Νόμιμη μοίρα και αποκλήρωση: τι δικαιούστε αν σας παρέλειψε η διαθήκη

Μέμψη άστοργης δωρεάς: δύο χρόνια από τον θάνατο του κληρονομουμένου (ΑΚ 1837). Η αγωγή περί κλήρου του μεριδούχου υπόκειται στη γενική εικοσαετή παραγραφή (ΑΚ 249). Αποποίηση, αν δεν θέλετε την κληρονομιά: τέσσερις μήνες από τη γνώση της επαγωγής και του λόγου της (ΑΚ 1847). Δήλωση φόρου κληρονομιάς: έξι μήνες από τον θάνατο ή τη δημοσίευση της διαθήκης (ένα έτος αν ο θάνατος ή η διαμονή του κληρονόμου ήταν στο εξωτερικό, ν. 2961/2001 άρθρα 62–63)· αν το δικαίωμά σας αμφισβητείται και δεν έχετε τη νομή, η φορολογική υποχρέωση γεννιέται όταν λήξει η επιδικία ή γίνει συμβιβασμός (άρθρο 7).

1. Βρείτε αν είστε μεριδούχος και ποιο είναι το ποσοστό σας. Νόμιμοι μεριδούχοι είναι οι κατιόντες, ο επιζών σύζυγος και οι γονείς, εφόσον θα καλούνταν ως εξ αδιαθέτου κληρονόμοι· τα αδέλφια και οι λοιποί συγγενείς δεν έχουν νόμιμη μοίρα. Η μοίρα ισούται με το μισό της εξ αδιαθέτου μερίδας. Παράδειγμα: ο θανών αφήνει σύζυγο και δύο παιδιά. Εξ αδιαθέτου ο σύζυγος θα έπαιρνε 1/4 και κάθε παιδί 3/8, άρα η νόμιμη μοίρα του συζύγου είναι 1/8 και κάθε παιδιού 3/16. Χωρίς παιδιά, ο σύζυγος που συντρέχει με γονείς θα έπαιρνε 1/2, άρα η μοίρα του είναι 1/4. Για τον υπολογισμό χρειάζεστε πιστοποιητικό εγγυτέρων συγγενών από τον δήμο και πιστοποιητικό οικογενειακής κατάστασης του θανόντος. Αν παραλείψετε αυτό το βήμα, κινδυνεύετε να ζητήσετε λάθος ποσοστό, κάτι που κάνει την αγωγή αόριστη ή μερικώς αβάσιμη.
2. Αποκτήστε αντίγραφο της διαθήκης και του πρακτικού δημοσίευσής της. Η ιδιόγραφη ή μυστική διαθήκη δημοσιεύεται από το Ειρηνοδικείο ή το Πρωτοδικείο, η δημόσια από τον συμβολαιογράφο που την κατάρτισε· αντίγραφο χορηγεί η γραμματεία του δικαστηρίου όπου δημοσιεύθηκε, με αίτηση και επίδειξη έννομου συμφέροντος. Ζητήστε και πιστοποιητικό από το Γενικό Αρχείο Διαθηκών ότι δεν υπάρχει μεταγενέστερη διαθήκη. Διαβάστε προσεκτικά τι σας αφήνει η διαθήκη: πλήρη αποκλεισμό, μικρότερο ποσοστό, μόνο επικαρπία ή κληροδότημα. Σε όλες αυτές τις περιπτώσεις ο περιορισμός θεωρείται ότι δεν γράφτηκε κατά το μέρος που θίγει τη μοίρα σας (ΑΚ 1829)· ο Άρειος Πάγος έκρινε ότι η εγκατάσταση αναγκαίου κληρονόμου μόνο στην επικαρπία είναι τέτοιος περιορισμός και ο μεριδούχος δικαιούται πλήρη κυριότητα κατά το ποσοστό της μοίρας του (ΑΠ 1029/2014).
