Φόρος κληρονομιάς: δήλωση, προθεσμία, κλίμακες και απαλλαγές
Όποιος αποκτά περιουσία λόγω θανάτου, ως κληρονόμος εξ αδιαθέτου, από διαθήκη ή ως κληροδόχος, έχει υποχρέωση να υποβάλει δήλωση φόρου κληρονομιάς, ακόμη και όταν τελικά δεν οφείλεται φόρος. Τη φορολογία ρυθμίζει ο Κώδικας Διατάξεων Φορολογίας Κληρονομιών, Δωρεών, Γονικών Παροχών, Προικών και Κερδών από Λαχεία (ν. 2961/2001), όπως ισχύει μετά από πολλές τροποποιήσεις. Η φορολογική υποχρέωση γεννιέται τη στιγμή του θανάτου, ο φόρος υπολογίζεται στην αξία κάθε κληρονομικής μερίδας μετά την αφαίρεση των χρεών, και ο συντελεστής εξαρτάται από τη συγγένεια με τον θανόντα (κατηγορίες Α, Β και Γ). Χωρίς δήλωση και πιστοποιητικό φόρου δεν γίνεται αποδοχή κληρονομιάς ακινήτου στον συμβολαιογράφο, ούτε μεταβίβαση ή αποδέσμευση καταθέσεων. Ο οδηγός εξηγεί ποιος υποχρεούται, μέσα σε ποια προθεσμία, πώς απογράφεται και αποτιμάται η περιουσία, ποιες απαλλαγές υπάρχουν (ιδίως της πρώτης κατοικίας), πώς υποβάλλεται η δήλωση και πληρώνεται ο φόρος, και τι κάνετε αν διαφωνείτε με την εκτίμηση της εφορίας. Παραπέμπει στο κείμενο του Κώδικα όπως υπάρχει στη συλλογή μας· τα ποσά των κλιμάκων και οι διαδικασίες έχουν αλλάξει μετά την έκδοση εκείνου του κειμένου και ελέγχονται πάντοτε στο ισχύον κείμενο.
Βασικά στοιχεία
Προθεσμία
Η δήλωση υποβάλλεται μέσα σε έξι μήνες, αν ο θανών απεβίωσε στην Ελλάδα, και μέσα σε ένα έτος, αν απεβίωσε στο εξωτερικό ή αν ο κληρονόμος διέμενε στο εξωτερικό κατά τον θάνατο (άρθρο 62 ν. 2961/2001). Η προθεσμία αρχίζει από τον θάνατο για τους εξ αδιαθέτου κληρονόμους και από τη δημοσίευση της διαθήκης για τους εκ διαθήκης (άρθρο 63). Οι προθεσμίες αποποίησης του Αστικού Κώδικα δεν αλλάζουν τις φορολογικές προθεσμίες. Εκπρόθεσμη δήλωση επισύρει πρόστιμο και τόκους κατά τον Κώδικα Φορολογικής Διαδικασίας.
Τι να κάνετε
Διαπιστώστε ποιος έχει υποχρέωση και από πότε τρέχει η προθεσμία. Κατά το άρθρο 1 του ν. 2961/2001 στον φόρο υπόκειται κάθε φυσικό ή νομικό πρόσωπο που αποκτά περιουσία αιτία θανάτου, και κατά το άρθρο 6 η φορολογική υποχρέωση γεννιέται κατά τον χρόνο του θανάτου. Αυτό σημαίνει ότι η αξία της περιουσίας και το ισχύον δίκαιο κρίνονται με βάση εκείνη την ημερομηνία, όχι την ημερομηνία της δήλωσης.
Οι εξ αδιαθέτου κληρονόμοι μετρούν την προθεσμία από τον θάνατο, οι εκ διαθήκης από τη δημοσίευση της διαθήκης στο δικαστήριο (άρθρο 63). Αν σκέφτεστε να αποποιηθείτε επειδή η κληρονομιά έχει χρέη, αποφασίστε πρώτα γι’ αυτό· όποιος αποποιείται εμπρόθεσμα δεν υποβάλλει δήλωση, ενώ η υποβολή δήλωσης και η καταβολή φόρου μπορεί να θεωρηθεί ένδειξη αποδοχής.
Απογράψτε την κληρονομιαία περιουσία. Συγκεντρώστε κατάλογο όλων των στοιχείων: ακίνητα (από το Ε9 του θανόντος, το Κτηματολόγιο και τους τίτλους), καταθέσεις σε όλες τις τράπεζες, μετοχές και μερίδια, οχήματα, εταιρικά μερίδια, απαιτήσεις και κινητά αξίας. Οι τράπεζες χορηγούν βεβαίωση υπολοίπου κατά την ημέρα θανάτου μόλις τους προσκομίσετε ληξιαρχική πράξη θανάτου και πιστοποιητικό εγγυτέρων συγγενών.
