Νομική βοήθεια: πώς παίρνετε δωρεάν δικηγόρο (ν. 3226/2004)
Όποιος δεν μπορεί να πληρώσει δικηγόρο και δικαστικά έξοδα δεν χάνει το δικαίωμα να προσφύγει στη δικαιοσύνη. Στην Ελλάδα υπάρχουν δύο βασικοί μηχανισμοί. Ο πρώτος είναι η νομική βοήθεια του ν. 3226/2004 για πολίτες χαμηλού εισοδήματος: το δικαστήριο διορίζει δικηγόρο (και, όπου χρειάζεται, δικαστικό επιμελητή ή συμβολαιογράφο), τον οποίο πληρώνει το Δημόσιο, και απαλλάσσει τον δικαιούχο από την προκαταβολή εξόδων. Ο δεύτερος είναι το ευεργέτημα πενίας του ΚΠολΔ (άρθρα 194 επ.) και, στα διοικητικά δικαστήρια, του άρθρου 276 του Κώδικα Διοικητικής Δικονομίας, που απαλλάσσει από τέλη, ένσημα και άλλα έξοδα της δίκης.
Ο οδηγός απευθύνεται σε όποιον έχει χαμηλό οικογενειακό εισόδημα και πρέπει να ασκήσει ή να αντικρούσει αγωγή (για παράδειγμα για διατροφή, απλήρωτους μισθούς, έξωση), να υπερασπιστεί τον εαυτό του σε ποινική υπόθεση ή να παραστεί ως θύμα. Αφορά Έλληνες και πολίτες της ΕΕ, καθώς και πολίτες τρίτων χωρών που διαμένουν νόμιμα στην ΕΕ. Εξηγεί ποιος δικαιούται, πού και πότε υποβάλλεται η αίτηση, ποια δικαιολογητικά χρειάζονται και τι συμβαίνει αν τα στοιχεία αποδειχθούν ανακριβή. Ο Άρειος Πάγος επιμένει ότι η αίτηση πρέπει να γίνει εγκαίρως: η οικονομική δυσχέρεια που προβάλλεται την ημέρα της δίκης δεν δικαιολογεί αναβολή.
Βασικά στοιχεία
Προθεσμία
Υποβάλετε την αίτηση για νομική βοήθεια πριν από την κατάθεση της αγωγής ή αρκετά πριν από τη συζήτηση, ώστε να προλάβει να διοριστεί δικηγόρος και να προετοιμάσει την υπόθεση· η αίτηση δεν αναστέλλει αυτόματα τις δικονομικές προθεσμίες (έφεση, ανακοπή, αναίρεση). Στα διοικητικά δικαστήρια η αίτηση ευεργετήματος πενίας για το δικαστικό ένσημο υποβάλλεται τουλάχιστον 20 ημέρες πριν από την πρώτη συζήτηση (άρθρο 276 ΚΔΔ).
Τι να κάνετε
Ελέγξτε αν πληροίτε το εισοδηματικό κριτήριο. Ο ν. 3226/2004 ορίζει ως πολίτες χαμηλού εισοδήματος εκείνους των οποίων το ετήσιο οικογενειακό εισόδημα δεν υπερβαίνει τα δύο τρίτα του ελάχιστου ετήσιου ατομικού εισοδήματος που προκύπτει από τον κατώτατο μισθό. Υπολογίζεται το εισόδημα όλης της οικογένειας (σύζυγος, ανήλικα τέκνα), όπως εμφανίζεται στο τελευταίο εκκαθαριστικό σημείωμα της ΑΑΔΕ.
Το όριο αλλάζει κάθε φορά που αναπροσαρμόζεται ο κατώτατος μισθός, γι’ αυτό ελέγξτε το ισχύον ποσό στη γραμματεία του δικαστηρίου ή στον Δικηγορικό Σύλλογο πριν υποβάλετε αίτηση. Αν είστε λίγο πάνω από το όριο, εξετάστε το ευεργέτημα πενίας του ΚΠολΔ, που δεν έχει σταθερό εισοδηματικό όριο: κρίνεται αν η καταβολή των εξόδων θα έθετε σε κίνδυνο τη διατροφή σας και της οικογένειάς σας.
