Levenstestament en volmacht: wie beslist als u het niet meer kunt
Door dementie, een ongeval of een ernstige ziekte kan iemand niet meer zelf beslissen over geld, woning of medische behandeling. Wie dat niet vooraf regelt, is afhankelijk van een maatregel van de kantonrechter: beschermingsbewind voor de financiën (art. 1:431 BW), mentorschap voor persoonlijke en medische zaken (art. 1:450 BW) of, in het uiterste geval, curatele (art. 1:378 BW). Met een levenstestament legt u zelf vast wie u dan vertegenwoordigt en hoe. Een levenstestament is geen wettelijk begrip, maar een notariële akte met een of meer volmachten (art. 3:60 BW), aangevuld met wensen over zorg, wonen en medische beslissingen.
Deze handleiding is voor iedereen die wil voorkomen dat familieleden later naar de kantonrechter moeten, en voor kinderen of partners van iemand die al minder goed kan beslissen. U leest wat een levenstestament regelt, waarom de notariële vorm aan te raden is, hoe u toezicht en controle inbouwt, wat een schriftelijke wilsverklaring over medische behandeling is, wanneer de volmacht ingaat en eindigt, en wat er gebeurt als er geen levenstestament is. Aan het eind weet u welke keuzes u moet maken en welke fouten de volmacht onbruikbaar maken.
Kernpunten
Termijn
Een levenstestament moet worden opgesteld zolang u nog wilsbekwaam bent; daarna kan het niet meer. De volmacht kan direct ingaan of pas als een arts verklaart dat u niet meer zelf kunt beslissen. Een volmacht eindigt van rechtswege bij uw overlijden of bij curatele (art. 3:72 BW); voor de afwikkeling van de nalatenschap is daarna de executeur of erfgenaam bevoegd. Laat het levenstestament eens in de vijf jaar of bij grote veranderingen controleren.
Wat te doen
Bepaal wat u wilt regelen. Een levenstestament kan gaan over financiële zaken (bankrekeningen, belastingaangifte, verkoop van de woning, schenkingen), over persoonlijke zaken (wonen, zorg, verpleeghuis) en over medische beslissingen (wie namens u met artsen praat en welke behandelingen u niet wilt). Maak per onderwerp een lijst van beslissingen die in uw situatie kunnen voorkomen.
Denk ook aan een eigen onderneming, een tweede woning in het buitenland, huisdieren en digitale accounts. Hoe concreter u bent, hoe beter de gevolmachtigde weet wat u zou hebben gewild. Bespreek uw keuzes vooraf met de mensen die u wilt aanwijzen; een volmacht zonder vertrouwen werkt in de praktijk niet.
Kies een of meer gevolmachtigden en een vervanger. U wijst iemand aan die u volledig vertrouwt, vaak een partner of kind. U kunt twee gevolmachtigden kiezen die alleen of samen handelen, en een vervanger voor het geval de eerste niet kan of wil. Voor medische zaken kunt u een andere persoon aanwijzen dan voor financiële zaken.
Leg vast of de gevolmachtigde een beloning krijgt en of hij ook voor zichzelf mag handelen, bijvoorbeeld als koper van uw woning. Bij tegenstrijdig belang is extra waarborg nodig. Denk eraan dat de gevolmachtigde zelf ook ouder wordt; een jongere vervanger is verstandig.
Laat het levenstestament bij een notaris opstellen. Een onderhandse volmacht is geldig, maar banken, de Belastingdienst en het Kadaster accepteren in de praktijk bijna alleen een notariële akte, en voor de verkoop van een woning of het vestigen van een hypotheek is een notariële volmacht nodig. De notaris toetst bovendien of u wilsbekwaam bent en of u niet onder druk staat, wat later discussie voorkomt.
De notaris registreert het levenstestament in het Centraal Levenstestamentenregister, zodat de kantonrechter kan nagaan of er een volmacht is voordat hij een maatregel uitspreekt. De kosten verschillen per notaris; vraag vooraf een offerte.
