Διαθήκη: πώς γίνεται, είδη και νόμιμη μοίρα
Η διαθήκη είναι η πράξη με την οποία ένα πρόσωπο ορίζει ποιος θα κληρονομήσει την περιουσία του μετά τον θάνατό του. Στην Ελλάδα επιτρέπονται τρία είδη διαθήκης: η ιδιόγραφη, η δημόσια και η μυστική (ΑΚ 1721 επ.). Η μορφή τους είναι αυστηρά καθορισμένη, και μια διαθήκη που δεν τηρεί τον τύπο είναι άκυρη. Ταυτόχρονα, ο διαθέτης δεν είναι απολύτως ελεύθερος: ορισμένοι στενοί συγγενείς, δηλαδή τα τέκνα, οι γονείς και ο σύζυγος, έχουν αναγκαστικό δικαίωμα στη νόμιμη μοίρα, που είναι το μισό της εξ αδιαθέτου μερίδας τους (ΑΚ 1825).
Ο οδηγός απευθύνεται σε όποιον θέλει να κάνει διαθήκη, να την τροποποιήσει ή να αναζητήσει ισχύουσα διαθήκη μετά από θάνατο. Εξηγεί τα τρία είδη, πότε συμφέρει το καθένα, ποιος έχει ικανότητα να συντάξει διαθήκη, πώς διατηρείται και δημοσιεύεται, τι ισχύει για τη νόμιμη μοίρα και την αποκλήρωση και ποια λάθη οδηγούν σε ακυρότητα. Αποτέλεσμα είναι μια έγκυρη διαθήκη που θα εκτελεστεί όπως τη θέλετε, χωρίς διαφορές μεταξύ των κληρονόμων.
Βασικά στοιχεία
Προθεσμία
Δεν υπάρχει προθεσμία για να συντάξετε διαθήκη, αρκεί να έχετε ικανότητα κατά τη στιγμή της σύνταξης. Μετά τον θάνατο του διαθέτη, οι κληρονόμοι με διαθήκη υποβάλλουν δήλωση φόρου κληρονομιάς εντός έξι μηνών ή ενός έτους, με την προθεσμία να αρχίζει από τη δημοσίευση της διαθήκης (ν. 2961/2001, άρθρα 62 και 63). Η αποποίηση πρέπει να γίνει μέσα σε τέσσερις μήνες ή ένα έτος από τότε που ο κληρονόμος έμαθε την επαγωγή (ΑΚ 1847). Η αγωγή ακύρωσης διαθήκης υπόκειται στους γενικούς κανόνες παραγραφής.
Τι να κάνετε
Βεβαιωθείτε ότι έχετε ικανότητα να συντάξετε διαθήκη. Ανίκανοι να συντάξουν διαθήκη είναι οι ανήλικοι και όσοι, κατά τον χρόνο της σύνταξης, δεν έχουν συνείδηση των πράξεών τους ή βρίσκονται σε ψυχική ή διανοητική διαταραχή που περιορίζει αποφασιστικά τη βούλησή τους (ΑΚ 1719, ΑΠ 412/2013). Ο έλεγχος αφορά τη στιγμή της σύνταξης, όχι την κατάσταση πριν ή μετά.
Αν υπάρχει αμφιβολία, για παράδειγμα λόγω ηλικίας ή ασθένειας, προτιμήστε δημόσια διαθήκη και ιατρική βεβαίωση για την πνευματική σας κατάσταση, ώστε η διαθήκη να μην προσβληθεί αργότερα.
Καταγράψτε την περιουσία και τους κληρονόμους σας. Σημειώστε τα ακίνητα (με στοιχεία Κτηματολογίου), τις καταθέσεις, τις μετοχές και τα οχήματα. Αποφασίστε ποιον ορίζετε κληρονόμο, ποιον κληροδόχο (για συγκεκριμένο πράγμα) και αν επιθυμείτε εξαιρέσεις.
Αν έχετε τέκνα, γονείς ή σύζυγο, ελέγξτε πρώτα πόσο προστατεύονται από τη νόμιμη μοίρα, για να μη χρειαστεί αργότερα αγωγή συμπλήρωσης. Η διαθήκη δεν μπορεί να στερήσει αυτούς τους συγγενείς από το αναγκαστικό τους δικαίωμα, εκτός αν ισχύει νόμιμος λόγος αποκλήρωσης.