Προσδιορίστε το είδος της υπόθεσης, γιατί από αυτό εξαρτάται η διαδικασία. Ο ν. 3226/2004 καλύπτει αστικές και εμπορικές υποθέσεις (αγωγές, εκουσία δικαιοδοσία, οικογενειακές διαφορές, διατροφή, εργατικές διαφορές) και ποινικές υποθέσεις. Στις ποινικές, η νομική βοήθεια δίνεται κυρίως στον κατηγορούμενο για κακούργημα και στο θύμα που θέλει να παραστεί ως πολιτική αγωγή, ενώ για ορισμένα πλημμελήματα ισχύουν ειδικές προϋποθέσεις.
Για διαφορές με το Δημόσιο, την ΑΑΔΕ ή τον ΕΦΚΑ μπροστά σε διοικητικό δικαστήριο εφαρμόζεται το ευεργέτημα πενίας του άρθρου 276 του Κώδικα Διοικητικής Δικονομίας (ν. 2717/1999), που απαλλάσσει από την προκαταβολή χαρτοσήμου και δικαστικού ενσήμου. Αν η υπόθεση είναι διασυνοριακή μέσα στην ΕΕ, ισχύουν οι κανόνες της οδηγίας 2003/8/ΕΚ, που ενσωματώθηκε με τον ίδιο νόμο.
Συγκεντρώστε τα δικαιολογητικά. Συνήθως ζητούνται: αίτηση με τα στοιχεία σας και σύντομη περιγραφή της υπόθεσης (ποιον αφορά, τι ζητάτε, ποιο δικαστήριο), το εκκαθαριστικό σημείωμα φόρου εισοδήματος του τελευταίου έτους για εσάς και τα μέλη της οικογένειας, πιστοποιητικό οικογενειακής κατάστασης, υπεύθυνη δήλωση για τα εισοδήματα και την περιουσία σας και για το ότι δεν έχετε ήδη ζητήσει νομική βοήθεια για την ίδια υπόθεση.
Επισυνάψτε ό,τι δείχνει ότι η υπόθεση δεν είναι προδήλως αβάσιμη: σύμβαση, εξώδικο, κλήση, διαταγή πληρωμής, κατηγορητήριο. Αν είστε άνεργος, προσθέστε βεβαίωση της ΔΥΠΑ· αν λαμβάνετε επίδομα ή ελάχιστο εγγυημένο εισόδημα, τη σχετική απόφαση. Ελλιπής φάκελος σημαίνει καθυστέρηση και, αν πλησιάζει η δικάσιμος, κίνδυνο να μην προλάβει να διοριστεί δικηγόρος.
Υποβάλετε την αίτηση στο αρμόδιο δικαστήριο. Στις αστικές υποθέσεις η αίτηση υποβάλλεται στο δικαστήριο του τόπου κατοικίας σας ή σε εκείνο όπου εκκρεμεί ή πρόκειται να εισαχθεί η υπόθεση. Μετά την ενοποίηση του πρώτου βαθμού (ν. 5108/2024) οι αιτήσεις που παλαιότερα κατατίθεντο στο Ειρηνοδικείο κατατίθενται στο Πρωτοδικείο· ρωτήστε τη γραμματεία σε ποιο γραφείο. Ο δικαστής αποφασίζει με πράξη ή απόφαση και διορίζει δικηγόρο από τον κατάλογο που τηρεί ο Δικηγορικός Σύλλογος.
Στις ποινικές υποθέσεις η αίτηση απευθύνεται στον πρόεδρο του δικαστηρίου που θα δικάσει, στον ανακριτή ή στον εισαγγελέα, ανάλογα με το στάδιο. Υποβάλετέ την μόλις λάβετε κλήση ή κλητήριο θέσπισμα. Ο Άρειος Πάγος έκρινε ότι ο κατηγορούμενος που επικαλέστηκε οικονομική αδυναμία στη συζήτηση, ενώ είχε χρόνο να ζητήσει έγκαιρα διορισμό συνηγόρου με τον ν. 3226/2004, δεν δικαιούται αναβολή (ΑΠ 1590/2013· βλ. και ΑΠ 2318/2007).
Συνεργαστείτε με τον δικηγόρο που διορίστηκε. Μόλις εκδοθεί η απόφαση διορισμού, ζητήστε από τη γραμματεία επικυρωμένο αντίγραφο και επικοινωνήστε αμέσως με τον δικηγόρο. Δώστε του όλα τα έγγραφα, ονόματα μαρτύρων και ημερομηνίες. Ο δικηγόρος συντάσσει δικόγραφα, καταθέτει, παρίσταται στη δίκη και δεν δικαιούται αμοιβή από εσάς: την αμοιβή του την καταβάλλει το Δημόσιο, με τη διαδικασία της κοινής υπουργικής απόφασης 67900/2005.
