Αποδοχή κληρονομιάς: τα βήματα μετά τον θάνατο
Όταν πεθάνει ένα πρόσωπο, η κληρονομιά περιέρχεται αυτοδικαίως στους κληρονόμους του, αλλά αυτό δεν αρκεί για να μεταβιβαστούν στο όνομά τους τα ακίνητα, οι καταθέσεις και τα λοιπά περιουσιακά στοιχεία. Χρειάζονται συγκεκριμένα βήματα: ταυτοποίηση των κληρονόμων, δήλωση φόρου κληρονομιάς στην ΑΑΔΕ, συμβολαιογραφική πράξη αποδοχής και, για τα ακίνητα, καταχώριση στο Κτηματολόγιο ή στο υποθηκοφυλακείο.
Ο οδηγός απευθύνεται σε όποιον έχασε συγγενή και πρέπει να τακτοποιήσει την περιουσία του: σύζυγο, τέκνα, γονείς, αδέλφια ή κληρονόμους με διαθήκη. Εξηγεί τη σειρά των ενεργειών, τις προθεσμίες που δεν επιτρέπεται να χάσετε (ιδίως για την αποποίηση και τη δήλωση φόρου), τι σημαίνει αποδοχή, πότε χρειάζεται κληρονομητήριο και ποια λάθη προκαλούν πρόστιμα ή ευθύνη για χρέη. Αποτέλεσμα είναι να περάσουν νόμιμα στο όνομά σας τα περιουσιακά στοιχεία που σας αναλογούν.
Βασικά στοιχεία
Προθεσμία
Η δήλωση φόρου κληρονομιάς υποβάλλεται μέσα σε έξι μήνες από τον θάνατο, αν ο κληρονομούμενος πέθανε στην Ελλάδα, και μέσα σε ένα έτος, αν πέθανε στο εξωτερικό ή αν ο κληρονόμος διέμενε στο εξωτερικό (ν. 2961/2001, άρθρο 62). Για κληρονόμους με διαθήκη η προθεσμία αρχίζει από τη δημοσίευση της διαθήκης (άρθρο 63). Η προθεσμία αποποίησης είναι ξεχωριστή και συντομότερη: τέσσερις μήνες από τότε που ο κληρονόμος έμαθε την επαγωγή (ΑΚ 1847), ή ένα έτος αν ο θανών ή ο κληρονόμος βρίσκεται στο εξωτερικό. Αν δεν αποποιηθείτε εγκαίρως, η κληρονομιά θεωρείται αποδεκτή.
Τι να κάνετε
Εκδώστε τη ληξιαρχική πράξη θανάτου και αντίγραφα. Η δήλωση του θανάτου γίνεται στο ληξιαρχείο του Δήμου. Ζητήστε πολλά πιστοποιητικά θανάτου, γιατί θα τα ζητήσουν η ΑΑΔΕ, ο συμβολαιογράφος, οι τράπεζες και ο ΕΦΚΑ. Αν ο θάνατος έγινε στο εξωτερικό, χρειάζεται το ξένο πιστοποιητικό με Apostille και επίσημη μετάφραση, και καταχώριση στο ελληνικό ληξιαρχείο.
Από την ημερομηνία του θανάτου αρχίζουν να τρέχουν οι προθεσμίες, γι’ αυτό σημειώστε την ακριβή ημερομηνία και την ημερομηνία που μάθατε ότι ήσασταν κληρονόμος, αν διαφέρουν.
Εξακριβώστε αν υπάρχει διαθήκη. Ρωτήστε τους οικείους και τον συμβολαιογράφο ή τον δικηγόρο του θανόντος. Οι δημόσιες και οι μυστικές διαθήκες καταχωρίζονται στο ηλεκτρονικό μητρώο πράξεων τελευταίας βούλησης των συμβολαιογράφων, ώστε να μπορεί να γίνει αναζήτηση.
Αν βρεθεί ιδιόγραφη ή μυστική διαθήκη, πρέπει να δημοσιευτεί από το Μονομελές Πρωτοδικείο πριν χρησιμοποιηθεί. Χωρίς διαθήκη, η κληρονομιά περιέρχεται στους εξ αδιαθέτου κληρονόμους, δηλαδή σύζυγο και συγγενείς κατά τη σειρά που ορίζει ο ΑΚ.
Αποκτήστε πιστοποιητικό εγγυτέρων συγγενών. Το εκδίδει ο Δήμος όπου είναι εγγεγραμμένος ο θανών και δείχνει ποιοι είναι οι εξ αδιαθέτου κληρονόμοι του. Συχνά χρειάζονται επιπλέον πιστοποιητικό οικογενειακής κατάστασης και ληξιαρχικές πράξεις γέννησης και γάμου.