3. Συγκεντρώστε όλη την περιουσία του θανόντος κατά τον χρόνο του θανάτου: ακίνητα με τα στοιχεία του κτηματολογίου ή του υποθηκοφυλακείου, καταθέσεις, μετοχές, οχήματα, εταιρικά μερίδια. Από το ενεργητικό αφαιρούνται τα χρέη και τα έξοδα κηδείας (ΑΚ 1831 παρ. 1). Η αποτίμηση γίνεται με βάση την αξία κατά τον θάνατο, όχι κατά την άσκηση της αγωγής. Για τα ακίνητα συνήθως χρησιμοποιείται εκτίμηση πιστοποιημένου εκτιμητή ή μηχανικού, γιατί η αντικειμενική αξία της εφορίας συχνά απέχει πολύ από την αγοραία. Ζητήστε από τις τράπεζες βεβαίωση υπολοίπων κατά την ημέρα του θανάτου· ως κληρονόμος έχετε δικαίωμα να τη λάβετε. Χωρίς πλήρη κατάλογο και αξίες η αγωγή κρίνεται αόριστη, γιατί το δικαστήριο δεν μπορεί να υπολογίσει αν και κατά πόσο θίγεται η μοίρα σας.
4. Προσθέστε στον υπολογισμό τις δωρεές και τις γονικές παροχές εν ζωή. Στην αξία της κληρονομιάς προστίθεται ό,τι ο κληρονομούμενος παραχώρησε χωρίς αντάλλαγμα, ενώ εξαιρούνται οι δωρεές από λόγους ευπρέπειας ή ηθικού καθήκοντος (ΑΚ 1831 παρ. 2). Οι γονικές παροχές θεωρούνται δωρεά μόνο κατά το μέρος που υπερβαίνουν το μέτρο που επέβαλλαν οι περιστάσεις (ΑΚ 1509), όπως εξήγησε ο Άρειος Πάγος (ΑΠ 2180/2014). Ό,τι πήρε ο ίδιος ο μεριδούχος με δωρεά ή γονική παροχή καταλογίζεται στη δική του μοίρα (ΑΚ 1833). Τα σχετικά άρθρα του ΑΚ αντικαταστάθηκαν με τον ν. 1329/1983, ο οποίος ορίζει και ότι για παροχές πριν από το 1983 εφαρμόζεται το παλαιό κείμενο (άρθρο 88). Ζητήστε από το κτηματολόγιο ή το υποθηκοφυλακείο αναζήτηση στο όνομα του θανόντος για να εντοπίσετε συμβόλαια δωρεάς.
5. Δοκιμάστε πρώτα συμβιβαστική λύση με τους εκ διαθήκης κληρονόμους. Στείλτε εξώδικη δήλωση μέσω δικαστικού επιμελητή, όπου αναφέρετε την ιδιότητα μεριδούχου, το ποσοστό και τα περιουσιακά στοιχεία, και καλείτε σε διανομή ή εξαγορά της μοίρας. Η επίδοση γίνεται κατά τον Κώδικα Δικαστικών Επιμελητών και η αμοιβή είναι συνήθως μερικές δεκάδες ευρώ. Ο συμβιβασμός καταρτίζεται με συμβολαιογραφική πράξη αποδοχής κληρονομιάς και διανομής ή με σύμβαση εξόφλησης σε χρήμα και μεταγράφεται. Προσοχή στη φορολογία: όποιος πήρε με συμβιβασμό μέρος της κληρονομιάς ή αποζημίωση έναντι παραίτησης φορολογείται από τον χρόνο του συμβιβασμού (ν. 2961/2001 άρθρο 7 περ. δ). Αν παραλείψετε το βήμα, δεν χάνετε δικαίωμα, αλλά η δίκη είναι ακριβότερη και ο αντίδικος μπορεί να ισχυριστεί ότι δεν είχατε ποτέ ζητήσει κάτι.
6. Αν η άλλη πλευρά αρνείται, ασκήστε αγωγή περί κλήρου (ΑΚ 1871 επ.) ως αναγκαίος κληρονόμος για το ποσοστό της νόμιμης μοίρας σας. Αρμόδιο είναι το Μονομελές ή το Πολυμελές Πρωτοδικείο ανάλογα με την αξία του αντικειμένου, της περιφέρειας της τελευταίας κατοικίας του θανόντος. Η αγωγή πρέπει να περιέχει τη συγγένεια, τη διαθήκη, όλα τα στοιχεία της κληρονομιάς με αξίες κατά τον θάνατο, τις δωρεές που συνυπολογίζονται και τον αριθμητικό υπολογισμό του ποσοστού (ΑΠ 1369/2014 για τα στοιχεία της αγωγής). Υπογράφεται υποχρεωτικά από δικηγόρο και προκαταβάλλεται δικαστικό ένσημο ανάλογο με την αξία. Αν η αγωγή αφορά ακίνητα, εγγράφεται στο κτηματολόγιο ή στο βιβλίο διεκδικήσεων· χωρίς αυτή την εγγραφή μπορεί να μεταβιβαστεί το ακίνητο σε τρίτο και η απόφαση δεν θα του αντιτάσσεται.
