Δικαιώματα κατηγορουμένου: τι μπορείτε να ζητήσετε και πότε
Από τη στιγμή που κάποιος καλείται να απολογηθεί ή συλλαμβάνεται ως ύποπτος για αξιόποινη πράξη, αποκτά ιδιότητα που φέρνει δικαιώματα, αλλά και προθεσμίες που πρέπει να τηρηθούν. Ο κατηγορούμενος τεκμαίρεται αθώος μέχρι να αποδειχθεί η ενοχή του σύμφωνα με τον νόμο. Έχει δικαίωμα να πληροφορηθεί σε γλώσσα που κατανοεί τη φύση και τους λόγους της κατηγορίας, να διαθέτει επαρκή χρόνο και ευκολίες για την υπεράσπισή του, να επικοινωνεί με συνήγορο της επιλογής του και, αν δεν έχει πόρους, να του διοριστεί συνήγορος αυτεπαγγέλτως, να έχει δωρεάν διερμηνέα, να εξετάζει τους μάρτυρες κατηγορίας και να μην εξαναγκάζεται να καταθέσει εναντίον του εαυτού του. Οι εγγυήσεις αυτές απορρέουν από το Σύνταγμα, την ΕΣΔΑ, το Διεθνές Σύμφωνο που κυρώθηκε με τον ν. 2462/1997, το δίκαιο της Ευρωπαϊκής Ένωσης και τον Κώδικα Ποινικής Δικονομίας (ν. 4620/2019). Ο οδηγός εξηγεί πώς τα ασκείτε στην πράξη: τι ζητάτε όταν σας καλούν, πώς προετοιμάζεστε για την απολογία, πότε σας ανήκει η σιωπή, πώς βλέπετε τη δικογραφία, τι ισχύει για την προσωρινή κράτηση και πώς διεκδικείτε δωρεάν νομική βοήθεια, ώστε να μη χάσετε δικαίωμα από άγνοια.
Βασικά στοιχεία
Προθεσμία
Ο νόμος δίνει στον κατηγορούμενο προθεσμία να προετοιμαστεί πριν από την απολογία ή τη δίκη, και η προθεσμία αυτή διαφέρει ανάλογα με το στάδιο, γι΄ αυτό ζητήστε γραπτά την κλήση και το αντίγραφο της δικογραφίας αμέσως. Τα δικαιώματά σας, όπως η συνδρομή συνηγόρου και διερμηνέα, ασκούνται από την πρώτη κλήση ή προσαγωγή· η αμέλεια να τα επικαλεστείτε εγκαίρως μπορεί να έχει συνέπειες, ενώ ο λόγος ακυρότητας πρέπει να προταθεί στο κατάλληλο στάδιο. Η προσωρινή κράτηση έχει ανώτατη διάρκεια που ορίζει ο ΚΠΔ και μπορεί να αντικατασταθεί με περιοριστικούς όρους.
Τι να κάνετε
- Βεβαιωθείτε ότι έχετε την ιδιότητα του κατηγορουμένου και ζητήστε να μάθετε τι ακριβώς σας αποδίδεται. Το άρθρο 14 παρ. 3 περ. α΄ του Διεθνούς Συμφώνου (ν. 2462/1997) προβλέπει ότι κάθε κατηγορούμενος πληροφορείται το συντομότερο δυνατό, σε γλώσσα που κατανοεί και λεπτομερώς, τη φύση και τους λόγους της κατηγορίας. Στην πράξη αυτό σημαίνει ότι πρέπει να λάβετε γραπτή κλήση με την πράξη, το χρόνο και τον τόπο, τη διάταξη που εφαρμόζεται και το όργανο που σας καλεί. Αν σας ζητούν να παρουσιαστείτε ως ύποπτος χωρίς σαφή ενημέρωση, ρωτήστε αν έχετε ιδιότητα υπόπτου ή κατηγορουμένου και ζητήστε να καταγραφεί η απάντηση. Κρατήστε το έγγραφο και την απόδειξη παραλαβής.
