Ανάκληση δωρεάς για αχαριστία: πότε παίρνετε πίσω ό,τι δωρίσατε
Η δωρεά είναι σύμβαση με την οποία ο δωρητής μεταβιβάζει χωρίς αντάλλαγμα ένα περιουσιακό στοιχείο στον δωρεοδόχο (ΑΚ 496). Κατά κανόνα είναι οριστική: όποιος δώρισε διαμέρισμα, χωράφι ή σημαντικό χρηματικό ποσό δεν μπορεί να το ζητήσει πίσω επειδή άλλαξε γνώμη ή χάλασαν οι σχέσεις. Ο νόμος επιτρέπει όμως την ανάκληση όταν ο δωρεοδόχος φάνηκε με βαρύ παράπτωμα αχάριστος απέναντι στον δωρητή, στον σύζυγό του ή σε στενό συγγενή του, ιδίως όταν αθέτησε την υποχρέωση να τον διατρέφει (ΑΚ 505). Ο Άρειος Πάγος δέχεται ότι αχαριστία μπορεί να είναι και η αδικαιολόγητη αδιαφορία για τον δωρητή όταν εκείνος έχει ανάγκη φροντίδας (ΑΠ 1429/2013, ΑΠ 1375/2014).
Ο οδηγός απευθύνεται σε γονείς, συζύγους και συγγενείς που έκαναν δωρεά ή γονική παροχή και σκέφτονται να την ανακαλέσουν, αλλά και σε δωρεοδόχους που έλαβαν εξώδικη ανάκληση. Εξηγεί πότε η γονική παροχή αντιμετωπίζεται ως δωρεά, ποια είναι η αποκλειστική προθεσμία του ενός έτους, πώς γίνεται η δήλωση ανάκλησης και η αγωγή, τι ισχύει για το Κτηματολόγιο και τον φόρο, και πώς διαφέρει η μέμψη άστοργης δωρεάς των νόμιμων μεριδούχων. Αποτέλεσμα είναι η επιστροφή του δωρηθέντος με εκούσιο συμβόλαιο ή με τελεσίδικη δικαστική απόφαση.
Βασικά στοιχεία
Προθεσμία
Η ανάκληση για αχαριστία αποκλείεται αν περάσει ένα έτος αφότου ο δωρητής πληροφορήθηκε τον λόγο της ανάκλησης ή αν συγχώρησε τον δωρεοδόχο (ΑΚ 510 παρ. 1). Όταν η αχάριστη συμπεριφορά είναι εξακολουθητική και φτάνει μέχρι την ανάκληση, η προθεσμία αρχίζει από το τελευταίο παράπτωμα (ΑΠ 1375/2014). Η αγωγή των νόμιμων μεριδούχων για μέμψη άστοργης δωρεάς παραγράφεται σε δύο έτη από τον θάνατο του δωρητή (ΑΠ 1052/2013).
Τι να κάνετε
Ελέγξτε τι ακριβώς υπογράψατε. Ανοίξτε το συμβόλαιο και δείτε αν πρόκειται για «δωρεά εν ζωή», «γονική παροχή», «δωρεά αιτία θανάτου» ή για πώληση. Η διάκριση είναι κρίσιμη. Η γονική παροχή του ΑΚ 1509, δηλαδή η παροχή γονέα σε παιδί για την οικονομική ή οικογενειακή του αυτοτέλεια, θεωρείται δωρεά μόνο κατά το μέρος που υπερβαίνει το μέτρο που επιβάλλουν οι περιστάσεις (ΑΠ 500/2014, ΑΠ 2180/2014)· για το υπόλοιπο μέρος δεν εφαρμόζονται οι κανόνες της δωρεάς και άρα ούτε η ανάκληση για αχαριστία.