Bepaal wanneer de volmacht ingaat. U kunt kiezen voor een volmacht die direct geldt of voor een volmacht die pas ingaat als een arts verklaart dat u niet meer in staat bent uw belangen te behartigen. De eerste is praktischer, omdat de gevolmachtigde niet eerst een verklaring hoeft te regelen; de tweede geeft meer controle.
Een algemene volmacht geldt volgens de wet alleen voor daden van beheer; voor beschikkingshandelingen, zoals verkopen, schenken of een woning bezwaren, moet de volmacht dat uitdrukkelijk vermelden (art. 3:62 BW). Laat de notaris die bevoegdheden concreet omschrijven, anders kan de gevolmachtigde de woning niet verkopen als u naar een verpleeghuis moet.
Bouw toezicht en controle in. Omdat er bij een volmacht geen rechter meekijkt, is het verstandig een toezichthouder aan te wijzen, bijvoorbeeld een ander kind of een accountant, aan wie de gevolmachtigde jaarlijks rekening en verantwoording aflegt. Leg ook vast welke schenkingen zijn toegestaan, bijvoorbeeld de jaarlijkse belastingvrije schenking aan kinderen, en welke niet.
Neem op dat de gevolmachtigde een administratie bijhoudt en dat bij misbruik de toezichthouder de kantonrechter kan vragen een bewindvoerder of mentor te benoemen. Rechters houden rekening met uw levenstestament, maar kunnen toch een maatregel treffen als de belangen niet goed worden behartigd.
Leg medische wensen vast. In het levenstestament of in een aparte schriftelijke wilsverklaring kunt u vastleggen welke behandelingen u niet wilt, bijvoorbeeld reanimatie of kunstmatige voeding in bepaalde situaties. Een schriftelijke weigering die u opstelde toen u wilsbekwaam was, moet de arts in beginsel volgen (art. 7:450 lid 3 BW). Een verzoek om euthanasie volgt eigen regels.
Wijs ook aan wie namens u met artsen praat. Zonder aanwijzing kiest de arts zelf een vertegenwoordiger in de volgorde van de wet: mentor, schriftelijk gemachtigde, partner, ouder, kind, broer of zus (art. 7:465 BW). Geef een kopie van uw wilsverklaring aan uw huisarts en bespreek die regelmatig.
Weet wat er gebeurt zonder levenstestament. Kunt u zelf niet meer beslissen en is er geen volmacht, dan moet een familielid of de zorginstelling de kantonrechter vragen om beschermingsbewind, mentorschap of curatele (art. 1:432 en 1:383 BW). De rechter benoemt een bewindvoerder of mentor, bij voorkeur iemand uit uw omgeving, die onder toezicht van de rechter staat en jaarlijks rekening en verantwoording aflegt.
Dat is zorgvuldig, maar ook tijdrovend en minder flexibel: voor belangrijke beslissingen, zoals verkoop van de woning, is toestemming van de kantonrechter nodig. Bovendien bepaalt de rechter wie het wordt. Met een levenstestament bepaalt u dat zelf en blijft de afwikkeling vaak eenvoudiger.
Bewaar en deel het levenstestament op de juiste plek. De notaris bewaart de originele akte en geeft afschriften af. Geef de gevolmachtigden en de toezichthouder een afschrift en laat weten bij welke notaris de akte ligt. Leg een kopie van de medische wilsverklaring bij uw huisarts en, als u in een zorginstelling woont, bij de behandelend arts daar.
Informeer ook uw bank vooraf: veel banken registreren een levenstestament al voordat het wordt gebruikt, zodat de gevolmachtigde later niet wekenlang hoeft te wachten. Vertel uw familie dat er een levenstestament is. Een volmacht die niemand kent of kan vinden, helpt u op het moment dat het nodig is niet.