Για την πληρωμή του, ο δικηγόρος υποβάλλει στο δικαστήριο την απόφαση διορισμού, την απόφαση επί της υπόθεσης και τα δικόγραφα που συνέταξε, και ο φάκελος διαβιβάζεται στο Υπουργείο Δικαιοσύνης. Ο διορισμός δεν αντικαθιστά πάντα ειδικές πληρεξουσιότητες: για την άσκηση αναίρεσης σε ποινική υπόθεση χρειάζεται πληρεξούσιο ή δήλωση κατά τον ΚΠΔ, ο διορισμός μόνο δεν αρκεί (ΑΠ 2284/2007).
Ζητήστε απαλλαγή από τα έξοδα της δίκης. Η νομική βοήθεια σε αστικές υποθέσεις περιλαμβάνει απαλλαγή από την προκαταβολή των δικαστικών εξόδων, δηλαδή δικαστικό ένσημο, αμοιβές δικαστικού επιμελητή για επιδόσεις, έξοδα μαρτύρων και πραγματογνωμόνων. Αν δεν δικαιούστε νομική βοήθεια, μπορείτε να ζητήσετε ευεργέτημα πενίας από το δικαστήριο της υπόθεσης κατά τα άρθρα 194 επ. ΚΠολΔ.
Στα διοικητικά δικαστήρια, η αίτηση για το χαρτόσημο υποβάλλεται μαζί με την προσφυγή ή το ένδικο μέσο, ενώ για το δικαστικό ένσημο τουλάχιστον 20 ημέρες πριν από την πρώτη συζήτηση, με τα αποδεικτικά έγγραφα. Αποφασίζει ο πρόεδρος ή ο δικαστής, και η πράξη επιδίδεται τουλάχιστον 10 ημέρες πριν από τη συζήτηση. Η απαλλαγή ισχύει για τη συγκεκριμένη δίκη και χωριστά για κάθε βαθμό (άρθρο 276 ΚΔΔ).
Προσέξτε τι γίνεται με τα έξοδα στο τέλος της δίκης. Η νομική βοήθεια και το ευεργέτημα πενίας απαλλάσσουν από την προκαταβολή εξόδων, όχι πάντα από την τελική υποχρέωση. Αν κερδίσετε και το δικαστήριο καταδικάσει τον αντίδικο στη δικαστική δαπάνη, τα έξοδα εισπράττονται από εκείνον. Αν χάσετε, ο αντίδικος μπορεί να ζητήσει τα δικά του έξοδα, εκτός αν το δικαστήριο τα συμψηφίσει.
Αν η κατάστασή σας βελτιωθεί ουσιωδώς ή αποδειχθεί ότι δηλώσατε ανακριβή στοιχεία, το ευεργέτημα ανακαλείται και μπορεί να σας ζητηθεί να καταβάλετε όσα δεν προκαταβλήθηκαν. Η ψευδής υπεύθυνη δήλωση έχει και ποινικές συνέπειες. Κρατήστε αντίγραφα όλων των δικαιολογητικών που υποβάλατε.
Αξιοποιήστε και άλλες πηγές δωρεάν βοήθειας. Πολλοί Δικηγορικοί Σύλλογοι λειτουργούν γραφεία νομικής βοήθειας με δωρεάν πρώτη συμβουλή. Για διαφορές με δημόσιες υπηρεσίες, ο Συνήγορος του Πολίτη εξετάζει αναφορές χωρίς χρέωση· για διαφορές με επιχειρήσεις, ο Συνήγορος του Καταναλωτή και οι ενώσεις καταναλωτών μεσολαβούν δωρεάν. Γυναίκες θύματα βίας μπορούν να απευθυνθούν στη γραμμή SOS 15900 και στα συμβουλευτικά κέντρα της Γενικής Γραμματείας Ισότητας, που παραπέμπουν σε νομική στήριξη.
Αν ζείτε σε άλλο κράτος της ΕΕ και η δίκη γίνεται στην Ελλάδα, υποβάλλετε αίτηση στην αρχή διαβίβασης του κράτους κατοικίας σας με το τυποποιημένο έντυπο της ΕΕ (διαθέσιμο στην πύλη e-Justice)· αρχή παραλαβής στην Ελλάδα είναι το Υπουργείο Δικαιοσύνης.