Αν το συμβόλαιο εμφανίζεται ως πώληση αλλά τίμημα δεν καταβλήθηκε ποτέ, μπορεί να είναι εικονικό και να καλύπτει δωρεά, η οποία ανακαλείται κανονικά (ΑΠ 1006/2013, ΑΠ 1429/2013). Η δωρεά αιτία θανάτου (ΑΚ 2032 επ.) ακολουθεί ειδικούς κανόνες και ο φορολογικός νόμος διακρίνει ανακλητές και αμετάκλητες. Σημειώστε αν κρατήσατε την επικαρπία και δώσατε μόνο την ψιλή κυριότητα.
Εξετάστε αν η συμπεριφορά είναι πράγματι «αχαριστία». Ο ΑΚ 505 απαιτεί βαρύ και υπαίτιο παράπτωμα του δωρεοδόχου απέναντι στον δωρητή, στον σύζυγο ή σε στενό συγγενή του. Ο Άρειος Πάγος την ορίζει ως έλλειψη ευγνωμοσύνης που εκδηλώνεται με βαριά αντικοινωνική συμπεριφορά, αντίθετη στους κανόνες δικαίου ή στις κρατούσες αντιλήψεις ηθικής (ΑΠ 1429/2013). Τέτοια είναι η βία, οι απειλές, οι βαριές εξυβρίσεις, η ψευδής καταμήνυση, η εγκατάλειψη του ηλικιωμένου ή ασθενούς δωρητή και η άρνηση διατροφής όταν τη χρειάζεται.
Δεν αρκούν η ψυχρότητα, οι διαφωνίες ή η απομάκρυνση λόγω μετακόμισης. Στην ΑΠ 1429/2013 η ανάκληση απορρίφθηκε, επειδή η ψύχρανση οφειλόταν στην επίμονη πίεση της δωρήτριας να της επιστραφεί το διαμέρισμα. Το δικαστήριο κρίνει αντικειμενικά και συνεκτιμά το τυχόν πταίσμα του ίδιου του δωρητή. Δωρεές από ιδιαίτερο ηθικό καθήκον ή από λόγους ευπρέπειας δεν ανακαλούνται.
Συγκεντρώστε αποδείξεις πριν κινηθείτε. Φτιάξτε χρονολόγιο με ημερομηνίες: πότε έγινε η δωρεά, πότε ξεκίνησε η συμπεριφορά, ποια περιστατικά συνέβησαν. Κρατήστε ιατρικές γνωματεύσεις και εξιτήρια που δείχνουν ότι χρειαζόσασταν φροντίδα, μηνύματα, email και επιστολές, μηνύσεις ή αποφάσεις ποινικών δικαστηρίων, και ονόματα μαρτύρων όπως γείτονες, οικιακή βοηθός ή άλλοι συγγενείς.
Στην πολιτική δίκη μετρούν οι ένορκες βεβαιώσεις που λαμβάνονται ενώπιον ειρηνοδίκη ή συμβολαιογράφου, με κλήτευση του αντιδίκου, και οι καταθέσεις μαρτύρων. Ηχογραφήσεις χωρίς τη συναίνεση του άλλου είναι κατά κανόνα παράνομο αποδεικτικό μέσο και δεν πρέπει να στηρίξετε την υπόθεση σε αυτές. Χωρίς συγκεκριμένα περιστατικά η αγωγή κινδυνεύει να απορριφθεί ως αόριστη ή αβάσιμη, με επιβάρυνση των δικαστικών εξόδων του αντιδίκου.
Μετρήστε την προθεσμία του ενός έτους. Η ανάκληση αποκλείεται αν περάσει ένα έτος αφότου μάθατε τον λόγο της ανάκλησης (ΑΚ 510 παρ. 1). Η προθεσμία είναι αποκλειστική: δεν διακόπτεται με συζητήσεις ή προτάσεις συμβιβασμού. Όταν η αχαριστία είναι εξακολουθητική, π.χ. διαρκής εγκατάλειψη, τα περιστατικά εκτιμώνται ως ενιαίο σύνολο και η προθεσμία αρχίζει από το τελευταίο παράπτωμα (ΑΠ 1375/2014).