Επιλέξτε το είδος διαθήκης. Η ιδιόγραφη γράφεται εξ ολοκλήρου με το χέρι του διαθέτη, φέρει ημερομηνία (ημέρα, μήνας, έτος) και υπογραφή του, και δεν κοστίζει τίποτα. Η δημόσια γίνεται με δήλωση του διαθέτη ενώπιον συμβολαιογράφου και μαρτύρων και είναι η ασφαλέστερη. Η μυστική γράφεται από τον διαθέτη ή από άλλον και παραδίδεται σφραγισμένη στον συμβολαιογράφο με μάρτυρες.
Ο ΑΚ δεν επιτρέπει κοινή διαθήκη δύο προσώπων· κάθε πρόσωπο κάνει δική του διαθήκη. Ο συμβολαιογράφος αμείβεται για τη δημόσια ή τη μυστική διαθήκη, και το ποσό εξαρτάται από την αξία της περιουσίας· ζητήστε προσφορά.
Αν κάνετε ιδιόγραφη, τηρήστε τα τρία στοιχεία. Πρέπει να είναι ολόκληρη γραμμένη με το χέρι σας, να έχει πλήρη χρονολογία και να είναι υπογεγραμμένη από εσάς. Η διαθήκη που δεν έχει γραφεί ολόκληρη, υπογραφεί και χρονολογηθεί με το χέρι του διαθέτη είναι άκυρη (ΑΠ 724/2014). Το ζήτημα πόσο επηρεάζει η έλλειψη μέρους της χρονολογίας, π.χ. της ημέρας του μήνα, παραπέμφθηκε στην Ολομέλεια του Αρείου Πάγου λόγω της ανάγκης ενότητας της νομολογίας (ΑΠ 2160/2014).
Μην τη δακτυλογραφήσετε και μην αφήσετε άλλον να τη γράψει. Κρατήστε το πρωτότυπο σε ασφαλές μέρος και ενημερώστε αξιόπιστο πρόσωπο που θα την παρουσιάσει μετά τον θάνατό σας.
Αν κάνετε δημόσια διαθήκη, προετοιμάστε τα στοιχεία για τον συμβολαιογράφο. Πηγαίνετε με ταυτότητα, ΑΦΜ, κατάλογο περιουσίας και στοιχεία των κληρονόμων. Ο συμβολαιογράφος συντάσσει το έγγραφο με βάση τη δήλωσή σας, το αναγιγνώσκει παρουσία μαρτύρων και το υπογράφετε. Εξηγεί και τις συνέπειες, ιδίως για τη νόμιμη μοίρα.
Η δημόσια διαθήκη έχει το πλεονέκτημα ότι διατηρείται στο αρχείο του συμβολαιογράφου, δεν χάνεται και ελέγχεται νομικά πριν υπογραφεί. Έτσι μειώνονται οι πιθανότητες ακύρωσης (βλ. και ΑΠ 1201/2014 για την ακυρότητα όταν ο διαθέτης δεν έχει συνείδηση των πράξεών του).
Φροντίστε για τη φύλαξη και την καταχώριση. Αν η διαθήκη δεν βρεθεί μετά τον θάνατο, η ιδιόγραφη μπορεί ακόμα να αποδειχθεί με μάρτυρες αν χάθηκε, αλλά η απόδειξη του περιεχομένου της είναι δύσκολη (ΑΠ 484/2013). Γι’ αυτό καταθέστε αντίγραφο σε αξιόπιστο πρόσωπο ή σε συμβολαιογράφο.
Οι δημόσιες και οι μυστικές διαθήκες καταχωρίζονται στο ηλεκτρονικό μητρώο πράξεων τελευταίας βούλησης των συμβολαιογράφων, ώστε οι κληρονόμοι να μπορούν να εντοπίσουν τη διαθήκη μετά τον θάνατο.
Προβλέψτε τη νόμιμη μοίρα και την αποκλήρωση. Η νόμιμη μοίρα ανήκει στους κατιόντες, στους γονείς, όταν δεν υπάρχουν κατιόντες, και στον σύζυγο, και ισούται με το μισό της εξ αδιαθέτου μερίδας (ΑΚ 1825). Αν η διαθήκη ή οι δωρεές σας την παραβιάζουν, ο δικαιούχος μπορεί να ζητήσει με αγωγή τη συμπλήρωσή της.