7. Αν η κληρονομιά δεν αρκεί για να καλυφθεί η μοίρα σας επειδή ο θανών είχε δωρίσει μεγάλο μέρος της, ζητήστε με μέμψη άστοργης δωρεάς την επιστροφή των δωρεών κατά το μέρος που λείπει (ΑΚ 1835 επ.). Η αξίωση στρέφεται κατά του δωρεοδόχου και πρώτα κατά της πιο πρόσφατης δωρεάς. Η προθεσμία είναι σύντομη, δύο χρόνια από τον θάνατο (ΑΚ 1837), και συχνά χάνεται επειδή οι συγγενείς περιμένουν πρώτα τη δημοσίευση της διαθήκης ή μια αποτυχημένη διαπραγμάτευση. Όταν το δωρηθέν ήταν το μοναδικό στοιχείο της περιουσίας, στοιχείο της αγωγής είναι η αξία του κατά τον χρόνο της δωρεάς (ΑΠ 2180/2014). Ζητήστε ταυτόχρονα ασφαλιστικά μέτρα, όπως εγγραφή προσημείωσης ή απαγόρευση διάθεσης, αν φοβάστε ότι ο δωρεοδόχος θα πουλήσει το ακίνητο.
8. Αν η διαθήκη σάς αποκληρώνει, ελέγξτε αν η αποκλήρωση είναι έγκυρη. Η αποκλήρωση στερεί τη νόμιμη μοίρα μόνο για τους περιοριστικούς λόγους του νόμου: για κατιόντες, ιδίως επιβουλή της ζωής, πρόθεση σωματικής κάκωσης ή βαρύ έγκλημα σε βάρος του διαθέτη ή στενών συγγενών του, κακόβουλη παραβίαση της υποχρέωσης διατροφής, ανέντιμο ή ανήθικο βίο παρά τη θέληση του διαθέτη (ΑΚ 1840)· για τον σύζυγο, την ύπαρξη λόγου διαζυγίου κατά το άρθρο 1842 όπως το αντικατέστησε ο ν. 1329/1983 (βλ. ΑΠ 1375/2014). Ο λόγος πρέπει να υπάρχει κατά τη σύνταξη και να αναφέρεται στη διαθήκη (ΑΚ 1843)· το βάρος απόδειξης φέρει όποιος επικαλείται την αποκλήρωση (ΑΚ 1844) και η συγχώρεση την εξαφανίζει (ΑΚ 1845). Αποκλήρωση χωρίς λόγο ή με αόριστο λόγο ισοδυναμεί με παράλειψη και ο μεριδούχος ζητά τη μοίρα του κανονικά.
9. Όταν τελεσιδικήσει η απόφαση ή υπογραφεί ο συμβιβασμός, κλείστε τις φορολογικές και κτηματολογικές εκκρεμότητες. Υποβάλετε δήλωση φόρου κληρονομιάς στην ΑΑΔΕ (myPROPERTY) για το ποσοστό σας· στην αμφισβητούμενη κληρονομιά η υποχρέωση γεννιέται με τη λήξη της επιδικίας (ν. 2961/2001 άρθρο 7 περ. β και γ). Για κάθε μεταβίβαση ή υποθήκευση στη συνέχεια χρειάζεστε πιστοποιητικό του άρθρου 105 του ίδιου νόμου, που ισχύει ένα έτος· ο τύπος του ορίζεται με την απόφαση 1011294/70/Α΄0013/2004. Η απόφαση ή το συμβόλαιο μεταγράφεται ή καταχωρίζεται στο κτηματολόγιο. Χωρίς φορολογική δήλωση και καταχώριση δεν μπορείτε να πουλήσετε ούτε να ενοικιάσετε νόμιμα το μερίδιό σας, και προστίθενται πρόστιμα εκπρόθεσμης δήλωσης.

