Εργασιακός εκφοβισμός και παρενόχληση: πώς προστατεύεστε
Ο εργασιακός εκφοβισμός (mobbing) είναι η συμπεριφορά που ταπεινώνει, απομονώνει, απειλεί ή φθείρει έναν εργαζόμενο: προσβολές μπροστά σε συναδέλφους, συστηματική υποτίμηση, αφαίρεση καθηκόντων, εξοντωτικά ωράρια, μηνύματα εκτός ωραρίου, σεξουαλικά σχόλια ή αγγίγματα. Από το 2021 η Ελλάδα έχει ειδικό πλαίσιο: ο ν. 4808/2021 κύρωσε τη Σύμβαση 190 της Διεθνούς Οργάνωσης Εργασίας και ρύθμισε την εξάλειψη της βίας και της παρενόχλησης στην εργασία. Κατά τον νόμο, βία και παρενόχληση μπορεί να είναι και ένα μεμονωμένο περιστατικό, αρκεί να προκαλεί ή να είναι πιθανό να προκαλέσει σωματική, ψυχολογική, σεξουαλική ή οικονομική βλάβη.
Ο οδηγός απευθύνεται σε μισθωτούς του ιδιωτικού και του δημόσιου τομέα, ανεξάρτητα από το είδος της σύμβασης, σε ασκούμενους, μαθητευόμενους και υποψήφιους για πρόσληψη. Εξηγεί πώς τεκμηριώνετε τα περιστατικά, πώς υποβάλλετε εσωτερική καταγγελία, πότε απευθύνεστε στην Επιθεώρηση Εργασίας και στον Συνήγορο του Πολίτη, πώς διεκδικείτε αποζημίωση και χρηματική ικανοποίηση για ηθική βλάβη, και πώς προστατεύεστε από αντίποινα, όπως απόλυση ή υποβάθμιση επειδή καταγγείλατε. Αποτέλεσμα είναι να σταματήσει η συμπεριφορά, να επιβληθούν κυρώσεις και να αποζημιωθείτε, ή, αν η σχέση δεν σώζεται, να αποχωρήσετε χωρίς να χάσετε τα δικαιώματά σας.
Βασικά στοιχεία
Προθεσμία
Η εσωτερική καταγγελία και η αναφορά στην Επιθεώρηση Εργασίας δεν έχουν σύντομη νόμιμη προθεσμία, αλλά όσο πιο νωρίς γίνουν τόσο πιο εύκολα αποδεικνύονται τα περιστατικά. Αν απολυθείτε επειδή καταγγείλατε, η αγωγή ακυρότητας της απόλυσης πρέπει να ασκηθεί μέσα σε τρεις μήνες (άρθρο 6 ν. 3198/1955, όπως ισχύει). Η αξίωση αποζημίωσης και χρηματικής ικανοποίησης από αδικοπραξία παραγράφεται σε πέντε έτη από τότε που μάθατε τη ζημία και τον υπόχρεο (άρθρο 937 ΑΚ).
Τι να κάνετε
Αναγνωρίστε τι σας συμβαίνει. Ο ν. 4808/2021 καλύπτει κάθε μορφή βίας και παρενόχλησης στην εργασία, και ειδικά την παρενόχληση λόγω φύλου και τη σεξουαλική παρενόχληση. Καλύπτει περιστατικά στον χώρο εργασίας, στα διαλείμματα, σε επαγγελματικά ταξίδια και εκδηλώσεις, στη μετακίνηση από και προς την εργασία και στις ηλεκτρονικές επικοινωνίες (email, μηνύματα, ομάδες συνομιλίας).
Δεν έχει σημασία αν ο δράστης είναι ο εργοδότης, προϊστάμενος, συνάδελφος ή τρίτος, π.χ. πελάτης. Η απλή αυστηρότητα ή μια εύλογη υπηρεσιακή εντολή δεν είναι εκφοβισμός· είναι όταν η συμπεριφορά προσβάλλει την αξιοπρέπειά σας ή σας προκαλεί βλάβη. Αν ο εκφοβισμός συνδέεται με φύλο, ηλικία, αναπηρία, θρησκεία, εθνοτική καταγωγή ή σεξουαλικό προσανατολισμό, ισχύουν επιπλέον οι νόμοι για την ίση μεταχείριση (ν. 3896/2010, ν. 4443/2016).