Καταγράψτε επίσης τα χρέη: δάνεια, οφειλές στη φορολογική διοίκηση και τον e-ΕΦΚΑ, ληξιπρόθεσμες υποχρεώσεις. Ο Κώδικας προβλέπει έκπτωση των χρεών που αποδεικνύονται, με ειδικούς κανόνες επιμερισμού για χρέη που βαρύνουν ακίνητα στην Ελλάδα ή στο εξωτερικό (άρθρο 24). Ό,τι παραλείψετε τώρα θα απαιτήσει συμπληρωματική δήλωση και ενδεχομένως πρόστιμο.
Υπολογίστε τη φορολογητέα αξία. Ως αξία των αντικειμένων λαμβάνεται κατά κανόνα η αξία κατά τον χρόνο του θανάτου (άρθρο 9). Για τα ακίνητα που βρίσκονται σε περιοχές του αντικειμενικού συστήματος χρησιμοποιείται η αντικειμενική αξία, που υπολογίζεται με τα ίδια φύλλα όπως στον ΕΝΦΙΑ· για ακίνητα εκτός αντικειμενικού συστήματος η εφορία μπορεί να εκτιμήσει αγοραία αξία, και ο Κώδικας δίνει στον φορολογούμενο εξάμηνη προθεσμία για συμπληρωματική δήλωση με την αξία που προσδιορίστηκε, χωρίς πρόστιμο.
Για επιχειρήσεις, εταιρικά μερίδια και μη εισηγμένες μετοχές ισχύουν ειδικοί κανόνες αποτίμησης με βάση τα λογιστικά στοιχεία (υπουργική απόφαση 1031583/2003). Οι καταθέσεις λογίζονται με το υπόλοιπο της ημέρας θανάτου· για κοινούς λογαριασμούς ισχύουν ειδικές διατάξεις, που αξίζει να ελέγξετε με τον λογιστή σας.
Βρείτε την κατηγορία σας και την κλίμακα. Το άρθρο 29 κατατάσσει τους δικαιούχους σε τρεις κατηγορίες: στην Α ανήκουν ο σύζυγος (και το μέρος συμφώνου συμβίωσης), τα τέκνα, οι εγγονοί και οι γονείς· στη Β οι λοιποί κατιόντες και ανιόντες, τα αδέλφια, οι ανιψιοί, οι θείοι, τα θετά τέκνα και οι συγγενείς εξ αγχιστείας· στη Γ όλοι οι υπόλοιποι.
Με το ισχύον καθεστώς (μετά τις τροποποιήσεις του 2013) η κατηγορία Α έχει αφορολόγητο 150.000 € και κλιμάκια 1 %, 5 % και 10 %· η Β αφορολόγητο 30.000 € και συντελεστές 5 % έως 20 %· η Γ αφορολόγητο 6.000 € και συντελεστές 20 % έως 40 %. Το κείμενο του άρθρου 29 στη συλλογή μας δείχνει παλαιότερη κλίμακα, γι’ αυτό ελέγξτε τα ποσά στο ισχύον κείμενο. Επιπλέον, ο επιζών σύζυγος απαλλάσσεται εντελώς υπό προϋποθέσεις διάρκειας γάμου.
Ζητήστε την απαλλαγή πρώτης κατοικίας, αν σας αφορά. Το άρθρο 26Α απαλλάσσει από τον φόρο κατοικία ή οικόπεδο που αποκτά ο σύζυγος ή τέκνο του θανόντος κατά πλήρη κυριότητα, εφόσον ο ίδιος, ο σύζυγός του και τα ανήλικα τέκνα τους δεν έχουν ήδη κατοικία που καλύπτει τις στεγαστικές ανάγκες της οικογένειας, με όρια εμβαδού ανάλογα με τα μέλη της οικογένειας.
Η απαλλαγή δεν δίνεται αυτόματα. Πρέπει να τη ζητήσετε ρητά στην εμπρόθεσμη δήλωση και να αναφέρετε ότι το ακίνητο δεν θα μεταβιβαστεί ή επιβαρυνθεί με εμπράγματο δικαίωμα (εκτός υποθήκης) για πέντε έτη· η ίδια μνεία μπαίνει και στην πράξη αποδοχής. Τα δικαιολογητικά ορίζονται με υπουργική απόφαση (ΠΟΛ 1057/2004): υπεύθυνη δήλωση, πιστοποιητικό οικογενειακής κατάστασης, βεβαιώσεις για την ακίνητη περιουσία. Η εκπρόθεσμη δήλωση χάνει την απαλλαγή.