• Η διετής προθεσμία της μέμψης άστοργης δωρεάς (ΑΚ 1837) τρέχει από τον θάνατο και όχι από τη δημοσίευση της διαθήκης ή από τη στιγμή που μάθατε για τη δωρεά. Μετά τη λήξη της, ακόμη και δωρεά όλης της περιουσίας μένει απρόσβλητη.
• Αγωγή χωρίς πλήρη κατάλογο κληρονομιαίων στοιχείων, αξίες κατά τον θάνατο και αριθμητικό υπολογισμό του ποσοστού απορρίπτεται ως αόριστη. Στην αναίρεση η έλλειψη αυτή δεν θεραπεύεται.
• Η παραίτηση από τη νόμιμη μοίρα ενώ ζει ο κληρονομούμενος είναι άκυρη ως σύμβαση για κληρονομιά ζώντος (ΑΚ 368). Η άσκηση της μοίρας μπορεί όμως να κριθεί καταχρηστική μόνο υπό πολύ αυστηρές προϋποθέσεις (ΑΠ 2177/2014, ΑΠ 2135/2013).
• Όποιος αποδεχθεί ρητά ή σιωπηρά την κληρονομιά χωρίς ευεργέτημα απογραφής ευθύνεται και για τα χρέη του θανόντος, κατά το ποσοστό του. Ελέγξτε πρώτα το παθητικό, ιδίως οφειλές προς ΑΑΔΕ, ΕΦΚΑ και τράπεζες.
• Χωρίς εγγραφή της αγωγής στο κτηματολόγιο ο εκ διαθήκης κληρονόμος μπορεί να πουλήσει ή να υποθηκεύσει το ακίνητο. Ο καλόπιστος τρίτος προστατεύεται και σας μένει μόνο αποζημίωση.
• Η γονική παροχή δεν συνυπολογίζεται πάντα ολόκληρη. Λογίζεται ως δωρεά μόνο κατά το μέρος που υπερέβαινε τις ανάγκες και τις περιστάσεις (ΑΚ 1509), και αυτό πρέπει να το αποδείξετε.
• Η αποκλήρωση με αόριστη αιτιολογία («επειδή με εγκατέλειψε») συνήθως δεν αντέχει. Ο διαθέτης που θέλει να αποκληρώσει πρέπει να περιγράψει συγκεκριμένα περιστατικά και να κρατήσει αποδείξεις.
• Ο φόρος υπολογίζεται και επί της νόμιμης μοίρας που αποκτήθηκε με δίκη ή συμβιβασμό. Η εκπρόθεσμη δήλωση μετά τη λήξη της επιδικίας επιφέρει πρόστιμα και τόκους.

Ανάλυση του εγγράφου μου →Νομικός οδηγόςΥποδείγματα συμβάσεωνΑρχική σελίδα της χώρας

Ενημέρωση: 04/11/2026 · Πηγές: Ν. 1329/1983, άρθρα 24–26 (αντικατάσταση ΑΚ 1820, 1822, 1831, 1833, 1834, 1842) και μεταβατικά άρθρα 87–88 για τον υπολογισμό της νόμιμης μοίρας (ιστορικό κείμενο), Ν. 2961/2001 Κώδικας Φορολογίας Κληρονομιών, άρθρα 7 (επιδικία και συμβιβασμός), 62–63 (προθεσμία δήλωσης) και 105 (πιστοποιητικό), Απόφαση 1011294/70/Α΄0013/2004: αίτηση και πιστοποιητικό του άρθρου 105 ν. 2961/2001, Ν. 2318/1995 Κώδικας Δικαστικών Επιμελητών (επίδοση εξώδικων και δικογράφων), et.gr, EUR-Lex

Οι επεξηγήσεις παράγονται από το επίσημο κείμενο και είναι ενδεικτικές· δεσμευτικό είναι μόνο το πλήρες κείμενο, στο οποίο παραπέμπει κάθε σελίδα. Η Europaius παρέχει νομική πληροφόρηση, όχι δικηγορικές υπηρεσίες.