Καταγράψτε κάθε περιστατικό από σήμερα. Κρατήστε ημερολόγιο με ημερομηνία, ώρα, τόπο, τι ειπώθηκε ή έγινε, ποιος ήταν παρών και πώς αντιδράσατε. Στείλτε κάθε εγγραφή με email στον εαυτό σας, ώστε να υπάρχει αδιάβλητη ημερομηνία. Αποθηκεύστε στιγμιότυπα από μηνύματα, email και αναρτήσεις, με εμφανή αποστολέα και ημερομηνία, σε προσωπικό μέσο, όχι μόνο στον εταιρικό υπολογιστή.
Σημειώστε τα ονόματα συναδέλφων που είδαν ή άκουσαν. Αν επηρεάστηκε η υγεία σας, επισκεφθείτε γιατρό ή ψυχολόγο και ζητήστε γνωμάτευση που αναφέρει το εργασιακό περιβάλλον. Η κρυφή ηχογράφηση συνομιλιών είναι νομικά επισφαλής ως αποδεικτικό μέσο και μπορεί να έχει ποινικές συνέπειες· συμβουλευτείτε δικηγόρο πριν τη χρησιμοποιήσετε.
Ζητήστε την εσωτερική πολιτική της επιχείρησης. Κάθε εργοδότης οφείλει να λαμβάνει μέτρα πρόληψης και αντιμετώπισης της βίας και της παρενόχλησης. Οι επιχειρήσεις με τουλάχιστον 20 εργαζόμενους πρέπει να έχουν γραπτή πολιτική πρόληψης και γραπτή πολιτική διαχείρισης εσωτερικών καταγγελιών, προσβάσιμες σε όλους, και να ορίζουν πρόσωπο αναφοράς για τις καταγγελίες (ελέγξτε το ισχύον όριο στον Κώδικα Εργατικού Δικαίου).
Η πολιτική πρέπει να λέει σε ποιον απευθύνεστε, πώς προστατεύεται το απόρρητο και ποια μέτρα λαμβάνονται. Αν η επιχείρηση δεν έχει πολιτική ή δεν σας τη δίνει, σημειώστε το: είναι αυτοτελής παράβαση που μπορεί να ελέγξει η Επιθεώρηση Εργασίας, και ενισχύει την ευθύνη του εργοδότη για όσα σας συνέβησαν.
Υποβάλετε γραπτή εσωτερική καταγγελία. Απευθυνθείτε στο πρόσωπο αναφοράς ή, αν δεν υπάρχει, στη διοίκηση ή στο τμήμα ανθρώπινου δυναμικού, με email ή επιστολή με αριθμό πρωτοκόλλου. Περιγράψτε τα περιστατικά με χρονολογική σειρά, όπως στο ημερολόγιό σας, ονομάστε μάρτυρες και ζητήστε συγκεκριμένα μέτρα: διερεύνηση, διακοπή της συμπεριφοράς, χωριστή αναφορά προς άλλον προϊστάμενο, αλλαγή βάρδιας χωρίς δική σας επιβάρυνση.
Κρατήστε αντίγραφο και την απόδειξη παραλαβής. Ο εργοδότης έχει υποχρέωση πρόνοιας για τους μισθωτούς του από την καλή πίστη (άρθρα 288 και 652 ΑΚ, ΑΠ 750/2016)· αν ενημερωθεί και δεν κάνει τίποτα, η ευθύνη του αυξάνεται. Αν ο δράστης είναι ο ίδιος ο εργοδότης, προχωρήστε κατευθείαν στα επόμενα βήματα.
Απευθυνθείτε στην Επιθεώρηση Εργασίας. Η Επιθεώρηση Εργασίας είναι η αρμόδια αρχή για τον έλεγχο της εφαρμογής του ν. 4808/2021 στον ιδιωτικό τομέα. Μπορείτε να υποβάλετε καταγγελία στο τοπικό τμήμα ή ηλεκτρονικά, και να ζητήσετε επίλυση εργατικής διαφοράς: ο επιθεωρητής καλεί τον εργοδότη σε συνάντηση, καταγράφει τις θέσεις και μπορεί να επιβάλει πρόστιμο για παραβάσεις, π.χ. για έλλειψη πολιτικής ή για μη διερεύνηση της καταγγελίας.