Η ανάκληση αποκλείεται επίσης αν συγχωρήσατε τον δωρεοδόχο· μια ρητή συμφιλίωση ή μια δήλωση ότι «τα ξεχάσαμε» μπορεί να χρησιμοποιηθεί εναντίον σας. Το δικαίωμα ανάκλησης είναι προσωπικό του δωρητή. Αν όμως ο δωρητής άσκησε την ανάκληση ή την αγωγή όσο ζούσε, οι κληρονόμοι του συνεχίζουν τη δίκη, όπως έγινε στην υπόθεση της ΑΠ 1375/2014. Μην αναβάλλετε την απόφαση για «αργότερα».
Κάντε τη δήλωση ανάκλησης. Η ανάκληση γίνεται με δήλωση προς τον δωρεοδόχο, που δεν απαιτεί συμβολαιογραφικό τύπο, και μπορεί να γίνει και με την ίδια την αγωγή (ΑΚ 509, ΑΠ 1375/2014). Στην πράξη στέλνεται εξώδικη δήλωση με δικαστικό επιμελητή (ν. 2318/1995), που αναφέρει το συμβόλαιο δωρεάς, τα περιστατικά της αχαριστίας και καλεί τον δωρεοδόχο να επαναμεταβιβάσει το δωρηθέν με συμβολαιογραφική πράξη μέσα σε συγκεκριμένη προθεσμία.
Η επίδοση έχει βέβαιη χρονολογία, κάτι κρίσιμο για την ετήσια προθεσμία. Προσοχή: η ανάκληση δεν επαναφέρει αυτόματα την κυριότητα του ακινήτου. Γεννά αξίωση επιστροφής κατά τις διατάξεις του αδικαιολόγητου πλουτισμού (ΑΚ 904 επ.), οπότε χρειάζεται νέο συμβόλαιο επαναμεταβίβασης ή δικαστική απόφαση. Αν ο δωρεοδόχος λάβει την εξώδικη και δεν απαντήσει, η σιωπή του δεν ισοδυναμεί με αποδοχή.
Ασκήστε αγωγή και προστατέψτε το ακίνητο από μεταβίβαση. Αν ο δωρεοδόχος δεν επιστρέψει εκούσια, ασκείται αγωγή με αίτημα να αναγνωριστεί ότι η ανάκληση είναι έγκυρη και να καταδικαστεί ο δωρεοδόχος σε δήλωση βούλησης για επαναμεταβίβαση. Η τελεσίδικη απόφαση αναπληρώνει τη δήλωσή του (ΚΠολΔ 949). Αν το ακίνητο έχει ήδη πουληθεί, ζητείται η αξία του. Μετά την ενοποίηση του πρώτου βαθμού (ν. 5108/2024) η αγωγή κατατίθεται στο Πρωτοδικείο, κατά κανόνα του τόπου του ακινήτου ή της κατοικίας του εναγομένου, με δικηγόρο και δικαστικό ένσημο ανάλογο με την αξία.
Εγγράψτε αμέσως την αγωγή στο Κτηματολόγιο (ή στο υποθηκοφυλακείο, όπου δεν λειτουργεί ακόμη κτηματολογικό γραφείο): όποιος αγοράσει ή πάρει υποθήκη μετά την εγγραφή δεσμεύεται από την απόφαση. Αν υπάρχει κίνδυνος άμεσης εκποίησης, ζητήστε και ασφαλιστικά μέτρα.
Ολοκληρώστε την επιστροφή στο Κτηματολόγιο και τακτοποιήστε τον φόρο. Η εκούσια επαναμεταβίβαση γίνεται με συμβόλαιο ενώπιον συμβολαιογράφου (Κώδικας Συμβολαιογράφων, ν. 2830/2000), ο οποίος υποβάλλει τη σχετική δήλωση στην πλατφόρμα myPROPERTY της ΑΑΔΕ και στη συνέχεια το συμβόλαιο ή η τελεσίδικη απόφαση καταχωρίζεται στο Κτηματολόγιο.