Υποβάλετε τη δήλωση. Η δήλωση φόρου κληρονομιάς υποβάλλεται πλέον ηλεκτρονικά στην ΑΑΔΕ μέσω της ψηφιακής πλατφόρμας για τις μεταβιβάσεις περιουσίας (myPROPERTY), συνήθως από συμβολαιογράφο ή λογιστή που εξουσιοδοτείτε. Περισσότεροι κληρονόμοι μπορούν να υποβάλουν κοινή δήλωση. Συνυποβάλλονται ληξιαρχική πράξη θανάτου, πιστοποιητικό εγγυτέρων συγγενών, διαθήκη και πρακτικό δημοσίευσης (αν υπάρχει), βεβαιώσεις τραπεζών, στοιχεία ακινήτων και αποδείξεις χρεών.
Προσέξτε την προθεσμία του άρθρου 62: έξι μήνες ή ένα έτος. Η εκπρόθεσμη υποβολή δεν ακυρώνει τη δήλωση, όμως επισύρει πρόστιμο και τόκους εκπρόθεσμης καταβολής κατά τον Κώδικα Φορολογικής Διαδικασίας και, κυρίως, οδηγεί σε απώλεια της απαλλαγής πρώτης κατοικίας. Αν ένα περιουσιακό στοιχείο είναι επίδικο ή δεσμευμένο, μπορείτε να ζητήσετε μετάθεση της φορολογικής υποχρέωσης (άρθρο 8).
Πληρώστε τον φόρο και εκδώστε πιστοποιητικό. Μετά την υποβολή εκδίδεται πράξη προσδιορισμού του φόρου. Ο φόρος καταβάλλεται εφάπαξ ή σε δόσεις κατά το ισχύον καθεστώς· ο παλαιός κανόνας του Κώδικα (24 διμηνιαίες δόσεις, ελάχιστη δόση 500 €) έχει αντικατασταθεί, και ο αριθμός δόσεων ελέγχεται στην ΑΑΔΕ τη στιγμή της πληρωμής.
Για κάθε μεταγενέστερη πράξη (αποδοχή κληρονομιάς ακινήτου, πώληση, αποδέσμευση καταθέσεων) χρειάζεστε το πιστοποιητικό του άρθρου 105, που βεβαιώνει ότι υποβλήθηκε δήλωση και ότι εξοφλήθηκε ή ρυθμίστηκε ο φόρος (απόφαση 1011294/2004 για τον τύπο του). Σε δίκη που αφορά ευθέως κληρονομιαίο περιουσιακό στοιχείο ο Κώδικας ζητά επίσης πιστοποιητικό υποβολής δήλωσης (άρθρο 106), όμως ο Άρειος Πάγος δέχεται ότι η έλλειψή του δεν καθιστά απαράδεκτη αγωγή για ακυρότητα διαθήκης ούτε την αγωγή περί κλήρου (ΑΠ 1108/2014, ΑΠ 1369/2014).
Κάντε αποδοχή της κληρονομιάς και καταχώριση. Ο φόρος δεν μεταβιβάζει την κυριότητα. Για τα ακίνητα χρειάζεται συμβολαιογραφική πράξη αποδοχής κληρονομιάς, η οποία μεταγράφεται ή καταχωρίζεται στο Κτηματολόγιο· μόνο τότε μπορείτε να πουλήσετε ή να υποθηκεύσετε. Ο συμβολαιογράφος θα ζητήσει το πιστοποιητικό φόρου, βεβαιώσεις για ΕΝΦΙΑ και δημοτικά τέλη, πιστοποιητικό του Κτηματολογίου και, όπου χρειάζεται, κληρονομητήριο.
Η δήλωση φόρου είναι και αποδεικτικό στοιχείο: σε διαφορές μεταξύ κληρονόμων τα δικαστήρια λαμβάνουν υπόψη τις μερίδες που δηλώθηκαν σε κοινή δήλωση φόρου κληρονομιάς (ΑΠ 1258/2013). Δηλώστε λοιπόν τα ποσοστά σωστά από την αρχή· μια βιαστική δήλωση μπορεί να στραφεί εναντίον σας σε μεταγενέστερη δίκη.