Η διαδικασία είναι δωρεάν και δεν απαιτεί δικηγόρο. Πάρτε μαζί το ημερολόγιο, τα μηνύματα, την εσωτερική καταγγελία και τα ιατρικά έγγραφα. Το πρακτικό της συνάντησης χρησιμεύει αργότερα ως αποδεικτικό στο δικαστήριο. Η καταγγελία στην Επιθεώρηση δεν διακόπτει την παραγραφή των αξιώσεών σας.
Εξετάστε την προσφυγή στον Συνήγορο του Πολίτη. Ο Συνήγορος του Πολίτη είναι ο φορέας ίσης μεταχείρισης και εξετάζει καταγγελίες για παρενόχληση λόγω φύλου, σεξουαλική παρενόχληση και διακρίσεις στην απασχόληση, και στον ιδιωτικό τομέα. Η αναφορά υποβάλλεται δωρεάν, ηλεκτρονικά στην ιστοσελίδα του ή με επιστολή, και συνήθως πρέπει να γίνει μέσα σε έξι μήνες αφότου μάθατε τα γεγονότα (ελέγξτε την προθεσμία για την περίπτωσή σας).
Ο Συνήγορος διερευνά, ζητά στοιχεία από τον εργοδότη και διατυπώνει πόρισμα με προτάσεις· δεν επιδικάζει αποζημίωση, αλλά το πόρισμα έχει μεγάλο βάρος στο δικαστήριο και στην Επιθεώρηση. Για εργαζόμενους στο Δημόσιο είναι συχνά ο πιο αποτελεσματικός δρόμος.
Διεκδικήστε αποζημίωση και χρηματική ικανοποίηση στο δικαστήριο. Η παρενόχληση είναι προσβολή της προσωπικότητας (άρθρα 57 και 59 ΑΚ) και αδικοπραξία (άρθρα 914 και 932 ΑΚ). Μπορείτε να ζητήσετε αποζημίωση για υλική ζημία (ιατρικά έξοδα, χαμένες αποδοχές) και χρηματική ικανοποίηση για ηθική βλάβη, από τον δράστη και από τον εργοδότη. Ο Άρειος Πάγος δέχεται ότι η παράνομη προσβολή της προσωπικότητας του μισθωτού θεμελιώνει χρηματική ικανοποίηση, το ύψος της οποίας ορίζει το δικαστήριο κατ’ εύλογη κρίση (ΑΠ 22/2014, ΑΠ 2011/2014).
Η αγωγή εκδικάζεται στο Μονομελές Πρωτοδικείο με την ειδική διαδικασία των εργατικών διαφορών και απαιτεί δικηγόρο. Ο ν. 4808/2021 προβλέπει διευκόλυνση απόδειξης: αν παρουσιάσετε γεγονότα που θεμελιώνουν πιθανολόγηση της παρενόχλησης, ο εναγόμενος πρέπει να αποδείξει ότι δεν υπήρξε παραβίαση.
Προστατευθείτε από αντίποινα. Απόλυση, υποβάθμιση, μετάθεση ή άλλη δυσμενής μεταχείριση επειδή υποβάλατε καταγγελία ή καταθέσατε ως μάρτυρας απαγορεύεται, και η απόλυση για τον λόγο αυτό είναι άκυρη. Ο Άρειος Πάγος έχει κρίνει καταχρηστική την απόλυση που γίνεται από εκδίκηση (ΑΠ 315/2014).
Αν απολυθείτε, μην υπογράψετε τίποτα επί τόπου, στείλτε εξώδικη δήλωση ότι θεωρείτε την απόλυση άκυρη και προσφέρετε τις υπηρεσίες σας, και ασκήστε αγωγή μέσα σε τρεις μήνες. Αν σας μεταθέσουν ή σας αφαιρέσουν καθήκοντα, μπορείτε να θεωρήσετε τη μονομερή βλαπτική μεταβολή καταγγελία από τον εργοδότη και να ζητήσετε αποζημίωση ή να επιμείνετε στους προηγούμενους όρους (άρθρο 7 ν. 2112/1920, ΑΠ 24/2014). Μην παραιτηθείτε: η παραίτηση σας στερεί την αποζημίωση.