Το πιστοποιητικό μπορεί να ζητηθεί και ηλεκτρονικά μέσω του gov.gr. Ελέγξτε προσεκτικά τα στοιχεία, γιατί λάθη στα ονόματα ή στις συγγενικές σχέσεις μεταφέρονται σε όλα τα επόμενα έγγραφα.
Αποφασίστε αν αποδέχεστε ή αποποιείστε. Η αποδοχή σημαίνει ότι αναλαμβάνετε την περιουσία αλλά και τα χρέη, με ευθύνη που μπορεί να υπερβαίνει την αξία της κληρονομιάς. Αν υπάρχουν χρέη, εξετάστε την αποποίηση ή την αποδοχή με το ευεργέτημα της απογραφής (ΑΚ 1902 επ.), που περιορίζει την ευθύνη στην αξία της κληρονομιάς.
Η σιωπή δεν είναι ουδέτερη: όταν παρέλθει η προθεσμία αποποίησης χωρίς δήλωση, η κληρονομιά θεωρείται αποδεκτή. Η νομολογία δέχεται ότι αυτή η πλασματική αποδοχή μπορεί να ακυρωθεί λόγω ουσιώδους πλάνης, αλλά μόνο μέσα σε εξάμηνη προθεσμία (ΑΠ 173/2014, ΑΠ 1109/2014).
Υποβάλετε τη δήλωση φόρου κληρονομιάς στην ΑΑΔΕ. Η υποβολή γίνεται ηλεκτρονικά μέσω myAADE από τους κληρονόμους ή από πληρεξούσιο, με τα στοιχεία του θανόντος και των περιουσιακών του στοιχείων: ακίνητα (με Ε9 και συμβόλαια), καταθέσεις, μετοχές, οχήματα. Ο φόρος εξαρτάται από τη συγγενική σχέση: ο κώδικας κατατάσσει τους κληρονόμους σε τρεις κατηγορίες με χωριστές κλίμακες (ν. 2961/2001, άρθρο 29), και τα αφορολόγητα όρια και οι συντελεστές αναπροσαρμόζονται, γι’ αυτό ελέγξτε το ισχύον κείμενο ή ρωτήστε λογιστή.
Αν υποβάλετε εκπρόθεσμα, προβλέπονται πρόστιμα. Η δήλωση χρειάζεται και για να εκδοθεί το πιστοποιητικό που ζητούν οι συμβολαιογράφοι και τα δικαστήρια (βλ. ΑΠ 1108/2014 για το πότε δεν απαιτείται).
Κρατήστε το αποδεικτικό υποβολής και την εκκαθάριση του φόρου: θα τα ζητήσει ο συμβολαιογράφος και κάθε τράπεζα. Αν υπάρχουν περισσότεροι κληρονόμοι, μπορεί να υποβληθεί μία κοινή δήλωση, αλλά κάθε κληρονόμος ευθύνεται για τον δικό του φόρο, και πρέπει να έχει δικό του ΑΦΜ.
Αποδεχθείτε συμβολαιογραφικά την κληρονομιά. Για τα ακίνητα η αποδοχή γίνεται με συμβολαιογραφική πράξη, στην οποία οι κληρονόμοι δηλώνουν ότι δέχονται την κληρονομιά και ότι τους ανήκουν τα αναφερόμενα περιουσιακά στοιχεία. Παρουσιάζετε ταυτότητα, ΑΦΜ, πιστοποιητικό εγγυτέρων συγγενών ή τη δημοσιευμένη διαθήκη, αντίγραφο της δήλωσης φόρου και τα στοιχεία των ακινήτων.
Με το ίδιο έγγραφο μπορούν να γίνουν και τυχόν συμφωνίες μεταξύ των κληρονόμων (π.χ. διανομή). Η αμοιβή του συμβολαιογράφου και ο φόρος μεταγραφής εξαρτώνται από την αξία και τη φύση των στοιχείων.
Καταχωρίστε τα ακίνητα στο Κτηματολόγιο ή στο υποθηκοφυλακείο. Η πράξη αποδοχής πρέπει να καταχωριστεί, ώστε οι κληρονόμοι να εμφανίζονται ως δικαιούχοι. Ο συμβολαιογράφος το αναλαμβάνει συνήθως. Χωρίς καταχώριση δεν μπορείτε να πουλήσετε, να υποθηκεύσετε ή να μεταβιβάσετε το ακίνητο με ασφάλεια.
