Onterfd door uw ouder? Zo eist u uw legitieme portie op
In Nederland mag een ouder zijn kinderen bij testament onterven. Volledig buitengesloten zijn ze daarmee niet: een kind blijft legitimaris en kan aanspraak maken op de legitieme portie, het wettelijk minimum waarop het recht heeft ondanks giften en testamentaire beschikkingen van de erflater (art. 4:63 BW). Legitimarissen zijn de afstammelingen die door de wet als erfgenaam worden geroepen; kleinkinderen kunnen bij plaatsvervulling in de plaats treden van een vooroverleden of onwaardig kind.
De legitieme portie is de helft van wat het kind zonder testament zou hebben geërfd (art. 4:64 BW). Het is geen deel van de goederen, maar een vordering in geld op de erfgenamen (art. 4:80 BW). Bij de berekening tellen bepaalde giften van de erflater mee, ook als die jaren vóór het overlijden zijn gedaan (art. 4:67 BW).
Deze handleiding is bedoeld voor kinderen en kleinkinderen die zijn onterfd of die door giften aan anderen veel minder krijgen dan hun legitieme portie, en voor erfgenamen of executeurs die met zo’n aanspraak te maken krijgen. U leest hoe u de aanspraak tijdig en aantoonbaar inroept, hoe u de berekening controleert, wanneer u kunt laten betalen en welke route u volgt als de erfgenamen weigeren.
Kernpunten
Termijn
U moet binnen een door een belanghebbende gestelde redelijke termijn, en uiterlijk vijf jaar na het overlijden, verklaren dat u uw legitieme portie wenst te ontvangen; daarna vervalt de aanspraak (art. 4:85 lid 1 BW). Bij een langstlevende echtgenoot die vruchtgebruik kan vragen, geldt voor het deel ten laste van die echtgenoot een termijn van negen maanden (art. 4:85 lid 2 BW). De vordering is op zijn vroegst zes maanden na het overlijden opeisbaar (art. 4:81 lid 1 BW).
Wat te doen
Stel vast of u legitimaris bent. Legitimaris bent u als afstammeling van de erflater die door de wet als erfgenaam wordt geroepen: in de eerste plaats de kinderen, en kleinkinderen bij plaatsvervulling als hun ouder vóór de erflater is overleden of onwaardig is (art. 4:63 lid 2 BW). Een echtgenoot, stiefkind, broer of zus is geen legitimaris.
Vraag bij het Centraal Testamentenregister (via de notaris of het online formulier) na of er een testament is en welke notaris het heeft opgesteld. De notaris mag een afschrift verstrekken aan wie daarbij een rechtstreeks belang heeft. Uit het testament blijkt of u bent onterfd, of dat u wel erfgenaam bent maar door legaten of giften weinig overhoudt. Ook in dat laatste geval kunt u een tekort aan legitieme portie hebben.
Kies niet te snel voor verwerpen. Bent u wel erfgenaam, dan heeft verwerpen grote gevolgen: een legitimaris die de nalatenschap verwerpt, verliest zijn recht op de legitieme portie, tenzij hij bij de verklaring van verwerping tegelijk verklaart dat hij zijn legitieme portie wenst te ontvangen (art. 4:63 lid 3 BW). Die verklaring legt u af bij de griffie van de rechtbank van de laatste woonplaats van de erflater.
Bovendien komt bij verwerping de waarde van wat u als erfgenaam had kunnen krijgen alsnog in mindering op de legitieme portie, behalve in de gevallen van art. 4:72 BW, waarvoor u binnen drie maanden na het overlijden moet verwerpen. Laat u voor u verwerpt adviseren door een notaris of advocaat erfrecht: een verkeerde volgorde kost u de aanspraak.
Roep uw legitieme portie schriftelijk en aantoonbaar in. U maakt aanspraak door te verklaren dat u uw legitieme portie wenst te ontvangen. De wet schrijft geen vorm voor, maar doe het schriftelijk, per aangetekende brief of via een notaris of advocaat, gericht aan de executeur en, als er geen executeur is, aan alle erfgenamen. Is er een langstlevende echtgenoot, richt de verklaring dan ook aan die echtgenoot.
De uiterste termijn is vijf jaar na het overlijden, maar een erfgenaam of executeur kan u een kortere redelijke termijn stellen (art. 4:85 lid 1 BW). Laat u die termijn verlopen, dan vervalt de aanspraak definitief. Voor de vordering ten laste van een echtgenoot die vruchtgebruik kan verlangen, moet u binnen negen maanden na het overlijden aan die echtgenoot verklaren dat u de legitieme wenst (art. 4:85 lid 2 BW).
Vraag inzage in de stukken. Als legitimaris die geen erfgenaam is, kunt u van de erfgenamen en de executeur inzage en een afschrift verlangen van alle bescheiden die u nodig hebt om uw legitieme portie te berekenen, en zij moeten u desgevraagd inlichtingen geven (art. 4:78 lid 1 BW). Vraag concreet om de boedelbeschrijving, bankafschriften van de laatste jaren, de WOZ-beschikking of een taxatierapport van de woning, de aangifte erfbelasting en stukken over schenkingen.
