαγγέλτως, δηλαδή χωρίς έγκληση του θύματος. Η καταγγελία σας όμως και τα αποδεικτικά που προσκομίζετε είναι κρίσιμα για την πορεία της υπόθεσης.
Τι σημαίνει αυτόφωρο;
Όταν η πράξη τελείται ή έχει μόλις τελεστεί, ο δράστης συλλαμβάνεται και οδηγείται στον Εισαγγελέα, που ασκεί δίωξη και παραπέμπει σε δίκη με την ταχεία αυτόφωρη διαδικασία, χωρίς να προηγηθεί η συνηθισμένη προανάκριση.
Μπορεί να επιβληθεί απαγόρευση προσέγγισης στον δράστη;
Ναι, ως περιοριστικός όρος σε ποινική υπόθεση (άρθρο 283 ΚΠΔ), και ως ασφαλιστικό μέτρο στην πολιτική δίκη. Η παραβίασή της πρέπει να καταγγέλλεται αμέσως, γιατί μπορεί να οδηγήσει σε αλλαγή των όρων ή κράτηση.
Τι χρηματική ικανοποίηση δικαιούμαι;
Για ηθική βλάβη από πράξεις του ν. 3500/2006 η ικανοποίηση δεν μπορεί να είναι κατώτερη των 1.000 ευρώ, εκτός αν ο ίδιος ο παθών ζητήσει μικρότερο ποσό. Το δικαστήριο μπορεί να επιδικάσει περισσότερα ανάλογα με τη βαρύτητα.
Επηρεάζει η ενδοοικογενειακή βία το διαζύγιο;
Ναι. Η άσκηση ενδοοικογενειακής βίας από τον εναγόμενο θεμελιώνει τεκμήριο κλονισμού του γάμου (ΑΚ 1439). Μπορεί επίσης να επηρεάσει τη ρύθμιση της επιμέλειας και της επικοινωνίας με τα παιδιά.
Τι γίνεται με τα παιδιά μου;
Αν είναι θύματα ή μάρτυρες, επιβαρύνεται η ποινική ευθύνη του δράστη (ΑΠ 1558/2013) και το δικαστήριο μπορεί να περιορίσει ή να επιβλέψει την επικοινωνία. Η σωματική βία σε βάρος ανηλίκου δεν δικαιολογείται ως μέσο σωφρονισμού.
Χρειάζεται δικηγόρος για την καταγγελία;
Όχι για την υποβολή της καταγγελίας στην Αστυνομία ή στον Εισαγγελέα. Συνιστάται όμως για την παράσταση πολιτικής αγωγής, τα ασφαλιστικά μέτρα και το διαζύγιο. Μπορεί να δικαιούστε νομική βοήθεια ή υποστήριξη από συμβουλευτικό κέντρο.
Δικαιούμαι υποστήριξη αν δεν μιλάω ελληνικά;
Ναι. Τα θύματα έχουν δικαίωμα σε διερμηνεία και ενημέρωση σε γλώσσα που κατανοούν (ν. 4478/2017). Το 112 υποστηρίζει και ξένες γλώσσες, και η γραμμή 15900 παραπέμπει σε κατάλληλες δομές.
Τι κάνω αν ο δράστης παραβιάζει την απαγόρευση προσέγγισης;
Καλέστε αμέσως το 100 και ενημερώστε τον Εισαγγελέα και τον δικηγόρο σας. Κρατήστε αποδείξεις, π.χ. μηνύματα και ώρες. Η παραβίαση μπορεί να οδηγήσει σε αναθεώρηση των περιοριστικών όρων και σε προσωρινή κράτηση.
Νομικός οδηγός – επιμέρους οδηγίες
Ανάλυση του εγγράφου μου →Νομικός οδηγόςΥποδείγματα συμβάσεωνΑρχική σελίδα της χώρας