Waarop letten
- Te lang wachten. Als u niet meer wilsbekwaam bent, kan de notaris het levenstestament niet meer opstellen en blijft alleen de weg naar de kantonrechter.
- Een onderhandse volmacht gebruiken voor de woning of de bank. Die wordt vaak geweigerd; voor de verkoop van een woning is een notariële volmacht nodig.
- Een algemene volmacht zonder uitdrukkelijke beschikkingsbevoegdheid. De gevolmachtigde kan dan wel beheren, maar niet verkopen of schenken.
- Geen vervanger aanwijzen. Valt de enige gevolmachtigde weg, dan is de volmacht onbruikbaar.
- Geen toezicht regelen. Zonder controle is misbruik moeilijk te ontdekken; wijs een toezichthouder aan.
- Medische wensen niet met de huisarts bespreken. Een wilsverklaring die niemand kent, wordt in een spoedsituatie niet toegepast.
- Denken dat de volmacht ook na overlijden geldt. Een volmacht eindigt bij overlijden; regel de afwikkeling in een testament met een executeur.
Juridische grondslag
Gerelateerde rechterlijke uitspraken
Veelgestelde vragen
Wat is een levenstestament?
Een notariële akte waarin u een of meer personen machtigt om namens u te handelen als u dat zelf niet meer kunt, met afspraken over financiële, persoonlijke en medische zaken. Het is geen testament in de zin van het erfrecht: het geldt tijdens uw leven en eindigt bij overlijden.
Is een levenstestament verplicht via de notaris?
Nee, een volmacht kan ook onderhands. In de praktijk accepteren banken en instanties bijna alleen een notariële akte, en voor de verkoop van een woning is die noodzakelijk. De notaris registreert het levenstestament bovendien in het centrale register.
Wat kost een levenstestament?
De kosten verschillen per notaris en hangen af van de omvang. Vraag een offerte bij meerdere notarissen. Een combinatie met een testament is vaak voordeliger dan twee losse akten.
Wat is het verschil tussen een levenstestament en bewind?
Met een levenstestament kiest u zelf de vertegenwoordiger en de regels, zonder toezicht van de rechter. Bij bewind of mentorschap benoemt de kantonrechter iemand en houdt toezicht. Een levenstestament kan zo'n maatregel overbodig maken, maar de rechter kan bij misbruik alsnog ingrijpen.
Wanneer gaat een levenstestament in?
Dat bepaalt u zelf. De volmacht kan direct ingaan of pas als een arts verklaart dat u niet meer zelf kunt beslissen. Bespreek met de notaris welke variant in uw situatie het meest werkbaar is.
Kan ik een levenstestament wijzigen of intrekken?
Ja, zolang u wilsbekwaam bent. Laat de notaris een nieuwe akte opmaken of de oude intrekken, en informeer de gevolmachtigden. Oude kopieën kunt u het beste terugvragen.
Wat is een schriftelijke wilsverklaring?
Een verklaring waarin u vastlegt welke medische behandelingen u niet wilt als u zelf niet meer kunt beslissen. Een arts moet een schriftelijke weigering in beginsel volgen. Bespreek de verklaring met uw huisarts en geef een kopie aan uw vertegenwoordiger.
Wie beslist als ik geen levenstestament heb?
Voor medische beslissingen kiest de arts een vertegenwoordiger uit uw familie in de wettelijke volgorde. Voor financiële zaken moet de kantonrechter een bewindvoerder benoemen. Dat kost tijd en de rechter beslist wie het wordt.
Mag mijn gevolmachtigde schenkingen doen uit mijn vermogen?
Alleen als het levenstestament dat uitdrukkelijk toestaat. Leg vast welke schenkingen mogen, bijvoorbeeld de jaarlijkse vrijgestelde schenking aan kinderen, en aan wie verantwoording moet worden afgelegd.
Juridische gids – afzonderlijke handleidingen
Mijn document analyseren →Juridische gidsContractmodellenStartpagina van het land