Αν υπάρχει ποινικό αδίκημα, κάντε μήνυση ή έγκληση. Απειλές, εξυβρίσεις, σωματική βία και γενετήσια παρενόχληση είναι αδικήματα του Ποινικού Κώδικα, ανεξάρτητα από τις εργατικές διαδικασίες. Η μήνυση υποβάλλεται στο αστυνομικό τμήμα ή στην Εισαγγελία Πρωτοδικών· για τα αδικήματα που διώκονται κατ’ έγκληση, όπως η εξύβριση, η προθεσμία είναι τρεις μήνες από τότε που μάθατε την πράξη και τον δράστη.
Η ποινική διαδικασία δεν αντικαθιστά την αγωγή αποζημίωσης, μπορείτε όμως να δηλώσετε παράσταση πολιτικής αγωγής. Σε περίπτωση άμεσου κινδύνου καλέστε το 100. Για ψυχολογική υποστήριξη υπάρχουν δωρεάν γραμμές, όπως η 15900 για τη βία κατά των γυναικών.
Τι να προσέξετε
- Χωρίς ημερολόγιο και αποθηκευμένα μηνύματα, η υπόθεση γίνεται «ο λόγος σας απέναντι στον λόγο του»· η ευνοϊκότερη κατανομή του βάρους απόδειξης προϋποθέτει να έχετε προσκομίσει πρώτα πραγματικά περιστατικά.
- Η παραίτηση λόγω εκφοβισμού χωρίς προηγούμενη εξώδικη δήλωση σας στερεί την αποζημίωση απόλυσης και το επίδομα ανεργίας· η βλαπτική μεταβολή μπορεί να θεωρηθεί απόλυση μόνο αν το δηλώσετε έγκαιρα.
- Η προθεσμία των τριών μηνών για την αγωγή ακυρότητας απόλυσης-αντίποινου τρέχει ενώ περιμένετε την Επιθεώρηση Εργασίας ή τον Συνήγορο του Πολίτη.
- Η κρυφή ηχογράφηση και η διάδοση στοιχείων του δράστη στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης μπορεί να σας εκθέσουν σε ποινική ευθύνη ή αγωγή για δυσφήμηση.
- Η προφορική μόνο ενημέρωση του προϊσταμένου δεν αποδεικνύει ότι ο εργοδότης γνώριζε· χωρίς γραπτή καταγγελία ο εργοδότης θα ισχυριστεί ότι δεν είχε ιδέα.
- Η υπογραφή συμβιβασμού ή «εξόφλησης» χωρίς επιφύλαξη μπορεί να θεωρηθεί παραίτηση από την αξίωση για ηθική βλάβη.
Νομική βάση
Σχετικές δικαστικές αποφάσεις
Συχνές ερωτήσεις
Τι θεωρείται εργασιακός εκφοβισμός;
Κάθε συμπεριφορά, πρακτική ή απειλή στην εργασία, επαναλαμβανόμενη ή και μεμονωμένη, που προκαλεί ή μπορεί να προκαλέσει σωματική, ψυχολογική, σεξουαλική ή οικονομική βλάβη: ταπεινώσεις, απειλές, απομόνωση, αφαίρεση καθηκόντων, σεξουαλικά σχόλια, παρενόχληση με μηνύματα. Η εύλογη υπηρεσιακή κριτική ή μια αυστηρή αλλά νόμιμη εντολή δεν αρκεί.
Ποιος νόμος προστατεύει από την παρενόχληση στη δουλειά;
Ο ν. 4808/2021, που κύρωσε τη Σύμβαση 190 της Διεθνούς Οργάνωσης Εργασίας και ενσωματώθηκε στον Κώδικα Εργατικού Δικαίου. Για παρενόχληση λόγω φύλου ή άλλου χαρακτηριστικού ισχύουν επίσης ο ν. 3896/2010 και ο ν. 4443/2016, και για την αποζημίωση οι διατάξεις του Αστικού Κώδικα για την προσωπικότητα και την αδικοπραξία.
Πού κάνω καταγγελία για εργασιακό εκφοβισμό;
Πρώτα εγγράφως στον εργοδότη, στο πρόσωπο αναφοράς που ορίζει η εσωτερική πολιτική. Παράλληλα ή μετά, στην Επιθεώρηση Εργασίας, που ελέγχει, συμβιβάζει και επιβάλλει πρόστιμα, και στον Συνήγορο του Πολίτη για παρενόχληση λόγω φύλου ή διάκριση. Για αποζημίωση απευθύνεστε στο Μονομελές Πρωτοδικείο.