Ελέγξτε ότι όλα τα ακίνητα του θανόντος έχουν αναγραφεί, και ειδικά τα μικρά, τα αγροτεμάχια και τα συνιδιόκτητα· η παράλειψη δημιουργεί αργότερα νέα δαπάνη και χρονοτριβή.
Μεταφέρετε καταθέσεις, οχήματα και ασφάλιση. Οι τράπεζες ζητούν συνήθως πιστοποιητικό θανάτου, πιστοποιητικό εγγυτέρων συγγενών ή κληρονομητήριο ή διαθήκη, και αποδεικτικό υποβολής της δήλωσης φόρου. Τα οχήματα μεταβιβάζονται με τα ίδια έγγραφα στις υπηρεσίες Μεταφορών. Ενημερώστε επίσης τον ΕΦΚΑ και τυχόν ασφαλιστικές εταιρείες.
Μην αναλάβετε χρήματα πριν ολοκληρωθεί η διαδικασία, γιατί ορισμένες πράξεις μπορεί να θεωρηθούν σιωπηρή αποδοχή και να σας δεσμεύσουν.
Αποκτήστε κληρονομητήριο όταν χρειάζεται. Το κληρονομητήριο είναι δικαστικό έγγραφο που βεβαιώνει ποιοι είναι κληρονόμοι και σε ποια μερίδα. Εκδίδεται από το Μονομελές Πρωτοδικείο, με αίτηση σε εκούσια δικαιοδοσία, και είναι χρήσιμο όταν υπάρχει αμφιβολία ή διαφωνία, ή όταν το ζητούν τράπεζες και εταιρείες.
Για διασυνοριακές κληρονομιές εντός της ΕΕ υπάρχει και το Ευρωπαϊκό Πιστοποιητικό Κληρονομίας (Κανονισμός ΕΕ 650/2012), που αναγνωρίζεται σε όλα τα κράτη μέλη.
Τι να προσέξετε
- Εκπρόθεσμη δήλωση φόρου κληρονομιάς: προσαυξήσεις και πρόστιμα, και αδυναμία έκδοσης αποδεικτικών από την ΑΑΔΕ.
- Παράλειψη αποποίησης μέσα στην προθεσμία: η κληρονομιά θεωρείται αποδεκτή και ο κληρονόμος ευθύνεται και για τα χρέη.
- Πράξεις που θεωρούνται σιωπηρή αποδοχή, όπως η ανάληψη καταθέσεων ή η πώληση ακινήτου πριν αποφασίσετε.
- Παράλειψη δήλωσης ενός ακινήτου ή λογαριασμού: ανακύπτει αργότερα νέα δήλωση και, ενδεχομένως, πρόστιμο.
- Λανθασμένο πιστοποιητικό εγγυτέρων συγγενών ή παράλειψη κάποιου κληρονόμου, με συνέπεια ακυρότητα ή διαφωνία.
- Αποδοχή χωρίς έλεγχο για οφειλές προς τράπεζες, εφορία ή ΕΦΚΑ: όταν υπάρχουν χρέη, η αποδοχή με ευεργέτημα απογραφής προστατεύει την προσωπική περιουσία.
- Μη καταχώριση της πράξης αποδοχής στο Κτηματολόγιο ή στο υποθηκοφυλακείο: τα ακίνητα δεν μπορούν να μεταβιβαστούν.
- Αγνόηση του ότι η νόμιμη μοίρα προστατεύει ορισμένους συγγενείς ακόμη και όταν υπάρχει διαθήκη, με αποτέλεσμα διαφορές μεταξύ κληρονόμων.
Νομική βάση
Σχετικές δικαστικές αποφάσεις
Συχνές ερωτήσεις
Πόσο χρόνο έχω για να αποδεχθώ μια κληρονομιά;
Δεν υπάρχει προθεσμία για ρητή αποδοχή, αλλά υπάρχει προθεσμία αποποίησης (τέσσερις μήνες ή ένα έτος). Όταν παρέλθει, η κληρονομιά θεωρείται αποδεκτή. Η δήλωση φόρου κληρονομιάς έχει δική της προθεσμία, έξι μήνες ή ένα έτος.
Πότε πρέπει να υποβληθεί η δήλωση φόρου κληρονομιάς;
Μέσα σε έξι μήνες από τον θάνατο, αν ο θανών πέθανε στην Ελλάδα, και μέσα σε ένα έτος αν πέθανε στο εξωτερικό ή αν ο κληρονόμος διέμενε στο εξωτερικό. Για κληρονόμους με διαθήκη η προθεσμία αρχίζει από τη δημοσίευσή της (ν. 2961/2001, άρθρα 62 και 63).