- Εξασφαλίστε συνήγορο από την πρώτη στιγμή. Το άρθρο 99 ΚΠΔ αναγνωρίζει στον κατηγορούμενο το δικαίωμα να παρίσταται με συνήγορο. Δεν υποχρεούστε να απολογηθείτε ή να καταθέσετε οτιδήποτε πριν μιλήσετε με τον δικηγόρο σας, και έχετε δικαίωμα να επικοινωνείτε μαζί του με εμπιστευτικό τρόπο. Η ΕΣΔΑ (άρθρο 6 παρ. 3 περ. γ΄) προβλέπει ότι ο κατηγορούμενος υπερασπίζεται ο ίδιος τον εαυτό του ή αναθέτει την υπεράσπιση σε συνήγορο της επιλογής του, και ο Άρειος Πάγος έχει δεχτεί ότι το δικαίωμα αυτό περιλαμβάνει την εκπροσώπηση από συνήγορο και όταν ο κατηγορούμενος απουσιάζει από την εκδίκαση της έφεσής του (ΑΠ 9/2002). Αν δεν γνωρίζετε δικηγόρο, ζητήστε ρητά να ειδοποιηθεί ο Δικηγορικός Σύλλογος.
- Ζητήστε διερμηνεία και μετάφραση αν δεν κατανοείτε ελληνικά. Ο κατηγορούμενος έχει δικαίωμα δωρεάν συνδρομής μεταφραστή, αν δεν μιλά ή δεν καταλαβαίνει τη γλώσσα που χρησιμοποιείται στο ακροατήριο (άρθρο 14 παρ. 3 περ. στ΄ του Διεθνούς Συμφώνου). Οι οδηγίες 2010/64/ΕΕ και 2012/13/ΕΕ έχουν ενσωματωθεί στην ελληνική έννομη τάξη και απαιτούν διερμηνεία και μετάφραση των ουσιωδών εγγράφων. Η μη τήρηση των διατυπώσεων για τον διορισμό διερμηνέα μπορεί να οδηγήσει σε ακύρωση: ο Άρειος Πάγος αναίρεσε απόφαση επειδή δεν είχαν ακουστεί ο κατηγορούμενος και ο εισαγγελέας πριν από τον διορισμό διερμηνέα από το ακροατήριο (ΑΠ 725/2009). Δηλώστε τη γλώσσα σας στην πρώτη επαφή και ζητήστε να καταγραφεί στα πρακτικά.
- Ζητήστε πρόσβαση στη δικογραφία και προετοιμαστείτε για την απολογία. Το άρθρο 14 παρ. 3 περ. β΄ του Διεθνούς Συμφώνου εγγυάται επαρκή χρόνο και ευκολίες για την προετοιμασία της υπεράσπισης. Ο κατηγορούμενος και ο συνήγορός του μπορούν να λάβουν γνώση των στοιχείων της δικογραφίας, και η κλήση για απολογία πρέπει να δίνει προθεσμία ώστε να τα μελετήσετε. Ζητήστε γραπτά αντίγραφο και, αν η προθεσμία είναι ανεπαρκής, ζητήστε παράταση με σύντομο αιτιολογημένο έγγραφο. Γράψτε χρονολογικά το ιστορικό σας, μαζεύστε έγγραφα και ονόματα μαρτύρων και αποφασίστε με τον δικηγόρο σας αν θα καταθέσετε υπόμνημα. Η προετοιμασία πριν από την απολογία είναι η πιο αποτελεσματική προστασία από λανθασμένες ή βιαστικές δηλώσεις.
- Ασκήστε το δικαίωμα σιωπής και τη διαφορά μεταξύ απολογίας και κατάθεσης. Κανείς δεν υποχρεούται να καταθέσει εναντίον του εαυτού του ή να ομολογήσει την ενοχή του (άρθρο 14 παρ. 3 περ. ζ΄ του Διεθνούς Συμφώνου), και ο κατηγορούμενος δεν δίνει όρκο. Μπορείτε να απολογηθείτε προφορικά ή να καταθέσετε γραπτό υπόμνημα, να ζητήσετε να καταγραφεί η απολογία σας κατά λέξη και να υπογράψετε μόνο ό,τι έχετε διαβάσει. Σημειώστε ότι ο συνήγορος δεν μπορεί να απολογηθεί εκ μέρους του εντολέα του που εκπροσωπεί, και στο ακροατήριο η απολογία είναι προσωπική πράξη (ΑΠ 92/2013). Αν δεν είστε έτοιμοι, μπορείτε να δηλώσετε ότι θα απολογηθείτε αφού μελετήσετε τη δικογραφία.