Για τον φόρο, το άρθρο 42 του ν. 2961/2001, όπως εμφανίζεται στο ιστορικό κείμενο, ορίζει ότι όταν η δωρεά ανακαλείται νόμιμα και δικαστική απόφαση διατάσσει την επιστροφή, ο φόρος που καταβλήθηκε επιστρέφεται ολόκληρος. Αν η επιστροφή γίνει με συμφωνία μέσα σε πέντε έτη από τη δωρεά, η επιστροφή δεν φορολογείται ως νέα δωρεά, ενώ μετά την πενταετία φορολογείται. Ελέγξτε το ισχύον κείμενο και τα τρέχοντα αφορολόγητα όρια με λογιστή ή συμβολαιογράφο πριν υπογράψετε.
Ξεχωρίστε την ανάκληση από τη μέμψη άστοργης δωρεάς. Η ανάκληση είναι δικαίωμα του δωρητή όσο ζει. Η μέμψη είναι δικαίωμα των νόμιμων μεριδούχων (παιδιά, σύζυγος, γονείς) μετά τον θάνατό του, όταν η δωρεά μείωσε τη νόμιμη μοίρα τους. Μέμψη χωρεί για δωρεές σε μεριδούχο οποτεδήποτε κι αν έγιναν και για δωρεές σε τρίτους τα τελευταία δέκα χρόνια πριν από τον θάνατο, εκτός αν έγιναν από ιδιαίτερο ηθικό καθήκον ή λόγους ευπρέπειας (ΑΠ 500/2014).
Η γονική παροχή υπόκειται σε μέμψη κατά το μέρος που υπερβαίνει το επιβαλλόμενο μέτρο (ΑΠ 2180/2014). Η αγωγή παραγράφεται σε δύο έτη από τον θάνατο και η παραγραφή μπορεί να συμπληρωθεί και κατά τη διάρκεια της δίκης, αν αυτή μείνει αδρανής για πάνω από δύο χρόνια (ΑΠ 1052/2013). Για τον υπολογισμό της μοίρας δείτε τον οδηγό για τη νόμιμη μοίρα και την αποκλήρωση.
Τι να προσέξετε
- Χάνεται η ετήσια αποκλειστική προθεσμία του ΑΚ 510, επειδή ο δωρητής περιμένει να «διορθωθεί» η κατάσταση ή διαπραγματεύεται χωρίς να στείλει εξώδικη ανάκληση.
- Η ψυχρότητα ή η απομάκρυνση παρουσιάζεται ως αχαριστία: τα δικαστήρια απορρίπτουν τέτοιες αγωγές (ΑΠ 1429/2013) και ο δωρητής πληρώνει τα δικαστικά έξοδα του αντιδίκου.
- Ανάκληση γονικής παροχής στο σύνολό της: μόνο το μέρος που υπερβαίνει το επιβαλλόμενο από τις περιστάσεις μέτρο θεωρείται δωρεά (ΑΚ 1509).
- Ο δωρεοδόχος πουλά ή υποθηκεύει το ακίνητο πριν από την εγγραφή της αγωγής στο Κτηματολόγιο, οπότε μένει μόνο αξίωση για την αξία του.
- Συμφιλίωση ή γραπτή δήλωση συγγνώμης μετά τα περιστατικά αποκλείει την ανάκληση, ακόμη κι αν οι σχέσεις χαλάσουν ξανά για τον ίδιο λόγο.
- Εκούσια επιστροφή μετά από πέντε χρόνια χωρίς φορολογικό έλεγχο: η επαναμεταβίβαση μπορεί να φορολογηθεί ως νέα δωρεά.
- Ο δωρητής πεθαίνει πριν ανακαλέσει: το δικαίωμα είναι προσωπικό και οι κληρονόμοι κατά κανόνα δεν μπορούν να το ασκήσουν οι ίδιοι.