Ελέγξτε την πράξη της εφορίας και προσβάλετε ό,τι είναι λάθος. Αν η ΑΑΔΕ ανεβάσει την αξία ακινήτων ή απορρίψει απαλλαγή, εξετάστε πρώτα αν συμφέρει η συμπληρωματική δήλωση με την αξία της εφορίας, που κατά τον Κώδικα κλείνει την υπόθεση χωρίς πρόσθετο φόρο και πρόστιμο. Για λογιστικά λάθη ή για ανατροπή της βάσης του φόρου (π.χ. δικαστική απόφαση που αλλάζει τον κληρονόμο) ο Κώδικας προβλέπει αίτηση τροποποίησης ή ακύρωσης της πράξης μέσα σε τρία έτη από την οριστικοποίησή της.
Κατά της πράξης προσδιορισμού φόρου ασκείται σήμερα ενδικοφανής προσφυγή στη Διεύθυνση Επίλυσης Διαφορών της ΑΑΔΕ και, αν απορριφθεί, προσφυγή στο Διοικητικό Πρωτοδικείο κατά τον Κώδικα Διοικητικής Δικονομίας. Οι προθεσμίες είναι σύντομες και αναγράφονται στην πράξη· μην τις αφήσετε να περάσουν.
Τι να προσέξετε
- Χαμένη εξάμηνη προθεσμία: εκτός από πρόστιμο και τόκους, η εκπρόθεσμη δήλωση στερεί την απαλλαγή πρώτης κατοικίας, που ζητείται μόνο με εμπρόθεσμη δήλωση (άρθρο 26Α).
- Δήλωση πριν αποφασίσετε για αποποίηση: όταν η κληρονομιά μπορεί να είναι χρεωμένη, η υποβολή δήλωσης και η πληρωμή φόρου μπορεί να ερμηνευτεί ως αποδοχή, και τότε ευθύνεστε για τα χρέη και με τη δική σας περιουσία.
- Παράλειψη χρεών του θανόντος: χρέη που δεν δηλώθηκαν δεν εκπίπτουν και ο φόρος υπολογίζεται σε μεγαλύτερη βάση.
- Εφαρμογή παλαιών κλιμάκων ή ποσών από αναδημοσιεύσεις: ο Κώδικας έχει τροποποιηθεί πολλές φορές, και κρίσιμο είναι το καθεστώς που ίσχυε κατά τον θάνατο (άρθρο 6).
- Μεταβίβαση ακινήτου πρώτης κατοικίας μέσα στην πενταετία: αίρεται η απαλλαγή και ο φόρος καταβάλλεται με επιβαρύνσεις.
- Λανθασμένα ποσοστά σε κοινή δήλωση: η δήλωση μπορεί να χρησιμοποιηθεί ως αποδεικτικό σε μεταγενέστερη δίκη μεταξύ κληρονόμων (ΑΠ 1258/2013).
- Περιουσία στο εξωτερικό που δεν δηλώθηκε: ο Κώδικας φορολογεί και περιουσία της αλλοδαπής υπό προϋποθέσεις, και η απόκρυψη οδηγεί σε πρόστιμα· η προθεσμία ενός έτους δεν σημαίνει ότι η υποχρέωση αγνοείται.
Νομική βάση
Σχετικές δικαστικές αποφάσεις
Συχνές ερωτήσεις
Σε πόσο καιρό πρέπει να κάνω δήλωση φόρου κληρονομιάς;
Μέσα σε έξι μήνες από τον θάνατο, αν ο θανών απεβίωσε στην Ελλάδα, και μέσα σε ένα έτος, αν απεβίωσε στο εξωτερικό ή αν εσείς ζούσατε στο εξωτερικό (άρθρο 62 ν. 2961/2001). Για κληρονόμους από διαθήκη η προθεσμία μετρά από τη δημοσίευση της διαθήκης. Μετά την προθεσμία η δήλωση γίνεται δεκτή, αλλά με πρόστιμο και τόκους.
Πρέπει να κάνω δήλωση αν δεν οφείλω φόρο;
Ναι. Η δήλωση υποβάλλεται και όταν η μερίδα σας είναι κάτω από το αφορολόγητο, γιατί χωρίς αυτήν δεν εκδίδεται πιστοποιητικό φόρου και δεν μπορείτε να κάνετε αποδοχή κληρονομιάς ακινήτου, να πουλήσετε ή να πάρετε τις καταθέσεις του θανόντος από την τράπεζα.
Πόσος είναι ο φόρος κληρονομιάς από γονείς σε παιδιά;
Τα τέκνα ανήκουν στην κατηγορία Α. Με το ισχύον καθεστώς η μερίδα κάθε τέκνου είναι αφορολόγητη έως 150.000 € και το υπερβάλλον φορολογείται κλιμακωτά με 1 %, 5 % και 10 %. Αν η μερίδα περιλαμβάνει κατοικία που καλύπτεται από την απαλλαγή πρώτης κατοικίας, η αξία της δεν μετρά. Ελέγξτε τα ποσά στο κείμενο που ίσχυε κατά τον θάνατο.