- Αντιμετωπίστε σωστά την προσωρινή κράτηση και τους περιοριστικούς όρους. Η προσωρινή κράτηση είναι εξαιρετικό μέτρο και έχει ανώτατη διάρκεια που ορίζει ο ΚΠΔ· ο Άρειος Πάγος έχει εξετάσει πώς υπολογίζεται η διάρκειά της όταν συρρέουν περισσότερα εγκλήματα και πότε επιτρέπεται νέα κράτηση για άλλη πράξη (ΑΠ 1336/2013, με βάση τη διάταξη του προϊσχύσαντος Κώδικα). Αντί για κράτηση, το δικαστήριο μπορεί να επιβάλει περιοριστικούς όρους, όπως απαγόρευση εξόδου από τη χώρα και υποχρέωση εμφάνισης στο αστυνομικό τμήμα (ΑΠ 142/2008). Ζητήστε τη δικαστική ακρόαση για την κράτηση με συνήγορο, ετοιμάστε στοιχεία σταθερής διαμονής και εργασίας και, αν κρατηθείτε, ασκήστε το δικαίωμα προσφυγής ή αίτησης άρσης.
- Διεκδικήστε δωρεάν νομική βοήθεια αν δεν έχετε οικονομική δυνατότητα. Αν δεν έχετε συνήγορο, πρέπει να ενημερωθείτε για το δικαίωμά σας αυτό και να σας διοριστεί συνήγορος αυτεπαγγέλτως σε κάθε περίπτωση που το απαιτεί το συμφέρον της δικαιοσύνης, χωρίς να βαρύνεστε με την αμοιβή του αν δεν μπορείτε να την πληρώσετε (άρθρο 14 παρ. 3 περ. δ΄ του Διεθνούς Συμφώνου). Η οδηγία 2013/48/ΕΕ για το δικαίωμα πρόσβασης σε δικηγόρο ισχύει στην ελληνική έννομη τάξη, και η νομική βοήθεια σε πολίτες χαμηλού εισοδήματος ρυθμίζεται από τον ν. 3226/2004. Υποβάλετε αίτηση με έγγραφα εισοδήματος στο δικαστήριο ή στον εισαγγελέα και ζητήστε να καταγραφεί η αίτησή σας στα πρακτικά, ακόμη κι αν δεν προλάβετε να συμπληρώσετε όλα τα δικαιολογητικά.
- Προβάλετε τις ακυρότητες και τα ένδικα μέσα εγκαίρως. Αν παραβιάστηκε δικαίωμα του κατηγορουμένου, π.χ. ο διορισμός διερμηνέα, η παρουσία συνηγόρου ή η προηγούμενη ακρόαση, ο λόγος ακυρότητας προτείνεται στο κατάλληλο στάδιο και καλύπτεται αν δεν προταθεί εγκαίρως· για τις απόλυτες ακυρότητες της προδικασίας ο ΚΠΔ ορίζει ότι προτείνονται μέχρι να γίνει αμετάκλητη η παραπομπή στο ακροατήριο (ΑΠ 923/2009, με βάση τα άρθρα 171 έως 176 του προϊσχύσαντος Κώδικα). Ζητήστε να καταχωριστούν στα πρακτικά οι ισχυρισμοί σας και οι ενστάσεις. Μετά την καταδίκη έχετε δικαίωμα να ζητήσετε επανεξέταση από ανώτερο δικαστήριο (άρθρο 2 του 7ου Πρωτοκόλλου της ΕΣΔΑ, ν. 1705/1987), με τις προθεσμίες των ενδίκων μέσων.
Τι να προσέξετε
- Απολογία χωρίς συνήγορο και χωρίς μελέτη της δικογραφίας. Οι αρχικές δηλώσεις καταγράφονται και χρησιμοποιούνται, και η διόρθωσή τους αργότερα είναι δύσκολη.
- Υπογραφή πρακτικού που δεν διαβάστηκε ή δεν μεταφράστηκε. Αν δεν κατανοείτε ελληνικά, η υπογραφή χωρίς διερμηνέα μπορεί να σας δεσμεύσει και να αποδυναμώσει μεταγενέστερη επίκληση ακυρότητας.