Νομική βάση
Σχετικές δικαστικές αποφάσεις
Συχνές ερωτήσεις
Μπορώ να πάρω πίσω ένα σπίτι που δώρισα στο παιδί μου;
Μόνο αν υπάρχει νόμιμος λόγος, κυρίως αχαριστία με βαρύ παράπτωμα (ΑΚ 505), και μέσα σε ένα έτος αφότου τον μάθατε. Αν η μεταβίβαση έγινε ως γονική παροχή, ανακαλείται μόνο το μέρος που υπερβαίνει το μέτρο που επέβαλλαν οι περιστάσεις (ΑΚ 1509). Η απλή μεταμέλεια ή η ψύχρανση των σχέσεων δεν αρκεί. Χωρίς λόγο, η επιστροφή γίνεται μόνο με τη συμφωνία του παιδιού.
Τι θεωρείται αχαριστία για την ανάκληση δωρεάς;
Βαριά και υπαίτια συμπεριφορά του δωρεοδόχου προς τον δωρητή, τον σύζυγο ή στενό συγγενή του, που δείχνει έλλειψη ευγνωμοσύνης και αντιβαίνει στις αντιλήψεις ηθικής (ΑΠ 1429/2013). Παραδείγματα είναι η βία, οι απειλές, οι βαριές προσβολές, η ψευδής καταμήνυση, η άρνηση διατροφής και η εγκατάλειψη του δωρητή όταν χρειάζεται φροντίδα. Οι απλές διαφωνίες δεν αρκούν.
Ανακαλείται η γονική παροχή για αχαριστία;
Η γονική παροχή δεν είναι δωρεά, εκτός από το μέρος που υπερβαίνει το μέτρο που επιβάλλουν οι περιστάσεις, δηλαδή η περιουσία, οι ανάγκες και η οικογενειακή κατάσταση γονέα και παιδιού (ΑΚ 1509, ΑΠ 500/2014). Μόνο αυτό το υπερβάλλον μέρος μπορεί να ανακληθεί για αχαριστία. Το πόσο είναι το υπερβάλλον μέρος το κρίνει το δικαστήριο σε κάθε υπόθεση.
Σε πόσο χρόνο πρέπει να ανακαλέσω μια δωρεά;
Μέσα σε ένα έτος αφότου μάθατε το περιστατικό που συνιστά αχαριστία (ΑΚ 510 παρ. 1). Η προθεσμία είναι αποκλειστική και δεν διακόπτεται με διαπραγματεύσεις. Αν η συμπεριφορά συνεχίζεται, π.χ. διαρκής εγκατάλειψη, μετρά από το τελευταίο περιστατικό (ΑΠ 1375/2014). Για ασφάλεια, στείλτε την εξώδικη ανάκληση όσο το δυνατόν νωρίτερα.
Πώς γίνεται η ανάκληση δωρεάς; Χρειάζεται συμβολαιογράφος;
Η ανάκληση είναι δήλωση προς τον δωρεοδόχο και δεν χρειάζεται συμβολαιογραφικό έγγραφο (ΑΚ 509). Συνήθως γίνεται με εξώδικη δήλωση μέσω δικαστικού επιμελητή ή με την αγωγή. Για να επιστρέψει όμως η κυριότητα ακινήτου χρειάζεται συμβόλαιο επαναμεταβίβασης ενώπιον συμβολαιογράφου ή τελεσίδικη απόφαση, που στη συνέχεια καταχωρίζεται στο Κτηματολόγιο.