Πού υποβάλλεται η δήλωση φόρου κληρονομιάς;
Ηλεκτρονικά μέσω της πλατφόρμας myAADE της ΑΑΔΕ. Την υποβολή μπορεί να κάνει ο κληρονόμος ή πληρεξούσιός του, π.χ. δικηγόρος ή λογιστής. Επισυνάπτονται τα στοιχεία των περιουσιακών στοιχείων και το πιστοποιητικό εγγυτέρων συγγενών.
Χρειάζεται συμβολαιογράφος για την αποδοχή κληρονομιάς;
Για ακίνητα, ναι: η αποδοχή γίνεται με συμβολαιογραφική πράξη, που καταχωρίζεται στο Κτηματολόγιο ή στο υποθηκοφυλακείο. Για καταθέσεις και κινητά, αρκούν συχνά το πιστοποιητικό εγγυτέρων συγγενών και η διαθήκη, ανάλογα με τις απαιτήσεις του ιδρύματος.
Τι είναι το κληρονομητήριο και πότε χρειάζεται;
Είναι δικαστική πράξη που βεβαιώνει ποιοι είναι κληρονόμοι και σε ποια μερίδα. Δεν απαιτείται πάντοτε, αλλά το ζητούν τράπεζες ή εταιρείες όταν υπάρχουν αμφιβολίες ή περισσότεροι κληρονόμοι. Εκδίδεται από το Μονομελές Πρωτοδικείο με αίτηση.
Τι γίνεται αν ο θανών είχε χρέη;
Ο κληρονόμος που αποδέχεται ευθύνεται και για τα χρέη. Για να περιορίσετε την ευθύνη στην αξία της κληρονομιάς, αποδεχθείτε με το ευεργέτημα της απογραφής, ή αποποιηθείτε μέσα στην προθεσμία.
Μπορώ να ανακαλέσω την αποδοχή;
Όχι ελεύθερα. Η αποδοχή μπορεί να προσβληθεί μόνο για λόγους που προβλέπει ο νόμος, π.χ. ουσιώδη πλάνη, με εξάμηνη παραγραφή της σχετικής αξίωσης, όπως δέχεται η νομολογία (ΑΠ 173/2014).
Πώς αποδεικνύεται η αποδοχή κληρονομιάς;
Η αποδοχή μπορεί να είναι ρητή ή σιωπηρή (ΑΠ 725/2014). Αποδεικνύεται με τη συμβολαιογραφική πράξη, με την υποβολή δήλωσης φόρου ως κληρονόμος, ή με πράξεις διαχείρισης της περιουσίας. Η πιο ασφαλής μορφή είναι το συμβολαιογραφικό έγγραφο.
Ισχύει ο ίδιος κανόνας αν ο θανών ζούσε στο εξωτερικό;
Οι προθεσμίες είναι μεγαλύτερες: ένα έτος για τη δήλωση φόρου και ένα έτος για την αποποίηση. Για την περιουσία στο εξωτερικό ισχύουν οι κανόνες της χώρας εκείνης και ο Κανονισμός ΕΕ 650/2012 για τα κράτη μέλη. Συμβουλευτείτε δικηγόρο με εμπειρία σε διασυνοριακές κληρονομιές.
Ποιοι κληρονομούν όταν δεν υπάρχει διαθήκη;
Οι νόμιμοι κληρονόμοι εξ αδιαθέτου: ο σύζυγος και οι συγγενείς σε τάξεις κατά τον ΑΚ. Την πρώτη τάξη αποτελούν οι κατιόντες, δηλαδή τα τέκνα, και κληρονομούν πρώτοι. Το πιστοποιητικό εγγυτέρων συγγενών αποδεικνύει τη σχέση.
Πόσο κοστίζει η διαδικασία αποδοχής κληρονομιάς;
Το κόστος αποτελείται από τον φόρο κληρονομιάς (όπου υπάρχει), την αμοιβή και τα έξοδα του συμβολαιογράφου, τα τέλη καταχώρισης στο Κτηματολόγιο ή στο υποθηκοφυλακείο και τυχόν αμοιβή δικηγόρου ή λογιστή. Το συνολικό ποσό εξαρτάται από την αξία και τη φύση των στοιχείων, γι’ αυτό ζητήστε γραπτή εκτίμηση από τον συμβολαιογράφο πριν ξεκινήσετε.
Νομικός οδηγός – επιμέρους οδηγίες
Ανάλυση του εγγράφου μου →Νομικός οδηγόςΥποδείγματα συμβάσεωνΑρχική σελίδα της χώρας