Πληρώνει φόρο κληρονομιάς η σύζυγος;
Ο επιζών σύζυγος ανήκει στην κατηγορία Α και, με το ισχύον καθεστώς, απαλλάσσεται πλήρως από τον φόρο εφόσον ο γάμος είχε την ελάχιστη διάρκεια που ορίζει ο νόμος. Ακόμη και τότε πρέπει να υποβάλει δήλωση. Ανάλογα ισχύουν για το μέρος συμφώνου συμβίωσης· ελέγξτε τις προϋποθέσεις στο ισχύον κείμενο.
Πόσο φόρο πληρώνουν τα αδέλφια;
Τα αδέλφια ανήκουν στην κατηγορία Β. Με το ισχύον καθεστώς αφορολόγητα είναι τα πρώτα 30.000 € κάθε μερίδας και το υπερβάλλον φορολογείται κλιμακωτά με συντελεστές από 5 % έως 20 %. Η απαλλαγή πρώτης κατοικίας δεν ισχύει για αδέλφια, μόνο για σύζυγο και τέκνα.
Πώς γίνεται η δήλωση φόρου κληρονομιάς ηλεκτρονικά;
Μέσω της πλατφόρμας myPROPERTY της ΑΑΔΕ, συνήθως από συμβολαιογράφο ή λογιστή με εξουσιοδότηση. Χρειάζονται ληξιαρχική πράξη θανάτου, πιστοποιητικό εγγυτέρων συγγενών, διαθήκη με πρακτικό δημοσίευσης αν υπάρχει, βεβαιώσεις τραπεζών και στοιχεία ακινήτων. Περισσότεροι κληρονόμοι μπορούν να υποβάλουν κοινή δήλωση. Μετά την υποβολή εκδίδεται ηλεκτρονικά η πράξη προσδιορισμού του φόρου.
Αφαιρούνται τα χρέη του θανόντος;
Ναι. Χρέη που αποδεικνύονται, όπως δάνεια, οφειλές προς το Δημόσιο και τον e-ΕΦΚΑ, εκπίπτουν από την αξία της κληρονομιάς πριν από τον υπολογισμό του φόρου. Για χρέη που βαρύνουν ακίνητα στο εξωτερικό ισχύουν ειδικοί κανόνες επιμερισμού (άρθρο 24). Αν τα χρέη υπερβαίνουν την περιουσία, εξετάστε σοβαρά την αποποίηση.
Μπορώ να πληρώσω τον φόρο κληρονομιάς σε δόσεις;
Ναι, ο φόρος καταβάλλεται εφάπαξ ή σε δόσεις κατά το ισχύον καθεστώς, που έχει αλλάξει σε σχέση με το αρχικό κείμενο του Κώδικα. Ο αριθμός των δόσεων και η ελάχιστη δόση εμφανίζονται στην ΑΑΔΕ με την πράξη προσδιορισμού. Για να εκδοθεί πιστοποιητικό αρκεί συνήθως η ρύθμιση και η τήρησή της.
Τι είναι η απαλλαγή πρώτης κατοικίας στην κληρονομιά;
Είναι απαλλαγή από τον φόρο για κατοικία ή οικόπεδο που κληρονομεί σύζυγος ή τέκνο του θανόντος, αν δεν έχει ήδη κατάλληλη κατοικία (άρθρο 26Α). Πρέπει να ζητηθεί ρητά στην εμπρόθεσμη δήλωση, με δέσμευση ότι το ακίνητο δεν θα μεταβιβαστεί για πέντε έτη, και να συνοδεύεται από τα δικαιολογητικά της ΠΟΛ 1057/2004.
Αν αποποιηθώ την κληρονομιά, πληρώνω φόρο;
Όχι. Όποιος αποποιείται εμπρόθεσμα θεωρείται ότι δεν έγινε ποτέ κληρονόμος και δεν υποβάλλει δήλωση. Ο Κώδικας όμως ορίζει ότι οι προθεσμίες αποποίησης δεν αλλάζουν τις φορολογικές προθεσμίες, και η υποβολή δήλωσης ή πληρωμή φόρου μπορεί να θεωρηθεί αποδοχή. Αποφασίστε πρώτα για την αποποίηση.
Νομικός οδηγός: όλοι οι οδηγοί
Ανάλυση του εγγράφου μου →Νομικός οδηγόςΥποδείγματα συμβάσεωνΑρχική σελίδα της χώρας