Τι να προσέξετε
- Αίτηση την τελευταία στιγμή: ο δικαστής χρειάζεται χρόνο να αποφασίσει και ο δικηγόρος να προετοιμαστεί. Η επίκληση οικονομικής αδυναμίας στη δικάσιμο δεν δικαιολογεί κατά κανόνα αναβολή (ΑΠ 1590/2013, ΑΠ 2318/2007).
- Προθεσμίες που λήγουν όσο εκκρεμεί η αίτηση: μην υπολογίζετε ότι η αίτηση νομικής βοήθειας αναστέλλει την προθεσμία για έφεση, ανακοπή ή αναίρεση. Αν η προθεσμία είναι κοντά, ζητήστε άμεσα συμβουλή από το γραφείο νομικής βοήθειας του Δικηγορικού Συλλόγου.
- Υπολογισμός εισοδήματος μόνο του αιτούντος: μετρά το οικογενειακό εισόδημα κατά το εκκαθαριστικό, όχι μόνο ο δικός σας μισθός. Η παράλειψη εισοδημάτων συζύγου μπορεί να οδηγήσει σε απόρριψη ή ανάκληση.
- Προδήλως αβάσιμη αξίωση: το δικαστήριο απορρίπτει την αίτηση αν από τα στοιχεία η υπόθεση φαίνεται εξαρχής χωρίς προοπτική. Επισυνάψτε έγγραφα που δείχνουν ότι η αξίωση έχει βάση.
- Σύγχυση μεταξύ απαλλαγής από την προκαταβολή και οριστικής απαλλαγής: αν χάσετε τη δίκη, μπορεί να καταδικαστείτε στα έξοδα του αντιδίκου, όπως κάθε διάδικος.
- Ο διορισμός δικηγόρου δεν καλύπτει αυτόματα κάθε πράξη: για ορισμένα ένδικα μέσα, όπως η αναίρεση σε ποινική υπόθεση, ο νόμος απαιτεί ειδική εντολή που δεν αναπληρώνεται από τον διορισμό (ΑΠ 2284/2007).
- Ανακριβή στοιχεία στην υπεύθυνη δήλωση: οδηγούν σε ανάκληση του ευεργετήματος, υποχρέωση καταβολής των εξόδων και ποινική δίωξη για ψευδή δήλωση.
Νομική βάση
Σχετικές δικαστικές αποφάσεις
Συχνές ερωτήσεις
Ποιος δικαιούται δωρεάν δικηγόρο στην Ελλάδα;
Κατά τον ν. 3226/2004, πολίτες της ΕΕ και πολίτες τρίτων χωρών που διαμένουν νόμιμα στην ΕΕ, εφόσον το ετήσιο οικογενειακό τους εισόδημα δεν υπερβαίνει τα δύο τρίτα του ελάχιστου ετήσιου ατομικού εισοδήματος που προκύπτει από τον κατώτατο μισθό. Η υπόθεση δεν πρέπει να είναι προδήλως αβάσιμη. Σε ποινικές υποθέσεις ισχύουν πρόσθετες προϋποθέσεις ανάλογα με το αδίκημα.
Πού κάνω αίτηση για νομική βοήθεια;
Στις αστικές υποθέσεις, στο δικαστήριο του τόπου κατοικίας σας ή σε εκείνο όπου εκκρεμεί η υπόθεση· μετά την ενοποίηση του πρώτου βαθμού με τον ν. 5108/2024, στο Πρωτοδικείο. Στις ποινικές, στον πρόεδρο του δικαστηρίου που δικάζει, στον ανακριτή ή στον εισαγγελέα. Η γραμματεία ή ο Δικηγορικός Σύλλογος σας ενημερώνουν για το έντυπο.
Τι χαρτιά χρειάζομαι για δωρεάν δικηγόρο;
Αίτηση με περιγραφή της υπόθεσης, το τελευταίο εκκαθαριστικό φόρου εισοδήματος για εσάς και την οικογένειά σας, πιστοποιητικό οικογενειακής κατάστασης, υπεύθυνη δήλωση για εισοδήματα και περιουσία και τα βασικά έγγραφα της υπόθεσης (σύμβαση, κλήση, διαταγή πληρωμής). Αν είστε άνεργος, βεβαίωση της ΔΥΠΑ. Ελλιπής φάκελος καθυστερεί τον διορισμό.