Μπορώ να ανακαλέσω τη δωρεά επειδή το παιδί μου δεν με επισκέπτεται;
Μόνο αν η αδιαφορία είναι σοβαρή, αδικαιολόγητη και εκδηλώνεται τη στιγμή που έχετε πραγματική ανάγκη φροντίδας, π.χ. λόγω ασθένειας ή ηλικίας. Τα δικαστήρια δέχονται ότι μια τέτοια αδιαφορία μπορεί να είναι αχαριστία, απορρίπτουν όμως την ανάκληση όταν η απομάκρυνση οφείλεται σε απόσταση, σε δική σας πίεση ή σε κοινές οικογενειακές εντάσεις (ΑΠ 1429/2013).
Τι γίνεται αν ο δωρεοδόχος έχει ήδη πουλήσει το ακίνητο;
Ο αγοραστής κατά κανόνα κρατά το ακίνητο, αν το αγόρασε πριν εγγραφεί η αγωγή σας στο Κτηματολόγιο. Τότε ζητάτε από τον δωρεοδόχο την αξία του ακινήτου κατά τους κανόνες του αδικαιολόγητου πλουτισμού. Γι’ αυτό, μόλις ασκηθεί η αγωγή, πρέπει να εγγραφεί αμέσως στο κτηματολογικό γραφείο ή στο υποθηκοφυλακείο.
Μπορούν τα άλλα παιδιά να προσβάλουν τη δωρεά μετά τον θάνατό μου;
Ναι, με μέμψη άστοργης δωρεάς, αν η δωρεά μείωσε τη νόμιμη μοίρα τους. Μετρούν οι δωρεές σε μεριδούχους οποτεδήποτε κι αν έγιναν και οι δωρεές σε τρίτους την τελευταία δεκαετία, εκτός αν έγιναν από ηθικό καθήκον ή λόγους ευπρέπειας (ΑΠ 500/2014). Η αγωγή παραγράφεται σε δύο έτη από τον θάνατο (ΑΠ 1052/2013).
Πληρώνω φόρο όταν επιστρέφεται η δωρεά;
Κατά το άρθρο 42 του ν. 2961/2001, όπως εμφανίζεται στο ιστορικό κείμενο, όταν η δωρεά ανακαλείται νόμιμα και δικαστική απόφαση διατάσσει την επιστροφή, ο φόρος της αρχικής δωρεάς επιστρέφεται. Αν η επιστροφή γίνει με συμφωνία μέσα σε πέντε χρόνια, δεν φορολογείται ως νέα δωρεά· μετά την πενταετία φορολογείται. Ελέγξτε το ισχύον κείμενο με λογιστή πριν από το συμβόλαιο.
Μπορεί η δωρεά να επιστραφεί με συμφωνία, χωρίς δικαστήριο;
Ναι. Αν ο δωρεοδόχος συμφωνεί, υπογράφεται συμβόλαιο επαναμεταβίβασης ενώπιον συμβολαιογράφου, υποβάλλεται δήλωση στο myPROPERTY της ΑΑΔΕ και το συμβόλαιο καταχωρίζεται στο Κτηματολόγιο. Η συμφωνημένη επιστροφή δεν προϋποθέτει αχαριστία, αλλά μπορεί να έχει φορολογικό κόστος, ιδίως αν γίνει μετά από πέντε χρόνια από τη δωρεά.
Ανακαλείται δωρεά προς σύζυγο μετά το διαζύγιο;
Το διαζύγιο από μόνο του δεν είναι λόγος ανάκλησης. Αν όμως ο σύζυγος-δωρεοδόχος φέρθηκε με βαρύ παράπτωμα, π.χ. εγκατέλειψε τον δωρητή όταν εκείνος είχε ανάγκη, η δωρεά μπορεί να ανακληθεί για αχαριστία μέσα σε ένα έτος. Στην υπόθεση της ΑΠ 1375/2014 επικυρώθηκε ανάκληση δωρεάς ακινήτου προς σύζυγο που εγκατέλειψε τον ηλικιωμένο και άρρωστο δωρητή.
Νομικός οδηγός: όλοι οι οδηγοί
Ανάλυση του εγγράφου μου →Νομικός οδηγόςΥποδείγματα συμβάσεωνΑρχική σελίδα της χώρας