Twijfelt u aan de juistheid van de boedelbeschrijving, dan kunt u de kantonrechter verzoeken de erfgenamen of de executeur op te roepen om de deugdelijkheid ervan in uw aanwezigheid onder ede te bevestigen (art. 4:78 lid 2 BW). Alleen al de aankondiging van dat verzoek leidt in de praktijk vaak tot meer openheid.
Bereken de omvang van uw legitieme portie. De portie van een kind is de helft van de waarde waarover de legitieme porties worden berekend, gedeeld door het aantal personen dat volgens de wet erfgenaam zou zijn: de echtgenoot en de kinderen (art. 4:64 lid 1 BW). Laat de erflater een echtgenoot en drie kinderen na, dan is uw portie 1/2 × 1/4 = 1/8 van de berekeningsgrondslag.
Die grondslag is de waarde van de goederen van de nalatenschap, vermeerderd met de mee te tellen giften en verminderd met onder meer de schulden van de erflater, de kosten van de uitvaart en van de vereffening (art. 4:65 BW). Meetellen onder meer giften aan afstammelingen, giften met het oog op benadeling van legitimarissen en andere giften die binnen vijf jaar vóór het overlijden zijn gedaan (art. 4:67 BW). Giften die u zelf hebt ontvangen, komen in mindering op uw portie (art. 4:70 BW).
Weet wanneer u kunt laten betalen. Uw aanspraak is een geldvordering op de gezamenlijke erfgenamen, of, als de wettelijke verdeling geldt, op de langstlevende echtgenoot (art. 4:80 lid 1 BW). Is er een executeur die de schulden van de nalatenschap moet voldoen, dan spreekt u hem aan. De vordering is niet opeisbaar vóór zes maanden na het overlijden (art. 4:81 lid 1 BW).
Geldt de wettelijke verdeling, waarbij de echtgenoot alle goederen krijgt, dan kunt u in de regel pas betalen eisen als de echtgenoot overlijdt of failliet gaat of in de schuldsanering komt (art. 4:81 lid 2 BW). Ook een testament kan bepalen dat de vordering pas na het overlijden van de echtgenoot opeisbaar is (art. 4:82 BW). Over de vordering is alleen rente verschuldigd voor zover de wettelijke rente hoger is dan zes procent (art. 4:84 BW).
Kort giften in als de nalatenschap tekortschiet. Zijn de erfgenamen niet verplicht meer te betalen dan de waarde van de nalatenschap (art. 4:80 lid 2 BW), en is die waarde te laag omdat de erflater bij leven veel heeft weggegeven, dan kunt u de daarvoor vatbare giften inkorten (art. 4:89 BW). U vordert dan van de begiftigde het bedrag dat nodig is om uw portie aan te vullen. Daarbij komen eerst de jongste giften aan de beurt.
Giften van de erflater aan zijn echtgenoot tellen niet mee voor zover er door een gemeenschap van goederen of een verrekenbeding geen verrijking ten koste van de gever was (art. 4:68 BW). Een gift wordt in de regel toegerekend aan de echtgenoot die formeel als schenker optrad, ook bij een huwelijk in gemeenschap van goederen (HR 2025). Leg de gift en de datum ervan vast met bankafschriften en akten.
Onderhandel, en ga anders naar de rechter. Een groot deel van de geschillen eindigt in een vaststellingsovereenkomst met de erfgenamen, waarin het bedrag en de betaaldatum vastliggen. Laat een berekening door een notaris maken en neem die op in de overeenkomst; spreek af dat later ontdekte vermogensbestanddelen alsnog worden verrekend.
Betalen de erfgenamen of de executeur niet, dan begint u een procedure bij dagvaarding. Een vordering tot en met € 25.000 behandelt de kantonrechter, waar u zelf mag procederen (art. 93 Rv); bij een hoger bedrag is de rechtbank bevoegd en is een advocaat verplicht. U betaalt griffierecht naar de hoogte van de vordering. Vergeet niet dat de legitieme portie voor u als verkrijger onder de erfbelasting valt: neem de verkrijging op in de aangifte.
Waarop letten
- De aanspraak te laat inroepen: een door de executeur gestelde redelijke termijn kan veel korter zijn dan vijf jaar, en na afloop vervalt het recht definitief (art. 4:85 BW).
- De nalatenschap verwerpen zonder tegelijk te verklaren dat u uw legitieme portie wenst te ontvangen; daarmee verliest u de aanspraak (art. 4:63 lid 3 BW).
- Alleen naar het saldo op de sterfdag kijken: giften aan andere kinderen of giften binnen vijf jaar vóór het overlijden tellen mee in de berekening (art. 4:67 BW) en worden zonder inzage in bankafschriften vaak gemist.