Μπορεί να με απολύσουν επειδή κατήγγειλα παρενόχληση;
Όχι. Η απόλυση ή άλλη δυσμενής μεταχείριση λόγω καταγγελίας απαγορεύεται και η απόλυση είναι άκυρη. Πρέπει όμως να ασκήσετε αγωγή ακυρότητας μέσα σε τρεις μήνες από την απόλυση. Κρατήστε την καταγγελία σας με ημερομηνία: η χρονική σύνδεση με την απόλυση είναι σημαντικό αποδεικτικό στοιχείο.
Πώς αποδεικνύω τον εκφοβισμό στην εργασία;
Με ημερολόγιο περιστατικών, στιγμιότυπα μηνυμάτων και email, μάρτυρες, ιατρικές γνωματεύσεις και την εσωτερική καταγγελία σας. Ο ν. 4808/2021 διευκολύνει την απόδειξη: αν προσκομίσετε περιστατικά που πιθανολογούν την παρενόχληση, ο εναγόμενος πρέπει να αποδείξει ότι δεν υπήρξε παραβίαση. Γι’ αυτό ξεκινήστε την καταγραφή από την πρώτη ημέρα.
Τι αποζημίωση παίρνω για ηθική βλάβη από mobbing;
Το ποσό της χρηματικής ικανοποίησης για ηθική βλάβη ορίζεται από το δικαστήριο κατ’ εύλογη κρίση, ανάλογα με τη βαρύτητα, τη διάρκεια, τις συνέπειες στην υγεία σας και τη θέση του δράστη. Επιπλέον μπορείτε να ζητήσετε υλική ζημία, όπως ιατρικά έξοδα και χαμένες αποδοχές. Σταθερός πίνακας ποσών δεν υπάρχει.
Είναι υποχρεωμένη η εταιρεία να έχει πολιτική κατά της παρενόχλησης;
Κάθε εργοδότης οφείλει να λαμβάνει μέτρα πρόληψης. Οι επιχειρήσεις με τουλάχιστον 20 εργαζόμενους πρέπει να έχουν γραπτή πολιτική πρόληψης της βίας και της παρενόχλησης και πολιτική διαχείρισης καταγγελιών, και πρόσωπο αναφοράς. Αν λείπουν, μπορείτε να το αναφέρετε στην Επιθεώρηση Εργασίας.
Αν με παρενοχλεί πελάτης ή συνάδελφος, ευθύνεται ο εργοδότης;
Ο νόμος καλύπτει και παρενόχληση από συναδέλφους και τρίτους. Ο εργοδότης έχει υποχρέωση πρόνοιας: όταν μάθει το περιστατικό, πρέπει να το διερευνήσει και να λάβει μέτρα προστασίας. Αν μείνει αδρανής, μπορεί να ευθύνεται και ο ίδιος για αποζημίωση, μαζί με τον δράστη.
Να παραιτηθώ λόγω εκφοβισμού;
Όχι χωρίς νομική συμβουλή. Με παραίτηση χάνετε την αποζημίωση απόλυσης και το επίδομα ανεργίας. Αν ο εκφοβισμός πήρε τη μορφή βλαπτικής μεταβολής, όπως αφαίρεση καθηκόντων ή μετάθεση, μπορείτε με εξώδικη δήλωση να τη θεωρήσετε απόλυση και να ζητήσετε αποζημίωση (ΑΠ 24/2014).
Χρειάζομαι δικηγόρο για καταγγελία στην Επιθεώρηση Εργασίας;
Όχι. Η καταγγελία στην Επιθεώρηση Εργασίας και η αναφορά στον Συνήγορο του Πολίτη είναι δωρεάν και δεν απαιτούν δικηγόρο. Για αγωγή στο δικαστήριο χρειάζεστε δικηγόρο· αν δεν μπορείτε να τον πληρώσετε, ελέγξτε αν δικαιούστε νομική βοήθεια. Πάρτε μαζί σας ημερολόγιο, μηνύματα και την εσωτερική καταγγελία.
Νομικός οδηγός: όλοι οι οδηγοί
Ανάλυση του εγγράφου μου →Νομικός οδηγόςΥποδείγματα συμβάσεωνΑρχική σελίδα της χώρας