- Σιωπή σε σημείο που απαιτεί εξήγηση ή, αντίθετα, εκτεταμένες δηλώσεις χωρίς προετοιμασία. Το δικαίωμα σιωπής είναι εγγύηση, αλλά η χρήση του πρέπει να είναι συνειδητή, με τη συμβουλή δικηγόρου.
- Αμέλεια να επικαλεστείτε εγκαίρως ακυρότητα ή παράβαση δικαιώματος. Ο λόγος που δεν προτάθηκε στο κατάλληλο στάδιο μπορεί να καλυφθεί, και ο Άρειος Πάγος τον απορρίπτει ως απαράδεκτο.
- Αδιαφορία για την κλήση ή την προθεσμία. Η απουσία από τη δίκη χωρίς δικαιολογία ή χωρίς εκπροσώπηση από συνήγορο οδηγεί σε εκδίκαση χωρίς εσάς, με συνέπειες για την ποινή και τα ένδικα μέσα.
- Παραμέληση των περιοριστικών όρων. Η παραβίαση της απαγόρευσης εξόδου ή της υποχρέωσης εμφάνισης μπορεί να οδηγήσει σε αντικατάστασή τους με κράτηση.
- Σύγχυση συνηγόρου και εκπροσώπησης. Ο δικηγόρος εκπροσωπεί και υπερασπίζεται, αλλά δεν απολογείται για λογαριασμό σας· η προσωπική σας παρουσία παραμένει ουσιώδης όπου ο νόμος την απαιτεί.
- Αίτηση νομικής βοήθειας που υποβάλλεται αργά ή χωρίς έγγραφα. Χωρίς έγκαιρο και τεκμηριωμένο αίτημα, η διαδικασία μπορεί να προχωρήσει πριν προλάβει να οριστεί συνήγορος, και έτσι χάνεται πολύτιμος χρόνος προετοιμασίας.
Νομική βάση
Σχετικές δικαστικές αποφάσεις
Συχνές ερωτήσεις
Ποια είναι τα βασικά δικαιώματα του κατηγορουμένου;
Ο κατηγορούμενος τεκμαίρεται αθώος, πληροφορείται τη φύση και τους λόγους της κατηγορίας σε γλώσσα που κατανοεί, έχει επαρκή χρόνο και ευκολίες για την υπεράσπιση, επικοινωνεί με συνήγορο της επιλογής του, έχει δωρεάν διερμηνέα, εξετάζει τους μάρτυρες κατηγορίας και δεν εξαναγκάζεται να καταθέσει εναντίον του εαυτού του (άρθρο 14 του Διεθνούς Συμφώνου, ν. 2462/1997).
Έχω δικαίωμα να σιωπήσω;
Ναι. Κανείς δεν υποχρεούται να καταθέσει εναντίον του εαυτού του ή να ομολογήσει την ενοχή του, και ο κατηγορούμενος δεν δίνει όρκο. Μπορείτε να αρνηθείτε να απαντήσετε ή να απολογηθείτε μόνο γραπτά με υπόμνημα. Η σιωπή δεν αποδεικνύει ενοχή· πριν αποφασίσετε τι θα πείτε, συμβουλευτείτε δικηγόρο και μελετήστε τη δικογραφία, ώστε η επιλογή σας να είναι υπολογισμένη.
Μπορώ να έχω δικηγόρο ήδη κατά την πρώτη ανάκριση ή προσαγωγή;
Ναι. Το άρθρο 99 ΚΠΔ αναγνωρίζει το δικαίωμα παράστασης με συνήγορο, και το δίκαιο της Ευρωπαϊκής Ένωσης (οδηγία 2013/48/ΕΕ) προβλέπει πρόσβαση σε δικηγόρο από νωρίς στη διαδικασία. Ζητήστε ρητά να ειδοποιηθεί ο δικηγόρος σας ή ο Δικηγορικός Σύλλογος, και μην υπογράφετε πρακτικά πριν τον δείτε, εκτός αν ο νόμος σας επιτρέπει να το κάνετε χωρίς καθυστέρηση.
Τι ισχύει αν δεν μιλώ ελληνικά;
Έχετε δικαίωμα δωρεάν διερμηνέα στη διαδικασία και μετάφραση των ουσιωδών εγγράφων, όπως προβλέπουν το άρθρο 14 παρ. 3 περ. στ΄ του Διεθνούς Συμφώνου και οι οδηγίες 2010/64/ΕΕ και 2012/13/ΕΕ. Ο Άρειος Πάγος έχει αναιρέσει απόφαση επειδή ο διερμηνέας διορίστηκε χωρίς να ακουστούν ο κατηγορούμενος και ο εισαγγελέας (ΑΠ 725/2009). Δηλώστε τη γλώσσα σας από την αρχή.