Μπορείτε να αποκληρώσετε συγγενή μόνο για τους λόγους που ορίζει ο νόμος και πρέπει να τους αναφέρετε στη διαθήκη. Για παράδειγμα, η νομολογία δέχεται την αποκλήρωση του συζύγου όταν υπάρχει βάσιμος λόγος διαζυγίου που οφείλεται σε υπαιτιότητά του (ΑΠ 2165/2014). Η επίκληση της νόμιμης μοίρας ενδέχεται να κριθεί καταχρηστική σε εξαιρετικές περιπτώσεις (ΑΠ 2177/2014, ΑΠ 2135/2013).
Μετά τον θάνατο, δημοσιεύστε τη διαθήκη. Για να ισχύσει έναντι τρίτων, η διαθήκη πρέπει να δημοσιευθεί από το Μονομελές Πρωτοδικείο της τελευταίας κατοικίας του διαθέτη, με αίτηση όποιου έχει έννομο συμφέρον, σε εκούσια δικαιοδοσία. Στη δημοσίευση καλούνται οι εξ αδιαθέτου κληρονόμοι και οι ενδιαφερόμενοι.
Από τη δημοσίευση αρχίζει η προθεσμία για τη δήλωση φόρου κληρονομιάς των εκ διαθήκης κληρονόμων (ν. 2961/2001, άρθρο 63). Στη συνέχεια ακολουθούν η αποδοχή ή η αποποίηση και η καταχώριση των ακινήτων.
Ερμηνεύστε και προστατεύστε τη διαθήκη από αμφισβήτηση. Όταν οι όροι είναι ασαφείς, το δικαστήριο αναζητά μόνο την αληθή βούληση του διαθέτη (ΑΚ 173, ΑΠ 1243/2013). Γράψτε σαφείς όρους, ονόματα και ποσοστά, και αποφύγετε αοριστίες.
Στις διασυνοριακές περιπτώσεις, η Σύμβαση της Χάγης του 1961 για τον τύπο των διαθηκών (ν. 1325/1983) και ο Κανονισμός 650/2012 διευκολύνουν την αναγνώριση της διαθήκης που έγινε στο εξωτερικό. Αν κατοικείτε ή έχετε περιουσία σε περισσότερες χώρες, ζητήστε συμβουλή για το ποιο δίκαιο εφαρμόζεται.
Τι να προσέξετε
- Ιδιόγραφη διαθήκη που δεν είναι ολόκληρη χειρόγραφη, χρονολογημένη και υπογεγραμμένη από τον διαθέτη: είναι άκυρη και η κληρονομιά πηγαίνει στους εξ αδιαθέτου κληρονόμους.
- Έλλειψη ή ελλιπής χρονολογία: η νομολογία έχει ασχοληθεί ειδικά με τις συνέπειες, και το ζήτημα έχει παραπεμφθεί στην Ολομέλεια (ΑΠ 2160/2014).
- Σύνταξη διαθήκης σε κατάσταση που αμφισβητείται η συνείδηση ή η νοητική ικανότητα, με κίνδυνο ακύρωσης (ΑΠ 412/2013, ΑΠ 1201/2014).
- Παραβίαση της νόμιμης μοίρας: ο αδικημένος συγγενής μπορεί να ζητήσει συμπλήρωση και να οδηγήσει σε δίκη μεταξύ των κληρονόμων.
- Απώλεια ή απόκρυψη της ιδιόγραφης διαθήκης: η απόδειξη του περιεχομένου με μάρτυρες είναι δυνατή αλλά δύσκολη (ΑΠ 484/2013).
- Αοριστία στη διατύπωση των διατάξεων: αναγκάζει το δικαστήριο να ερμηνεύσει τη βούληση του διαθέτη και παράγει διαφορές.
- Κοινή διαθήκη συζύγων ή άλλων προσώπων: δεν επιτρέπεται και είναι άκυρη.
- Παράλειψη δημοσίευσης και δήλωσης φόρου μετά τον θάνατο: καθυστερεί η αποδοχή και δημιουργεί πρόστιμα.
Νομική βάση
Σχετικές δικαστικές αποφάσεις
Συχνές ερωτήσεις
Ποια είδη διαθήκης υπάρχουν στην Ελλάδα;
Τρία: η ιδιόγραφη, που γράφεται ολόκληρη με το χέρι του διαθέτη, η δημόσια, που γίνεται ενώπιον συμβολαιογράφου και μαρτύρων, και η μυστική, που παραδίδεται σφραγισμένη στον συμβολαιογράφο (ΑΚ 1721 επ.). Η δημόσια είναι η ασφαλέστερη.