Πληρώνω κάτι στον δικηγόρο που διορίζεται;
Όχι. Ο δικηγόρος που διορίζεται με τον ν. 3226/2004 αμείβεται από το Δημόσιο. Υποβάλλει στο δικαστήριο την απόφαση διορισμού, την απόφαση επί της υπόθεσης και τα δικόγραφα, και ο φάκελος διαβιβάζεται στο Υπουργείο Δικαιοσύνης για πληρωμή (ΚΥΑ 67900/2005). Αν σας ζητηθούν χρήματα, αναφέρετέ το στον Δικηγορικό Σύλλογο.
Τι είναι το ευεργέτημα πενίας;
Είναι απαλλαγή από την προκαταβολή των εξόδων της δίκης (δικαστικό ένσημο, επιδόσεις, έξοδα μαρτύρων και πραγματογνωμόνων) για διάδικο που δεν μπορεί να τα καταβάλει χωρίς να κινδυνεύσει η διατροφή του και της οικογένειάς του. Προβλέπεται στα άρθρα 194 επ. ΚΠολΔ και, για τα διοικητικά δικαστήρια, στο άρθρο 276 ΚΔΔ. Χορηγείται από το δικαστήριο για συγκεκριμένη δίκη.
Μπορώ να πάρω νομική βοήθεια για υπόθεση με την εφορία ή τον ΕΦΚΑ;
Για διαφορές μπροστά σε διοικητικό δικαστήριο το κύριο εργαλείο είναι το ευεργέτημα πενίας του άρθρου 276 ΚΔΔ, που απαλλάσσει από χαρτόσημο και δικαστικό ένσημο. Η αίτηση για το χαρτόσημο υποβάλλεται μαζί με την προσφυγή, για το ένσημο τουλάχιστον 20 ημέρες πριν από την πρώτη συζήτηση. Η απαλλαγή ισχύει χωριστά για κάθε βαθμό.
Πόσο καιρό πριν από τη δίκη πρέπει να ζητήσω δικηγόρο;
Όσο το δυνατόν νωρίτερα, ιδανικά μόλις λάβετε κλήση ή πριν καταθέσετε αγωγή. Ο δικαστής πρέπει να εξετάσει την αίτηση και ο δικηγόρος να μελετήσει τον φάκελο. Ο Άρειος Πάγος δεν δέχεται αναβολή όταν ο διάδικος είχε χρόνο να ζητήσει έγκαιρα διορισμό (ΑΠ 1590/2013).
Αν χάσω τη δίκη με νομική βοήθεια, πληρώνω τα έξοδα του αντιδίκου;
Μπορεί. Η νομική βοήθεια απαλλάσσει από την αμοιβή του δικού σας δικηγόρου και από την προκαταβολή εξόδων, όχι από την καταδίκη στη δικαστική δαπάνη του αντιδίκου. Το δικαστήριο μπορεί όμως να συμψηφίσει τα έξοδα, ιδίως σε οικογενειακές και εργατικές διαφορές. Αν κερδίσετε, τα έξοδα επιβάλλονται στον αντίδικο.
Δικαιούται δωρεάν δικηγόρο ο κατηγορούμενος σε ποινική δίκη;
Ο κατηγορούμενος για κακούργημα που δεν έχει συνήγορο παίρνει διορισμένο συνήγορο από το δικαστήριο. Με τον ν. 3226/2004 μπορεί επιπλέον να ζητήσει νομική βοήθεια, αν έχει χαμηλό εισόδημα, και σε ορισμένα πλημμελήματα. Η αίτηση γίνεται στον πρόεδρο του δικαστηρίου ή στον ανακριτή. Για την άσκηση αναίρεσης χρειάζεται επιπλέον ειδική εντολή (ΑΠ 2284/2007).
Ζω σε άλλη χώρα της ΕΕ και έχω δίκη στην Ελλάδα. Μπορώ να πάρω νομική βοήθεια;
Ναι, με τους κανόνες της οδηγίας 2003/8/ΕΚ για διασυνοριακές διαφορές. Υποβάλλετε αίτηση με το τυποποιημένο ευρωπαϊκό έντυπο στην αρμόδια αρχή του κράτους όπου ζείτε, η οποία τη διαβιβάζει στο Υπουργείο Δικαιοσύνης στην Ελλάδα. Η αίτηση και τα συνημμένα πρέπει να συνοδεύονται από μετάφραση στα ελληνικά.
Νομικός οδηγός – επιμέρους οδηγίες
Ανάλυση του εγγράφου μου →Νομικός οδηγόςΥποδείγματα συμβάσεωνΑρχική σελίδα της χώρας