Τι προθεσμία έχω για να προετοιμαστώ πριν από την απολογία;
Ο νόμος εγγυάται επαρκή χρόνο και ευκολίες για την προετοιμασία, και η κλήση για απολογία ορίζει προθεσμία που μπορεί να παραταθεί με αίτηση. Η ακριβής διάρκεια εξαρτάται από το στάδιο της διαδικασίας, γι΄ αυτό ελέγξτε την κλήση. Αν η προθεσμία δεν επαρκεί για τη μελέτη της δικογραφίας, ζητήστε γραπτά παράταση και κρατήστε το πρωτόκολλο υποβολής.
Μπορώ να δω τη δικογραφία;
Ναι. Ο κατηγορούμενος και ο συνήγορός του έχουν δικαίωμα να λάβουν γνώση των στοιχείων της δικογραφίας και να ζητήσουν αντίγραφα, ώστε να προετοιμάσουν την υπεράσπιση (άρθρο 14 παρ. 3 περ. β΄ του Διεθνούς Συμφώνου). Υποβάλετε γραπτό αίτημα στον ανακριτή, στον εισαγγελέα ή στη γραμματεία του δικαστηρίου, ανάλογα με το στάδιο, και κρατήστε αντίγραφο της αίτησης.
Πότε επιβάλλεται προσωρινή κράτηση και πώς αποφεύγεται;
Η προσωρινή κράτηση είναι εξαιρετικό μέτρο και έχει ανώτατη διάρκεια που ορίζει ο ΚΠΔ. Αντί γι΄ αυτήν μπορούν να επιβληθούν περιοριστικοί όροι, όπως η απαγόρευση εξόδου από τη χώρα και η εμφάνιση στο αστυνομικό τμήμα (ΑΠ 142/2008). Ζητήστε ακρόαση με συνήγορο και προσκομίστε στοιχεία σταθερής κατοικίας και εργασίας.
Πώς παίρνω δωρεάν νομική βοήθεια;
Αν δεν έχετε οικονομική δυνατότητα και δεν έχετε συνήγορο, πρέπει να ενημερωθείτε για το δικαίωμά σας και να σας διοριστεί συνήγορος αυτεπαγγέλτως όπου το απαιτεί το συμφέρον της δικαιοσύνης. Η νομική βοήθεια σε πολίτες χαμηλού εισοδήματος ρυθμίζεται και από τον ν. 3226/2004. Υποβάλετε αίτηση με έγγραφα εισοδήματος και ζητήστε να καταγραφεί η αίτησή σας.
Τι κάνω αν παραβιάστηκε δικαίωμά μου στη διαδικασία;
Προβάλετε την ακυρότητα εγκαίρως, με δήλωση στα πρακτικά και αναφορά στη σχετική διάταξη. Οι απόλυτες ακυρότητες της προδικασίας προτείνονται μέχρι να γίνει αμετάκλητη η παραπομπή στο ακροατήριο και καλύπτονται αν δεν προταθούν (ΑΠ 923/2009). Αν δεν τις προτείνετε, μπορείτε να τις επικαλεστείτε σε ένδικο μέσο μόνο εφόσον ο νόμος το επιτρέπει.
Μπορώ να ζητήσω επανεξέταση της καταδίκης μου;
Ναι. Κάθε πρόσωπο που καταδικάστηκε έχει δικαίωμα επανεξέτασης της καταδίκης ή της ποινής από ανώτερο δικαστήριο, με εξαιρέσεις για αδικήματα μικρής σημασίας (άρθρο 2 του 7ου Πρωτοκόλλου της ΕΣΔΑ, ν. 1705/1987, και άρθρο 14 παρ. 5 του Διεθνούς Συμφώνου). Οι λόγοι και οι προθεσμίες των ενδίκων μέσων ορίζονται στον ΚΠΔ.
Νομικός οδηγός: όλοι οι οδηγοί
Ανάλυση του εγγράφου μου →Νομικός οδηγόςΥποδείγματα συμβάσεωνΑρχική σελίδα της χώρας