Είναι έγκυρη μια ιδιόγραφη διαθήκη χωρίς συμβολαιογράφο;
Ναι, αρκεί να είναι ολόκληρη γραμμένη, χρονολογημένη και υπογεγραμμένη με το χέρι του διαθέτη (ΑΠ 724/2014). Αν λείπει κάποιο στοιχείο, η διαθήκη είναι άκυρη. Μετά τον θάνατο πρέπει να δημοσιευθεί από το Μονομελές Πρωτοδικείο.
Τι είναι η νόμιμη μοίρα;
Είναι το αναγκαστικό μερίδιο των τέκνων, των γονέων, όταν δεν υπάρχουν κατιόντες, και του συζύγου. Ισούται με το μισό της μερίδας που θα έπαιρναν χωρίς διαθήκη (ΑΚ 1825). Δεν μπορεί να αφαιρεθεί με διαθήκη, εκτός αν υπάρχει νόμιμος λόγος αποκλήρωσης.
Μπορώ να αποκληρώσω ένα παιδί μου;
Μόνο για τους λόγους που ορίζει ο νόμος και με ρητή αναφορά του λόγου στη διαθήκη. Αν ο λόγος δεν αποδειχθεί, η αποκλήρωση είναι ανίσχυρη και το παιδί διατηρεί τη νόμιμη μοίρα του. Συμβουλευτείτε δικηγόρο πριν γράψετε τέτοια διάταξη.
Πόσο κοστίζει μια δημόσια διαθήκη;
Το κόστος περιλαμβάνει την αμοιβή του συμβολαιογράφου και τα έξοδα, και εξαρτάται από την αξία της περιουσίας και τη φύση της διαθήκης. Ζητήστε γραπτή προσφορά. Η ιδιόγραφη δεν έχει κόστος, αλλά ενέχει μεγαλύτερο κίνδυνο ακυρότητας ή απώλειας.
Πού φυλάσσεται η διαθήκη;
Η δημόσια φυλάσσεται στο αρχείο του συμβολαιογράφου και καταχωρίζεται στο ηλεκτρονικό μητρώο πράξεων τελευταίας βούλησης. Την ιδιόγραφη φυλάσσετε εσείς ή την καταθέτετε σε συμβολαιογράφο ή αξιόπιστο πρόσωπο, ώστε να βρεθεί μετά τον θάνατο.
Μπορεί να προσβληθεί μια διαθήκη;
Ναι, για λόγους όπως έλλειψη ικανότητας ή συνείδησης του διαθέτη κατά τη σύνταξη (ΑΠ 412/2013, ΑΠ 1201/2014), μη τήρηση του τύπου, απάτη ή απειλή. Την αγωγή ακύρωσης ασκεί όποιος έχει έννομο συμφέρον, π.χ. εξ αδιαθέτου κληρονόμος (ΑΠ 1108/2014).
Μπορώ να αλλάξω ή να ανακαλέσω τη διαθήκη μου;
Ναι, οποτεδήποτε όσο ζείτε, με νεότερη διαθήκη ή με άλλον τρόπο που ορίζει ο νόμος. Η νεότερη διαθήκη ισχύει στο μέτρο που αντιφάσκει με την προηγούμενη. Φροντίστε να καταστρέφετε ή να σημειώνετε ρητά την παλιά, για να αποφύγετε αμφισβήτηση.
Τι γίνεται αν δεν κάνω διαθήκη;
Η κληρονομιά περιέρχεται στους εξ αδιαθέτου κληρονόμους, δηλαδή σύζυγο και συγγενείς κατά τη σειρά του ΑΚ. Αν δεν υπάρχουν κληρονόμοι, κληρονομεί το Δημόσιο. Με διαθήκη μπορείτε να διαφοροποιήσετε τη μοιρασιά, μέσα στα όρια της νόμιμης μοίρας.
Ισχύει στην Ελλάδα διαθήκη που έγινε στο εξωτερικό;
Συνήθως ναι, αν τηρήθηκε ο τύπος που ορίζει η Σύμβαση της Χάγης του 1961 (ν. 1325/1983) ή ο Κανονισμός 650/2012. Χρειάζεται, κατά κανόνα, επίσημη μετάφραση και, ανάλογα με τη χώρα, Apostille. Ο έλεγχος γίνεται από συμβολαιογράφο ή δικηγόρο.
Νομικός οδηγός – επιμέρους οδηγίες
Ανάλυση του εγγράφου μου →Νομικός οδηγόςΥποδείγματα συμβάσεωνΑρχική σελίδα της χώρας