- Direct betaling eisen terwijl de wettelijke verdeling geldt: de vordering op de langstlevende echtgenoot is in de regel pas opeisbaar na diens overlijden (art. 4:81 lid 2 BW).
- Rekenen op rente: over de vordering is alleen rente verschuldigd voor zover de wettelijke rente boven zes procent ligt (art. 4:84 BW), zodat uitstel u in waarde kost.
- Een vaststellingsovereenkomst tekenen zonder clausule voor later ontdekt vermogen, waardoor een verborgen rekening buiten de afrekening blijft.
- De verkeerde partij dagvaarden: is er een executeur die de schulden van de nalatenschap moet voldoen, dan spreekt u hem aan (HR 2022).
- Vergeten dat ontvangen giften van de erflater zelf op uw portie in mindering komen (art. 4:70 BW), wat de vordering aanzienlijk kan verkleinen.
Juridische grondslag
Gerelateerde rechterlijke uitspraken
Veelgestelde vragen
Kan mijn vader of moeder mij volledig onterven?
Een ouder kan u bij testament als erfgenaam uitsluiten, maar niet van uw legitieme portie. Als kind blijft u legitimaris (art. 4:63 BW) en kunt u de helft van uw wettelijk erfdeel opeisen, in de vorm van een geldvordering op de erfgenamen. U moet die aanspraak wel zelf en op tijd inroepen.
Hoeveel is de legitieme portie?
De helft van wat u zonder testament zou erven. De berekeningsgrondslag deelt u door het aantal wettelijke erfgenamen, inclusief de echtgenoot, en u neemt daarvan de helft (art. 4:64 BW). Bij een echtgenoot en twee kinderen is dat 1/2 × 1/3 = 1/6 van de grondslag.
Hoe lang heb ik om mijn legitieme portie op te eisen?
Uiterlijk vijf jaar na het overlijden, of korter als een erfgenaam of de executeur u een redelijke termijn stelt (art. 4:85 lid 1 BW). Tegenover een langstlevende echtgenoot die vruchtgebruik kan vragen, geldt voor dat deel een termijn van negen maanden.
Moet ik naar de notaris om de legitieme in te roepen?
Nee, een vormvoorschrift is er niet. Een duidelijke schriftelijke verklaring, aangetekend verstuurd aan de executeur of alle erfgenamen, is voldoende. Bewaar het verzendbewijs; bij een geschil moet u kunnen aantonen dat u op tijd hebt verklaard dat u de legitieme portie wenst te ontvangen.
Tellen schenkingen aan mijn broer of zus mee?
Ja. Giften van de erflater aan afstammelingen tellen altijd mee in de berekening, ongeacht wanneer ze zijn gedaan (art. 4:67 onder d BW). Giften aan anderen tellen onder meer mee als ze binnen vijf jaar vóór het overlijden zijn gedaan of bedoeld waren om legitimarissen te benadelen.
Wanneer moet het geld worden uitbetaald?
Niet eerder dan zes maanden na het overlijden (art. 4:81 lid 1 BW). Geldt de wettelijke verdeling met een langstlevende echtgenoot, dan is de vordering in de regel pas opeisbaar als die echtgenoot overlijdt of failliet gaat. Ook het testament kan de opeisbaarheid uitstellen tot na het overlijden van de echtgenoot.
Krijg ik rente over mijn legitieme portie?
Alleen voor zover de wettelijke rente hoger is dan zes procent per jaar, berekend over de hoofdsom vanaf de dag waarop u aanspraak hebt gemaakt (art. 4:84 BW). Bij de huidige rentestand is dat meestal niets, zodat een vordering die pas na jaren opeisbaar is in waarde daalt.
Wat als de erfgenamen geen informatie geven?
U hebt recht op inzage en een afschrift van alle stukken die u voor de berekening nodig hebt (art. 4:78 lid 1 BW). Twijfelt u aan de boedelbeschrijving, dan kan de kantonrechter de erfgenamen of executeur oproepen om de juistheid ervan onder ede te bevestigen (art. 4:78 lid 2 BW).
Ben ik als onterfd kind aansprakelijk voor schulden van de nalatenschap?
Nee. Als legitimaris bent u geen erfgenaam en draagt u de schulden niet. Wel wordt uw portie berekend over de waarde na aftrek van de schulden van de erflater en de uitvaartkosten (art. 4:65 BW). Bij een negatieve nalatenschap zonder mee te tellen giften levert de legitieme portie dus niets op.
Moet ik erfbelasting betalen over mijn legitieme portie?
Ja, de legitieme portie die u ontvangt, is een verkrijging krachtens erfrecht en valt onder de erfbelasting. Voor kinderen geldt een vrijstelling; boven die vrijstelling betaalt u het tarief voor kinderen. Doe aangifte binnen de termijn van de Belastingdienst, ook als de vordering nog niet is uitbetaald.
Juridische gids – afzonderlijke handleidingen
Mijn document analyseren →Juridische gidsContractmodellenStartpagina van het land